Informatiebeveiliging. in de mobiele wereld. Risico s van mobiel werken. devices on the go. Willem Kossen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Informatiebeveiliging. in de mobiele wereld. Risico s van mobiel werken. devices on the go. Willem Kossen"

Transcriptie

1 devices on he go Risico s van mobiel werken Informaie beveiliging in de mobiele wereld Mobiel werken is al lang geen hype meer. Inmiddels is he zakelijk gebruik van mobiele apparauur vrijwel volledig ingeburgerd. Toch beeken da nie da de mobiele infrasrucuur bij veel organisaies veilig is. De aueur geef een overzich van de onderwerpen die mobiel werken riskan kunnen maken. Daarbij kom ook aan bod de plaas die he mobiele deel van de ICT-voorzieningen in de archiecuur en de informaiebeveiliging kan vervullen. Willem Kossen Mobiele apparaen Bij mobiel werken denken de meese mensen direc aan lapops, nebooks en smarphones. E-book readers en ablecompuers, digiale videorecorders en foocamera s en zelfs mobiele daadragers als USB-sicks behoren echer ook o deze caegorie. He is van belang ook deze e belichen aangezien ook daar veiligheidsproblemen kunnen besaan. Informaiebeveiliging Informaiebeveiliging definieer ik als he geheel van beleid, communicaie en maaregelen gerich op he beperken van de risico s die spelen op he gebied van beschikbaarheid, inegriei, verrouwelijkheid en compliance omren informaievoorzieningen en de daarin opgeslagen informaie. Voor di arikel beperk ik me o de mobiele delen van de ICT-infrasrucuur, zakelijk gebruik door mede- Figuur 1. Boze buienwereld versus veilige enerprise 30

2 Samenvaing Me de opkoms van he nieuwe werken en de seeds krachiger wordende mobiele compuers en andere daadragers nemen de veiligheidsrisico s oe. Daardoor neem de noodzaak om adequae maaregelen e nemen oe. Di hoeven nie per se echnische maaregelen e zijn, oplossingen in de procedurele sfeer zijn vaak even effecief, en soms veel efficiëner. Belangrijk is da men zich bewus is van de risico s. beleid & maaregelen omgeving applicaies newerk vaak af van de organisaiesandaarden en kunnen ze daardoor nie worden beheerd en beveiligd me beschikbare voorzieningen. Nog een reden is da de plaformen in essenie nie bedoeld zijn als veilige communicaiemiddelen en dragers van bedrijfskriische en verrouwelijke gegevens. Di arikel zal da helder en indringend duidelijk maken. besuringssyseem gegevens : ( ; ) fysiek werkers van organisaies. Informaiebeveiliging gaa over alle lagen van de mobiele archiecuur: de apparaen zelf en de oegang daaroe, de newerkfuncies en uiwisseling van gegevens, de opslagfuncie en de applicaies die erop draaien. Een volledig overzich van alle mogelijke risico s is nie e geven. Da zou ook nie passen binnen di arikel. Toch zijn diverse ineressane voorbeelden e noemen. De hoop is da deze u aan he denken zeen waardoor u andere risico s ook gaa zien. He is nie alijd nodig of zinvol de risico s me echnische maaregelen e besrijden. Oplossingen in de procedurele sfeer zijn vaak even effecief, en soms veel efficiëner. Bewuswording is nodig, zowel bij de eindgebruiker als de ICTafdeling. Buien de muren Een van de redenen da mobiele apparaen meer risico vormen en ondervinden wa beref de veiligheid is da ze buien de muren van he (relaief) veilige gebouw worden gebruik. Buien zijn geen firewalls, inrusion-prevenionsysemen, reverse proxy s, conenfilers en alle andere denkbare voorzieningen. Daarnaas wijken de plaformen Draadloos verkeer Vrijwel alle mobiele apparaen onderseunen een of meer vormen van draadloze gegevensuiwisseling. He mees beschikbaar zijn Blueooh, mobiele-elefonienewerken en wifi. Hieraan kleven specifieke risico s. Kan he apparaa via de draadloze echnologie benaderd worden van buienaf? Bij Blueooh zijn al problemen gewees bij he krijgen van oegang o he apparaa langs deze weg. Een eenvoudige Google-zoekopdrach naar Blueooh+hack lever diverse resulaen op en nie alle apparaen zijn hier afdoende egen beveiligd. Bij wifi en mobiele newerken reed di probleem minder op omda de apparaen meesal geen diensen aanbieden aan he newerk. Toch besaa wel degelijk de mogelijkheid da via deze newerken kwaadaardige code word binnengehaald. Verder is he in veel gevallen relaief eenvoudig de versuurde gegevens e onderscheppen. Zeker voor zakelijke communicaie is he gebruik van encrypie daarom vereis. He opzeen van VPN-verbindingen of he oepassen van SSL en TLS (HTTPS, POP3S, IMAPS enzovoor) is 31

3 devices on he go ononbeerlijk. De onderseuning hiervoor verschil van apparaa o apparaa. Wel zullen de meese moderne apparaen hiervoor de voorzieningen in huis hebben of kunnen deze door middel van applicaies worden oegevoegd. Zo is he mogelijk om bijvoorbeeld OpenVPN e insalleren op een Windows Mobile-elefoon en zi in de iphone sandaard onderseuning voor IPSec. Helaas is he nie alijd mogelijk de bijbehorende sleuels veilig op e slaan binnen he apparaa. Een specifiek aspec van draadloos verkeer is de financiële kan van de zaak. Telefonie maar ook daaverbindingen zijn over he algemeen nie goedkoop. Misbruik van die verbindingen is daarmee direc een financieel risico. Een deel van de maaregelen zou dan ook gerich moeen zijn op he beheersen van deze kosen. Waar saan de daa? Als organisaie wil je graag ween waar de zakelijke gegevens blijven. In de mobiele wereld is da nie alijd gemakkelijk. Gegevens kunnen zich in he eigen daacener, op werksaions en op mobiele apparaen bevinden, maar ook bij allerlei clouddiensen. Wil je da? Een voorbeeld: De laase ijd is er rumoer gewees rondom he BlackBerry-plaform. Diverse landen hebben ruzie gemaak me RIM (de fabrikan van BlackBerry) over oegang o de encrypiesleuels (India) of hebben bezwaar gemaak egen de opslag van gegevens bij RIM in he daacener in Canada (Dubai). He is namelijk nie ondenkbaar da kwaadwillenden bij RIM inzage krijgen in gegevens van de klan of da acher de rug van regeringen om gegevens worden uigewisseld waardoor de veiligheid van de saa in gevaar kom. Om de kriiek e pareren heef RIM uieindelijk besloen in zowel Dubai als India lokale servers e plaasen. De RIM-oplossing is op zich nie uniek. Ook als je clouddiensen afneem voor bijvoorbeeld je groupwareplaform, loop je een vergelijkbaar risico. Me de S3-opslagvoorziening van Amazon.com worden je daa ergens op de wereld opgeslagen. Je kun nog kiezen in welk werelddeel je daa saan, maar erg fijnmazig is die keuze nie. Hezelfde geld bij he ousourcen van services. He verschil is meesal wel da je dan zaken doe me een lokale parij waar je mogelijk juridisch meer grip op heb (ook al is da geen garanie en ook geen prevenie). Cloud Werken in de cloud is nie per definiie een mobiel onderwerp. Veel mobiele oepassingen zijn echer wel per definiie cloudoepassingen. Cloud beschouw ik hier in de ruimse definiie: funcionaliei en/of gegevensopslag bij derden. Er kan onderscheid worden gemaak ussen clouddiensen die de organisaie bewus inkoop (bijvoorbeeld een groupware- of documenmanagemenoplossing) en breed beschikbare inernediensen. In he eerse geval is he risico op misbruik aan de kan van de cloudleverancier door gecompromieerde mobiele cliens van belang. Di risico kan worden verminderd door bijvoorbeeld he inzeen van mulifacorauhenicaie en soorgelijke maaregelen. In he weede geval zijn de risico s mogelijk nog groer. Neem bijvoorbeeld he gebruik van Dropbox.com voor he synchroniseren van besanden ussen verschillende inernedevices. Di leid o he verzenden van mogelijk verrouwelijke gegevens over inerne (gelukkig wel via HTTPS) en o he beschikbaar maken van die gegevens op onverrouwde sysemen. Handig, maar he is de vraag of di voor een organisaie wenselijk is. Er zijn legio clouddiensen me meer en minder professionele echnologie en meer en minder veiligheidsvoorzieningen. Wa is uw beleid voor he gebruik van dergelijke diensen? Daaverlies He is heel gemakkelijk een USB-sick e verliezen. Ne zo gemakkelijk is he om je elefoon op 60 graden e wassen of je e-book reader van he balkon e laen vallen. Zelfs als de gegevens nie in verkeerde handen vallen, kunnen ze verdwijnen. En nie alijd is een back-up vanzelfsprekend. Voor groupwareoepassingen (mail, agenda, akenlijs) is di meesal geregeld vanwege he gecenraliseerde 32

