Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur"

Transcriptie

1 Een risico- en kosengedreven aanpak voor archiecuur Risico- en kosenmanagemen als primair businessdoel Archiecuur is e beschouwen als een discipline die gedreven word door risico s en kosen. Risico- en kosenmanagemen is dan he primaire businessdoel van he archiecuurproces. Di gedachegoed vorm de basis van een aanpak voor soluion archiecure die bij Logica is onwikkeld, geield Risk and Cos Driven Archiecure (RCDA). De aueurs beschrijven de achergrond van deze visie en de impac ervan op he werk van de archiec. Eljo Poor en Hans van Vlie Er zijn globaal wee zienswijzen op archiecuur: 1. Archiecuur is een hoog-niveau absracie en besaa ui componenen en connecoren (Shaw, 1990). 2. Archiecuur is een verzameling onwerpbeslissingen me bijbehorende onderbouwing (Tyree & Akerman, 2005). Zienswijze 1 leg de nadruk op de oplossing, de uikoms van he onwerpproces. Zienswijze 2 is breder en zie he onwerpen van een archiecuur als een beslisproces, waarbij de archiec dus een beslisser is. Deze weede zienswijze word inmiddels breed gedragen (Farenhors & De Boer, 2009). Er is momeneel veel aandach voor he srucureren van onwerpbeslissingen en oolonderseuning, maar veel minder voor de vraag waarover de archiec dan beslissingen moe nemen. Wij beschouwen archiecuur als een discipline die gedreven word door risico s en kosen. Me andere woorden, de belangrijke zaken waarover archiecen beslissingen moeen nemen zijn de inhoudelijke zaken die de hoogse impac hebben qua risico en kosen. Nauurlijk zijn risico s en kosen alijd al belangrijk gewees, maar wij gaan een sapje verder: we zien risico- en kosenmanagemen als primair businessdoel van he archiecuurproces. Di help de archiec op verschillende manieren: He sel hem in saa zijn bezigheden e ordenen, qua focus en iming van beslissen He onderseun zijn communicaie me belanghebbenden in businessermen. Di gedachegoed vorm de basis van een aanpak voor soluion archiecure die bij Logica is on- 12

2 Samenvaing Archiecuur kan worden beschouwd als een discipline die gedreven word door risico s en kosen. Deze zienswijze help archiecen bij he idenificeren van vraagsukken die zij moeen oplossen door he nemen van archiecuurbeslissingen. Bovendien help de zienswijze om he werk van de archiec e posiioneren bij de belanghebbenden ui de business, waardoor hij zijn werk effeciever kan doen. wikkeld, geield Risk and Cos Driven Archiecure (RCDA). Inmiddels zijn meer dan honderd Logica-archiecen in deze aanpak geraind en krijgen we zeer posiieve reacies aangaande he gebruik in de prakijk. We beschrijven hier de achergrond van deze visie en de impac op he werk van de archiec. Een uigebreidere versie van di arikel is eerder di jaar gepreseneerd aan de inernaionale sofwarearchiecuurgemeenschap (Poor & Van Vlie, 2011). Waar gaan archiecuurbeslissingen over? Als we sofwarearchiecuur zien als een verzameling onwerpbeslissingen, gaan de beslissingen van een archiec kennelijk over sofwareonwerp. Di lijk echer e algemeen. Nie alle onwerpbeslissingen hebben impac op de archiecuur. Onwikkelaars bijvoorbeeld nemen allerlei deailonwerpbeslissingen ijdens he programmeren. Je hoor ook vaak da archiecen op een hoger niveau van absracie werken dan onwerpers of onwikkelaars. Veel archiecen echer doen meer dan da en nemen zeer gedeailleerde beslissingen over zaken die zij archiecuraal significan achen (Fowler, 2003). De definiie van sofwarearchiecuur ui de ISO-sandaard zeg: Sofware archiecure is he fundamenal organizaion of a sysem embodied in is componens, heir relaionships o each oher, and o he environmen, and he principles guiding is design and evoluion (ISO, 2007). In deze definiie zijn wee ermen essenieel: fundamenal en guiding principles. Archiecen moeen zich richen op beslissingen over fundamenele zaken en op richinggevende principes. Of, in de woorden van Ralph Johnson: Archiecure is abou he imporan suff. Whaever ha is. Voor ons is he imporan suff da wa de meese impac op risico s en kosen heef. Deze zienswijze is door de jaren heen gegroeid, na veel gesprekken me archiecen en andere belanghebbenden en dankzij ervaringen die we hebben opgedaan in complexe siuaies. En he heef geholpen. Archiecuraal belangrijk in ermen van risico s en kosen We zullen laen zien hoe he belang van archiecuurvraagsukken gekwanificeerd kan worden. Hiermee kan een archiec de vraagsukken ordenen en zich richen op de mees significane. In de prakijk zullen veel archiecen bij he bepalen van wa archiecuraal belangrijk is afgaan op hun ervaring en onderbuikgevoel, onderseund door checkliss en emplaes. De formule die we geven is er verdere onderseuning. Onze aanpak is gebaseerd op he volgende principe: he archiecurale belang (AB) van een vraagsuk kan worden weergegeven door he budge da we moeen reserveren om he vraagsuk op e lossen (of juis nie), inclusief onvoorziene kosen, ofewel: AB(I) = Kosen(I) + Risico(I) Hierin saa Kosen(I) voor de geschae kosen voor he oplossen (of onopgelos laen) van he vraagsuk, en Risico(I) voor de geschae kosen als dingen verkeerd gaan : de onvoorziene kosen. Over he inschaen van Kosen is al veel geschreven; hieronder gaan we in op he onderdeel Risico van de formule. De formule druk archiecuraal belang ui in geld. Da is nie alleen handig voor he soreren van archiecuurvraagsukken, he geef ook een idee van he maximale economische voordeel van elk vraagsuk. Als de kosen meer zijn dan de maximale opbrengsen, heef he duidelijk geen zin verder e gaan; die vraagsukken zijn dan nie archiecuraal significan. He gebruik van risico om e bepalen wa een archiec wel en nie moe doen, is ook de basis van Fairbanks risicogedreven model (Fairbanks, 2010). Wij voegen daar nog he onderdeel kosen aan oe. 13

