Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk"

Transcriptie

1 Van grijs naar groen Richlijnen voor energiebesparingen in he rekencenrum Ook binnen de ICT-branche word men zich seeds bewuser van de invloed van hun acivieien op he klimaa. Seeds meer ICT-managers houden zich bezig me groene oplossingen voor energieslurpende rekencenra. Wa zijn de belangrijkse maaregelen voor he vergroenen van he rekencenrum en welke richlijn kan helpen om deze maaregelen door e voeren? Esher Molenwijk De ICT-branche kan nie langer afzijdig blijven in de srijd egen klimaaverandering. Di besef word seeds groer bij besuurders in de branche, nie in de laase plaas door de aankondiging van de overheid da zij vanaf 2010 honderd procen duurzaam zal inkopen. Vooral de energieslurpende rekencenra liggen onder vuur. Ui he groe aanal conferenies en werkgroepen over groene oplossingen in he rekencenrum blijk dan ook da seeds meer ICT-managers zich me di onderwerp bezighouden. In hezelfde empo waarin de belangselling groei, lijken de groene benchmarks, cerificaen, Codes of Conduc en andere richlijnen als paddensoelen ui de grond e schieen. Da maak he er voor de ICT-manager nie gemakkelijker op om in di nieuwe gebied zijn weg e vinden. Reden genoeg om eens orde e scheppen in de chaos, me als doel wee hoofdvragen e beanwoorden: wa zijn de belangrijkse maaregelen voor he vergroenen van he rekencenrum en welke richlijn kan helpen om deze maaregelen e implemeneren? voor een groo deel oe e rekenen aan inefficiën rekencenrumbeheer: in veel rekencenra gaa voor elke wa die servers gebruiken, bijna 2 wa verloren aan koeling en he omvormen en sabiliseren van de elekricieisoevoer. Een zoekoch naar richlijnen om deze energieverspilling egen e gaan, leid al snel o de volgende vier publicaies: de EU Code of Conduc for Daa Cenres, de leidraad Energieeffizienz im Rechenzenrum, de crieria voor duurzaam inkopen van SenerNovem en he ETNO-jaarverslag. Op he eerse gezich lijk he vergelijken van deze bronnen op he vergelijken van appels me peren. Ze hebben immers allemaal een ander doel, da varieer van informeren o opleggen. Wa ze gemeenschappelijk hebben is echer waar he uieindelijk om draai: de zoekoch naar de bese mehoden om he energieverbruik van rekencenra e reduceren. De resulaen hiervan, de verschillen en de overeenkomsen ussen de mehoden en de bruikbaarheid van de bronnen komen achereenvolgens aan bod. Richlijnen Onderzoek van Garner heef onlangs aangeoond da de ICT-branche veranwoordelijk is voor 2 procen van de wereldwijde CO 2 -uisoo, waarvan 23 procen op he cono van rekencenra e schrijven is. De energiekosen van daaceners zijn in 2008 zelfs boven de kosen van apparauur uigesegen. Deze hoge energiekosen zijn EU Code of Conduc for Daa Cenres (EU CoC) Deze volledig op bes pracices gebaseerde Code of Conduc is onsaan me hulp van rekencenrumbeheerders en hardwareleveranciers. De primaire doelgroep besaa ui rekencenrumbeheerders en he doel van de CoC is dan ook he informeren en simuleren van deze groep o he 17

2 Samenvaing Vier belangrijke richlijnen voor he beperken van he energieverbruik in rekencenra zijn de EU Code of Conduc for Daa Cenres, de leidraad Energieeffizienz im Rechenzenrum, de crieria voor duurzaam inkopen van SenerNovem en he ETNO-jaarverslag. Hierui blijk da he verduurzamen van een rekencenrum e verdelen is in de kerngebieden meen, koeling, voeding, rekencenrumapparauur en goed managemen. verlagen van de energieconsumpie. Bedrijven kunnen zich vrijwillig inschrijven voor deze CoC, en evenueel slechs voor een deel van de rekencenralocaies. Inschrijving verplich echer wel o een aanal zaken. Van de complee se aan bes pracices in, oaal 112, worden de deelnemers geach er 17 e volgen, de res moe in overweging genomen worden bij bijvoorbeeld he opnieuw inrichen van he rekencenrum. De EU CoC rich zich me name op hardware, koeling en ICT-archiecuur. Bijzonder aan deze richlijn is da veel aandach word beseed aan vrij algemene managemenzaken, zoals he verkrijgen van group involvemen (een suurgroep me represenanen ui verschillende bedrijfsdisciplines die goedkeuring geef op beslissingen bereffende he rekencenrum), he vassellen van he juise niveau van beschikbaarheid en he uischakelen van nie-gebruike apparauur. He is zodoende een eche checklis die de rekencenrumbeheerder bij de hand neem naar een groenere omgeving. Bovendien word de EU CoC al seeds vaker als crierium gehaneerd bij inkoopprocessen. BITKOM: leidraad Energieeffizienz im Rechenzenrum BITKOM is de Duise brancheorganisaie voor IT, elecommunicaie en nieuwe media. Deze organisaie heef verschillende leidraden gepubliceerd op he gebied van milieu en energie, waarvan Energieeffizienz im Rechenzenrum de weede is. Anders dan de EU CoC schrijf deze leidraad geen vase bes pracices voor, maar rach hij de lezer vooral inzich e geven in he funcioneren van rekencenra en de mogelijkheden o reducie van he energieverbruik. Hierbij houd hij er rekening mee da geen rekencenrum hezelfde is en er dus over he algemeen geen one size fis all -oplossingen gegeven kunnen worden. Bij deze richlijn lig de nadruk op de servers en de koelings- en UPS-sysemen. Op he managen van he opimaliseren van de energie-efficiënie word echer nie ingegaan. Deze richlijn is dan ook me name voor een echnische doelgroep bedoeld. Ze beschrijf bovendien vrij uigebreid de verschillende sooren apparauur die o energiebesparingen kunnen bijdragen. SenerNovem: crieria voor duurzaam inkopen SenerNovem, een agenschap van he miniserie van Economische Zaken, onwikkel duurzaamheidscrieria die de overheid moeen gaan onderseunen bij duurzaam inkopen. Di is, zeker me berekking o rekencenra, geen gemakkelijke aak aangezien een groo aanal variabelen een rol speel in he energieverbruik. Zo is di afhankelijk van de geografische locaie van he rekencenrum, he soor diensen da aangeboden word, he aanal klanen enzovoor. He is dus moeilijk om specifieke benchmarks op e leggen. De beperke se aan crieria is duidelijk uisluiend op he inkooprajec gerich. He bied een aanal key performance indicaors (KPI s), zoals de DaaCener infrasrucure Efficiency (DCiE), die uidruk welk gedeele van de oaal aangewende energie daadwerkelijk gebruik word voor IT-apparauur. Hiermee wee de rekencenrumbeheerder nog nie hoe hij e werk moe gaan, maar in ieder geval wel naar welk resulaa oegewerk moe worden om minimaal aan de inkoopcrieria me berekking o duurzaamheid e voldoen. ETNO: Jaarverslag De beleidsgroep ETNO (European Telecommunicaions Nework Operaors Associaion) heef een speciaal Energy Task Team opgerich. Di eam besaa ui afgevaardigden van achien elecommunicaiebedrijven die zich inzeen om nieuwe mehoden e esen en e onwikkelen op he gebied van duurzame rekencenra. In 2008 heef di eam een jaarverslag uigebrach waarin he verslag doe van de bes pracices die he eam gerealiseerd heef. Ook geef he eam hierin een aanze o he vassellen van een aanal normen. 18