4 karaker. Voor losse besanden geld di meesal nie. Er zijn allerlei (vaak cloud)diensen die kunnen helpen, maar he aanal bedrijven da deze oplossingen ech gebruik, is beperk. Door de heerogeniei van apparaen word di nog exra bemoeilijk en voor apparaen die geen conneciviei hebben (zoals USB-sicks en camera s), is he onmogelijk di e auomaiseren. Di beeken da je als organisaie (deels) afhankelijk ben van de discipline van de medewerker. Daadragers Hoe ruim of smal je de definiie van mobiele apparaen ook neem, he gaa vrijwel alijd om een daadrager. Me iedere daadrager loop je he risico da de opgeslagen daa in verkeerde handen vallen. Di gold nauurlijk al in de ijd van de floppydisk. Door de enorme omvang die daadragers egenwoordig hebben, is de kans wel groer da gelijk véél daa openbaar worden. Grappend zei Dr. Andrew S. Tanenbaum ooi: Onderscha nie de bandbreede van een vrachwagen vol apes. Deze spreuk gaa me de erabye-usb-disk van minder dan 100 euro eens e meer op. Vaak word daarbij vergeen da ook een goedkope foocamera of mp3-speler gigabyes aan daa kan vervoeren. Ook heef iedere elefoon egenwoordig wel een sleuf voor een micro-sdkaar. Voor alle daadragers geld da je ze alleen zou moeen gebruiken voor daa waarvan je he nie erg zou vinden als deze inegraal op de voorpagina van De Telegraaf zouden worden afgedruk. Wil je da liever nie, versleuel de daa dan. In de prakijk is di vaak echer nie eens mogelijk, laa saan vanzelfsprekend. Een van de oorzaken lig in he gegeven da mobiele apparaen en andere daadragers vrijwel alijd personal devices zijn. He concep user is onbekend. Hierdoor zijn er geen gebruikersrechen gekoppeld aan gegevens, bijvoorbeeld door he inzeen van ACL s (Access Conrol Liss). Toegang o he apparaa beeken oegang o alle daa, voor iedereen Versleueling zou een oplossing kunnen bieden en hiervoor besaan zeker in de wereld van smarphones en lapops uigebreide mogelijkheden. Aan sommige van die oplossingen kleven onaanrekkelijke risico s. Me name he sleuel/ wachwoord-beheer is een probleem bij lokaal geïnsalleerde oplossingen. De cenraal beheerde oplossingen daarenegen zijn vaak prijzig en vragen ervaren beheerders. Di vereis da een organisaie hierover goed nadenk en hiervoor planmaig aan de gang gaa. Firmware In egenselling o pc s en servers, lapops en nebooks zijn de meese mobiele apparaen voorzien van een besuringssyseem en esseniële applicaies in de vorm van firmware. Di beeken enerzijds da een belangrijk deel van de sofware nie sandaard beschrijfbaar (en wijzigbaar) is (en da is een veiligheidsvoordeel), maar ook da he lasiger is de sofware e vernieuwen. He updaen van de firmware van een mobiel apparaa doe een eindgebruiker nie regelmaig. Deels omda he enige echnische kennis verondersel, en deels omda he mis kan gaan, en dan heb je enkel nog een elegan soor bakseen op je bureau liggen. Toch is he een aanzienlijk risico wanneer oude sofware inensief gebruik word, juis in inheren onveilige omgevingen zoals inerne. He regelmaig updaen van de sofware op he mobiele apparaa zou een sandaardonderdeel moeen zijn van he beheer van deze apparaen. De e-book reader als zakelijk apparaa He lezen van zakelijke documenen op de e-book reader is een voor de hand liggend gebruik van een dergelijk apparaa. Vrijwel alle readers onderseunen he PDF-formaa en hebben mogelijkheden om via een draadloos newerk of via geheugenkaarjes documenen e onen. Er zijn echer maar weinig readers die enige vorm van oegangsbeveiliging hebben. Di beeken da iedereen die he apparaa oppak en aanze, er oegang oe heef. En di geld nog voor veel meer apparaen. Ook is onderseuning van encrypie in de opslag van de gegevens vrijwel nooi aanwezig. Di beeken da de e-book reader nie alleen hezelfde verliesrisico heef als de onbeveiligde USB-sick, he apparaa bied ook de mogelijkheid om direc oegang e krijgen o de gegevens, inclusief evenuele annoaies die de gebruiker heef oegevoegd. Bovendien is er geen enkele vorm van logging zoda nie acheraf is vas e sellen wanneer er door wie oegang is verkregen o welke gegevens. Voor smarphones zijn er oplossingen om gesolen apparaen op afsand ui e schakelen of schoon e poesen. Voor e-book readers ben ik die nog nie egengekomen. De reden voor de bovensaande beperkingen is waarschijnlijk da e-book readers och vooral zijn onworpen voor recreaief gebruik door consumenen en nie voor zakelijk gebruik door professionals. Da hier evens een ga in de mark lig, lijk duidelijk. 33