3 Risico Een risico is ies wa mis kan gaan. In kwaniaieve ermen word he risico vaak als volg uigedruk: Risico(F) = p(f) I(F) Daarbij is F een faalscenario, p(f) de kans da F opreed en I(F) de verwache kosen van F. We gaan er voor he gemak van ui da I(F) alle kosen represeneer, bijvoorbeeld ook de indirece kosen als gevolg van laer opleveren als he fou gaa. He gaa hier seeds over geschae kans en verwache kosen, omda de archiec de eche waarden nauurlijk nie van evoren ken. De volgende sap is he koppelen van archiecuurvraagsukken aan faalscenario s. Als we eenmaal alle faalscenario s behorend bij een vraagsuk hebben bepaald, kunnen we simpelweg de financiële risico s van die scenario s bij elkaar opellen. Da is hezelfde als he uirekenen van he benodigde budge onvoorzien ( coningency ) op basis van he risicoregiser. De sleuel o he idenificeren van de faalscenario s bij een archiecuurvraagsuk lig bij de archiecuurbeslissingen. He mees generieke falen is he nie nemen van de juise beslissingen, ofewel he nemen van beslissingen als gevolg waarvan de oplossing nie aan de eisen voldoe. Meer specifieke faalscenario s kunnen hierui afgeleid worden me behulp van sandaard-risicoevaluaieberekeningen. Een voorbeeldvraagsuk ui de sofwarearchiecuur is: hoe houden we Java-objecen in een applicaieserver gesynchroniseerd me de overeenkomsige records in een relaionele daabase? Di saa bekend als he O/R-mappingprobleem en er zijn verschillende hulpmiddelen en echnieken om di aan e pakken: he gebruik van Hybernae, eniy beans, hard gecodeerde SQL enzovoor. Sel voor he gemak da we één beslissing nodig hebben voor he O/R-mappingprobleem: he kiezen van een van de beschikbare hulpmiddelen of echnieken. De faalscenario s zijn die scenario s die maken da aan kwalieiseisen zoals onderhoudbaarheid, daainegriei en presaies nie word voldaan. Afhankelijk van de conex kan de beslissing om hard gecodeerde SQL-insrucies e gebruiken een foue zijn. De serke koppeling van de Java-code me he relaionele daamodel die hier he gevolg van is, kan veel kosen me zich meebrengen als we ies willen veranderen. Als deze verandering noodzakelijk word, moe de code gerefacored worden, en de impac van de foue beslissing veraal zich uieindelijk naar de oale kosen van deze refacoring, inclusief de exra kosen als gevolg van laere oplevering. Di zijn in feie de kosen van he ongedaan maken van de beslissing. Di voorbeeld illusreer een algemeen pun: de maximale schade als gevolg van een foue beslissing zijn de kosen van he ongedaan maken van die beslissing. We kunnen ook zeggen da onwerpbeslissingen meer archiecuraal worden naarmae he duurder word ze ongedaan e maken. Een archiec moe zich realiseren da verschillende belanghebbenden ook een verschillende kijk op risico s hebben. Een projecmanager zal vooral geïneresseerd zijn in risico s die impac hebben op projecsucces, erwijl een beveiligingsexper vooral geïneresseerd zal zijn in beveiligingsrisico s. Deze laase zullen vooral opreden nada he syseem besluien bes passende oplossing idenificeren & priorieren archiecuurvraagsukken onderzoeken mogelijke oplossingen archiecuurbeslissingen archiecuurvraagsukken (backlog) Figuur 1. Dagelijkse werksroom van archiecen 14

4 is opgeleverd en de projecmanager verrokken is. Di kan in de bovensaande formule zichbaar worden gemaak door deze per belanghebbende oe e passen. Vervolgens kunnen deze kosen bij elkaar worden opgeeld. In feie is he archiecurale belang van een vraagsuk belanghebbendeafhankelijk. He is dan ook belangrijk voor archiecen om zich di e realiseren en goed om e gaan me uieenlopende belangen. Impac op archiecuurwerk Hoe beïnvloed onze kijk op archiecuur he werk van archiecen? De dagelijkse werksroom van archiecen word in Hofmeiser e al. (2005) omschreven als een schijnbaar lukraak proces, waarbij archiecen implicie dan wel explicie een backlog bijhouden van nog e vervullen eisen, open vraagsukken, ideeën en dergelijke. De elemenen in deze backlog worden coninu opnieuw gepriorieerd. Een van de krachen die deze prioriisering suur is he bijbehorende risico (naas druk vanui he eam of belanghebbenden, moeilijkheidsgraad en dergelijke). Veel archiecen geven aan da vooral hier de oegevoegde waarde van de risico- en kosengedreven aanpak lig. Deze sel archiecen in saa de elemenen in de backlog beer e ordenen. Gewapend me de financiële onderbouwing van zijn priorieien kan de archiec bovendien beer aan belanghebbenden uileggen waaraan hij zijn ijd beseed en waarom. Implemenaie van risico- en kosengedreven archiecuuraanpak Zoals eerder beschreven is bij Logica een uigebreide soluion-archiecureaanpak onwikkeld, gebaseerd op de risico- en kosengedreven visie op archiecuur. De volgende algemene richlijnen kunnen echer binnen iedere archiecuuraanpak worden oegepas: Maak een assessmen van risico s en kosen onderdeel van de archiecuuranalyse. Deze richlijn is een voorwaarde voor alle volgende richlijnen. Houd een qua risico s en kosen geordende lijs van archiecuurvraagsukken bij. De bovense drie o zeven elemenen ui deze lijs zijn he mees significan. Deze lijsen zijn nie alleen belangrijk voor de archiec, maar leveren op ermijn ook een projecoversijgende geschiedenis op. Monior de belangrijkse archiecuurvraagsukken regelmaig. He belang van een vraagsuk kan oenemen zelfs nada er een beslissing over is genomen, gesuurd door voorschrijdend inzich in risico en kosen van de beslissing. Communiceer over archiecuurvraagsukken me belanghebbenden ui de business in ermen van risico s en kosen. Archiecen moeen hun priorieien explicie koppelen aan de businessconex van hun belanghebbenden. Berek jezelf bij he risicoregiser. Archiecuurvraagsukken impliceren risico s en horen dus vaak huis in he risicoregiser. Geef voorgangsrapporages in ermen van risico s en kosen. De mae waarin archiecuurvraagsukken onder conrole zijn is een goede mae van voorgang voor de archiecuurfase. Sop he archiecuurproces als de impac van beslissingen e laag word. Doe nie meer archiecuur dan noodzakelijk is. Veelgeselde vragen Sommige vragen die geseld worden door archiecen ijdens de raining in deze aanpak komen seeds weer erug: 1. Hoe zi he me besaande sysemen? Bij besaande sysemen ween we immers hoe de beslissingen uigevallen zijn. Heef he dan nog wel zin e praen over risico s van foue beslissingen? He anwoord is ja. Archiecurale acivieien gerelaeerd aan besaande sysemen, zoals hersrucurering en evaluaie, hebben ook berekking op risico s en kosen. Wa archiecuraal relevan is word ook hier bepaald door risico s en kosen: gaan we he syseem overzeen naar een ander plaform? Gaan we een componen die lasig e onderhouden is hersrucureren? 2. Hoe zi he me waarde? Je zou kunnen beargumeneren da waarde voor belanghebbenden zeker zo belangrijk is als risico s of kosen. In de prakijk blijk da archiecen zich minder me waarde bezighouden. Overwegingen over de waarde van een syseem hebben veelal al hun weerslag gehad in de doelen en businesseisen die de archiec gegeven zijn. In wee sooren siuaies zie je wel da archiecen berokken zijn bij discussies over waarde. Ten eerse: he creëren van waarde voor inerne belanghebbenden. Voorbeelden zijn beslissingen over he creëren van herbruikbare componenen, of over een efficiënere implemenaie. In deze gevallen besaa de waarde ui kosenbesparing en is de archiec dus weer risico- en kosengedreven. En en weede: kosen-baenanalyses over archiecuurbeslissingen (Asundi, Kazman & Klein, 2001). 3. Moeen archiecen alijd de risico s minimaliseren? Nee. Risico s en kosen spelen een rol in de afwegingen die een archiec maak. Andere 15

