Maatschappelijk verantwoorde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Maatschappelijk verantwoorde"

Transcriptie

1 groene IT MVO Meer dan alleen maar groene IT Maaschappelijk veranwoorde informaievoorziening en IT Organisaies zijn seeds meer bezig me duurzaamheid en maaschappelijk veranwoord ondernemen (mvo). De aueurs gaan in op de vraag welke bijdrage IT-organisaies kunnen leveren aan he mvo-beleid van hun klanorganisaies. Di doen ze aan de hand van de draf van de ISO norm, geield Guidance on social responsibiliy, die naar verwaching in he najaar van 2010 in een definiieve versie beschikbaar kom. René Visser en Macheld Meijer 1. De ISO norm is nog alleen in een drafversie beschikbaar. Als de drafversie in februari een weederde meerderheid krijg van de 79 landen me semrech, dan volg naar verwaching in he najaar van 2010 de formele publicaie van de norm. In oenemende mae zijn bedrijven bezig me duurzaamheid en maaschappelijk veranwoord ondernemen. Een aanal maaschappelijke onwikkelingen is daar debe aan: de zorgen over klimaaverandering als gevolg van he zogenaamde broeikaseffec; de snelheid waarmee dankzij inerne informaie over he gedrag van bedrijven en overheden zich verspreid, waardoor vervolgens heel snel de publieke opinie zich kan keren egen bepaalde plannen en handelingen van de bereffende bedrijven en overheden; he besef da veel grondsoffen een eindig karaker hebben, waardoor binnen enkele generaies groe problemen kunnen onsaan op onder meer he vlak van de energievoorziening; de zorg over mensenrechensiuaies; de oegenomen zorg over he milieu, bijvoorbeeld over afnemende biodiversiei, vervuiling en onbossing. Deze onwikkelingen hebben er onder andere oe geleid da er vanui de overheid in oenemende mae sprake is van we- en regelgeving op he vlak van maaschappelijk veranwoord ondernemen (mvo) en duurzaamheid. In di arikel gaan we in op de vraag welke bijdrage IT-organisaies kunnen leveren aan he mvobeleid van hun klanorganisaies. In de IT-wereld is he begrip Green IT, of groene IT, in zwang geraak. Bij Green IT saan me name de milieuen klimaaeffecen van he IT-gebruik cenraal: hoe val he energieverbruik en daarmee de CO 2 -uisoo erug e dringen en hoe kan worden voorkomen da gifige afvalsoffen in he milieu erechkomen? De maaschappelijke veranwoordelijkheid van IT-organisaies en de bijdrage die zij op di vlak aan hun klanorganisaies kunnen leveren, gaa echer verder dan alleen deze duurzaamheidsonderwerpen. Er zijn de afgelopen ien jaar sapels boeken en arikelen geschreven over maaschappelijk veranwoord ondernemen, waardoor he nie heel eenvoudig is om door alle bomen he bos nog e zien. Gelukkig is er een ISO-norm, ISO/DIS 26000, op koms 1 die duidelijk maak waar sociale veranwoordelijkheid van organisaies precies over gaa en eenduidige definiies geef voor de kernbegrippen. 20

2 Samenvaing Maaschappelijk veranwoord ondernemen word seeds belangrijker voor organisaies. De ISO norm geef prakische richlijnen om hier invulling aan e geven. Manieren waarop IT-organisaies kunnen bijdragen aan he mvo-beleid van hun klanorganisaies zijn bijvoorbeeld he verlagen van he energiegebruik van de daacenra, offshoring, klangeriche en gemakkelijk uibreidbare applicaies en efficiëne en effecieve gegevensopslag. Mvo volgens ISO De iel van deze norm is Guidance on social responsibiliy. De norm is nie alleen bedoeld voor bedrijven, maar geef richlijnen voor alle mogelijke organisaies. He gaa in deze norm uidrukkelijk om richlijnen; cerificering op basis van deze norm is dus nie mogelijk. Sociale veranwoordelijkheid is volgens ISO de veranwoordelijkheid van een organisaie voor de gevolgen van haar beslissingen en acivieien voor de maaschappij en he milieu door middel van ransparan en ehisch veranwoord gedrag da: bijdraag aan duurzame onwikkeling me inbegrip van de gezondheid en he welzijn van de maaschappij; rekening houd me de verwachingen van de belanghebbenden (sakeholders). Een belangrijk kernbegrip in deze definiie is duurzame onwikkeling. In ISO word daar de definiie van de Brundland-verklaring 2 voor gebruik: Duurzame onwikkeling is onwikkeling waarmee voorzien word in de behoefen van di momen zonder daardoor de mogelijkheden van oekomsige generaies om in hun behoefen e voorzien aan e asen. 2. He Brundland-rappor, da is de naam waaronder he rappor Our common fuure ui 1987 bekend is geworden. He rappor is geschreven door de World Commission on Environmen and Developmen (WCED). De populaire naam verwijs naar de voorziser van de commissie, de oenmalige Noorse premier Gro Harlem Brundland. De voornaamse conclusie van he rappor was da de belangrijkse mondiale milieuproblemen he gevolg waren van de armoede in he ene deel van de wereld en de nieduurzame consumpie en producie van he andere deel van de wereld. He rappor riep voor he eers op o duurzame onwikkeling. herkennen van mvo idenificeren en berekken van sakeholders behoorlijk besuur veranwoordelijkheid nemen ransparanie ehisch gedrag respec voor belangen van sakeholders respec voor wegeving respec voor inernaionale gedragsnormen respec voor mensenrechen mensenrechen annex mvoiniiaieven Figuur 1. Overzich van ISO (draf) seleceren van mvoiniiaieven milieu gerelaeerde acies en/of verwachingen evalueren & verbeeren eerlijk zakendoen inegreren van mvo in gehele organisaie mvo en organisaiekarakerisieken arbeidsomsandigheden consumenenbelangen begrijpen van maaschappelijke veranw. van de organisaie vergroen geloofwaardigheid mvocommunicaie en -rapporage berokkenheid bij lokale gemeenschap & onwikkeling 21