3 Ook ui di verslag word duidelijk da de energiebesparingen hoofdzakelijk op he gebied van koeling kunnen worden gerealiseerd. Op di vlak word door de leden dan ook volop geëxperimeneerd. Wa di verslag vooral ineressan maak is he fei da he, in egenselling o de andere richlijnen, gaa om daadwerkelijk gerealiseerde oplossingen. De lezer zie welke overwegingen zijn meegenomen om voor een bepaalde duurzaamheidsoplossing e kiezen en hoe de oplossing is geïmplemeneerd. De oplossingen worden uigebreid geïllusreerd, waardoor de vaak ingewikkelde sysemen wa meer gaan leven. Maar belangrijker nog: de lezer krijg een overzich van de gerealiseerde milieu- én financiële besparingen, die aanonen da duurzaam ondernemen ook financieel ech ineressan kan zijn. Wa leren deze richlijnen ons? Besudering van de richlijnen leid al snel o de conclusie da he verduurzamen van een rekencenrum e verdelen is in een aanal kerngebieden, waarvan koeling en voeding verui de belangrijkse zijn. Deze worden gevolgd door rekencenrumapparauur en, hoe kan he ook anders, goed managemen. Maar he begin allemaal bij meen. Meen Alle richlijnen zijn he erover eens da de rekencenrumbeheerder eers een zo gedeailleerd mogelijk en liefs realime inzich in zijn energieverbruik en binnenklimaa moe hebben voorda hij overgaa o he doorvoeren van veranderingen. Bij voorkeur mee hij dan ook, naas he energieverbruik van he gehele rekencenrum, da van de serverapparauur afzonderlijk. Op die manier kan een gedeailleerde analyse gemaak worden van waar de energie aan verbruik word. Deze meing leid bovendien o de DaaCener infrasrucure Efficiency-quoe (DCiE): he percenage energieverbruik van de IT-apparauur en opziche van he oale energieverbruik. De DCiE is bijvoorbeeld een belangrijk crierium in de SenerNovem-richlijn, die sel da deze minimaal 50 procen moe zijn. Koeling Eenmaal voorzien van de juise gegevens, kan he eche werk beginnen: he doorvoeren van de energiebesparende maaregelen. Koeling is he mees voor de hand liggende gebied om e beginnen, wan di is veranwoordelijk voor 40 o 50 procen van he oale energieverbruik van he rekencenrum. Hier zijn dan ook veel besparingen mogelijk. Aan de ene kan zijn die erop gerich de luchsroom zo e opimaliseren da de koele luch volledig bij de luchingangen van de apparauur erechkom erwijl de warme, uigaande luch direc word afgevoerd zonder daarbij de koele luch e verwarmen. Di kan worden bereik door bijvoorbeeld he creëren van afgesloen warme en»veel rekencenra worden meer gekoeld dan nodig is«koude gangen (zie figuur 1) en een dubbele bodem voor de aanvoer van de koude luch, maar ook door de apparauur op de juise wijze en opziche van elkaar e plaasen. De BITKOM-leidraad geef veel ips en rucs op di gebied. Aan de andere kan zijn de maaregelen erop gerich de koele luch zo energie-efficiën mogelijk e genereren. De mees besproken mehode hiervoor is die van vrije koeling, waarbij de koude ui de omgeving op verschillende manieren direc dan wel indirec gebruik word om de emperauur in he rekencenrum e verlagen. Meer experimenele maar door de ETNO-leden reeds gebruike mehoden zijn bijvoorbeeld Kyoo-koeling (een ronddraaiend wiel da warme van de luch in de compuerruime afvoer naar de buienluch en de koude buienluch al draaiend naar de warme compuerruime voer), boorgakoeling (waarbij koude ui de grond gewonnen word en vervolgens word gebruik voor de koeling) en heapipekoeling (di werk volgens he principe van verdampen en condenseren van vloeisof naar gas, waarbij de overgang van de vloeibare naar gasvormige oesand ervoor zorg da er warme word opgenomen en afgevoerd). Verder kunnen ook venilaoren een rol spelen bij energiebesparingen: gebruik venilaoren me variabele snelheden, die bij voorkeur op basis van de emperauur auomaisch hun snelheid aanpassen. Bovendien is he beer om meer venilaoren op een lagere snelheid e laen draaien dan minder venilaoren op volle oeren. Een ineressan pun is overigens da veel rekencenra meer worden gekoeld dan nodig is. Rekencenra worden vaak gekoeld o 22 graden Celsius, erwijl bewezen is da veel apparauur probleemloos kan funcioneren bij 30 graden. Deze maaregel is dan ook de bese quick win op he gebied van koeling: he verhogen van de emperauur me 1 graad kan al leiden o een vermindering van he energieverbruik me 4 procen. 19