5 overwegingen kunnen eveneens een rol spelen. Wa belangrijk is, is da de risico s explicie worden gemaak en worden meegewogen in de afwegingen. 4. Geld deze werkwijze ook voor (infrasrucuur-, syseem- enzovoor) archiecen? Van de o nu oe gerainde archiecen noemde de helf zich nie sofwarearchiec. Zij waren geïneresseerd in de aanpak, omda ook zij beslissingen nemen en ook zij e maken hebben me dezelfde belangrijke concepen: belanghebbenden, vraagsukken, beslissen enzovoor. Zij achen de door ons gepreseneerde principes evenzeer van oepassing op hun omsandigheden. Hoewel de hier geschese visie dus gebaseerd is op ideeën ui de sofwarearchiecuur, word deze gebruik in de bredere conex van soluion archiecure. Reviewer Paricia Lago»Gewapend me de financiële onderbouwing van zijn priorieien kan de archiec beer aan belanghebbenden uileggen waaraan hij zijn ijd beseed en waarom«lierauur Asundi, J., R. Kazman & M. Klein (2001). Using Economic Consideraions o Choose Among Archiecure Design Alernaives. SEI, Technical Repor CMU/SEI-2001-TR-035. Fairbanks, G. (2010). Jus Enough Archiecure: The Risk- Driven Model. Crossalk, Nov/Dec. Farenhors, R. & R. de Boer (2009). Archiecural Knowledge Managemen: Supporing Archiecs and Audiors. Ph.D. disseraion, VU Universiy, Amserdam. Fowler, M. (2003). Who needs an Archiec? IEEE Sofware, vol. 20, no. 5, pp Hofmeiser, C. e al. (2005). Generalizing a model of sofware archiecure design from five indusrial approaches. 5h Working IEEE/IFIP Conference on Sofware Archiecure (WICSA 2005). Pisburgh, Pennsylvania, pp ISO (2007). Recommended Pracice for Archiecure Descripion of Sofware-Inensive Sysems Poor, E.R. & H. van Vlie (2011). Archiecing as a Risk- and Cos Managemen Discipline. 9h Working IEEE/IFIP Conference on Sofware Archiecure (WICSA 2011). Boulder, Colorado, pp Shaw, M. (1990). Toward higher-level absracions for sofware sysems. Daa & Knowledge Engineering, vol. 5, no. 2, pp Tyree, J. & A. Akerman (2005). Archiecure decisions: Demysifying archiecure. IEEE Sofware, vol. 22, no. 2, pp Eljo Poor is lead exper archiecuur bij Logica. logica.com. Hans van Vlie is hoogleraar sofware engineering aan de Vrije Universiei. 16

Master data management

Master data management meadaa Maser daa Aanpak voor opzeen van maserdaa-programma De kwaliei van de oenemende hoeveelheid daa in ondernemingen is van groo belang. Om die kwaliei e waarborgen kan maser daa worden oegepas. De

Nadere informatie

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering business alignmen case Overkoepelende aal en echnieken ArchiMae-mehode verbind archiecuurdomeinen In juli 2002 sare een aanal Nederlandse insiuen en bedrijven he projec ArchiMae. He doel is een aal voor

Nadere informatie

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John Complexiei onder conrole, kosen inzichelijk? Naar een diensbare Gezien de populariei van is he goed eens erug e gaan naar de basis en e kijken naar wa SOA eigenlijk is, wa de redenen zijn om he in e voeren,

Nadere informatie

Evolueren met portfoliomonitoring

Evolueren met portfoliomonitoring sofware-engineering Evolueren me porfoliomonioring Toolki analyseer en visualiseer sofwaresysemen Door gebrek aan inzich beschouwen bedrijven hun sofwareporfolio vaak als weerbarsige en onbeheersbare doos

Nadere informatie

Testgedreven projectvoering

Testgedreven projectvoering esen Tesgedreven projecvoering Uiloop en budgeoverschrijding voorkomen In veel i-projecen worden fouen in requiremens en documenaie pas bij de esvoorbereiding ondek. Di is duur omda de fouen pas laa in

Nadere informatie

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur Trends in de inzendingen De essenies van drie jaar NK ICT Archiecuur He Nederlands Kampioenschap ICT Archiecuur is voor he eers georganiseerd in 2004 en heef o nu oe geleid o 25 archiecuurbeschrijvingen.