3 groene IT MVO In de ISO norm worden zeven principes genoemd die essenieel zijn om invulling e geven aan mvo: veranwoordelijkheid nemen; ransparanie; ehisch gedrag; respec voor sakeholdersbelangen; respec voor de wegeving; respec voor inernaionale gedragsnormen en respec voor mensenrechen. Deze principes behoren dus inegraal deel ui e maken van he waardesyseem van een organisaie en dienen riching e geven aan he gedrag van de medewerkers. Deze begrippen worden overigens ook weer suk voor suk eenduidig gedefinieerd in de norm. De norm laa he nie bij he aangeven van deze principes, maar werk in zeven kernonderwerpen nader ui hoe deze principes kunnen worden oegepas (zie figuur 1). De kernonderwerpen waar he bij maaschappelijk veranwoord handelen op basis van ISO om gaa zijn achereenvolgens: behoorlijk besuur ( organizaional governance); mensenrechen; arbeidsomsandigheden; milieu; eerlijk zakendoen; consumenenbelangen; berokkenheid bij de lokale gemeenschap en de onwikkeling daarvan. Aan de slag me ISO De zeven onderwerpen zoals uigewerk in de ISO norm geven de volgende handvaen voor de IT-manager. 3 Behoorlijk besuur (organizaional governance) He begrip behoorlijk besuur saa ook wel bekend als organizaional governance. Bij di onderwerp gaa he om de wijze waarop binnen een organisaie besluien worden genomen en uigevoerd om de doelen van de organisaie e realiseren. Maaschappelijk veranwoord handelen moe op alle niveaus in de organisaie geïnegreerd zijn, van visie en sraegie o en me he dagelijkse operaionele handelen. Daarmee sel effecief behoorlijk besuur volgens ISO een organisaie in saa op de andere (zes) kernonderwerpen acie e ondernemen en alle (zeven) principes e implemeneren. Voor een inerne IT-organisaie is he van belang da ze in saa is de mvo-doelen van de business door e veralen naar sraegie en beleid van de eigen (IT-)organisaie. Als de klanorganisaie zich bijvoorbeeld o doel heef geseld om binnen een beperk aanal jaren klimaaneuraal e zijn, dan heef da de nodige gevolgen voor de IT-organisaie. Al was he alleen maar omda een subsanieel deel van de energierekening op he cono van de IT-organisaie val e schrijven. Voor exerne IT-providers geld da zij in oenemende mae bij aanvragen en aanbesedingen moeen aangeven wa hun mvo-beleid is en hoe ze da in de prakijk brengen. Zowel inerne als exerne IT-organisaies moeen daarom in saa zijn een anwoord e geven op vragen als deze: 1. Zijn in de missie, visie en sraegie mvo-gerelaeerde onderdelen of doelsellingen opgenomen en is er een mvo-beleid vasgelegd me duidelijke doelen, richlijnen en oekenning van veranwoordelijkheden en bevoegdheden? 2. Zijn er performance-indicaoren voor he mvobeleid vasgeseld en beschreven en word er aan de hand van deze indicaoren op regelmaige basis gerapporeerd aan he veranwoordelijke managemen, de klanorganisaie(s) en de exerne omgeving? Mensenrechen Mensenrechen gelden voor alle mensen, ongeach ras, sekse, origine, kleur, aal, religie, poliieke mening of saus. De rechen zijn universeel en moeen overal worden oegepas. In de norm word aangegeven da organisaies de veranwoordelijkheid hebben om de mensenrechen e respeceren, zoals die onder meer in de Universele Verklaring van de Rechen van de Mens zijn vasgelegd. Organisaies zouden evens binnen de eigen invloedssfeer een bijdrage moeen leveren aan he daadwerkelijk in de prakijk brengen van de mensenrechen. De kernvragen waarvoor men me berekking o di onderwerp kom e saan zijn: 1. Koop de organisaie belangrijke hoeveelheden grondsoffen of producen van leveranciers ui derdewereldlanden of beseed de organisaie belangrijke hoeveelheden werk ui aan dergelijke bedrijven? Haneer de organisaie dan richlijnen voor deze leveranciers of onderaannemers op he gebied van naleving van mensenen fundamenele arbeidsrechen? 3. De kore beschrijvingen aan he begin van elk onderwerp zijn mede gebaseerd op Bergenhenegouwen (2008). 22

4 2. Zijn er maaregelen geroffen of is er beleid onwikkeld gerich op he creëren van gelijke kansen voor iedereen (ongeach sekse, afkoms, leefijd, evenuele handicap e.d.) en van voldoende diversiei binnen de organisaie? In he geval van offshoring, zoals naar India en China, en nearshoring naar landen in Oos-Europa is er sprake van mogelijke risicosiuaies op he vlak van de mensenrechen. Deze risico s zouden dus vooraf goed in kaar moeen worden gebrach in combinaie me een adequaa moniorsyseem. Arbeidsomsandigheden Bij he onderwerp arbeidsomsandigheden gaa he om principes als he rech van iedereen om een inkomen e verdienen door middel van zelfgekozen werk en he rech op arbeidsomsandigheden die nie en kose gaan van de gezondheid. De kernvragen bij di onderwerp zijn: 1. Word ervoor gezorgd da de verschillende van oepassing zijnde arbeidsween op een correce wijze worden nageleefd? Daarbij moe onder andere worden gedach aan de Arbeidsomsandighedenwe (Arbowe), de Arbeidsijdenwe, de We arbeid en zorg, de We op de ondernemingsraden (WOR), de We aanpassing arbeidsduur (WAA) en de verschillende ween me berekking o gelijke behandeling. 2. Is er sprake van een geldige cao en word ervoor gezorgd da de verschillende van oepassing zijnde bepalingen op een correce wijze worden nageleefd? 3. Is er een opleidingsbeleid me een geoormerk opleidingsbudge? 4. Word er werk uibeseed? Indien da he geval is, is er dan een check op de arbeidsomsandigheden bij de organisaies aan wie he werk is uibeseed? Voor di onderwerp geef de Social Accounabiliy 8000 (SA 8000)-norm exra handvaen. Deze norm sel eisen als: een minimale leefijd van 15 jaar voor werknemers; geen gedwongen arbeid; gemiddelde werkweek nie langer dan 48 uur; vrijheid van vakbondsvereniging en collecieve onderhandeling; veilige en gezonde werkomgeving. Deze norm is voorgekomen ui de arbeidssiuaies in de exielindusrie, waarvan he leeuwendeel van de producie in onwikkelingslanden plaasvind. Maar ook in de Nederlandse siuaie blijk deze norm relevan e zijn. Vanui de IT kan een bijdrage op he gebied van arbeidsomsandigheden bij de afnemer, me name de veilige en gezonde werkomgeving, worden geleverd door: goede userinerfaces e onwikkelen; bewus nie-geauomaiseerde sappen in e lassen in he werkproces, in plaas van alle werkzaamheden via he beeldscherm e laen verlopen. Milieu Organisaies zijn veranwoordelijk voor de impac van hun handelen op he milieu. Deze veranwoordelijkheid gaa volgens ISO verder dan voldoen aan de we- en regelgeving. Organisaies zouden ernaar moeen sreven zo min mogelijk negaieve effecen op he milieu e hebben. Ook als er geen volledige weenschappelijke zekerheid is over de negaieve consequenies van bepaalde keuzes, zou men voorzichig en erughoudend moeen zijn om geen onomkeerbare milieuschade e veroorzaken. Organisaies zouden daarom ook invulling moeen geven aan goed risicomanagemen als he om milieukwesies gaa en ook zelf de kosen van milieuvervuiling voor hun rekening moeen nemen. De kernvragen waarvoor men bij di onderwerp kom e saan zijn: 1. Beschik de organisaie over een beschreven milieubeleid? En is di beleid gecerificeerd op basis van ISO 14001? 2. Is er in de organisaie een beleid om vervuiling acief aan e pakken? Hierbij moe gedach worden aan waervervuiling, afvalbeheersing, omgang me gifige en schadelijke chemicaliën, uisoo van vervuilende soffen in de luch en andere idenificeerbare vormen van vervuiling. 3. Is er in de organisaie een beleid gerich op duurzaam gebruik van grondsoffen? Daarbij gaa he om efficiën gebruik van energie, acief waerbeheer en efficiën gebruik van maerialen. 4. Is er in de organisaie een beleid gerich op duurzame inkoop van middelen en grondsoffen? Denk daarbij aan gebruik van papier me he FSC-label, inkoop van elekronische apparauur me he Energy Sar-keurmerk en selecie van leveranciers op basis van hun CO 2 - fooprin. 5. Is er in de organisaie een beleid gerich op de reducie van CO 2 -uisoo? De IT kan op he milieuvlak een groe bijdrage leveren. Aan de ene kan is de IT wereldwijd veranwoordelijk voor ruim 2 procen van de CO 2 - uisoo. En de verwaching is da di percenage vanwege de groei van de IT-secor nog verder zal sijgen. Hiermee is de bijdrage die de IT-secor 23