4 Voeding Een ander gebied waarop aanzienlijke energiebesparingen e realiseren zijn is da van de voeding, me name UPS en (Uninerrupible Power Supplies). Hierbij spelen wee zaken een rol. Ten eerse moeen de juise UPS en worden aangeschaf me berekking o dimensie, spanning en benodigde zekerheidsgraad (hoe meer zekerheid, des e hoger he energieverlies). Ten weede moeen de UPS en zo worden geconfigureerd da ze voor 50 o 80 procen belas worden, he percenage waarbij he energieverlies minimaal is. Uieraard is he aan e bevelen om modulaire UPS en aan e schaffen. Een gedeailleerde omschrijving van de energieopimalisering van UPS en is e vinden in de BITKOM-leidraad. Rekencenrumapparauur Rekencenrumapparauur is de volgende caegorie die onder de loep genomen moe worden. Toverwoorden hierbij zijn consolidaie en virualisaie van servers; deze zorgen ervoor da er minder servers nodig zijn en er dus minder energie verbruik word. Vervolgens kan de (scheduling van) sofware zo aangepas worden da servers vaker en langer sand-by kunnen saan. Verder kan er energie bespaard worden door de juise daaopslagapparauur aan e schaffen (in veel gevallen is een kleinere harddisk me een minder hoge snelheid meer dan voldoende) en bijvoorbeeld één groe geheugenmodule e verkiezen boven wee kleinere. Voor de aanschaf van rekencenrumapparauur word over he algemeen verwezen naar de Energy Sar-crieria. Ook meer voor de hand liggende zaken zoals verliching dragen bij aan energiebesparingen. He vervangen van gewone l-buizen door led-l s kan bij groe rekencenra na een aanal jaar besparingen o in de onnen opleveren. Managemen en planning Ne als bij andere IT-deelgebieden zijn goed managemen en goede planning onmisbaar voor he succesvol erugbrengen van he energieverbruik. Vooral de EU CoC is hier zeer explicie in; een groo deel van de maaregelen die deze omschrijf heef hier berekking op. He begin vanzelfsprekend bij he berekken van de juise personen bij he duurzaamheidsbeleid in bijvoorbeeld een programmamanagemenvorm. Vervolgens is he belangrijk om de beslissingsbevoegdheden en he inkoopproces me berekking o de aanschaf van onder andere hardware goed e regelen, waarbij he energieverbruik alijd als een belangrijk crierium moe meewegen. Ook een goed daamanagemensyseem kan veel impac hebben op he energieverbruik. Door voor alle daa en applicaies vas e sellen welke mae koude luch warme luch Figuur 1. Regulering van de luchsroom (Hinemann & Pfahl, 2008) 20

5 van zekerheid en snelheid daadwerkelijk benodigd is, kan onnodig hoog energieverbruik voorkomen worden. Een syseem voor Informaion Lifecycle Managemen (ILM) help bij he bepalen welke daa hoe lang op de harddisk moeen blijven saan en vervolgens indien nodig gearchiveerd moeen worden op ape. Voor wa beref planning is he vooral belangrijk om he rekencenrum zoveel mogelijk modulair e onwerpen. Zowel de koeling als de energievoeding moe nooi meer dan benodigd worden ingeze, en sofware moe zodanig geprogrammeerd worden da die he syseem minimaal belas. Ook kunnen bachverwerkingen door middel van scheduling beer verspreid worden over de ijd, zoda he energieverbruik opimaal word verdeeld. Belangrijkse maaregelen voor vergroening Van alle mogelijke maaregelen is he verhogen van de emperauur in he rekencenrum de gemakkelijkse: zonder inveseringen zal he energieverbruik al op kore ermijn afnemen. Hierbij is he uieraard wel van belang da he rekencenrum zo ingerich is da er geen zogenaamde ho spos onsaan. Di kan bereik worden door de luchsroom e opimaliseren. Di is ook een relaief laagdrempelige maaregel, waarbij he vooral aankom op goed meen en slim inrichen. Voor vrije koelingssysemen zijn wa meer inveseringen nodig, maar op een wa langere ermijn zullen ook deze zich zeker erugverdienen. Ook val er veel e besparen door energiezuinige apparauur en door deze slimmer in e zeen. De volgende lijs geef een overzich van relaief laagdrempelige mehoden om energie e besparen: 1. Mee energieverbruik en emperauur zo gedeailleerd mogelijk. 2. Verhoog de emperauur in he rekencenrum (en schaf indien nodig IT-apparauur aan die hogere ingaande luchcondiies oesaa). 3. Scheid warme en koude luchsromen. 4. Virualiseer servers. 5. Consolideer besaande servers, daaopslag- en newerkapparauur. 6. Insalleer en gebruik koelapparauur modulair. 7. Sel voorafgaand aan de aanschaf van UPS en de benodigde dimensie, spanning en zekerheidsgraad vas. 8. Gebruik venilaoren me variabele snelheden. 9. Gebruik reswarme ui de serverruime. 10. Houd bij de aanschaf van hardware rekening me de Energy Sar-crieria. He fei da de vier besproken richlijnen zulke serke overeenkomsen onen, geef aan da er inmiddels een hoge mae van consensus besaa over wa de bese weg is naar een groener rekencenrum. Door de verschillende invalshoeken zijn ze echer bruikbaar voor verschillende doeleinden. He SenerNovem-crieriadocumen is vooral handig om een snel overzich e krijgen van de eisen die de overheid aan haar leveranciers gaa sellen, maar is bij lange na nie volledig in he beschrijven van energiebesparende maaregelen. De EU Code of Conduc for Daa Cenres daarenegen geef een zeer volledige checklis o op he kleinse deailniveau van alle maaregelen die in overweging genomen kunnen worden, en leg bovendien veel nadruk op allerlei organisaorische aspecen. Deze CoC geef echer een beperk inzich in de werking van bepaalde maaregelen. Voor een beer echnisch inzich is de BITKOM-leidraad dan ook meer geschik. Di documen zal vooral nuig zijn voor de rekencenrumbeheerders. He ETNOjaarverslag o slo geef ook vrij diepgaande echnische informaie, maar doorda he gebaseerd is op een beperk aanal casussen, komen hier nog weinig algemene richlijnen ui voor. Een belangrijk voordeel van di documen is echer da he daadwerkelijk gerealiseerde besparingen laa zien. Di help he bewuszijn e verserken da duurzaam ondernemen nie zomaar een mooie kree is die imagovoordelen oplever, maar da he daadwerkelijk kan leiden o significane energiebesparingen en daarmee o he wereldwijd erugdringen van de CO 2 -uisoo. Reviewer Lineke Sneller Lierauur ETNO Energy Task Team (2008). Firs Annual Repor Susainabiliy/2008%20Energy%20Repor_final.pdf. European Commission (2008). The final European Code of Conduc on Daa Cenres Energy Efficiency, version 1. hp://sunbird.jrc.i/energyefficiency/hml/sandby_iniiaive_ daa%20ceners.hm. Hinemann, R. & S. Pfahl (2008). Schrifenreihe Umwel & Energie: Band 2 Energieeffizienz im Rechenzenrum. Ein Leifaden zur Planung, zur Modernisierung und zum Berieb von Rechenzenren. Berlijn: BITKOM. de/files/documens/leifaden_energieeffizienz_in_rz_ final_ pdf. Mingay, S. & D. Pamlin (2008). Assessmen of Global Low- Carbon and Environmenal Leadership in he ICT Secor. Garner en WWF. ref=g_search&id=791020&subref=advsearch. SenerNovem (2009). Crieria voor duurzaam inkopen van Newerken/infrasrucuur, elefoniediensen en elefoonapparauur. Auomaisering/elefoondiens.asp. Esher Molenwijk adviseer organisaies op he gebied van maaschappelijk veranwoord ondernemen en is werkzaam als projecleider Duurzaamheid, me name op he gebied van reducie van energieverbruik, in de ICT-secor. viaverdeservices.nl. 21