5 devices on he go ipad De ipad (en ook de iphone en ipod) is in deze een bijzonder apparaa. De basis waarop de Applesofware draai, is voorzien van onderseuning voor diverse voorzieningen voor veiligheid (BSD Unixvarian). Sandaard is weinig daarvan geaciveerd. He is evenmin gemakkelijk e aciveren aangezien veel van de onderliggende mogelijkheden door de gebruikersinerface worden afgeschermd. Ineressan is da Apple rach kwaadaardige sofware buien de deur e houden door zijn itunes App Sore. Hier vind conrole plaas op de applicaies die beschikbaar komen. He is vrij eenvoudig deze beperking e omzeilen (door he apparaa e jailbreaken ). Ook de serke inernefocus help nie mee om he apparaa veiliger e maken. Er word op inerne dan ook serk gediscussieerd over de veiligheid van di plaform en de geschikheid voor zakelijke oepassingen (zie bijvoorbeeld Hamblen, 2010). Op inerne word zelfs gesproken over de ileak. Overigens geld di evenzeer voor de diverse andere plaformen zoals Windows Mobile en Android. Apps Sowieso zou je he insalleren van applicaies door de eindgebruiker willen beperken. Iedere exra funcionaliei is immers een mogelijkheid o misbruik. Daarbij is de huidige generaie mobiele apparaen e kwalificeren als eche inernedevices. Veel applicaies zijn geneigd sporen op inerne acher e laen en he is (e) gemakkelijk gegevens op inerne e publiceren, ook als da vanui bedrijfsvoeringsoverwegingen onaanrekkelijk is. Di leid nu al o de opkoms van allerlei kwaadaardige sofware. Deels zullen deze als ineressane apps gecamoufleerd zijn, deels komen ze vanui de inernediensen die worden gebruik of maken ze misbruik van kwesbaarheden in applicaies. Een recen voorbeeld van een kwaadaardige applicaie is een aangepase versie van he voor Windows Mobile bedoelde spelleje 3D Ani- Terroris. Di volledig funcionerende spel bel siekem maandelijks enkele dure inernaionale nummers, wa leid o verhoogde elefoonkosen (Prince, 2010). Veilig (?) en op de smarphone is waarschijnlijk de mees gebruike mobiele oepassing op smarphones. Veel mobiele sofware loop echer acher bij he inzeen van veilige mehoden voor en. Zo is lang nie iedere smarphone in saa om PKI-cerificaen of PGP (Prey Good Privacy) e onderseunen. Ook is he nie alijd mogelijk om SSL en TLS in e zeen voor he beveiligen van POP3-, IMAP- en SMTP-verkeer en/of di op afwijkende pooren e doen. Ook lokale spamfilering is meesal afwezig. Er zijn mobiele virusscanners, maar nie voor ieder plaform en nie voor ieder mailprogramma. Bij de keuze voor een smarphone voor zakelijk gebruik zouden di wel crieria moeen zijn in de selecie. Toegangsbeveiliging van de mobiele elefoon Toegang o een elefoonoesel da uisaa vereis een pincode (mis ingeseld) en oegang o de simkaar vereis ook een pincode (mis ingeseld). Veelal is er daarnaas een oesenblokkering waardoor nie per ongeluk kan worden gebeld vanui de broekzak. Soms is ook da een code, meesal nie. Soms is he alleen een bepaalde veeg over he scherm. En da beeken da wanneer he apparaa is ingeschakeld, de oegang nie is afgeschermd. Vreemd, wan meesal zul je nie eers even je elefoon uischakelen voorda je hem verlies. Bovendien, wanneer je je buien he bedrijf begeef, bijvoorbeeld in he openbaar vervoer, is een code snel afgekeken (en da geld ook voor die bepaalde veeg ). Da word nog verserk doorda he nie alijd zo gemakkelijk is deze snel in e voeren. Toesellen me ouchscreen zijn hierbij beruch. He is vrijwel alijd ijdrovend een pincode in e voeren en bovendien help he apparaa de meekijker door de oesen die worden aangeik exra e laen oplichen, of door de ingevoerde gegevens kor leesbaar weer e geven. Single-facorauhenicaie In enerprise-infrasrucuren is een scala van maaregelen geïmplemeneerd om ongeauoriseerde oegang e voorkomen. Mulifacorauhenicaie is daarbij redelijk gebruikelijk. Di beeken da je zowel ies moe hebben (een pasje, USBoken) als ies moe ween (username, pincode, password). Soms word zelfs biomerie ingeze. Bij mobiele apparaen is di echer zelden he geval en is dus de veiligheid beduidend minder. 34

6 De elefoon als exra facor in de veiligheid Nie alles is negaief als he gaa om veiligheid in de mobiele wereld. Aardig is bijvoorbeeld da je de mobiele apparaen ook als oevoeging kun inzeen op de beveiliging van de infrasrucuur en de applicaies die daarop draaien. Heel bekend is he gebruik van een sms-code. Voor bijvoorbeeld inernebankieren word hier veel gebruik van gemaak, en de sms-code is ook de oplossing die gekozen is voor he verzwaarde niveau van auheniceren bij DigiD. He idee is da je op deze manier een facor oevoeg aan de auhenicaie. Er is veel discussie gaande over de kwaliei van deze keuze. Wie heef er oegang o de mobiele nummers in he acherliggende syseem? En hoe gemakkelijk is he de codes e onderscheppen? Di is daardoor nie de serkse oevoeging, maar he is wel degelijk een ineressane verbeering van de single-facoroegang die nog seeds e veel word gebruik. Ook is he mogelijk om op he mobiele apparaa sofware e insalleren die werk als OTP (One Time Password)-generaor. Vrijwel alle leveranciers van ideniymanagemenproducen hebben wel zo n sof-oken in de aanbieding. Sommige kun je ook grais gebruiken. Er zijn zelfs opensourceoplossingen (zie bijvoorbeeld hp://mop. sourceforge.ne). Als he echer zo eenvoudig is oegang e krijgen o he mobiele apparaa, is he eveneens zeer eenvoudig om oegang e krijgen o deze hulpmiddelen. Daarom blijf he van belang naas de heb-facor ook een wee-facor e haneren bij oegang. (En da iedereen zijn password verklap wanneer de dreiging groo genoeg is, blijf nauurlijk een gegeven...) (Enerprise-)securiyoplossingen voor mobiele plaformen Diverse leveranciers hebben oplossingen voor he beveiligen van he mobiele deel van he ICT-landschap. He beref specifieke oplossingen, maar ook bredere producen of suies. Een volledige beveiligingsoplossing voor mobiele plaformen zou minimaal de volgende funcies moeen hebben: auomaische updaes van de gebruike firm- en sofware; cenraal beheerde lokale firewall, realime anivirus- en anispywaresofware; gecenraliseerd beheer- en conrolesyseem voor de ICT-afdeling; anidiefsalfuncies; hiervoor besaan allerlei oplossingen, zoals: ŖŖexerne vergrendeling door middel van bijvoorbeeld een speciaal sms-berich; ŖŖherkenning van wisseling van simkaar me als gevolg vergrendeling; ŖŖremoe schonen zoda alle gegevens op de elefoon gewis worden; ŖŖauomaisch op afsand doorgeven van de locaie van he apparaa op basis van gps of elefoonpalenidenifiers; onderseuning voor verschillende plaformen is wenselijk (omda de direceur och een ander oesel kies dan de bedrijfssandaard); encrypiemogelijkheden voor gegevens en newerkranspor daarvan; cenraal beheer van de encrypie en van sleuels/ cerificaen; cenraal beheer van de configuraie van he mobiele apparaa (afdwingen van insellingen). Soms heef een organisaie al meer in huis dan men denk. Zo zijn Windows Mobile-devices al gedeelelijk me behulp van Acive Direcory e beveiligen. Wanneer echer he mobiele landschap divers is, word he al gauw lasig. Een bijkomend probleem is da de scope van de oplossing die men inern gebruik, vaak begrens is door de muren. Beheer aan de buienkan van de firewall is nie gebruikelijk. Daarnaas zijn er vaak flinke liceniekosen gemoeid me he verdubbelen van he aanal beheerde cliens. De keuze voor en implemenaie van een beheersyseem voor he mobiele ICT-park is een projec en moe ook als zodanig worden benaderd. He kos geld en ijd en leid o aanpassing van de gebruikerservaring. Belangrijk om e doen, nie gemakkelijk. He moeilijkse is waarschijnlijk bepalen wa er nu ech nodig is en waarom, maar daar moe je wel beginnen. 35