5 groene IT MVO lever aan he broeikaseffec e vergelijken me die van de luchvaar. Tevens veroorzaak de kore levenscyclus van IT-sysemen veel afval me de nodige schadelijke soffen. Aan de andere kan kan de IT een waardevolle bijdrage leveren door de onwikkeling van informaiesysemen waardoor efficiëner en milieuvriendelijker gewerk kan worden. Bij he gebruik van IT zijn diverse mogelijkheden voorhanden om vervuiling erug e dringen en energie e besparen: He energiegebruik van pc s, noebooks en priners is vaak nodeloos hoog. De power-managemeninselling van pc s is over he algemeen ingeseld op gebruikersgemak en nie op energiebesparing. Een zuiniger inselling kan al snel leiden o een kosenbesparing die per pc per jaar in de ienallen euro s kan lopen. Verder zijn er ook aan de gedragskan verbeeringen mogelijk. Veel gebruikers laen aan he einde van de dag hun monior of zelfs de pc aansaan, waardoor volledig nueloos sroom verbruik word. Tweezijdig prinen dan wel de inroducie van e-readers om he prinen van me name dikke pdf-rapporen erug e dringen en alleen gebruik e maken van energie-efficiëne apparauur me een Green Sar-label. In veel daaceners is meer dan 60 procen van de benodigde energie nodig voor he koelen van de apparauur. De Green Grid-organisaie 4 heef wee indicaoren onwikkeld om aan e geven hoe efficiën he energieverbruik in een daacener is: ŖŖPower Usage Effeciviness (PUE): he oale elekricieisverbruik van he daacener gedeeld door he elekricieisverbruik van de IT-apparauur; ŖŖDaa Cener Infrasrucure Efficiency: 1 / PUE. Tevens is op iniiaief van de Europese Unie een hele se richlijnen en bes pracices op he gebied van energiebesparing voor daaceners onwikkeld. 5 Efficiëner gebruik van servers en opslagcapa- ciei door gebruik e maken van virualisaieechnieken, SaaS en cloud compuing. Tijdens he onwikkelen van programmauur weer meer aandach geven aan een efficiënere opslag van gegevens. Alleen gebruikmaken van hardware die gemakkelijk uigebreid kan worden. Een meer lean en mean informaievoorziening onwikkelen. Om een organisaie e voorzien van de informaie die nodig is om op een vaak exreem groo aanal performance-indicaoren e kunnen suren, worden regelmaig, soms zelfs dagelijks, enorme besanden (erabyes, peabyes) exra aangemaak om die vervolgens me businessinelligencesofware e analyseren. Buien he fei da die informaiebehoefe vaak maar zeer en dele besaa en da meesal maar weinig mensen nog ween waarom zoveel gegevens seeds weer gekopieerd moeen worden, leg deze manier van handelen een exreme hoeveelheid beslag op de IT: processing, newerk, opslag e ceera. En daarmee word ook veel meer energie verbruik dan srik noodzakelijk is. 6 Sysemen onwikkelen en er beschikking sellen waardoor minder hoef e worden gereisd. Hierbij kan worden gedach aan he facilieren van samenwerken via inerne (collaboraionprogrammauur) en eleconferencing. 7 Inroducie van he nieuwe werken, waardoor nie alleen minder gereisd hoef e worden, maar ook kanoorruime flexibeler kan worden gebruik. Vanui een levenscyclusgedache nieuwe ITsysemen onwikkelen waarbij in de onwerpfase goed word geanalyseerd hoe in de gebruiks- en afvoerfase de negaieve consequenies voor he milieu kunnen worden geminimaliseerd.»de klanorganisaie moe zelf aangeven aan welke vereisen de IT moe voldoen«eerlijk zakendoen Di kernonderwerp gaa onder andere over eerlijke concurrenie, sociaal veranwoord gedrag en he egengaan van corrupie in de keen me andere organisaies. Poliieke berokkenheid moe op een veranwoorde manier vorm krijgen, dus zonder manipulaie, inimidaie of bedreiging. Ook bij inkoop moe worden gele op oepassing van de mvo-principes. Di kan bijvoorbeeld door in de keen voordelen en kosen e delen en andere organisaies in de keen e onderseunen bij he verhogen van he mvo-bewuszijn. 4. Zie 5. De Code of Conduc on Daa Cenres Energy Efficiency (European Commission, 2008). 6. Di pun is onleend aan een column van Seven van Veld (2009). 7. He nieuwe werken is een combinaie van huiswerkfacilieien, flexibele werkplekken en mogelijkheden om virueel samen e werken onafhankelijk van ijd en plaas. 24

6 De kernvragen bij di onderwerp zijn: 1. Promoo de organisaie duurzaamheid en maaschappelijke veranwoordelijkheid binnen de eigen invloedssfeer (inkoop- en disribuiekeen, de eigen branche)? 2. Is er binnen de organisaie aandach voor he hema eerlijk zakendoen (fair rade)? Hierbij kan worden gedach aan onderwerpen als corrupie, karelvorming en misbruik van een dominane markposiie. 3. Heef de organisaie een beleid en werkwijzen geïmplemeneerd die bevorderen da er respec is voor eigendomsrechen en da er geen inbreuk word gemaak op de eigendomsrechen van anderen? Me name he laase pun is voor veel IT-organisaies direc relevan gezien he veelvuldig voorkomen van ongeauoriseerde en illegale sofware in organisaies. De IT-organisaie kan hier zelf een voorbeeldrol in vervullen door voorliching, heldere richlijnen en conrole riching eindgebruikers. Consumenenbelangen He onderwerp consumenenbelangen behandel de veranwoordelijkheden die een organisaie heef naar haar klanen. Hier worden me klanen de consumenen bedoeld, erwijl he bij eerlijk zakendoen ging over de commerciële relaies. He beref onder meer he haneren van eerlijke en volledige markeinginformaie, beschermen van gezondheid en veiligheid van klanen (bijvoorbeeld door recallacies), duurzame consumpie, klanenservice en klachoplossing, bescherming van persoonsgegevens, oegang o esseniële diensen (zoals elekriciei, gas en waer) en opleiding van en voorliching aan de consumen. De kernvragen waarvoor men bij di onderwerp kom e saan zijn: 1. Is er binnen de organisaie aandach voor de hema s goede en eerlijke voorliching aan de klanen (eindgebruikers) en gezondheid en veiligheid van de producen? 2. Sel de organisaie zich en doel om een bijdrage e leveren aan duurzame consumpie? Daarbij kan worden gedach aan he erugdringen van negaieve effecen op de gezondheid of de omgeving zoals verspilling en vervuiling, he onwerpen van producen en verpakkingen die kunnen worden hergebruik, gerepareerd of gerecycled en he gebruik van herkenbare en onafhankelijke ecolabelschema s. Vanui de IT gezien veraal di zich in de eerse plaas in de vraag hoe je omgaa me je eindgebruikers, ofewel me degenen die me jouw producen en diensen werken, maar ook hoe de IT-producen kunnen bijdragen aan beere voorliching aan de consumen (de klan van de klan van de IT). Hierbij kan worden gedach aan zaken als: goede helpdeskonderseuning aan degenen die binnen de klanorganisaie me de applicaies werken, in combinaie me simpele auorisaieprocedures; zorgen da er goede kennissysemen komen voor klanenserviceonderseuning door de klanorganisaie aan de consumen; schone producie van IT-middelen (hardware en oebehoren); meer aandach voor recyclebaarheid en hergebruik van hardware; goede opleidingsdocumenaie en gebruikershandleidingen bij sandaardpakkeen; heldere en ransparane offeres; maken van producen me goede gebruikersinerfaces (zowel sofware als hardware); duurzame consumpie, ofewel: pakkeen en applicaies moeen lang mee kunnen en makkelijk kunnen worden geüpgraded; als er nieuwe besuringssysemen komen, moe da nie auomaisch leiden o nieuwe oepassingssofware en ook nie o nieuwe hardware, wan da leid o verspilling; beere service bij nie goed werkende hardware en sofware; in de sofware goede bescherming van persoonsgegevens mogelijk maken; sysemen onwikkelen die voldoende bescherming bieden egen fraude en hackers. Hier lig ook een groe veranwoordelijkheid bij de (klan)organisaie zelf: zij moe uieraard aangeven aan welke vereisen de IT moe voldoen, bijvoorbeeld op he gebied van gebruikersgemak, fraudebesendigheid en beveiliging van persoonsgegevens. Di beeken dus da businessinformaiemanagemen (he nieuwe begrip voor funcioneel beheer inclusief informaiemanagemen) een nog belangrijkere rol krijg in de oale informaievoorziening. Berokkenheid bij de lokale gemeenschap en de onwikkeling daarvan Lokale gemeenschappen moeen mee kunnen profieren van acivieien in hun regio, bijvoor- 25