Master data management

Master data management meadaa Maser daa Aanpak voor opzeen van maserdaa-programma De kwaliei van de oenemende hoeveelheid daa in ondernemingen is van groo belang. Om die kwaliei e waarborgen kan maser daa worden oegepas. De

Nadere informatie

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John Complexiei onder conrole, kosen inzichelijk? Naar een diensbare Gezien de populariei van is he goed eens erug e gaan naar de basis en e kijken naar wa SOA eigenlijk is, wa de redenen zijn om he in e voeren,

Nadere informatie

Testen aan de voorkant

Testen aan de voorkant esen als kriische Tesen aan de voorkan Opimaal rendemen halen ui s De meese organisaies zien esen als noodzakelijke en effecieve maaregel om de kwaliei van sysemen e bepalen en fouen erui e halen voorda

Nadere informatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie Whiepaper One Ne Efficiëner zakendoen en innoveren me mobiele communicaie One Ne is een complee oplossing voor hosed elefonie die kosen helder en beheersbaar maak, zorg voor eenvoud en de bereikbaarheid

Nadere informatie

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten?

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten? IT-audi & Hoe goed ben u in conrol over de robuusheid van uw ICT-keen? Mehodiek voor bepalen van mae van beheersing van robuusheid in ICT-keens ICT-keens worden enerzijds seeds complexer en anderzijds

Nadere informatie

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel rends Impac op organisaie en informaievoorziening Transparanie: van bedreiging o businessmodel Transparanie is een rend die zowel in he bedrijfsleven als in de publieke secor langzaam maar zeker in krach

Nadere informatie

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte Voorkom onzichbare verspilling: energiebehoefe van sofware Energie besparen dankzij zuinigere sofware De afgelopen jaren is de energie-efficiënie van ICT-sysemen al serk oegenomen als gevolg van de behoefe

Nadere informatie

Privacy en cloud computing

Privacy en cloud computing legale kaders Privacy en cloud compuing Beveiliging van persoonsgegevens in de cloud E-mail leen zich goed als cloudservice. He voordeel is da de ICT-afdeling geen eigen mailserver hoef op e zeen, wa efficiëner

Nadere informatie

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis De Woordpoor De beseksverwerker van He Digiale Huis Een STABU-beseksverwerker zonder weerga. Verfrissend eenvoudig en och me meer mogelijkheden dan welke andere beseksverwerker ook. Zeer uigebreide mogelijkheden

Nadere informatie

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer IT-audi & Ousourcing in conrol Leveranciersmanagemen en hird pary reporing Via ousourcing van sandaardprocessen proberen veel organisaies hun diensverlening aan de klan e verbeeren. Om in conrol e blijven

Nadere informatie

Softwarearcheologie als basis voor strategie

Softwarearcheologie als basis voor strategie sofware legacy Besuurlijke grip op sofware Sofwarearcheologie als basis voor sraegie Als he managemen grip wil krijgen op de sofware binnen de organisaie, kan onderzoek door onafhankelijke expers uikoms

Nadere informatie

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur Trends in de inzendingen De essenies van drie jaar NK ICT Archiecuur He Nederlands Kampioenschap ICT Archiecuur is voor he eers georganiseerd in 2004 en heef o nu oe geleid o 25 archiecuurbeschrijvingen.

Nadere informatie

Rekenen banken te veel voor een hypotheek?

Rekenen banken te veel voor een hypotheek? Rekenen banken e veel voor een hypoheek? J.P.A.M. Jacobs en L.A. Toolsema Me enige regelmaa word door consumenen en belangenorganisaies gesuggereerd da banken de hypoheekrene onmiddellijk naar boven aanpassen

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correcievoorschrif VWO 009 ijdvak wiskunde A, He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de beoordeling

Nadere informatie

Cloud computing: waar begin je aan?

Cloud computing: waar begin je aan? cloud compuing Cloud compuing: waar begin je aan? Succesfacoren voor cloud compuing Cloud compuing is er en gaa nie meer weg. In 2010 sond he helemaal bovenaan in Garners hype cycle. Da geef aan da er

Nadere informatie

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken.

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken. Wa is een raining? He doel van een rainingssessie is om me he eam en de spelers vasgeselde doelsellingen e bereiken. De doelselling van de raining bepaal de inhoud van de rainingssessie. De keuze van de

Nadere informatie

Evolueren met portfoliomonitoring

Evolueren met portfoliomonitoring sofware-engineering Evolueren me porfoliomonioring Toolki analyseer en visualiseer sofwaresysemen Door gebrek aan inzich beschouwen bedrijven hun sofwareporfolio vaak als weerbarsige en onbeheersbare doos

Nadere informatie

64% 70% 94% 85% 87% 73% 67% 75% 93% 60% 70% 100% 90% 100% 75% 70% 85% 100% Groen Vrij Internet Partij. Stelling CDA VVD D66 PvdA Groen Links

64% 70% 94% 85% 87% 73% 67% 75% 93% 60% 70% 100% 90% 100% 75% 70% 85% 100% Groen Vrij Internet Partij. Stelling CDA VVD D66 PvdA Groen Links Semwijzer COC Nederland Gayvoe parijvergelijking 2006 www.gayvoe.nl Parij is he zeer oneens Parij is he oneens Parij voel er wel wa voor Parij is posiief Selling CDA VVD D66 PvdA Algehele score Gelijke

Nadere informatie

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggeriche aanpak van pensioenvoorliching ERIK VAN DER SPEK De laase jaren is pensioenvoorliching vaak negaief in he nieuws gewees. Ui verschillende

Nadere informatie

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes.