Nadere informatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie Whiepaper One Ne Efficiëner zakendoen en innoveren me mobiele communicaie One Ne is een complee oplossing voor hosed elefonie die kosen helder en beheersbaar maak, zorg voor eenvoud en de bereikbaarheid

Nadere informatie

Testen aan de voorkant

Testen aan de voorkant esen als kriische Tesen aan de voorkan Opimaal rendemen halen ui s De meese organisaies zien esen als noodzakelijke en effecieve maaregel om de kwaliei van sysemen e bepalen en fouen erui e halen voorda

Nadere informatie

Ernst de Boer en Albert Kleinjan

Ernst de Boer en Albert Kleinjan archiecuur verzekeringen Inernaionale afsemming archiecuur noodzakelijk Archiecuurimpac van rends in de verzekeringswereld In de voorbije jaren is archiecuur vaak synoniem geworden aan beheersing : conroleren

Nadere informatie

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer IT-audi & Ousourcing in conrol Leveranciersmanagemen en hird pary reporing Via ousourcing van sandaardprocessen proberen veel organisaies hun diensverlening aan de klan e verbeeren. Om in conrol e blijven

Nadere informatie

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur archiecuur sofware Archiecuur producsofware onwikkel evoluionair Archiecuur en dynamiek van producsofware Producsofwareonwikkeling ken een voorgeschreven dynamiek waarin produc- en procesverbeeringen een

Nadere informatie

Privacy en cloud computing

Privacy en cloud computing legale kaders Privacy en cloud compuing Beveiliging van persoonsgegevens in de cloud E-mail leen zich goed als cloudservice. He voordeel is da de ICT-afdeling geen eigen mailserver hoef op e zeen, wa efficiëner

Nadere informatie

Een methodische aanpak voor legacy

Een methodische aanpak voor legacy Een mehodische aanpak voor legacy Assessmens resuleren in vier mogelijke sraegieën Legacysysemen vormen een acuu probleem als onderhoud onmogelijk word door verdwijnende kennis of beëindigde onderseuning

Nadere informatie

Softwarearcheologie als basis voor strategie

Softwarearcheologie als basis voor strategie sofware legacy Besuurlijke grip op sofware Sofwarearcheologie als basis voor sraegie Als he managemen grip wil krijgen op de sofware binnen de organisaie, kan onderzoek door onafhankelijke expers uikoms

Nadere informatie

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel rends Impac op organisaie en informaievoorziening Transparanie: van bedreiging o businessmodel Transparanie is een rend die zowel in he bedrijfsleven als in de publieke secor langzaam maar zeker in krach

Nadere informatie

Overzicht. Inleiding. Classificatie. NP compleetheid. Algoritme van Johnson. Oplossing via TSP. Netwerkalgoritme. Job shop scheduling 1

Overzicht. Inleiding. Classificatie. NP compleetheid. Algoritme van Johnson. Oplossing via TSP. Netwerkalgoritme. Job shop scheduling 1 Overzich Inleiding Classificaie NP compleeheid Algorime van Johnson Oplossing via TSP Newerkalgorime Job shop scheduling 1 Inleiding Gegeven zijn Machines: M 1,,..., M m Taken: T 1, T 2,... T n Per aak

Nadere informatie

Cloud computing: waar begin je aan?

Cloud computing: waar begin je aan? cloud compuing Cloud compuing: waar begin je aan? Succesfacoren voor cloud compuing Cloud compuing is er en gaa nie meer weg. In 2010 sond he helemaal bovenaan in Garners hype cycle. Da geef aan da er

Nadere informatie

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten?

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten? IT-audi & Hoe goed ben u in conrol over de robuusheid van uw ICT-keen? Mehodiek voor bepalen van mae van beheersing van robuusheid in ICT-keens ICT-keens worden enerzijds seeds complexer en anderzijds

Nadere informatie

Het wiskunde B1,2-examen

Het wiskunde B1,2-examen Ger Koole, Alex van den Brandhof He wiskunde B,2 examen NAW 5/4 nr. 2 juni 2003 65 Ger Koole Faculei der Exace Weenschappen, Afdeling Wiskunde, Vrije Universiei, De Boelelaan 08 a, 08 HV Amserdam koole@cs.vu.nl

Nadere informatie

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken.

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken. Wa is een raining? He doel van een rainingssessie is om me he eam en de spelers vasgeselde doelsellingen e bereiken. De doelselling van de raining bepaal de inhoud van de rainingssessie. De keuze van de

Nadere informatie

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem Fibbe Advocaen Wilhelminasraa 66 2011 VP Haarlem Wij, Fibbe Advocaen e Haarlem, doen ons bes om u zoveel mogelijk van diens e zijn. Daarom willen wij u vragen mee e werken aan een klanevredenheidsonderzoek.