7 groene IT MVO beeld doorda er banen worden geschapen, opleidingen worden verzorgd en deel word genomen aan gezondheidscampagnes. Hiermee kan worden bijgedragen aan de sociale en culurele onwikkeling van de regio. De kernvragen bij di onderwerp zijn: 1. Seun de organisaie financieel of maerieel lokale projecen en iniiaieven? 2. Sel de organisaie kennis en vaardigheden van haar medewerkers er beschikking van maaschappelijke projecen of acivieien (bijvoorbeeld door medewerkers de gelegenheid e bieden zich binnen werkijd voor deze acivieien of projecen in e zeen)? Voor IT-organisaies kan hierbij worden gedach aan he volgende: medewerkers de gelegenheid bieden zich binnen werkijd voor vrijwilligersacivieien of - projecen in e zeen; sage- en scholingsrajecen voor jongeren en ouderen; er beschikking sellen van verouderde pc s aan scholen en andere non-profiorganisaies. Conclusie Maaschappelijk veranwoord ondernemen heef de laase paar jaar seeds meer belangselling gekregen. De aandach hiervoor zal de komende jaren alleen maar groeien, mede door he onsaan van we- en regelgeving waar organisaies aan moeen voldoen. Hierdoor word ook de bijdrage die vanui IT-organisaies kan worden geleverd aan he mvo-beleid van hun klanorganisaies belangrijker. De norm ISO 26000, Guidance on social responsibiliy, geef door middel van een beschrijving van de kernprincipes en kernonderwerpen prakische richlijnen om invulling e geven aan maaschappelijke veranwoordelijkheid. In di arikel is voor alle onderwerpen ui de norm aangegeven hoe IT de van haar gevraagde bijdrage kan leveren. Hiervoor zijn er meer mogelijkheden dan alleen maar he verlagen van he energiegebruik van de daacenra. Ook he beleid en aanzien van offshoring, slim programmeren, klangeriche en gemakkelijk uibreidbare applicaies, efficiëne en effecieve gegevensopslag en voorkómen van onbedoeld gebruik van de applicaies is belangrijk. IT heef uieraard haar eigen veranwoordelijkheid in he maaschappelijk veranwoord opereren; anderzijds is he belangrijk da de klanorganisaie aangeef aan welke eisen sofware, hardware en diensverlening moeen voldoen om aan e sluien bij he mvo-beleid van de organisaie. Mvo is dus ook voor businessinformaiemanagemen is groe uidaging. Opmerkingen en suggesies me berekking o di onderwerp zijn van hare welkom via Lierauur Bergenhenegouwen, L. (2008). Wa kom er e saan in ISO 26000? KAM Nieuwsbrief 1/2008, www2.nen.nl/cmsprod/ groups/public/documens/besand/ pdf. European Commission (2008). Code of Conduc on Daa Cenres Energy Efficiency, hp://re.jrc.ec.europa.eu/energyefficiency/pdf/coc%20daa%20cenres%20nov2008/ CoC%20DC%20v%201.0%20FINAL.pdf. Inernaional Organizaion for Sandardizaion (2009). Draf inernaional sandard ISO/DIS 26000, Guidance on social responsibiliy. Veld, S. van (2009). Van groene ICT naar een groene informaievoorziening. Compuable, 25 sepember 2009, van-groene-ic-naar-een-groene-informaievoorziening. hml#ixzz0etwdfskx. World Commission on Environmen and Developmen (1987). Our Common Fuure. Drs. René Visser is mvo-consulan en mede-eigenaar van Rendabel Groen, adviesbureau voor maaschappelijk veranwoord ondernemen. Dr. Macheld Meijer is zelfsandig exper-consulan en rainer op he gebied van applicaiemanagemen en businessinformaiemanagemen. 26

Master data management

Master data management meadaa Maser daa Aanpak voor opzeen van maserdaa-programma De kwaliei van de oenemende hoeveelheid daa in ondernemingen is van groo belang. Om die kwaliei e waarborgen kan maser daa worden oegepas. De

Nadere informatie

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer IT-audi & Ousourcing in conrol Leveranciersmanagemen en hird pary reporing Via ousourcing van sandaardprocessen proberen veel organisaies hun diensverlening aan de klan e verbeeren. Om in conrol e blijven

Nadere informatie

Privacy en cloud computing

Privacy en cloud computing legale kaders Privacy en cloud compuing Beveiliging van persoonsgegevens in de cloud E-mail leen zich goed als cloudservice. He voordeel is da de ICT-afdeling geen eigen mailserver hoef op e zeen, wa efficiëner

Nadere informatie

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten?

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten? IT-audi & Hoe goed ben u in conrol over de robuusheid van uw ICT-keen? Mehodiek voor bepalen van mae van beheersing van robuusheid in ICT-keens ICT-keens worden enerzijds seeds complexer en anderzijds

Nadere informatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie Whiepaper One Ne Efficiëner zakendoen en innoveren me mobiele communicaie One Ne is een complee oplossing voor hosed elefonie die kosen helder en beheersbaar maak, zorg voor eenvoud en de bereikbaarheid

Nadere informatie

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen.

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen. Gemeene Ede Memo Aan : Gemeeneraad Van : College van burgemeeser en wehouders Daum : 5 okober 203 Zaaknummer : 594 Opgeseld door : Rikker Sniselaar, Adviseur geluid, luchkwaliei en exerne veiligheid Bijlagen

Nadere informatie

Cloud computing: waar begin je aan?

Cloud computing: waar begin je aan? cloud compuing Cloud compuing: waar begin je aan? Succesfacoren voor cloud compuing Cloud compuing is er en gaa nie meer weg. In 2010 sond he helemaal bovenaan in Garners hype cycle. Da geef aan da er

Nadere informatie

Ernst de Boer en Albert Kleinjan

Ernst de Boer en Albert Kleinjan archiecuur verzekeringen Inernaionale afsemming archiecuur noodzakelijk Archiecuurimpac van rends in de verzekeringswereld In de voorbije jaren is archiecuur vaak synoniem geworden aan beheersing : conroleren

Nadere informatie

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties 1 STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM Proocol Collegiale Visiaies Inleiding Aanleiding projec collegiale visiaie De gymnasia van de SHZG werken seeds inensiever samen aan de kwaliei van de gymnasiumopleiding,

Nadere informatie

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel rends Impac op organisaie en informaievoorziening Transparanie: van bedreiging o businessmodel Transparanie is een rend die zowel in he bedrijfsleven als in de publieke secor langzaam maar zeker in krach

Nadere informatie

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggeriche aanpak van pensioenvoorliching ERIK VAN DER SPEK De laase jaren is pensioenvoorliching vaak negaief in he nieuws gewees. Ui verschillende

Nadere informatie

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken.