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes. 2.1 LWB 7A-20 Les: Geen vis INFORMATIE Leeseks Teks 1: informaieve eks over walvissen. Teks 1: oud AVI 9; nieuw AVI M6. Zie ook sofware. Cenrale sraegie/leerdoel Teks inerpreeren: je bedenk de hoofdvraag

Nadere informatie

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering business alignmen case Overkoepelende aal en echnieken ArchiMae-mehode verbind archiecuurdomeinen In juli 2002 sare een aanal Nederlandse insiuen en bedrijven he projec ArchiMae. He doel is een aal voor

Nadere informatie

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding globalisaie Zeven sappen naar succesvolle offshore uibeseding Een beheers proces voorkom eleursellingen Offshore uibeseding is een complexe manier van werken en er zijn veel verschillende onderwerpen die

Nadere informatie

Integratiepracticum III

Integratiepracticum III Inegraiepracicum III Casus I Projecevaluaie Irrigaie landbouwgronden in Ruriania Bas Beerenhou (556622) & Cliff Voeelink (554506) Deadline casus I: 2 januari 2007 TR2 Inleiding Er zijn een hoop derdewereldlanden.

Nadere informatie

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd Tuinsijlen Tuinsijlen He aanleggen van een uin word voorafgegaan door he maken van een uinonwerp. Om de uin o een geheel e maken moe u in he onwerp rekening houden me een bepaalde uinsijl. Door allerlei

Nadere informatie

Ernst de Boer en Albert Kleinjan

Ernst de Boer en Albert Kleinjan archiecuur verzekeringen Inernaionale afsemming archiecuur noodzakelijk Archiecuurimpac van rends in de verzekeringswereld In de voorbije jaren is archiecuur vaak synoniem geworden aan beheersing : conroleren

Nadere informatie

Een methodische aanpak voor legacy

Een methodische aanpak voor legacy Een mehodische aanpak voor legacy Assessmens resuleren in vier mogelijke sraegieën Legacysysemen vormen een acuu probleem als onderhoud onmogelijk word door verdwijnende kennis of beëindigde onderseuning

Nadere informatie

Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur

Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur Een risico- en kosengedreven aanpak voor archiecuur Risico- en kosenmanagemen als primair businessdoel Archiecuur is e beschouwen als een discipline die gedreven word door risico s en kosen. Risico- en

Nadere informatie

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten Canonpercenages He vassellen van canonpercenages bij de herziening van erfpachconracen Juli 23 SBV School of Real Esae Drs. L.B. Uienbogaard Drs. J.P. Traudes Inhoud Blz. 1. Inleiding... 3 2. Toeliching

Nadere informatie

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis De Droomsroom He projec/documen-beheerprogramma van He Digiale Huis In he bouwvoorbereidingsproces spelen seeds meer gegevens een rol. We produceren als bezeenen informaie me een keur aan compuerprogramma

Nadere informatie

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties 1 STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM Proocol Collegiale Visiaies Inleiding Aanleiding projec collegiale visiaie De gymnasia van de SHZG werken seeds inensiever samen aan de kwaliei van de gymnasiumopleiding,

Nadere informatie

Geen enkel lakproces is gelijk aan andere systemen.

Geen enkel lakproces is gelijk aan andere systemen. My of i l er ec hni eki n er na i ona l T : +31( 0) 481461191 E : i nf o@my ogend. c om W: www. my ogend. c om Pos a dr es Wi l l em Al e x a nder s r a a 23c 6691E EGend Geen enkel lakproces is gelijk

Nadere informatie

Testgedreven projectvoering

Testgedreven projectvoering esen Tesgedreven projecvoering Uiloop en budgeoverschrijding voorkomen In veel i-projecen worden fouen in requiremens en documenaie pas bij de esvoorbereiding ondek. Di is duur omda de fouen pas laa in

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 2013 IB 275-1T31FD Volg u in 2013 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVC-procedure (Erkenning Verworven Compeenies)?

Nadere informatie

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS Behorende bij de Bacheloropdrach HS Door: Julia Berkhou Lena Jezuia Sephen Willink Begeleider: Prof.dr. A.A. Soorvogel Daum: 17 juni 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Achergrondinformaie 3 2.1 He geij.................................

Nadere informatie

Overzicht. Inleiding. Classificatie. NP compleetheid. Algoritme van Johnson. Oplossing via TSP. Netwerkalgoritme. Job shop scheduling 1

Overzicht. Inleiding. Classificatie. NP compleetheid. Algoritme van Johnson. Oplossing via TSP. Netwerkalgoritme. Job shop scheduling 1 Overzich Inleiding Classificaie NP compleeheid Algorime van Johnson Oplossing via TSP Newerkalgorime Job shop scheduling 1 Inleiding Gegeven zijn Machines: M 1,,..., M m Taken: T 1, T 2,... T n Per aak

Nadere informatie

Uw auto in 3 simpele stappen

Uw auto in 3 simpele stappen Uw auo in 3 simpele sappen 1 Als financieringsmaaschappij van Fia Group Auomobiles SA is Fia Financial Soluions als geen ander op de hooge van he Ialiaanse auoaanbod. Daarnaas beschik Fia Financial Soluions

Nadere informatie

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl Eagevloeren Ruime creëre g Sysemen g Sysemen is gespecialiseerd in de producie en levering van Eagevloeren. Een eagevloer ook wel enresol, mezzanine, ussenvloer, verdiepingsvloer of bordes genoemd, is

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2015

Correctievoorschrift VWO 2015 Correcievoorschrif VWO 205 ijdvak wiskunde C (pilo) He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor

Nadere informatie

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen.

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen. Gemeene Ede Memo Aan : Gemeeneraad Van : College van burgemeeser en wehouders Daum : 5 okober 203 Zaaknummer : 594 Opgeseld door : Rikker Sniselaar, Adviseur geluid, luchkwaliei en exerne veiligheid Bijlagen

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoorde

Maatschappelijk verantwoorde groene IT MVO Meer dan alleen maar groene IT Maaschappelijk veranwoorde informaievoorziening en IT Organisaies zijn seeds meer bezig me duurzaamheid en maaschappelijk veranwoord ondernemen (mvo). De aueurs

Nadere informatie

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland Simulaiesudie naar Mehodebreuken in he Onderzoek Verplaasingen in Nederland Bianca Wouers Cenraal Bureau voor de Saisiek bias@cbs.nl Jan van den Brakel Cenraal Bureau voor de Saisiek jbrl@cbs.nl Bijdrage

Nadere informatie

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur archiecuur sofware Archiecuur producsofware onwikkel evoluionair Archiecuur en dynamiek van producsofware Producsofwareonwikkeling ken een voorgeschreven dynamiek waarin produc- en procesverbeeringen een