7 devices on he go»bewuszijn en aanzien van de risico s van mobiel werken is harder nodig dan ooi«conclusies Kinderschoenen. Da is in de meese gevallen he huidige niveau. Er is nog veel missiewerk nodig om organisaies e leren veilig me he mobiele deel van hun infrasrucuur om e gaan. Me de opkoms van he nieuwe werken en de seeds krachiger wordende mobiele compuers en andere daadragers nemen de risico s oe en dazelfde geld voor de noodzaak adequae maaregelen e nemen. Veel van die maaregelen zullen nie per definiie populair zijn bij de gebruikers vanwege de beperking die ze impliceren. In de prakijk zijn de maaregelen vooralsnog ad hoc, eenzijdig, onsamenhangend en bes-effor. Da kan beer, maar is nie simpel. He vereis een gedegen plan en een visie, en beleid. He is nie denkbaar noch wenselijk om de mobiele revoluie egen e gaan, maar bewuszijn en aanzien van de risico s is harder nodig dan ooi. Lierauur Hamblen, M. (2010). ipad securiy for he enerprise sill subjec o debae. Compuerworld, 7 april 2010, Prince, B. (2010). Malware Hidden in Windows Mobile Applicaions. eweek.com, 7 juni 2010, Securiy/Malware-Hidden-in-Windows-Mobile-Applicaions Wikipedia (2010). Securiy oken, hp://en.wikipedia.org/wiki/ Securiy_oken. Wilson, J. (2007). Undersanding he Windows Mobile Securiy Model. Microsof Techne, 10 januari 2007, hp://echne. microsof.com/en-us/library/cc aspx. Links hp://blueoohhack.nl (voorbeeld van hackool voor Blueooh) hp://mop.sourceforge.ne (open-source One Time Passwordoplossing) hp://na.blackberry.com/eng/suppor/ (knowledgebase van Research In Moion (RIM)). hp://pip.verisignlabs.com (veiligheidsplaform voor OpenID me grais Sof-Token OTP) hps:// (clouddiens voor synchroniseren van besanden ussen verschillende compuers en andere devices) Ir. Willem J. Kossen is ICT-archiec en ICT-adviseur bij M&I/Parners. 36

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John Complexiei onder conrole, kosen inzichelijk? Naar een diensbare Gezien de populariei van is he goed eens erug e gaan naar de basis en e kijken naar wa SOA eigenlijk is, wa de redenen zijn om he in e voeren,

Nadere informatie

Master data management

Master data management meadaa Maser daa Aanpak voor opzeen van maserdaa-programma De kwaliei van de oenemende hoeveelheid daa in ondernemingen is van groo belang. Om die kwaliei e waarborgen kan maser daa worden oegepas. De

Nadere informatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie Whiepaper One Ne Efficiëner zakendoen en innoveren me mobiele communicaie One Ne is een complee oplossing voor hosed elefonie die kosen helder en beheersbaar maak, zorg voor eenvoud en de bereikbaarheid

Nadere informatie

Privacy en cloud computing

Privacy en cloud computing legale kaders Privacy en cloud compuing Beveiliging van persoonsgegevens in de cloud E-mail leen zich goed als cloudservice. He voordeel is da de ICT-afdeling geen eigen mailserver hoef op e zeen, wa efficiëner

Nadere informatie

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis De Woordpoor De beseksverwerker van He Digiale Huis Een STABU-beseksverwerker zonder weerga. Verfrissend eenvoudig en och me meer mogelijkheden dan welke andere beseksverwerker ook. Zeer uigebreide mogelijkheden

Nadere informatie

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel rends Impac op organisaie en informaievoorziening Transparanie: van bedreiging o businessmodel Transparanie is een rend die zowel in he bedrijfsleven als in de publieke secor langzaam maar zeker in krach

Nadere informatie

Pda s in de organisatie

Pda s in de organisatie mobiel werken Handvaen voor mobiel beleid Pda s in de organisaie He gebruik van pda s in organisaies is aanrekkelijk omda werknemers daarmee alijd en overal over de laase informaie kunnen beschikken. De

Nadere informatie

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten?

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten? IT-audi & Hoe goed ben u in conrol over de robuusheid van uw ICT-keen? Mehodiek voor bepalen van mae van beheersing van robuusheid in ICT-keens ICT-keens worden enerzijds seeds complexer en anderzijds

Nadere informatie

Testen aan de voorkant

Testen aan de voorkant esen als kriische Tesen aan de voorkan Opimaal rendemen halen ui s De meese organisaies zien esen als noodzakelijke en effecieve maaregel om de kwaliei van sysemen e bepalen en fouen erui e halen voorda

Nadere informatie

Cloud computing: waar begin je aan?

Cloud computing: waar begin je aan? cloud compuing Cloud compuing: waar begin je aan? Succesfacoren voor cloud compuing Cloud compuing is er en gaa nie meer weg. In 2010 sond he helemaal bovenaan in Garners hype cycle. Da geef aan da er

Nadere informatie

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer IT-audi & Ousourcing in conrol Leveranciersmanagemen en hird pary reporing Via ousourcing van sandaardprocessen proberen veel organisaies hun diensverlening aan de klan e verbeeren. Om in conrol e blijven

Nadere informatie

Ernst de Boer en Albert Kleinjan

Ernst de Boer en Albert Kleinjan archiecuur verzekeringen Inernaionale afsemming archiecuur noodzakelijk Archiecuurimpac van rends in de verzekeringswereld In de voorbije jaren is archiecuur vaak synoniem geworden aan beheersing : conroleren

Nadere informatie

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte Voorkom onzichbare verspilling: energiebehoefe van sofware Energie besparen dankzij zuinigere sofware De afgelopen jaren is de energie-efficiënie van ICT-sysemen al serk oegenomen als gevolg van de behoefe

Nadere informatie

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggeriche aanpak van pensioenvoorliching ERIK VAN DER SPEK De laase jaren is pensioenvoorliching vaak negaief in he nieuws gewees. Ui verschillende

Nadere informatie

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken.