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken. Wa is een raining? He doel van een rainingssessie is om me he eam en de spelers vasgeselde doelsellingen e bereiken. De doelselling van de raining bepaal de inhoud van de rainingssessie. De keuze van de

Nadere informatie

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John Complexiei onder conrole, kosen inzichelijk? Naar een diensbare Gezien de populariei van is he goed eens erug e gaan naar de basis en e kijken naar wa SOA eigenlijk is, wa de redenen zijn om he in e voeren,

Nadere informatie

Testen aan de voorkant

Testen aan de voorkant esen als kriische Tesen aan de voorkan Opimaal rendemen halen ui s De meese organisaies zien esen als noodzakelijke en effecieve maaregel om de kwaliei van sysemen e bepalen en fouen erui e halen voorda

Nadere informatie

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd Tuinsijlen Tuinsijlen He aanleggen van een uin word voorafgegaan door he maken van een uinonwerp. Om de uin o een geheel e maken moe u in he onwerp rekening houden me een bepaalde uinsijl. Door allerlei

Nadere informatie

Testgedreven projectvoering

Testgedreven projectvoering esen Tesgedreven projecvoering Uiloop en budgeoverschrijding voorkomen In veel i-projecen worden fouen in requiremens en documenaie pas bij de esvoorbereiding ondek. Di is duur omda de fouen pas laa in

Nadere informatie

Evolueren met portfoliomonitoring

Evolueren met portfoliomonitoring sofware-engineering Evolueren me porfoliomonioring Toolki analyseer en visualiseer sofwaresysemen Door gebrek aan inzich beschouwen bedrijven hun sofwareporfolio vaak als weerbarsige en onbeheersbare doos

Nadere informatie

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis De Droomsroom He projec/documen-beheerprogramma van He Digiale Huis In he bouwvoorbereidingsproces spelen seeds meer gegevens een rol. We produceren als bezeenen informaie me een keur aan compuerprogramma

Nadere informatie

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding globalisaie Zeven sappen naar succesvolle offshore uibeseding Een beheers proces voorkom eleursellingen Offshore uibeseding is een complexe manier van werken en er zijn veel verschillende onderwerpen die

Nadere informatie

Uw auto in 3 simpele stappen

Uw auto in 3 simpele stappen Uw auo in 3 simpele sappen 1 Als financieringsmaaschappij van Fia Group Auomobiles SA is Fia Financial Soluions als geen ander op de hooge van he Ialiaanse auoaanbod. Daarnaas beschik Fia Financial Soluions

Nadere informatie

Softwarearcheologie als basis voor strategie

Softwarearcheologie als basis voor strategie sofware legacy Besuurlijke grip op sofware Sofwarearcheologie als basis voor sraegie Als he managemen grip wil krijgen op de sofware binnen de organisaie, kan onderzoek door onafhankelijke expers uikoms

Nadere informatie

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering business alignmen case Overkoepelende aal en echnieken ArchiMae-mehode verbind archiecuurdomeinen In juli 2002 sare een aanal Nederlandse insiuen en bedrijven he projec ArchiMae. He doel is een aal voor

Nadere informatie

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse xml/inegraie Respec voor verschillen en uieenlopende bevoegdheden Gelaagde berichenuiwisseling in de srafrechskeen He programma epv houd zich bezig me elekronische berichenuiwisseling in de srafrechskeen.

Nadere informatie

Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk

Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk Van grijs naar groen Richlijnen voor energiebesparingen in he rekencenrum Ook binnen de ICT-branche word men zich seeds bewuser van de invloed van hun acivieien op he klimaa. Seeds meer ICT-managers houden

Nadere informatie

Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur

Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur Een risico- en kosengedreven aanpak voor archiecuur Risico- en kosenmanagemen als primair businessdoel Archiecuur is e beschouwen als een discipline die gedreven word door risico s en kosen. Risico- en

Nadere informatie

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte Voorkom onzichbare verspilling: energiebehoefe van sofware Energie besparen dankzij zuinigere sofware De afgelopen jaren is de energie-efficiënie van ICT-sysemen al serk oegenomen als gevolg van de behoefe

Nadere informatie

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor Sae of he ar van securiy echnologie nvloed van veranderingen in de infornøie eclnologie op beveiliging Àueur: ir. Paul Overbeek Fysisch en Elekronísch Laboraoriu n - TNO Posbus 96864, 2509,JG Den Haag

Nadere informatie

Multidisciplinair veranderen

Multidisciplinair veranderen archiecuur Innovaief simuleer he verandervermogen Mulidisciplinair veranderen Zorgverzekeraars hebben voordurend e maken me veranderingen in regelgeving en producen. Di vereis een goede afsemming ussen

Nadere informatie

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis De Woordpoor De beseksverwerker van He Digiale Huis Een STABU-beseksverwerker zonder weerga. Verfrissend eenvoudig en och me meer mogelijkheden dan welke andere beseksverwerker ook. Zeer uigebreide mogelijkheden

Nadere informatie

stand van zaken. Guido Bayens

stand van zaken. Guido Bayens archiecuur overheid Gecompliceerde pas de deux De elekronische overheid word onder archiecuur gebouwd De overheid saa voor de groe uidaging haar elekronische diensverlening ui e breiden en e opimaliseren.

Nadere informatie

Een methodische aanpak voor legacy

Een methodische aanpak voor legacy Een mehodische aanpak voor legacy Assessmens resuleren in vier mogelijke sraegieën Legacysysemen vormen een acuu probleem als onderhoud onmogelijk word door verdwijnende kennis of beëindigde onderseuning

Nadere informatie

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur Trends in de inzendingen De essenies van drie jaar NK ICT Archiecuur He Nederlands Kampioenschap ICT Archiecuur is voor he eers georganiseerd in 2004 en heef o nu oe geleid o 25 archiecuurbeschrijvingen.

Nadere informatie

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs Aandach voor allochone sudenen in he hoger onderwijs Inhoudsopgave Samenvaing en conclusies 5 1 Inleiding 15 1.1 Achergrond van he onderzoek 15 1.2 Opze van he onderzoek 16 1.3 Analyse van de nonrespons

Nadere informatie

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur archiecuur sofware Archiecuur producsofware onwikkel evoluionair Archiecuur en dynamiek van producsofware Producsofwareonwikkeling ken een voorgeschreven dynamiek waarin produc- en procesverbeeringen een

Nadere informatie

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem Fibbe Advocaen Wilhelminasraa 66 2011 VP Haarlem Wij, Fibbe Advocaen e Haarlem, doen ons bes om u zoveel mogelijk van diens e zijn. Daarom willen wij u vragen mee e werken aan een klanevredenheidsonderzoek.

Nadere informatie

Van metadata naar kennis

Van metadata naar kennis meadaa Een onologie creëren me Topic Maps Van meadaa naar kennis Soms zijn meadaa e beperk om een documen gemakkelijk erug e vinden en zouden de meadaa eigenlijk me meer kennis verrijk moeen worden. Me

Nadere informatie

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten Canonpercenages He vassellen van canonpercenages bij de herziening van erfpachconracen Juli 23 SBV School of Real Esae Drs. L.B. Uienbogaard Drs. J.P. Traudes Inhoud Blz. 1. Inleiding... 3 2. Toeliching

Nadere informatie

Rekenen banken te veel voor een hypotheek?