Nadere informatie

Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kunst Beroepsvereniging van Beeldende Kunstenaars BBK Amsterdam

Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kunst Beroepsvereniging van Beeldende Kunstenaars BBK Amsterdam Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kuns Beroepsvereniging van Beeldende unsenaars BB Amserdam Gedeponeerd er griffie van de Arrondissemens-Rechbank e Amserdam d.d. 23-6-1983 onder nummer 174/1983

Nadere informatie

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis De Knaakbaak He begroingsprogramma van He Digiale Huis De Knaakbaak - gemaak door De Twee Snoeken Auomaisering - is een nieuwkomer in begroingsland, waarvan he markaandeel gesaag begin e groeien. He programma

Nadere informatie

Informatiebeveiliging. in de mobiele wereld. Risico s van mobiel werken. devices on the go. Willem Kossen

Informatiebeveiliging. in de mobiele wereld. Risico s van mobiel werken. devices on the go. Willem Kossen devices on he go Risico s van mobiel werken Informaie beveiliging in de mobiele wereld Mobiel werken is al lang geen hype meer. Inmiddels is he zakelijk gebruik van mobiele apparauur vrijwel volledig ingeburgerd.

Nadere informatie

Multidisciplinair veranderen

Multidisciplinair veranderen archiecuur Innovaief simuleer he verandervermogen Mulidisciplinair veranderen Zorgverzekeraars hebben voordurend e maken me veranderingen in regelgeving en producen. Di vereis een goede afsemming ussen

Nadere informatie

De Belastingsgrondslag van Registratierechten

De Belastingsgrondslag van Registratierechten De Belasingsgrondslag van Regisraierechen Soor Fiscaliei Seunun Beleidsrelevan onderzoek Besuurlijke Organisaie laanderen De Belasingsgrondslag van Regisraierechen (oorloige versie: mag nie versreid worden

Nadere informatie

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 GEBRUIKSAANWIJZING Binnenuni voor luch-waerwarmepompsyseem en opies EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 EKHBRD011ACV1 EKHBRD014ACV1 EKHBRD016ACV1 EKHBRD011ACY1

Nadere informatie

C. von Schwartzenberg 1/11

C. von Schwartzenberg 1/11 G&R havo A deel C von Schwarzenberg 1/11 1a m 18:00 uur He verbruik was oen ongeveer 1150 kwh 1b Minimaal ongeveer 7750 kwh (100%), maimaal ongeveer 1150 kwh (145,%) Een oename van ongeveer 45,% 1c 1d

Nadere informatie

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs Aandach voor allochone sudenen in he hoger onderwijs Inhoudsopgave Samenvaing en conclusies 5 1 Inleiding 15 1.1 Achergrond van he onderzoek 15 1.2 Opze van he onderzoek 16 1.3 Analyse van de nonrespons

Nadere informatie

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor Sae of he ar van securiy echnologie nvloed van veranderingen in de infornøie eclnologie op beveiliging Àueur: ir. Paul Overbeek Fysisch en Elekronísch Laboraoriu n - TNO Posbus 96864, 2509,JG Den Haag

Nadere informatie

digitale signaalverwerking

digitale signaalverwerking digiale signaalverwerking deel 2: sampling en digiale filerechniek Hoewel we de vorige keer reeds over he samplen van signalen gesproken hebben, komen we daar nu op erug, om de ermee samenhangende effecen

Nadere informatie

Al het goede van melk Aankoop Manager

Al het goede van melk Aankoop Manager Al he oede van melk Aankoop Manaer Funcie Je ben veranwoordelijk voor he onwikkelen en voeren van een aankoopbeleid waarbij zo unsi moelijk word aanekoch rekenin houdend me prijs, kwaliei, evenwichi assorimen

Nadere informatie

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem Fibbe Advocaen Wilhelminasraa 66 2011 VP Haarlem Wij, Fibbe Advocaen e Haarlem, doen ons bes om u zoveel mogelijk van diens e zijn. Daarom willen wij u vragen mee e werken aan een klanevredenheidsonderzoek.

Nadere informatie

Pda s in de organisatie

Pda s in de organisatie mobiel werken Handvaen voor mobiel beleid Pda s in de organisaie He gebruik van pda s in organisaies is aanrekkelijk omda werknemers daarmee alijd en overal over de laase informaie kunnen beschikken. De

Nadere informatie

2.4 Oppervlaktemethode

2.4 Oppervlaktemethode 2.4 Opperlakemehode Teken he --diagram an de eenparige beweging me een snelheid an 10 m/s die begin na 2 seconden en eindig na 4 seconden. De afgelegde weg is: =. (m/s) In he --diagram is de hooge an de

Nadere informatie

lsolatieboxen met of zonder sluis?

lsolatieboxen met of zonder sluis? lsolaieboxen me of zonder sluis? Modelonderzoek naar he risico voor kruisinfecies bij verschillende bouwkundige onwerpen voor een medium-care verpleegafdeling in he Wilhelmina Kinderziekenhuis e Urech

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2014

Correctievoorschrift VWO 2014 Correcievoorschrif VWO 04 ijdvak nauurkunde He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de beoordeling

Nadere informatie

Van metadata naar kennis

Van metadata naar kennis meadaa Een onologie creëren me Topic Maps Van meadaa naar kennis Soms zijn meadaa e beperk om een documen gemakkelijk erug e vinden en zouden de meadaa eigenlijk me meer kennis verrijk moeen worden. Me

Nadere informatie

Seizoencorrectie. Marcel van Velzen, Roberto Wekker en Pim Ouwehand. Statistische Methoden (10007)

Seizoencorrectie. Marcel van Velzen, Roberto Wekker en Pim Ouwehand. Statistische Methoden (10007) 109 Seizoencorrecie Marcel van Velzen, Robero Wekker en Pim Ouwehand Saisische Mehoden (10007) Den Haag/Heerlen, 2010 Verklaring van ekens. = gegevens onbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 20 Aanvullende oeliching Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 20 Volg u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven hiervoor, zoals lesgeld en de uigaven

Nadere informatie

Oefeningen Elektriciteit I Deel Ia

Oefeningen Elektriciteit I Deel Ia Oefeningen Elekriciei I Deel Ia Di documen beva opgaven die aansluien bij de cursuseks Elekriciei I deel Ia ui he jaarprogramma van de e kandidauur Indusrieel Ingenieur KaHo Sin-Lieven.. De elekrische

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correcievoorschrif VWO 2007 ijdvak 2 wiskunde A,2 He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 Exponentiële functies