Nadere informatie

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte Voorkom onzichbare verspilling: energiebehoefe van sofware Energie besparen dankzij zuinigere sofware De afgelopen jaren is de energie-efficiënie van ICT-sysemen al serk oegenomen als gevolg van de behoefe

Nadere informatie

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd Tuinsijlen Tuinsijlen He aanleggen van een uin word voorafgegaan door he maken van een uinonwerp. Om de uin o een geheel e maken moe u in he onwerp rekening houden me een bepaalde uinsijl. Door allerlei

Nadere informatie

Werkboek. meer. check! Geluk. in 3Weken! Marjan van de Bult

Werkboek. meer. check! Geluk. in 3Weken! Marjan van de Bult Werkboek meer Geluk J check! in 3Weken! Marjan van de Bul www.gelukfabriek.nl Unlock your Luck vormgeving www.somehingilse.nl Alsjeblief! Hier is jouw eigen werkboek voor meer geluk in 3 weken. Misschien

Nadere informatie

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggeriche aanpak van pensioenvoorliching ERIK VAN DER SPEK De laase jaren is pensioenvoorliching vaak negaief in he nieuws gewees. Ui verschillende

Nadere informatie

Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk

Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk Van grijs naar groen Richlijnen voor energiebesparingen in he rekencenrum Ook binnen de ICT-branche word men zich seeds bewuser van de invloed van hun acivieien op he klimaa. Seeds meer ICT-managers houden

Nadere informatie

2.4 Oppervlaktemethode

2.4 Oppervlaktemethode 2.4 Opperlakemehode Teken he --diagram an de eenparige beweging me een snelheid an 10 m/s die begin na 2 seconden en eindig na 4 seconden. De afgelegde weg is: =. (m/s) In he --diagram is de hooge an de

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoorde

Maatschappelijk verantwoorde groene IT MVO Meer dan alleen maar groene IT Maaschappelijk veranwoorde informaievoorziening en IT Organisaies zijn seeds meer bezig me duurzaamheid en maaschappelijk veranwoord ondernemen (mvo). De aueurs

Nadere informatie

Van metadata naar kennis

Van metadata naar kennis meadaa Een onologie creëren me Topic Maps Van meadaa naar kennis Soms zijn meadaa e beperk om een documen gemakkelijk erug e vinden en zouden de meadaa eigenlijk me meer kennis verrijk moeen worden. Me

Nadere informatie

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties 1 STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM Proocol Collegiale Visiaies Inleiding Aanleiding projec collegiale visiaie De gymnasia van de SHZG werken seeds inensiever samen aan de kwaliei van de gymnasiumopleiding,

Nadere informatie

Rekenen banken te veel voor een hypotheek?

Rekenen banken te veel voor een hypotheek? Rekenen banken e veel voor een hypoheek? J.P.A.M. Jacobs en L.A. Toolsema Me enige regelmaa word door consumenen en belangenorganisaies gesuggereerd da banken de hypoheekrene onmiddellijk naar boven aanpassen

Nadere informatie

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen.

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen. Gemeene Ede Memo Aan : Gemeeneraad Van : College van burgemeeser en wehouders Daum : 5 okober 203 Zaaknummer : 594 Opgeseld door : Rikker Sniselaar, Adviseur geluid, luchkwaliei en exerne veiligheid Bijlagen

Nadere informatie

Uw auto in 3 simpele stappen

Uw auto in 3 simpele stappen Uw auo in 3 simpele sappen 1 Als financieringsmaaschappij van Fia Group Auomobiles SA is Fia Financial Soluions als geen ander op de hooge van he Ialiaanse auoaanbod. Daarnaas beschik Fia Financial Soluions

Nadere informatie

Gebruiksvriendelijke compiler voor het onderwijs

Gebruiksvriendelijke compiler voor het onderwijs Helium moe funcioneel programmeren onderseunen Gebruiksvriendelijke compiler voor he onderwijs Foumeldingen van compilers zijn vaak moeilijk e inerpreeren. Om he programmeeronderwijs e verbeeren word aan

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 2013 IB 275-1T31FD Volg u in 2013 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVC-procedure (Erkenning Verworven Compeenies)?

Nadere informatie

Gebouwautomatisering. Science Park. Drie gebouwen, één systeem, of toch niet?

Gebouwautomatisering. Science Park. Drie gebouwen, één systeem, of toch niet? Gebouwauomaisering WKO Amserdam Science Park Drie gebouwen, één syseem, o och nie? B+U 2 2014 33 In de bouw is men gewend e wheelen en e dealen binnen besaande siuaies. Zo ook was he geval bij de realisaie

Nadere informatie

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland Simulaiesudie naar Mehodebreuken in he Onderzoek Verplaasingen in Nederland Bianca Wouers Cenraal Bureau voor de Saisiek bias@cbs.nl Jan van den Brakel Cenraal Bureau voor de Saisiek jbrl@cbs.nl Bijdrage

Nadere informatie

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes.

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes. 2.1 LWB 7A-20 Les: Geen vis INFORMATIE Leeseks Teks 1: informaieve eks over walvissen. Teks 1: oud AVI 9; nieuw AVI M6. Zie ook sofware. Cenrale sraegie/leerdoel Teks inerpreeren: je bedenk de hoofdvraag

Nadere informatie

Manu De Backer en Carlos De Backer

Manu De Backer en Carlos De Backer service-oriened archiecure Inleiding in BPMN Karakerisieken en mogelijkheden van de modelleringsaal Bedrijfsprocessen kunnen beschreven worden aan de hand van de gesandaardiseerde grafische noaie Business

Nadere informatie

Informatiebeveiliging. in de mobiele wereld. Risico s van mobiel werken. devices on the go. Willem Kossen

Informatiebeveiliging. in de mobiele wereld. Risico s van mobiel werken. devices on the go. Willem Kossen devices on he go Risico s van mobiel werken Informaie beveiliging in de mobiele wereld Mobiel werken is al lang geen hype meer. Inmiddels is he zakelijk gebruik van mobiele apparauur vrijwel volledig ingeburgerd.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 - Exponentiële formules

Hoofdstuk 1 - Exponentiële formules V-1a 4 Hoofdsuk 1 - Exponeniële formules Hoofdsuk 1 - Exponeniële formules Voorkennis prijs in euro s 70 78,0 percenage 100 119 1,19 b Je moe de prijs me he geal 1,19 vermenigvuldigen. c De BTW op de fies

Nadere informatie

Multidisciplinair veranderen

Multidisciplinair veranderen archiecuur Innovaief simuleer he verandervermogen Mulidisciplinair veranderen Zorgverzekeraars hebben voordurend e maken me veranderingen in regelgeving en producen. Di vereis een goede afsemming ussen

Nadere informatie

wiskunde A bezem havo 2017-I

wiskunde A bezem havo 2017-I Disribuieriem Een disribuieriem is een geribbelde riem die in een moderne verbrandingsmoor van een auo zi. Zo n riem heef en opziche van een keing voordelen: hij maak minder lawaai en er is geen smering

Nadere informatie

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding globalisaie Zeven sappen naar succesvolle offshore uibeseding Een beheers proces voorkom eleursellingen Offshore uibeseding is een complexe manier van werken en er zijn veel verschillende onderwerpen die

Nadere informatie

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse xml/inegraie Respec voor verschillen en uieenlopende bevoegdheden Gelaagde berichenuiwisseling in de srafrechskeen He programma epv houd zich bezig me elekronische berichenuiwisseling in de srafrechskeen.