Rekenen banken te veel voor een hypotheek? Rekenen banken e veel voor een hypoheek? J.P.A.M. Jacobs en L.A. Toolsema Me enige regelmaa word door consumenen en belangenorganisaies gesuggereerd da banken de hypoheekrene onmiddellijk naar boven aanpassen

Nadere informatie

Pda s in de organisatie

Pda s in de organisatie mobiel werken Handvaen voor mobiel beleid Pda s in de organisaie He gebruik van pda s in organisaies is aanrekkelijk omda werknemers daarmee alijd en overal over de laase informaie kunnen beschikken. De

Nadere informatie

Informatiebeveiliging. in de mobiele wereld. Risico s van mobiel werken. devices on the go. Willem Kossen

Informatiebeveiliging. in de mobiele wereld. Risico s van mobiel werken. devices on the go. Willem Kossen devices on he go Risico s van mobiel werken Informaie beveiliging in de mobiele wereld Mobiel werken is al lang geen hype meer. Inmiddels is he zakelijk gebruik van mobiele apparauur vrijwel volledig ingeburgerd.

Nadere informatie

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis De Knaakbaak He begroingsprogramma van He Digiale Huis De Knaakbaak - gemaak door De Twee Snoeken Auomaisering - is een nieuwkomer in begroingsland, waarvan he markaandeel gesaag begin e groeien. He programma

Nadere informatie

Manu De Backer en Carlos De Backer

Manu De Backer en Carlos De Backer service-oriened archiecure Inleiding in BPMN Karakerisieken en mogelijkheden van de modelleringsaal Bedrijfsprocessen kunnen beschreven worden aan de hand van de gesandaardiseerde grafische noaie Business

Nadere informatie

Salarisschaal: LC Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren. Salarisschaal: LB. Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en

Salarisschaal: LC Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren. Salarisschaal: LB. Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en Leraar basisonderwijs LA Leraar basisonderwijs LB Leraar speciaal (basis)onderwijs LB Leraar speciaal (basis)onderwijs LC Salarisschaal: LA Salarisschaal: LB Salarisschaal: LB Salarisschaal: LC Werkerrein:

Nadere informatie

Al het goede van melk Aankoop Manager

Al het goede van melk Aankoop Manager Al he oede van melk Aankoop Manaer Funcie Je ben veranwoordelijk voor he onwikkelen en voeren van een aankoopbeleid waarbij zo unsi moelijk word aanekoch rekenin houdend me prijs, kwaliei, evenwichi assorimen

Nadere informatie

64% 70% 94% 85% 87% 73% 67% 75% 93% 60% 70% 100% 90% 100% 75% 70% 85% 100% Groen Vrij Internet Partij. Stelling CDA VVD D66 PvdA Groen Links

64% 70% 94% 85% 87% 73% 67% 75% 93% 60% 70% 100% 90% 100% 75% 70% 85% 100% Groen Vrij Internet Partij. Stelling CDA VVD D66 PvdA Groen Links Semwijzer COC Nederland Gayvoe parijvergelijking 2006 www.gayvoe.nl Parij is he zeer oneens Parij is he oneens Parij voel er wel wa voor Parij is posiief Selling CDA VVD D66 PvdA Algehele score Gelijke

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 2013 IB 275-1T31FD Volg u in 2013 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVC-procedure (Erkenning Verworven Compeenies)?

Nadere informatie

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn.

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn. I B2.4. Onwerp van de bijsluier voor HepBQuin Informaie voor de paiën Lees deze bijsluier op een rusig momen aandachig door, ook als di geneesmiddel al eerder aan u werd oegediend. De eks kan gewijzigd

Nadere informatie

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS Behorende bij de Bacheloropdrach HS Door: Julia Berkhou Lena Jezuia Sephen Willink Begeleider: Prof.dr. A.A. Soorvogel Daum: 17 juni 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Achergrondinformaie 3 2.1 He geij.................................

Nadere informatie

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 GEBRUIKSAANWIJZING Binnenuni voor luch-waerwarmepompsyseem en opies EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 EKHBRD011ACV1 EKHBRD014ACV1 EKHBRD016ACV1 EKHBRD011ACY1

Nadere informatie

Een nieuwe model van bekostigen van Shared Services

Een nieuwe model van bekostigen van Shared Services Een nieuwe model van bekosigen van Shared Services Thierry Bruyneel Harold den Heijer Agenda Inroducie Rene Burgler 5 min Inroducie B&M 5 min The sripped down problem Succes facoren Discovery our van de

Nadere informatie

Lean IT: hype of volgend niveau?

Lean IT: hype of volgend niveau? procesverbeering Op naar groere klanevredenheid me Lean IT Lean IT: hype of volgend niveau? De Lean-filosofie is succesvol gebleken in de producieindusrie en lijk op he eerse gezich ook direc oe e passen

Nadere informatie

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes.

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes. 2.1 LWB 7A-20 Les: Geen vis INFORMATIE Leeseks Teks 1: informaieve eks over walvissen. Teks 1: oud AVI 9; nieuw AVI M6. Zie ook sofware. Cenrale sraegie/leerdoel Teks inerpreeren: je bedenk de hoofdvraag

Nadere informatie

2.4 Oppervlaktemethode

2.4 Oppervlaktemethode 2.4 Opperlakemehode Teken he --diagram an de eenparige beweging me een snelheid an 10 m/s die begin na 2 seconden en eindig na 4 seconden. De afgelegde weg is: =. (m/s) In he --diagram is de hooge an de

Nadere informatie

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland Simulaiesudie naar Mehodebreuken in he Onderzoek Verplaasingen in Nederland Bianca Wouers Cenraal Bureau voor de Saisiek bias@cbs.nl Jan van den Brakel Cenraal Bureau voor de Saisiek jbrl@cbs.nl Bijdrage

Nadere informatie

Hogerbeetsstraat 18-B. 3039 XJ Rotterdam. Vraagprijs: 220.000 k.k. Woonbron Makelaars. woonoppervlakte 100 m2 3 slaapkamers te koop

Hogerbeetsstraat 18-B. 3039 XJ Rotterdam. Vraagprijs: 220.000 k.k. Woonbron Makelaars. woonoppervlakte 100 m2 3 slaapkamers te koop Hogerbeessraa -B 303 XJ Roerdam woonoppervlake 100 m 3 slaapkamers e koop Vraagprijs: 0.000 k.k. Woonbron Makelaars info@woonbronmakelaars.nl 010-0 00 www.woonbronmakelaars.nl Kenmerken Locaie Energie

Nadere informatie

Voorwoord. editie juli 2014

Voorwoord. editie juli 2014 ediie juli 2014 Voorwoord Graag vraag ik uw aandach voor deze nieuwsbrief. Opnieuw zoals u van ons gewend ben een nieuwsbrief vol lezenwaardige zaken. Ook een nieuwsbrief die op een bijzonder momen uikom.

Nadere informatie

lsolatieboxen met of zonder sluis?

lsolatieboxen met of zonder sluis? lsolaieboxen me of zonder sluis? Modelonderzoek naar he risico voor kruisinfecies bij verschillende bouwkundige onwerpen voor een medium-care verpleegafdeling in he Wilhelmina Kinderziekenhuis e Urech

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 20 Aanvullende oeliching Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 20 Volg u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven hiervoor, zoals lesgeld en de uigaven

Nadere informatie

Gemeenteraadsvergadering Neerijnen BESLUITENLIJST

Gemeenteraadsvergadering Neerijnen BESLUITENLIJST Gemeeneraadsvergadering Neerijnen (16046\...) BESLUITENLIJST Daum : donderdag 25 april 2013 Tijd : 19.30 uur Plaas : raadzaal gemeenehuis Neerijnen Aanwezig : mevrouw P. van Kuilenburg (GBN), de heer C.