Hoofdstuk 3 Exponentiële functies Havo B deel Uiwerkingen Moderne wiskunde Hoofdsuk Eponeniële funies ladzijde 6 V-a Door zih in weeën e delen vermenigvuldig he aanal aeriën per ijdseenheid zih seeds me een faor is de eginhoeveelheid,

Nadere informatie

Gebruik van condensatoren

Gebruik van condensatoren Gebruik van condensaoren He spanningsverloop ijdens he laden Als we de schakelaar s sluien laden we de condensaor op. De condensaorspanning zal oenemen volgens een exponeniële funcie en de spanning over

Nadere informatie

Onrendabele top berekeningsmethodiek. M. de Noord E.J.W. van Sambeek

Onrendabele top berekeningsmethodiek. M. de Noord E.J.W. van Sambeek Augusus 2003 ECN-C--03-077 Onrendabele op berekeningsmehodiek M. de Noord E.J.W. van Sambeek Veranwoording Di rappor is geschreven in opdrach van he Miniserie van Economische Zaken onder he ECN raamwerkconrac

Nadere informatie

Stappenplan. Winning Aardwarmte voor Glastuinbouw. Ammerlaan Grond & Hydrocultuur VOF. Voor een krachtige klimaatneutrale glastuinbouw.

Stappenplan. Winning Aardwarmte voor Glastuinbouw. Ammerlaan Grond & Hydrocultuur VOF. Voor een krachtige klimaatneutrale glastuinbouw. December 2013 Sappenplan Winning Aardwarme voor Glasuinbouw Rik van den Bosch: Ben Flipse: Radboud Vorage: Vleesomaenbedrijf A+G van den Bosch Ammerlaan Grond & Hydroculuur VOF GreenhouseGeoPower 1 Voor

Nadere informatie

stand van zaken. Guido Bayens

stand van zaken. Guido Bayens archiecuur overheid Gecompliceerde pas de deux De elekronische overheid word onder archiecuur gebouwd De overheid saa voor de groe uidaging haar elekronische diensverlening ui e breiden en e opimaliseren.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 - Exponentiële formules

Hoofdstuk 1 - Exponentiële formules V-1a 4 Hoofdsuk 1 - Exponeniële formules Hoofdsuk 1 - Exponeniële formules Voorkennis prijs in euro s 70 78,0 percenage 100 119 1,19 b Je moe de prijs me he geal 1,19 vermenigvuldigen. c De BTW op de fies

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing IB 266-1T02FD (2464) Sudiekosen of andere scholingsuigaven Volgde u in een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven

Nadere informatie

Belasting en schenken 2013

Belasting en schenken 2013 Belasing en schenken 2013 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

CONVE NANT KI N DEROPVANG EN ONDERWIJS

CONVE NANT KI N DEROPVANG EN ONDERWIJS CONVE NANT K N DEROPVANG EN ONDERWJS { ( ì 'h!\ irl Ëf \- 'v 1, û \ e a i '.* L(l. ìli-, \ i, ù. * qr 'L,i /,! 2. \ al> - ç Di convenan beschrijf de samenwerkingsafspraken ussen de aanbieders van Kinderopvang

Nadere informatie

Bijlage V Bepalingsmethode van het peil van primair energieverbruik van woongebouwen

Bijlage V Bepalingsmethode van het peil van primair energieverbruik van woongebouwen VEA 1 Bepalingsmehode van he peil van primair energieverbruik van woongebouwen bvr 19//21 b.s. 8/12/21 wijz. bvr 2/5/2 b.s. 29/8/2 (inwerkingreding 8/9/2) Deze bijlage is enkel van oepassing op dossiers

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2014

Correctievoorschrift VWO 2014 Correcievoorschrif VWO 04 ijdvak wiskunde A (pilo) He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de

Nadere informatie

Gebruiksvriendelijke compiler voor het onderwijs

Gebruiksvriendelijke compiler voor het onderwijs Helium moe funcioneel programmeren onderseunen Gebruiksvriendelijke compiler voor he onderwijs Foumeldingen van compilers zijn vaak moeilijk e inerpreeren. Om he programmeeronderwijs e verbeeren word aan

Nadere informatie

www.aarde nu Voor een profielwerkstuk over de aarde Tweede Fase havo/vwo Leerlingenboekje wiskunde

www.aarde nu Voor een profielwerkstuk over de aarde Tweede Fase havo/vwo Leerlingenboekje wiskunde Voor een profielwerksuk over de aarde www.aarde nu In opdrach van: Vrije Universiei Amserdam Universiei van Amserdam Technische Universiei Delf Universiei Urech Wageningen Universiei Teksen: Gerard Heijmeriks

Nadere informatie

Belasting en schenken 2012

Belasting en schenken 2012 Belasing en schenken 2012 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

X Y e. p n+ e. X Y e. Y(stabiel)

X Y e. p n+ e. X Y e. Y(stabiel) Faculei Bèaweenschappen Ioniserende Sralen Pracicum chergrondinformaie Eigenschappen van ioniserende sraling Bij he uizenden van ioniserende sraling röngensraling en α-, β- en γ-sraling door maerie gaa

Nadere informatie

Deel 2. Basiskennis wiskunde

Deel 2. Basiskennis wiskunde Deel 2. Basiskennis wiskunde Vraag 26 Definieer de funcie f : R R : 7 cos(2 ). Bepaal de afgeleide van de funcie f in he pun 2π/2. (A) f 0 ( 2π/2) = π (B) f 0 ( 2π/2) = 2π (C) f 0 ( 2π/2) = 2π (D) f 0

Nadere informatie

Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op marktwaardebasis

Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op marktwaardebasis Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op markwaardebasis Jasper Holke Klein Juni 2009 Vrije Universiei Faculei der Exace Weenschappen Sudieriching Bedrijfswiskunde en Informaica De

Nadere informatie

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse xml/inegraie Respec voor verschillen en uieenlopende bevoegdheden Gelaagde berichenuiwisseling in de srafrechskeen He programma epv houd zich bezig me elekronische berichenuiwisseling in de srafrechskeen.