Nadere informatie

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten Canonpercenages He vassellen van canonpercenages bij de herziening van erfpachconracen Juli 23 SBV School of Real Esae Drs. L.B. Uienbogaard Drs. J.P. Traudes Inhoud Blz. 1. Inleiding... 3 2. Toeliching

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing IB 266-1T02FD (2464) Sudiekosen of andere scholingsuigaven Volgde u in een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven

Nadere informatie

Toelichting Hoe gebruikt u deze toelichting? Correspondentieadres Wat is een schenking? Voor meer ontvangers samen aangifte doen

Toelichting Hoe gebruikt u deze toelichting? Correspondentieadres Wat is een schenking? Voor meer ontvangers samen aangifte doen 2011 Toeliching Aangife schenkbelasing Di is een oeliching bij he formulier Aangife schenkbelasing. Deze oeliching besaa ui vier onderdelen: A Algemene informaie over de schenkbelasing B Uileg bij de vragen

Nadere informatie

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS Behorende bij de Bacheloropdrach HS Door: Julia Berkhou Lena Jezuia Sephen Willink Begeleider: Prof.dr. A.A. Soorvogel Daum: 17 juni 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Achergrondinformaie 3 2.1 He geij.................................

Nadere informatie

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis De Knaakbaak He begroingsprogramma van He Digiale Huis De Knaakbaak - gemaak door De Twee Snoeken Auomaisering - is een nieuwkomer in begroingsland, waarvan he markaandeel gesaag begin e groeien. He programma

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2015

Correctievoorschrift VWO 2015 Correcievoorschrif VWO 205 ijdvak wiskunde C (pilo) He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor

Nadere informatie

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor Sae of he ar van securiy echnologie nvloed van veranderingen in de infornøie eclnologie op beveiliging Àueur: ir. Paul Overbeek Fysisch en Elekronísch Laboraoriu n - TNO Posbus 96864, 2509,JG Den Haag

Nadere informatie

Pda s in de organisatie

Pda s in de organisatie mobiel werken Handvaen voor mobiel beleid Pda s in de organisaie He gebruik van pda s in organisaies is aanrekkelijk omda werknemers daarmee alijd en overal over de laase informaie kunnen beschikken. De

Nadere informatie

Waarom de globale belastingdruk niet daalt

Waarom de globale belastingdruk niet daalt Waarom de globale belasingdruk nie daal Paul De Grauwe Toen de voorzier van he deparemen economie van de KULeuven zijn professoren vroeg om mee e doen aan he economische deba in de verkiezingsrijd door

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correcievoorschrif VWO 009 ijdvak wiskunde A, He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de beoordeling

Nadere informatie

Belasting en schenken 2013

Belasting en schenken 2013 Belasing en schenken 2013 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

Seizoencorrectie. Marcel van Velzen, Roberto Wekker en Pim Ouwehand. Statistische Methoden (10007)

Seizoencorrectie. Marcel van Velzen, Roberto Wekker en Pim Ouwehand. Statistische Methoden (10007) 109 Seizoencorrecie Marcel van Velzen, Robero Wekker en Pim Ouwehand Saisische Mehoden (10007) Den Haag/Heerlen, 2010 Verklaring van ekens. = gegevens onbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl) Wiskunde B (nieuwe sijl) Examen VW Voorbereidend Weenschappelijk nderwijs Tijdvak Donderdag 22 mei 3.30 6.30 uur 20 03 Voor di examen zijn maximaal 83 punen e behalen; he examen besaa ui 20 vragen. Voor

Nadere informatie

Het wiskunde B1,2-examen

Het wiskunde B1,2-examen Ger Koole, Alex van den Brandhof He wiskunde B,2 examen NAW 5/4 nr. 2 juni 2003 65 Ger Koole Faculei der Exace Weenschappen, Afdeling Wiskunde, Vrije Universiei, De Boelelaan 08 a, 08 HV Amserdam koole@cs.vu.nl

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 - Formules voor groei

Hoofdstuk 2 - Formules voor groei Moderne wiskunde 9e ediie Havo A deel Uiwerkingen Hoofdsuk - Formules voor groei bladzijde 00 V-a = 08, ; 870 08, ; 70 0, 8; 60 00 00 870 70 08,, gemiddeld 0,8 b De beginhoeveelheid is 00 en de groeifacor

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1TFD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure (Erkenning

Nadere informatie

Al het goede van melk Aankoop Manager

Al het goede van melk Aankoop Manager Al he oede van melk Aankoop Manaer Funcie Je ben veranwoordelijk voor he onwikkelen en voeren van een aankoopbeleid waarbij zo unsi moelijk word aanekoch rekenin houdend me prijs, kwaliei, evenwichi assorimen

Nadere informatie

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 GEBRUIKSAANWIJZING Binnenuni voor luch-waerwarmepompsyseem en opies EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 EKHBRD011ACV1 EKHBRD014ACV1 EKHBRD016ACV1 EKHBRD011ACY1

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde B,2 (nieuwe sijl) Examen VW Voorbereidend Weenschappelijk nderwijs Tijdvak Donderdag 22 mei 3.30 6.30 uur 20 03 Voor di examen zijn maximaal 86 punen e behalen; he examen besaa ui 9 vragen. Voor

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 20 Aanvullende oeliching Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 20 Volg u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven hiervoor, zoals lesgeld en de uigaven

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1T12FD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen

Nadere informatie

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis De Woordpoor De beseksverwerker van He Digiale Huis Een STABU-beseksverwerker zonder weerga. Verfrissend eenvoudig en och me meer mogelijkheden dan welke andere beseksverwerker ook. Zeer uigebreide mogelijkheden