Nadere informatie

Voorwoord. nuoktober. 1 Voorwoord voorzitter pensioenfonds. 2 Update van de financiële positie. 3 Eerste baan?

Voorwoord. nuoktober. 1 Voorwoord voorzitter pensioenfonds. 2 Update van de financiële positie. 3 Eerste baan? acuele informaie voor alle deelnemers, gewezen deelnemers en gepensioneerden van he pensioenfonds o Voorwoord nuoober Veel pensioenfondsen vereren in zwaar weer door de financiële crisis, vooral door de

Nadere informatie

Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op marktwaardebasis

Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op marktwaardebasis Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op markwaardebasis Jasper Holke Klein Juni 2009 Vrije Universiei Faculei der Exace Weenschappen Sudieriching Bedrijfswiskunde en Informaica De

Nadere informatie

CONVE NANT KI N DEROPVANG EN ONDERWIJS

CONVE NANT KI N DEROPVANG EN ONDERWIJS CONVE NANT K N DEROPVANG EN ONDERWJS { ( ì 'h!\ irl Ëf \- 'v 1, û \ e a i '.* L(l. ìli-, \ i, ù. * qr 'L,i /,! 2. \ al> - ç Di convenan beschrijf de samenwerkingsafspraken ussen de aanbieders van Kinderopvang

Nadere informatie

Blok 1 - Vaardigheden

Blok 1 - Vaardigheden 6 Blok - Vaardigheden Blok - Vaardigheden Exra oefening - Basis B-a Bij abel A zijn de facoren achereenvolgens 8 : = 6 ; 08 : 8 = 6 en 68 : 08 = 6. Bij abel A is sprake van exponeniële groei. Bij abel

Nadere informatie

1: OVER HET JAAR 1999 4

1: OVER HET JAAR 1999 4 : OVER HET JAAR 999 4 _ m () ERHATUM Pag 5 Resulaa 999 na financieringsiasen moe zijn: 954 Pag 47 Desinveseringen in immaeriële vase aciva moe zijn: Desinveseringen in maeriële vase aciva Kengeallen 5

Nadere informatie

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl Eagevloeren Ruime creëre g Sysemen g Sysemen is gespecialiseerd in de producie en levering van Eagevloeren. Een eagevloer ook wel enresol, mezzanine, ussenvloer, verdiepingsvloer of bordes genoemd, is

Nadere informatie

Bestemmingsplan Broek op Langedijk V A S T G E S T E L D

Bestemmingsplan Broek op Langedijk V A S T G E S T E L D Besemmingsplan Broek op Langedijk V A S T G E S T E L D Besemmingsplan Broek op Langedijk VASTGESTELD Inhoud Toeliching + bijlagen Regels + bijlagen Verbeelding juni 01 Projecnummer 1.00..0.0 O v e r z

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing IB 266-1T02FD (2464) Sudiekosen of andere scholingsuigaven Volgde u in een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven

Nadere informatie

OVERZICHT. De Raad 09-12-2014 Aanvang: 19:00. Vermeerzaal 1.03. Tijd. Molendijkzaal 0.01. Raadzaal 1.02. Het Plein 19:00

OVERZICHT. De Raad 09-12-2014 Aanvang: 19:00. Vermeerzaal 1.03. Tijd. Molendijkzaal 0.01. Raadzaal 1.02. Het Plein 19:00 OVERZICHT De Raad 0--0 anvang: :00 Tijd Raadzaal.0 Molendijkzaal 0.0 Vermeerzaal.0 He Plein :00 :0 Tweerichingenvarian omgeving Kersenbaan vrz: Dijkserhuis pfh: Buijelaar secr: Bongers Onwikkeling groenvisie

Nadere informatie

Belasting en schenken 2012

Belasting en schenken 2012 Belasing en schenken 2012 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2015

Correctievoorschrift VWO 2015 Correcievoorschrif VWO 205 ijdvak wiskunde C (pilo) He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor

Nadere informatie

Screen. Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benutten. mei 2010. Highlights

Screen. Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benutten. mei 2010. Highlights Screen mei 2010 Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benuen Voor u lig he nieuwe magazine Screen van Bevolkingsonderzoek Zuid-Wes. In di magazine willen we de parijen die bij he bevolkingsonderzoek naar

Nadere informatie

www.tekakranen.nl Torenkranen Toptorenkranen Torenkranen op rupsonderstel 10 Ton/meterkranen

www.tekakranen.nl Torenkranen Toptorenkranen Torenkranen op rupsonderstel 10 Ton/meterkranen Verhuurprograa www.ekakranen.nl Torenkranen Toporenkranen Torenkranen op rupsondersel Ton/eerkranen Geache relaie Geache relaie, Di is de nieuwse ediie van he verhuurprograa van Teka Kranen. Lean Bouwen:

Nadere informatie

Regeling Rijksbegrotingsvoorschriften 2012

Regeling Rijksbegrotingsvoorschriften 2012 Regeling Rijksbegroingsvoorschrifen 2012 Inhoudsopgave 1. Wijzigingen... 2. Tijdschema... 3. RBV deel I... He jaarverslag... 23 De inriching van de veranwoording... 23 He deparemenale jaarverslag... 24

Nadere informatie

--- thuis voor elk talent --- Schoolgids 2015-2016

--- thuis voor elk talent --- Schoolgids 2015-2016 --- huis voor elk alen --- Schoolgids 2015-2016 Schoolgids Camminghaschool Schooljaar 2015 2016 1 WELKOM bij ons op school Wij zijn een school waar ieders alen opimaal de ruime krijg en we saan open voor

Nadere informatie

Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kunst Beroepsvereniging van Beeldende Kunstenaars BBK Amsterdam

Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kunst Beroepsvereniging van Beeldende Kunstenaars BBK Amsterdam Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kuns Beroepsvereniging van Beeldende unsenaars BB Amserdam Gedeponeerd er griffie van de Arrondissemens-Rechbank e Amserdam d.d. 23-6-1983 onder nummer 174/1983

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correcievoorschrif VWO 009 ijdvak wiskunde A, He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de beoordeling

Nadere informatie

Belasting en schenken 2013

Belasting en schenken 2013 Belasing en schenken 2013 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

ADOBE ACROBAT 9-PRODUCTREEKS

ADOBE ACROBAT 9-PRODUCTREEKS ACROBAT 9-DUCTREEKS DUCTVERGELIJKING Me Acroba 9 kun u beer dan ooi communiceren me PDF, de sandaard voor de uiwisseling van elekronische documenen. Aan de hand van di vergelijkend overzich kun u bepalen

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl) Wiskunde B (nieuwe sijl) Examen VW Voorbereidend Weenschappelijk nderwijs Tijdvak Donderdag 22 mei 3.30 6.30 uur 20 03 Voor di examen zijn maximaal 83 punen e behalen; he examen besaa ui 20 vragen. Voor

Nadere informatie

J A A R R A P P O R T 2 0 1 3

J A A R R A P P O R T 2 0 1 3 J A A R R A P P O R T 2 0 1 3 2013 H R P u b l i c I S H A R I N G K N O W L E D G E A N D E X P E R I E N C E 1 2013 D e v o o r z i e r a a n h e w o o r d Philippe Lenaers HR Public is in 2013 als organisaie

Nadere informatie

Niet door de overheid bekostigde ICT-hogescholen in Nederland: een toekomstperspectief

Niet door de overheid bekostigde ICT-hogescholen in Nederland: een toekomstperspectief Nie door de overheid bekosigde ICT-hogescholen in Nederland: een oekomsperspecief Landelijke Sinds AMBI nie meer besaa, onbreek he de Nederlandse afsemming ICT-secor aan een richinggevend, onafhankelijk

Nadere informatie

Overzicht. Inleiding. Classificatie. NP compleetheid. Algoritme van Johnson. Oplossing via TSP. Netwerkalgoritme. Job shop scheduling 1

Overzicht. Inleiding. Classificatie. NP compleetheid. Algoritme van Johnson. Oplossing via TSP. Netwerkalgoritme. Job shop scheduling 1 Overzich Inleiding Classificaie NP compleeheid Algorime van Johnson Oplossing via TSP Newerkalgorime Job shop scheduling 1 Inleiding Gegeven zijn Machines: M 1,,..., M m Taken: T 1, T 2,... T n Per aak

Nadere informatie

Stappenplan. Winning Aardwarmte voor Glastuinbouw. Ammerlaan Grond & Hydrocultuur VOF. Voor een krachtige klimaatneutrale glastuinbouw.