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken. Wa is een raining? He doel van een rainingssessie is om me he eam en de spelers vasgeselde doelsellingen e bereiken. De doelselling van de raining bepaal de inhoud van de rainingssessie. De keuze van de

Nadere informatie

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor Sae of he ar van securiy echnologie nvloed van veranderingen in de infornøie eclnologie op beveiliging Àueur: ir. Paul Overbeek Fysisch en Elekronísch Laboraoriu n - TNO Posbus 96864, 2509,JG Den Haag

Nadere informatie

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding globalisaie Zeven sappen naar succesvolle offshore uibeseding Een beheers proces voorkom eleursellingen Offshore uibeseding is een complexe manier van werken en er zijn veel verschillende onderwerpen die

Nadere informatie

Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk

Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk Van grijs naar groen Richlijnen voor energiebesparingen in he rekencenrum Ook binnen de ICT-branche word men zich seeds bewuser van de invloed van hun acivieien op he klimaa. Seeds meer ICT-managers houden

Nadere informatie

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur Trends in de inzendingen De essenies van drie jaar NK ICT Archiecuur He Nederlands Kampioenschap ICT Archiecuur is voor he eers georganiseerd in 2004 en heef o nu oe geleid o 25 archiecuurbeschrijvingen.

Nadere informatie

Softwarearcheologie als basis voor strategie

Softwarearcheologie als basis voor strategie sofware legacy Besuurlijke grip op sofware Sofwarearcheologie als basis voor sraegie Als he managemen grip wil krijgen op de sofware binnen de organisaie, kan onderzoek door onafhankelijke expers uikoms

Nadere informatie

Testgedreven projectvoering

Testgedreven projectvoering esen Tesgedreven projecvoering Uiloop en budgeoverschrijding voorkomen In veel i-projecen worden fouen in requiremens en documenaie pas bij de esvoorbereiding ondek. Di is duur omda de fouen pas laa in

Nadere informatie

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis De Knaakbaak He begroingsprogramma van He Digiale Huis De Knaakbaak - gemaak door De Twee Snoeken Auomaisering - is een nieuwkomer in begroingsland, waarvan he markaandeel gesaag begin e groeien. He programma

Nadere informatie

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis De Droomsroom He projec/documen-beheerprogramma van He Digiale Huis In he bouwvoorbereidingsproces spelen seeds meer gegevens een rol. We produceren als bezeenen informaie me een keur aan compuerprogramma

Nadere informatie

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd Tuinsijlen Tuinsijlen He aanleggen van een uin word voorafgegaan door he maken van een uinonwerp. Om de uin o een geheel e maken moe u in he onwerp rekening houden me een bepaalde uinsijl. Door allerlei

Nadere informatie

Rekenen banken te veel voor een hypotheek?

Rekenen banken te veel voor een hypotheek? Rekenen banken e veel voor een hypoheek? J.P.A.M. Jacobs en L.A. Toolsema Me enige regelmaa word door consumenen en belangenorganisaies gesuggereerd da banken de hypoheekrene onmiddellijk naar boven aanpassen

Nadere informatie

Een methodische aanpak voor legacy

Een methodische aanpak voor legacy Een mehodische aanpak voor legacy Assessmens resuleren in vier mogelijke sraegieën Legacysysemen vormen een acuu probleem als onderhoud onmogelijk word door verdwijnende kennis of beëindigde onderseuning

Nadere informatie

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering business alignmen case Overkoepelende aal en echnieken ArchiMae-mehode verbind archiecuurdomeinen In juli 2002 sare een aanal Nederlandse insiuen en bedrijven he projec ArchiMae. He doel is een aal voor

Nadere informatie

Multidisciplinair veranderen

Multidisciplinair veranderen archiecuur Innovaief simuleer he verandervermogen Mulidisciplinair veranderen Zorgverzekeraars hebben voordurend e maken me veranderingen in regelgeving en producen. Di vereis een goede afsemming ussen

Nadere informatie

Evolueren met portfoliomonitoring

Evolueren met portfoliomonitoring sofware-engineering Evolueren me porfoliomonioring Toolki analyseer en visualiseer sofwaresysemen Door gebrek aan inzich beschouwen bedrijven hun sofwareporfolio vaak als weerbarsige en onbeheersbare doos

Nadere informatie

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse xml/inegraie Respec voor verschillen en uieenlopende bevoegdheden Gelaagde berichenuiwisseling in de srafrechskeen He programma epv houd zich bezig me elekronische berichenuiwisseling in de srafrechskeen.

Nadere informatie

Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur

Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur Een risico- en kosengedreven aanpak voor archiecuur Risico- en kosenmanagemen als primair businessdoel Archiecuur is e beschouwen als een discipline die gedreven word door risico s en kosen. Risico- en

Nadere informatie

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties 1 STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM Proocol Collegiale Visiaies Inleiding Aanleiding projec collegiale visiaie De gymnasia van de SHZG werken seeds inensiever samen aan de kwaliei van de gymnasiumopleiding,

Nadere informatie

Van metadata naar kennis

Van metadata naar kennis meadaa Een onologie creëren me Topic Maps Van meadaa naar kennis Soms zijn meadaa e beperk om een documen gemakkelijk erug e vinden en zouden de meadaa eigenlijk me meer kennis verrijk moeen worden. Me

Nadere informatie

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur archiecuur sofware Archiecuur producsofware onwikkel evoluionair Archiecuur en dynamiek van producsofware Producsofwareonwikkeling ken een voorgeschreven dynamiek waarin produc- en procesverbeeringen een

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoorde

Maatschappelijk verantwoorde groene IT MVO Meer dan alleen maar groene IT Maaschappelijk veranwoorde informaievoorziening en IT Organisaies zijn seeds meer bezig me duurzaamheid en maaschappelijk veranwoord ondernemen (mvo). De aueurs

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 2013 IB 275-1T31FD Volg u in 2013 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVC-procedure (Erkenning Verworven Compeenies)?

Nadere informatie

ADOBE ACROBAT 9-PRODUCTREEKS

ADOBE ACROBAT 9-PRODUCTREEKS ACROBAT 9-DUCTREEKS DUCTVERGELIJKING Me Acroba 9 kun u beer dan ooi communiceren me PDF, de sandaard voor de uiwisseling van elekronische documenen. Aan de hand van di vergelijkend overzich kun u bepalen

Nadere informatie

Uw auto in 3 simpele stappen

Uw auto in 3 simpele stappen Uw auo in 3 simpele sappen 1 Als financieringsmaaschappij van Fia Group Auomobiles SA is Fia Financial Soluions als geen ander op de hooge van he Ialiaanse auoaanbod. Daarnaas beschik Fia Financial Soluions

Nadere informatie

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes.

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes. 2.1 LWB 7A-20 Les: Geen vis INFORMATIE Leeseks Teks 1: informaieve eks over walvissen. Teks 1: oud AVI 9; nieuw AVI M6. Zie ook sofware. Cenrale sraegie/leerdoel Teks inerpreeren: je bedenk de hoofdvraag

Nadere informatie

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn.