Nadere informatie

Blok 1 - Vaardigheden

Blok 1 - Vaardigheden 6 Blok - Vaardigheden Blok - Vaardigheden Exra oefening - Basis B-a Bij abel A zijn de facoren achereenvolgens 8 : = 6 ; 08 : 8 = 6 en 68 : 08 = 6. Bij abel A is sprake van exponeniële groei. Bij abel

Nadere informatie

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis De Droomsroom He projec/documen-beheerprogramma van He Digiale Huis In he bouwvoorbereidingsproces spelen seeds meer gegevens een rol. We produceren als bezeenen informaie me een keur aan compuerprogramma

Nadere informatie

Cursus Brandveilig Constructief Ontwerp

Cursus Brandveilig Constructief Ontwerp Cursus Brandveilig Consrucief Onwerp Inleiding De Nayer, Cursus, 15/09/2010 Lincy Pyl/Luc Schueremans www.era-brandveiligheid.be Inleiding Brandveilig Consrucief Onwerp: oepassing van de nieuwe op performaniecrieria

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholings uitgaven

Studiekosten of andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 Sudiekosen of andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure

Nadere informatie

t 1 Hier staat hoe je een toetje maakt. 2 Het is

t 1 Hier staat hoe je een toetje maakt. 2 Het is Blok 2 LB 60-61 16-17 WB 12-13 Les 1 Maak een oeje INFORMATIE Leeseks Teks 1: Reep voor een oeje van peer in de vorm van een gezih (oe). Teks 1: oud AVI 2; nieuw AVI M3, me uizondering van he woord reep

Nadere informatie

Belasting en schenken 2012

Belasting en schenken 2012 Belasing en schenken 2012 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

. Tijd 75 min, dyslecten 90min. MAX: 44 punten 1. (3,3,3,3,2,2p) Chemische stof

. Tijd 75 min, dyslecten 90min. MAX: 44 punten 1. (3,3,3,3,2,2p) Chemische stof RUDOLF STEINERCOLLEGE HAARLEM WISKUNDE HAVO CM/EM T112-HCMEM-H579 Voor elk onderdeel is aangegeven hoeveel punen kunnen worden behaald. Anwoorden moeen alijd zijn voorzien van een berekening, oeliching

Nadere informatie

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn.

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn. I B2.4. Onwerp van de bijsluier voor HepBQuin Informaie voor de paiën Lees deze bijsluier op een rusig momen aandachig door, ook als di geneesmiddel al eerder aan u werd oegediend. De eks kan gewijzigd

Nadere informatie

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl Eagevloeren Ruime creëre g Sysemen g Sysemen is gespecialiseerd in de producie en levering van Eagevloeren. Een eagevloer ook wel enresol, mezzanine, ussenvloer, verdiepingsvloer of bordes genoemd, is

Nadere informatie

digitale signaalverwerking

digitale signaalverwerking digiale signaalverwerking deel 2: sampling en digiale filerechniek Hoewel we de vorige keer reeds over he samplen van signalen gesproken hebben, komen we daar nu op erug, om de ermee samenhangende effecen

Nadere informatie

Gebruik van condensatoren

Gebruik van condensatoren Gebruik van condensaoren He spanningsverloop ijdens he laden Als we de schakelaar s sluien laden we de condensaor op. De condensaorspanning zal oenemen volgens een exponeniële funcie en de spanning over

Nadere informatie

Ze krijgt 60% korting op het basisbedrag van 1000,- (jaarpremie) en moet dan 400,- (jaarpremie) betalen.

Ze krijgt 60% korting op het basisbedrag van 1000,- (jaarpremie) en moet dan 400,- (jaarpremie) betalen. 1a 1b G&R havo A deel 1 Tabellen en grafieken C. von Schwarzenberg 1/14 Een buspakje kan door de brievenbus, een pakke nie. Een zending die voorrang krijg. 1c 5, 40. (Worldpack Basic prioriy Buien Europa

Nadere informatie

lsolatieboxen met of zonder sluis?

lsolatieboxen met of zonder sluis? lsolaieboxen me of zonder sluis? Modelonderzoek naar he risico voor kruisinfecies bij verschillende bouwkundige onwerpen voor een medium-care verpleegafdeling in he Wilhelmina Kinderziekenhuis e Urech

Nadere informatie

Integratiepracticum III

Integratiepracticum III Inegraiepracicum III Casus I Projecevaluaie Irrigaie landbouwgronden in Ruriania Bas Beerenhou (556622) & Cliff Voeelink (554506) Deadline casus I: 2 januari 2007 TR2 Inleiding Er zijn een hoop derdewereldlanden.

Nadere informatie

Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kunst Beroepsvereniging van Beeldende Kunstenaars BBK Amsterdam

Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kunst Beroepsvereniging van Beeldende Kunstenaars BBK Amsterdam Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kuns Beroepsvereniging van Beeldende unsenaars BB Amserdam Gedeponeerd er griffie van de Arrondissemens-Rechbank e Amserdam d.d. 23-6-1983 onder nummer 174/1983

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Siching NIOC Siching NIOC en de NIOC kennisbank Siching NIOC (www.nioc.nl) sel zich conform zijn sauen o doel: he realiseren van congressen over informaica onderwijs en voors al hegeen me een en ander

Nadere informatie

Lean IT: hype of volgend niveau?