Stappenplan. Winning Aardwarmte voor Glastuinbouw. Ammerlaan Grond & Hydrocultuur VOF. Voor een krachtige klimaatneutrale glastuinbouw. December 2013 Sappenplan Winning Aardwarme voor Glasuinbouw Rik van den Bosch: Ben Flipse: Radboud Vorage: Vleesomaenbedrijf A+G van den Bosch Ammerlaan Grond & Hydroculuur VOF GreenhouseGeoPower 1 Voor

Nadere informatie

ZZP ERS EN HUN PENSIOEN

ZZP ERS EN HUN PENSIOEN ZZP ERS EN HUN PENSIOEN De pensioengevolgen als he werknemersschap word ingeruild voor he zelfsandig ondernemerschap Annelies Langelaar 0583618 Maserscripie Universiei van Amserdam Maser Acuarial Sciences

Nadere informatie

Horeca Starterskrant

Horeca Starterskrant Horeca Sarerskran 04 Als leerbedrijf zelf uw personeel opleiden 06 Succes zi in de ondernemer in regels, vergunningen en subsidies 08 Wegwijs maak u een goede kans bij de bank 16 Zó een uigave van 02 SVH

Nadere informatie

Toelichting Hoe gebruikt u deze toelichting? Correspondentieadres Wat is een schenking? Voor meer ontvangers samen aangifte doen

Toelichting Hoe gebruikt u deze toelichting? Correspondentieadres Wat is een schenking? Voor meer ontvangers samen aangifte doen 2011 Toeliching Aangife schenkbelasing Di is een oeliching bij he formulier Aangife schenkbelasing. Deze oeliching besaa ui vier onderdelen: A Algemene informaie over de schenkbelasing B Uileg bij de vragen

Nadere informatie

Geen enkel lakproces is gelijk aan andere systemen.

Geen enkel lakproces is gelijk aan andere systemen. My of i l er ec hni eki n er na i ona l T : +31( 0) 481461191 E : i nf o@my ogend. c om W: www. my ogend. c om Pos a dr es Wi l l em Al e x a nder s r a a 23c 6691E EGend Geen enkel lakproces is gelijk

Nadere informatie

Gebouwautomatisering. Science Park. Drie gebouwen, één systeem, of toch niet?

Gebouwautomatisering. Science Park. Drie gebouwen, één systeem, of toch niet? Gebouwauomaisering WKO Amserdam Science Park Drie gebouwen, één syseem, o och nie? B+U 2 2014 33 In de bouw is men gewend e wheelen en e dealen binnen besaande siuaies. Zo ook was he geval bij de realisaie

Nadere informatie

Gebruiksvriendelijke compiler voor het onderwijs

Gebruiksvriendelijke compiler voor het onderwijs Helium moe funcioneel programmeren onderseunen Gebruiksvriendelijke compiler voor he onderwijs Foumeldingen van compilers zijn vaak moeilijk e inerpreeren. Om he programmeeronderwijs e verbeeren word aan

Nadere informatie

Horeca Starterskrant

Horeca Starterskrant Horeca Sarerskran 04 Als leerbedrijf zelf uw personeel opleiden 06 Succes zi in de ondernemer in regels, vergunningen en subsidies 08 Wegwijs maak u een goede kans bij de bank 16 Zó een uigave van 02 SVH

Nadere informatie

te r Geachte mevrouw Schultz van Haegen,

te r Geachte mevrouw Schultz van Haegen, e r Braban Waer NV. Telefoon 0736838888 Fa 073 683 89 99 Ineme wj.brabanwaer.n1 Kiderse www.duk1nbqabariwae.nl Miniserie van i&m Mevrouw drs. M.H. Schulz van Haegen Pos1ares Posbus 1068 Posbus 20901 2500

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholings uitgaven

Studiekosten of andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 Sudiekosen of andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure

Nadere informatie

1 Je zelfbeeld is nooit afgerond

1 Je zelfbeeld is nooit afgerond 1 Je zelfbeeld i nooi afgerond 1.1 Je heb heel veel geleerd in je leven 12 1.2 De poiieve en negaieve kan van je vanzelfprekendheden 13 1.3 Je kun je zelfbeeld zelf bijellen 14 1.4 Veranderingen in je

Nadere informatie

Integratiepracticum III

Integratiepracticum III Inegraiepracicum III Casus I Projecevaluaie Irrigaie landbouwgronden in Ruriania Bas Beerenhou (556622) & Cliff Voeelink (554506) Deadline casus I: 2 januari 2007 TR2 Inleiding Er zijn een hoop derdewereldlanden.

Nadere informatie

t-toets met één steekproef Onderzoeksmethoden: Statistiek 3 t obs = s N Marjan van den Akker Tweezijdige t-toets met één steekproef

t-toets met één steekproef Onderzoeksmethoden: Statistiek 3 t obs = s N Marjan van den Akker Tweezijdige t-toets met één steekproef -oe me één eekproef vergelijking van één eekproefgemiddelde me een norm (een van e voren bepaald gemiddelde probleem: σ ui populaie i nie bekend en he eekproefaanal i klein (

Nadere informatie

4.9 Berekening van dragend metselwerk onderworpen aan verticale belasting

4.9 Berekening van dragend metselwerk onderworpen aan verticale belasting De radioaciviei die mogelijk word uigesraald in consrucies, is hoofdzakelijk e wijen aan de aanwezigheid van radium (Ra 226) en/of horium (Th 232) in de kelder en in de gebruike maerialen. Ui de ondersaande

Nadere informatie

Lans Bovenberg, Roel Mehlkopf en Theo Nijman Techniek achter persoonlijke pensioenrekeningen in de uitkeringsfase. Netspar OCCASIONAL PAPERS

Lans Bovenberg, Roel Mehlkopf en Theo Nijman Techniek achter persoonlijke pensioenrekeningen in de uitkeringsfase. Netspar OCCASIONAL PAPERS Nespar OCCASIONAL PAPERS Lans Bovenberg, Roel Mehlkopf en Theo Nijman Techniek acher persoonlijke pensioenrekeningen in de uikeringsfase Techniek acher persoonlijke pensioenrekeningen in de uikeringsfase

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1TFD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure (Erkenning

Nadere informatie

Gebruik van condensatoren

Gebruik van condensatoren Gebruik van condensaoren He spanningsverloop ijdens he laden Als we de schakelaar s sluien laden we de condensaor op. De condensaorspanning zal oenemen volgens een exponeniële funcie en de spanning over

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1T12FD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen

Nadere informatie