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn. I B2.4. Onwerp van de bijsluier voor HepBQuin Informaie voor de paiën Lees deze bijsluier op een rusig momen aandachig door, ook als di geneesmiddel al eerder aan u werd oegediend. De eks kan gewijzigd

Nadere informatie

Voorwoord. editie juli 2014

Voorwoord. editie juli 2014 ediie juli 2014 Voorwoord Graag vraag ik uw aandach voor deze nieuwsbrief. Opnieuw zoals u van ons gewend ben een nieuwsbrief vol lezenwaardige zaken. Ook een nieuwsbrief die op een bijzonder momen uikom.

Nadere informatie

stand van zaken. Guido Bayens

stand van zaken. Guido Bayens archiecuur overheid Gecompliceerde pas de deux De elekronische overheid word onder archiecuur gebouwd De overheid saa voor de groe uidaging haar elekronische diensverlening ui e breiden en e opimaliseren.

Nadere informatie

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen.

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen. Gemeene Ede Memo Aan : Gemeeneraad Van : College van burgemeeser en wehouders Daum : 5 okober 203 Zaaknummer : 594 Opgeseld door : Rikker Sniselaar, Adviseur geluid, luchkwaliei en exerne veiligheid Bijlagen

Nadere informatie

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS Behorende bij de Bacheloropdrach HS Door: Julia Berkhou Lena Jezuia Sephen Willink Begeleider: Prof.dr. A.A. Soorvogel Daum: 17 juni 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Achergrondinformaie 3 2.1 He geij.................................

Nadere informatie

Hogerbeetsstraat 18-B. 3039 XJ Rotterdam. Vraagprijs: 220.000 k.k. Woonbron Makelaars. woonoppervlakte 100 m2 3 slaapkamers te koop

Hogerbeetsstraat 18-B. 3039 XJ Rotterdam. Vraagprijs: 220.000 k.k. Woonbron Makelaars. woonoppervlakte 100 m2 3 slaapkamers te koop Hogerbeessraa -B 303 XJ Roerdam woonoppervlake 100 m 3 slaapkamers e koop Vraagprijs: 0.000 k.k. Woonbron Makelaars info@woonbronmakelaars.nl 010-0 00 www.woonbronmakelaars.nl Kenmerken Locaie Energie

Nadere informatie

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs Aandach voor allochone sudenen in he hoger onderwijs Inhoudsopgave Samenvaing en conclusies 5 1 Inleiding 15 1.1 Achergrond van he onderzoek 15 1.2 Opze van he onderzoek 16 1.3 Analyse van de nonrespons

Nadere informatie

Gebruiksvriendelijke compiler voor het onderwijs

Gebruiksvriendelijke compiler voor het onderwijs Helium moe funcioneel programmeren onderseunen Gebruiksvriendelijke compiler voor he onderwijs Foumeldingen van compilers zijn vaak moeilijk e inerpreeren. Om he programmeeronderwijs e verbeeren word aan

Nadere informatie

stjosephbuurt type begijn

stjosephbuurt type begijn sjosephbuur ype begijn sjosephbuur Buur me karaker Welkom in de nieuwe sjosephbuur. Een buur op hisorische grond, ook een buur me veel woon- en werkvoorzieningen. Me behoud van karaker, maar wel een nieuw

Nadere informatie

Seizoencorrectie. Marcel van Velzen, Roberto Wekker en Pim Ouwehand. Statistische Methoden (10007)

Seizoencorrectie. Marcel van Velzen, Roberto Wekker en Pim Ouwehand. Statistische Methoden (10007) 109 Seizoencorrecie Marcel van Velzen, Robero Wekker en Pim Ouwehand Saisische Mehoden (10007) Den Haag/Heerlen, 2010 Verklaring van ekens. = gegevens onbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig

Nadere informatie

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten Canonpercenages He vassellen van canonpercenages bij de herziening van erfpachconracen Juli 23 SBV School of Real Esae Drs. L.B. Uienbogaard Drs. J.P. Traudes Inhoud Blz. 1. Inleiding... 3 2. Toeliching

Nadere informatie

Integratie van inbraakalarm. systeem. Status. Inschakelen. Voeding. Relay Relais 1. Ingangen Uitgang N.C. COM. Server Connected.

Integratie van inbraakalarm. systeem. Status. Inschakelen. Voeding. Relay Relais 1. Ingangen Uitgang N.C. COM. Server Connected. Se Se hp://paxon.info/07 LABEL 3456 HERE 00-0-0-03-04-05 For DC S End of Line Terminaion RS485 Nework CAT5 Cable Coding Server Conneced 0 Server Link 00 0/00 Eherne Server Conneced 0 Server Link 00 ns

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2015

Correctievoorschrift VWO 2015 Correcievoorschrif VWO 205 ijdvak wiskunde C (pilo) He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor

Nadere informatie

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland Simulaiesudie naar Mehodebreuken in he Onderzoek Verplaasingen in Nederland Bianca Wouers Cenraal Bureau voor de Saisiek bias@cbs.nl Jan van den Brakel Cenraal Bureau voor de Saisiek jbrl@cbs.nl Bijdrage

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 20 Aanvullende oeliching Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 20 Volg u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven hiervoor, zoals lesgeld en de uigaven

Nadere informatie

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem Fibbe Advocaen Wilhelminasraa 66 2011 VP Haarlem Wij, Fibbe Advocaen e Haarlem, doen ons bes om u zoveel mogelijk van diens e zijn. Daarom willen wij u vragen mee e werken aan een klanevredenheidsonderzoek.

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1TFD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure (Erkenning

Nadere informatie

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 GEBRUIKSAANWIJZING Binnenuni voor luch-waerwarmepompsyseem en opies EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 EKHBRD011ACV1 EKHBRD014ACV1 EKHBRD016ACV1 EKHBRD011ACY1

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholings uitgaven

Studiekosten of andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 Sudiekosen of andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure

Nadere informatie

CONVE NANT KI N DEROPVANG EN ONDERWIJS

CONVE NANT KI N DEROPVANG EN ONDERWIJS CONVE NANT K N DEROPVANG EN ONDERWJS { ( ì 'h!\ irl Ëf \- 'v 1, û \ e a i '.* L(l. ìli-, \ i, ù. * qr 'L,i /,! 2. \ al> - ç Di convenan beschrijf de samenwerkingsafspraken ussen de aanbieders van Kinderopvang

Nadere informatie

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl Eagevloeren Ruime creëre g Sysemen g Sysemen is gespecialiseerd in de producie en levering van Eagevloeren. Een eagevloer ook wel enresol, mezzanine, ussenvloer, verdiepingsvloer of bordes genoemd, is

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing IB 266-1T02FD (2464) Sudiekosen of andere scholingsuigaven Volgde u in een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1T12FD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen

Nadere informatie

Screen. Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benutten. mei 2010. Highlights

Screen. Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benutten. mei 2010. Highlights Screen mei 2010 Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benuen Voor u lig he nieuwe magazine Screen van Bevolkingsonderzoek Zuid-Wes. In di magazine willen we de parijen die bij he bevolkingsonderzoek naar