Lean IT: hype of volgend niveau? procesverbeering Op naar groere klanevredenheid me Lean IT Lean IT: hype of volgend niveau? De Lean-filosofie is succesvol gebleken in de producieindusrie en lijk op he eerse gezich ook direc oe e passen

Nadere informatie

C. von Schwartzenberg 1/11

C. von Schwartzenberg 1/11 G&R havo A deel C von Schwarzenberg 1/11 1a m 18:00 uur He verbruik was oen ongeveer 1150 kwh 1b Minimaal ongeveer 7750 kwh (100%), maimaal ongeveer 1150 kwh (145,%) Een oename van ongeveer 45,% 1c 1d

Nadere informatie

Oefeningen Elektriciteit I Deel Ia

Oefeningen Elektriciteit I Deel Ia Oefeningen Elekriciei I Deel Ia Di documen beva opgaven die aansluien bij de cursuseks Elekriciei I deel Ia ui he jaarprogramma van de e kandidauur Indusrieel Ingenieur KaHo Sin-Lieven.. De elekrische

Nadere informatie

Niet door de overheid bekostigde ICT-hogescholen in Nederland: een toekomstperspectief

Niet door de overheid bekostigde ICT-hogescholen in Nederland: een toekomstperspectief Nie door de overheid bekosigde ICT-hogescholen in Nederland: een oekomsperspecief Landelijke Sinds AMBI nie meer besaa, onbreek he de Nederlandse afsemming ICT-secor aan een richinggevend, onafhankelijk

Nadere informatie

Deel 2. Basiskennis wiskunde

Deel 2. Basiskennis wiskunde Deel 2. Basiskennis wiskunde Vraag 26 Definieer de funcie f : R R : 7 cos(2 ). Bepaal de afgeleide van de funcie f in he pun 2π/2. (A) f 0 ( 2π/2) = π (B) f 0 ( 2π/2) = 2π (C) f 0 ( 2π/2) = 2π (D) f 0

Nadere informatie

elektriciteit voor 5TSO

elektriciteit voor 5TSO e Dirk Sarens 45 elekriciei voor 5TSO versie 1.0 1 2011 Dirk Sarens Versie 1.0 Schooljaar 2011-2012 Gemaak voor he leerplan D/2009/7841/036 Di boek kan worden gekoch via de websie www.nibook.com Had je

Nadere informatie

Voorwoord. nuoktober. 1 Voorwoord voorzitter pensioenfonds. 2 Update van de financiële positie. 3 Eerste baan?

Voorwoord. nuoktober. 1 Voorwoord voorzitter pensioenfonds. 2 Update van de financiële positie. 3 Eerste baan? acuele informaie voor alle deelnemers, gewezen deelnemers en gepensioneerden van he pensioenfonds o Voorwoord nuoober Veel pensioenfondsen vereren in zwaar weer door de financiële crisis, vooral door de

Nadere informatie

Informatie over. Praktijkonderwijs

Informatie over. Praktijkonderwijs Informaie over Prakijkonderwijs Colofon Een uigave van he dr. Alea Jacobs College in Hoogezand 2009 Teks: Henk Blik Foografie: Sigh-by-Sie Layou: Jeroen de Jonge Drukkerij: Reinier van der Kooi Oplage:

Nadere informatie

Het spel over genetisch gemodificeerd voedsel. Handleiding

Het spel over genetisch gemodificeerd voedsel. Handleiding Vr He spel over geneisch gemodificeerd voedsel Handleiding Achergrond Er besaa nog seeds veel discussie over geneisch gemodificeerd voedsel. Voorsanders hechen veel waarde aan de mogelijkheden, zoals goedkopere

Nadere informatie

64% 70% 94% 85% 87% 73% 67% 75% 93% 60% 70% 100% 90% 100% 75% 70% 85% 100% Groen Vrij Internet Partij. Stelling CDA VVD D66 PvdA Groen Links

64% 70% 94% 85% 87% 73% 67% 75% 93% 60% 70% 100% 90% 100% 75% 70% 85% 100% Groen Vrij Internet Partij. Stelling CDA VVD D66 PvdA Groen Links Semwijzer COC Nederland Gayvoe parijvergelijking 2006 www.gayvoe.nl Parij is he zeer oneens Parij is he oneens Parij voel er wel wa voor Parij is posiief Selling CDA VVD D66 PvdA Algehele score Gelijke

Nadere informatie

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs Aandach voor allochone sudenen in he hoger onderwijs Inhoudsopgave Samenvaing en conclusies 5 1 Inleiding 15 1.1 Achergrond van he onderzoek 15 1.2 Opze van he onderzoek 16 1.3 Analyse van de nonrespons

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correcievoorschrif VWO 2007 ijdvak 2 wiskunde A,2 He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de

Nadere informatie

ELEKTRICITEIT WISSELSTROOMTHEORIE. Technisch Instituut Sint-Jozef, Wijerstraat 28, B-3740 Bilzen. Cursus : Ian Claesen. Versie: 19-10-2008

ELEKTRICITEIT WISSELSTROOMTHEORIE. Technisch Instituut Sint-Jozef, Wijerstraat 28, B-3740 Bilzen. Cursus : Ian Claesen. Versie: 19-10-2008 EEKTTET WSSESTOOMTHEOE Technisch nsiuu Sin-Jozef, Wijersraa 28, B-3740 Bilzen ursus : an laesen Versie: 19-10-2008 1 Sooren spanningen en sromen... 3 1.1 Gelijksroom... 3 1.2 Wisselsroom... 4 2 Sinusvormige

Nadere informatie

Therapietrouw-begeleiding kun je leren. Thema s. Thema s

Therapietrouw-begeleiding kun je leren. Thema s. Thema s Therapierouw-begeleiding kun je leren Dr. Nicole C.M. Theunissen, afdeling Training & Opleiding TNO Meer info op www.nheunissen.nl Waarom luiseren ze nou nie? Wa denken ze over medicijnen? Wa kan de zorgverlener

Nadere informatie

1 Opening, mededelingen en vaststelling agenda & ingekomen stukken

1 Opening, mededelingen en vaststelling agenda & ingekomen stukken Voebalvereniging Noordwijk Posbus 130 2200 AC Noordwijk www.vvnoordwijk.nl besuur@vvnoordwijk.nl (Concep) Verslag; Algemene ledenvergadering van 21 november 2013 De agenda; 1 Opening, mededelingen en vasselling

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2014

Correctievoorschrift VWO 2014 Correcievoorschrif VWO 04 ijdvak nauurkunde He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de beoordeling

Nadere informatie

Een nieuwe model van bekostigen van Shared Services

Een nieuwe model van bekostigen van Shared Services Een nieuwe model van bekosigen van Shared Services Thierry Bruyneel Harold den Heijer Agenda Inroducie Rene Burgler 5 min Inroducie B&M 5 min The sripped down problem Succes facoren Discovery our van de

Nadere informatie