Nadere informatie

nr. 833 OMBOUWSET NS 2530 De Bisschop

nr. 833 OMBOUWSET NS 2530 De Bisschop Deze bouwse beva beselnr. - 55 cabine NS 2530-5556 huif NS 2530-5558 bufferbalk open (2x) - 5559 bufferbalk dich; virine (2x) - 5560 vacuüm gevormde cabine ramen - 5561 geës rooser.b.v. venilaor op huif

Nadere informatie

Blok 1 - Vaardigheden

Blok 1 - Vaardigheden 6 Blok - Vaardigheden Blok - Vaardigheden Exra oefening - Basis B-a Bij abel A zijn de facoren achereenvolgens 8 : = 6 ; 08 : 8 = 6 en 68 : 08 = 6. Bij abel A is sprake van exponeniële groei. Bij abel

Nadere informatie

NEMO: CPB s energievraagmodel tussen top-down en bottom-up

NEMO: CPB s energievraagmodel tussen top-down en bottom-up NEMO: CPB s energievraagmodel ussen op-down en boom-up P ETER MULDER * Samenvaing Di arikel doe verslag van he doorrekenen van vier beleidsscenario s me behulp van NEMO, he Nederlandse energievraagmodel

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1T12FD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen

Nadere informatie

1800W. 2. De klemspanning van een batterij daalt van 14,4V naar 8V bij het belasten met 100A. Hoe groot is de inwendige weerstand van de batterij?

1800W. 2. De klemspanning van een batterij daalt van 14,4V naar 8V bij het belasten met 100A. Hoe groot is de inwendige weerstand van de batterij? Basisleersof vragen: oplossingmodel. Een accu van ol lever een sroom van 50A aan een moor. Hoe groo is de weersand (impedanie) van de moor? Hoe groo is he geleverde vermogen in W en PK? Geg. Ω 4 Gevr.?

Nadere informatie

Gebouwautomatisering. Science Park. Drie gebouwen, één systeem, of toch niet?

Gebouwautomatisering. Science Park. Drie gebouwen, één systeem, of toch niet? Gebouwauomaisering WKO Amserdam Science Park Drie gebouwen, één syseem, o och nie? B+U 2 2014 33 In de bouw is men gewend e wheelen en e dealen binnen besaande siuaies. Zo ook was he geval bij de realisaie

Nadere informatie

xxx SNEL, SNELLER, SNELST SNELLOOPDEUR A2020 hoogte onderzijde lagerplaat - 50mm hoogte onderzijde lagerplaat A2020 DICHT BIJ U ALTIJD

xxx SNEL, SNELLER, SNELST SNELLOOPDEUR A2020 hoogte onderzijde lagerplaat - 50mm hoogte onderzijde lagerplaat A2020 DICHT BIJ U ALTIJD hooge onderzijde lagerplaa an hooge en breede x A2020 A2020 hooge onderzijde lagerplaa an hooge en breede x A2020 Bedrijfsdeurenfabriek.nl is specialis op he gebied van overheaddeuren, laad- en lossysemen,

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde A1,2 (nieuwe sijl) Examen VWO Voorbereidend Weenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 28 mei 13.30 16.30 uur 20 02 Voor di examen zijn maximaal 90 punen e behalen; he examen besaa ui 20 vragen.

Nadere informatie

Manu De Backer en Carlos De Backer

Manu De Backer en Carlos De Backer service-oriened archiecure Inleiding in BPMN Karakerisieken en mogelijkheden van de modelleringsaal Bedrijfsprocessen kunnen beschreven worden aan de hand van de gesandaardiseerde grafische noaie Business

Nadere informatie

2 Les- en leerstofopbouw

2 Les- en leerstofopbouw 2 Les- en leersofopbouw 2.7 Didacische benaderingen 2.7.7 Acierende werkormen Peer Dekkers & Wim Sonneeld Inleiding Toen u he in de klas uilegde snape ik he helemaal, maar oen ik he huis zelf ging proberen

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholings uitgaven

Studiekosten of andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 Sudiekosen of andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1TFD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure (Erkenning

Nadere informatie

Regeling Rijksbegrotingsvoorschriften 2012

Regeling Rijksbegrotingsvoorschriften 2012 Regeling Rijksbegroingsvoorschrifen 2012 Inhoudsopgave 1. Wijzigingen... 2. Tijdschema... 3. RBV deel I... He jaarverslag... 23 De inriching van de veranwoording... 23 He deparemenale jaarverslag... 24

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 - Formules voor groei

Hoofdstuk 2 - Formules voor groei Moderne wiskunde 9e ediie Havo A deel Uiwerkingen Hoofdsuk - Formules voor groei bladzijde 00 V-a = 08, ; 870 08, ; 70 0, 8; 60 00 00 870 70 08,, gemiddeld 0,8 b De beginhoeveelheid is 00 en de groeifacor

Nadere informatie

Openbaar. Ontwerp-bestemmingsplan Nijmegen Midden 2015

Openbaar. Ontwerp-bestemmingsplan Nijmegen Midden 2015 Collegevoorsel Openbaar Onderwerp Onwerp-besemmingsplan Nijmegen Midden 0 Programma Sedelijke onwikkeling Porefeuillehouder B. Velhuis Samenvaing He laase (geacualiseerde) besemmingsplan voor Nijmegen

Nadere informatie

Informatie over. Praktijkonderwijs

Informatie over. Praktijkonderwijs Informaie over Prakijkonderwijs Colofon Een uigave van he dr. Alea Jacobs College in Hoogezand 2009 Teks: Henk Blik Foografie: Sigh-by-Sie Layou: Jeroen de Jonge Drukkerij: Reinier van der Kooi Oplage:

Nadere informatie

Samenvatting Natuurkunde 1 HAVO Beweging

Samenvatting Natuurkunde 1 HAVO Beweging Beweging Samenvaing Nauurkunde HAVO Eenparig rechlijnige beweging a Eenparig versnelde rechlijnige beweging a a = consan a = 0 m/s Oppervlake = v = 0 m/s Oppervlake = v v v v = consan v() = a Oppervlake

Nadere informatie

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn.

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn. I B2.4. Onwerp van de bijsluier voor HepBQuin Informaie voor de paiën Lees deze bijsluier op een rusig momen aandachig door, ook als di geneesmiddel al eerder aan u werd oegediend. De eks kan gewijzigd

Nadere informatie

Hogerbeetsstraat 18-B. 3039 XJ Rotterdam. Vraagprijs: 220.000 k.k. Woonbron Makelaars. woonoppervlakte 100 m2 3 slaapkamers te koop

Hogerbeetsstraat 18-B. 3039 XJ Rotterdam. Vraagprijs: 220.000 k.k. Woonbron Makelaars. woonoppervlakte 100 m2 3 slaapkamers te koop Hogerbeessraa -B 303 XJ Roerdam woonoppervlake 100 m 3 slaapkamers e koop Vraagprijs: 0.000 k.k. Woonbron Makelaars info@woonbronmakelaars.nl 010-0 00 www.woonbronmakelaars.nl Kenmerken Locaie Energie

Nadere informatie