Nadere informatie

Bijverdiensten of opbrengsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of opbrengsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2014 voor buienlands belasingplichigen IB 264-1T41FD BUI Bijverdiensen of opbrengsen als Werke u in 2014 als freelancer of gasouder of had u bijverdiensen? Selde u een beziing,

Nadere informatie

Belasting en schenken 2013

Belasting en schenken 2013 Belasing en schenken 2013 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

t 1 Hier staat hoe je een toetje maakt. 2 Het is

t 1 Hier staat hoe je een toetje maakt. 2 Het is Blok 2 LB 60-61 16-17 WB 12-13 Les 1 Maak een oeje INFORMATIE Leeseks Teks 1: Reep voor een oeje van peer in de vorm van een gezih (oe). Teks 1: oud AVI 2; nieuw AVI M3, me uizondering van he woord reep

Nadere informatie

Horeca Starterskrant

Horeca Starterskrant Horeca Sarerskran 04 Als leerbedrijf zelf uw personeel opleiden 06 Succes zi in de ondernemer in regels, vergunningen en subsidies 08 Wegwijs maak u een goede kans bij de bank 16 Zó een uigave van 02 SVH

Nadere informatie

Manu De Backer en Carlos De Backer

Manu De Backer en Carlos De Backer service-oriened archiecure Inleiding in BPMN Karakerisieken en mogelijkheden van de modelleringsaal Bedrijfsprocessen kunnen beschreven worden aan de hand van de gesandaardiseerde grafische noaie Business

Nadere informatie

www.aarde nu Voor een profielwerkstuk over de aarde Tweede Fase havo/vwo Leerlingenboekje wiskunde

www.aarde nu Voor een profielwerkstuk over de aarde Tweede Fase havo/vwo Leerlingenboekje wiskunde Voor een profielwerksuk over de aarde www.aarde nu In opdrach van: Vrije Universiei Amserdam Universiei van Amserdam Technische Universiei Delf Universiei Urech Wageningen Universiei Teksen: Gerard Heijmeriks

Nadere informatie

64% 70% 94% 85% 87% 73% 67% 75% 93% 60% 70% 100% 90% 100% 75% 70% 85% 100% Groen Vrij Internet Partij. Stelling CDA VVD D66 PvdA Groen Links

64% 70% 94% 85% 87% 73% 67% 75% 93% 60% 70% 100% 90% 100% 75% 70% 85% 100% Groen Vrij Internet Partij. Stelling CDA VVD D66 PvdA Groen Links Semwijzer COC Nederland Gayvoe parijvergelijking 2006 www.gayvoe.nl Parij is he zeer oneens Parij is he oneens Parij voel er wel wa voor Parij is posiief Selling CDA VVD D66 PvdA Algehele score Gelijke

Nadere informatie

Installeren van sites op afstand via TCP/IP

Installeren van sites op afstand via TCP/IP v dc Keypad Screen from nework Whie/ 3 Whie/ 4 v dc Keypad Screen from nework Whie/ 3 Whie/ 4 v dc Keypad Screen from nework Whie/ 3 Whie/ 4 +v pu +v pu +v pu v dc Keypad Screen from nework Whie/ 3 Whie/

Nadere informatie

Het wiskunde B1,2-examen

Het wiskunde B1,2-examen Ger Koole, Alex van den Brandhof He wiskunde B,2 examen NAW 5/4 nr. 2 juni 2003 65 Ger Koole Faculei der Exace Weenschappen, Afdeling Wiskunde, Vrije Universiei, De Boelelaan 08 a, 08 HV Amserdam koole@cs.vu.nl

Nadere informatie

Horeca Starterskrant

Horeca Starterskrant Horeca Sarerskran 04 Als leerbedrijf zelf uw personeel opleiden 06 Succes zi in de ondernemer in regels, vergunningen en subsidies 08 Wegwijs maak u een goede kans bij de bank 16 Zó een uigave van 02 SVH

Nadere informatie

Toelichting Hoe gebruikt u deze toelichting? Correspondentieadres Wat is een schenking? Voor meer ontvangers samen aangifte doen

Toelichting Hoe gebruikt u deze toelichting? Correspondentieadres Wat is een schenking? Voor meer ontvangers samen aangifte doen 2011 Toeliching Aangife schenkbelasing Di is een oeliching bij he formulier Aangife schenkbelasing. Deze oeliching besaa ui vier onderdelen: A Algemene informaie over de schenkbelasing B Uileg bij de vragen

Nadere informatie

Belasting en schenken 2012

Belasting en schenken 2012 Belasing en schenken 2012 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 - Formules voor groei

Hoofdstuk 2 - Formules voor groei Moderne wiskunde 9e ediie Havo A deel Uiwerkingen Hoofdsuk - Formules voor groei bladzijde 00 V-a = 08, ; 870 08, ; 70 0, 8; 60 00 00 870 70 08,, gemiddeld 0,8 b De beginhoeveelheid is 00 en de groeifacor

Nadere informatie

Ned s Expat NED S EXPAT 1 E EURO UW VERZEKERINGSGIDS. international. Een andere kijk op verzekeren. Bijgewerkt op: 15/11/2014

Ned s Expat NED S EXPAT 1 E EURO UW VERZEKERINGSGIDS. international. Een andere kijk op verzekeren. Bijgewerkt op: 15/11/2014 [ LA MOBILITÉ] PARTICULIEREN Ned s Expa De verzekering voor Nederlanders in Frankrijk 2015 Bekijk de video en ondek waarom expas in Frankrijk kiezen voor APRIL Inernaional als zorgverzekeraar Volg ons

Nadere informatie

Pla n r-natige voorbefe ding

Pla n r-natige voorbefe ding nsrucie > eren mennen me... (2L) Rudolf Pesman en Pla n r-naige voorbefe ding Rudolf Pesman me Díesel. rkend paardendierenars rançoise Rey en inernaionale opmenners Tonnie Cazemier en Rudolf Pesman onderhouden

Nadere informatie

Integratiepracticum III

Integratiepracticum III Inegraiepracicum III Casus I Projecevaluaie Irrigaie landbouwgronden in Ruriania Bas Beerenhou (556622) & Cliff Voeelink (554506) Deadline casus I: 2 januari 2007 TR2 Inleiding Er zijn een hoop derdewereldlanden.

Nadere informatie

Geen enkel lakproces is gelijk aan andere systemen.

Geen enkel lakproces is gelijk aan andere systemen. My of i l er ec hni eki n er na i ona l T : +31( 0) 481461191 E : i nf o@my ogend. c om W: www. my ogend. c om Pos a dr es Wi l l em Al e x a nder s r a a 23c 6691E EGend Geen enkel lakproces is gelijk

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correcievoorschrif VWO 009 ijdvak wiskunde A, He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de beoordeling

Nadere informatie

4.9 Berekening van dragend metselwerk onderworpen aan verticale belasting

4.9 Berekening van dragend metselwerk onderworpen aan verticale belasting De radioaciviei die mogelijk word uigesraald in consrucies, is hoofdzakelijk e wijen aan de aanwezigheid van radium (Ra 226) en/of horium (Th 232) in de kelder en in de gebruike maerialen. Ui de ondersaande

Nadere informatie

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2012 12 U verbouwde bijvoorbeeld een pand, zoda er afzonderlijke apparemenen zijn onsaan die u verkoch of nog gaa verkopen. he voor en minse 30% zelf uivoeren van groo onderhoud

Nadere informatie

i$»4: MEE Rotterdam Rijn mond wa?s -/ fs: juni 4, JJ 41 ,lfl s Transitie van de ctiëntondersteuning2013-2015 is4. ):f:t.. 4,y 441; t 1 6 A.

i$»4: MEE Rotterdam Rijn mond wa?s -/ fs: juni 4, JJ 41 ,lfl s Transitie van de ctiëntondersteuning2013-2015 is4. ):f:t.. 4,y 441; t 1 6 A. :.. r r 1 juni MEE Roerdam Rijn mond Transiie van de ciënonderseuning213-215 i$»4: HZ --, P i4,j 441; 1 is4. 1h -,,,? / II 4,y - is; ii!,i,.- ç :6 1,.iV h 1 6 A.v4 47 1â ;fr 34., Ik, 4.1 I--, I. 4 a,,;

Nadere informatie

Informatie over. Praktijkonderwijs

Informatie over. Praktijkonderwijs Informaie over Prakijkonderwijs Colofon Een uigave van he dr. Alea Jacobs College in Hoogezand 2009 Teks: Henk Blik Foografie: Sigh-by-Sie Layou: Jeroen de Jonge Drukkerij: Reinier van der Kooi Oplage:

Nadere informatie

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2012 12 freelancer, gasouder, aries of apparemenen zijn onsaan die u verkoch of nog gaa verkopen. he voor en minse 30% zelf uivoeren van groo onderhoud of andere aanpassingen

Nadere informatie

Niet door de overheid bekostigde ICT-hogescholen in Nederland: een toekomstperspectief

Niet door de overheid bekostigde ICT-hogescholen in Nederland: een toekomstperspectief Nie door de overheid bekosigde ICT-hogescholen in Nederland: een oekomsperspecief Landelijke Sinds AMBI nie meer besaa, onbreek he de Nederlandse afsemming ICT-secor aan een richinggevend, onafhankelijk

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2014

Correctievoorschrift VWO 2014 Correcievoorschrif VWO 04 ijdvak nauurkunde He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de beoordeling

Nadere informatie

Blok 1 - Vaardigheden

Blok 1 - Vaardigheden 6 Blok - Vaardigheden Blok - Vaardigheden Exra oefening - Basis B-a Bij abel A zijn de facoren achereenvolgens 8 : = 6 ; 08 : 8 = 6 en 68 : 08 = 6. Bij abel A is sprake van exponeniële groei. Bij abel

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: LOGISCHE SCHAKELINGEN

Hoofdstuk 2: LOGISCHE SCHAKELINGEN Hoofdsuk 2: LOGISCHE SCHKELINGEN 2.1 lgemeenheden Gedurende vele jaren sond de Digiale echniek in hoofdzaak in funcie van compuersysemen. Daarin is er de laase jaren veel verandering gekomen. Denken we

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl) Wiskunde B (nieuwe sijl) Examen VW Voorbereidend Weenschappelijk nderwijs Tijdvak Donderdag 22 mei 3.30 6.30 uur 20 03 Voor di examen zijn maximaal 83 punen e behalen; he examen besaa ui 20 vragen. Voor

Nadere informatie

Ned s Expat NED S EXPAT UW VERZEKERINGSGIDS. international IN AANVULLING OP EEN FRANSE VERPLICHTE BASISVERZEKERING. Een andere kijk op verzekeren.

Ned s Expat NED S EXPAT UW VERZEKERINGSGIDS. international IN AANVULLING OP EEN FRANSE VERPLICHTE BASISVERZEKERING. Een andere kijk op verzekeren. [ LA MOBILITÉ] PARTICULIEREN Ned s Expa De verzekering voor Nederlanders in Frankrijk 2015 Bekijk de video en ondek waarom expas in Frankrijk kiezen voor APRIL Inernaional als zorgverzekeraar Volg ons

Nadere informatie

2 Les- en leerstofopbouw

2 Les- en leerstofopbouw 2 Les- en leersofopbouw 2.7 Didacische benaderingen 2.7.7 Acierende werkormen Peer Dekkers & Wim Sonneeld Inleiding Toen u he in de klas uilegde snape ik he helemaal, maar oen ik he huis zelf ging proberen

Nadere informatie

Lokale Activiteiten Monitor. Is het iets waard, of kan het in de openhaard?

Lokale Activiteiten Monitor. Is het iets waard, of kan het in de openhaard? Is he ies waard, of kan he in de openhaard? 2 Afsudeerscripie van Bar den Nijs in he kader van de sudie Bedrijfswiskunde en Informaica, aan de Vrije Universiei e Amserdam. Urech, Sepember 2006 Begeleiders:

Nadere informatie

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2011 11 U verbouwde bijvoorbeeld een pand, zoda er afzonderlijke apparemenen zijn onsaan die u verkoch of nog gaa verkopen. he voor en minse 30% zelf uivoeren van groo onderhoud

Nadere informatie

Sneller dan het licht?

Sneller dan het licht? Sneller dan he lich? Hoe is he mogelijk da muonen de Aarde bereiken? Een profielwerksuk in he kader van HiSPARC K. Koudsaal, V6B K. Yahya, V6C D. Zoeewei, V6B Profiel: Nauur en Techniek Vak: Nauurkunde

Nadere informatie

Beveiligingsunits Micrologic 2.0 A, 5.0 A, 6.0 A, 7.0 A Laagspanningsapparatuur

Beveiligingsunits Micrologic 2.0 A, 5.0 A, 6.0 A, 7.0 A Laagspanningsapparatuur Beveiligingsunis Micrologic.0, 5.0, 6.0, 7.0 Laagspanningsapparauur Gebruikshandleiding We do more wih elecriciy Beveiligingsunis Micrologic.0, 5.0, 6.0, 7.0 Kennismaken me de beveiligingsuni Beveiligingsuni

Nadere informatie

Lean IT: hype of volgend niveau?

Lean IT: hype of volgend niveau? procesverbeering Op naar groere klanevredenheid me Lean IT Lean IT: hype of volgend niveau? De Lean-filosofie is succesvol gebleken in de producieindusrie en lijk op he eerse gezich ook direc oe e passen

Nadere informatie

Oefeningen Elektriciteit I Deel Ia

Oefeningen Elektriciteit I Deel Ia Oefeningen Elekriciei I Deel Ia Di documen beva opgaven die aansluien bij de cursuseks Elekriciei I deel Ia ui he jaarprogramma van de e kandidauur Indusrieel Ingenieur KaHo Sin-Lieven.. De elekrische

Nadere informatie

C. von Schwartzenberg 1/11

C. von Schwartzenberg 1/11 G&R havo A deel C von Schwarzenberg 1/11 1a m 18:00 uur He verbruik was oen ongeveer 1150 kwh 1b Minimaal ongeveer 7750 kwh (100%), maimaal ongeveer 1150 kwh (145,%) Een oename van ongeveer 45,% 1c 1d

Nadere informatie