Multidisciplinair veranderen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Multidisciplinair veranderen"

Transcriptie

1 archiecuur Innovaief simuleer he verandervermogen Mulidisciplinair veranderen Zorgverzekeraars hebben voordurend e maken me veranderingen in regelgeving en producen. Di vereis een goede afsemming ussen business en ICT en dus werken onder archiecuur. Daarnaas is een doordach nodig da zich nie alleen rich op de kore ermijn, maar ook effecief de langeermijnveranderdoelsellingen realiseer. De aueurs schesen een bij een zorgverzekeraar da deze dubbele doelselling als uigangspun had. Eric Olaf Brinkers en Hans Bo De zorgwereld is sevig in beweging, ies wa voor veel secoren geld. De basisverzekering is ingevoerd, zorgverzekeraars zijn aan he fuseren geslagen, de bekosigingssysemaiek is drasisch aan he veranderen, hier en daar worden de eerse faillissemenen van zorginsellingen opgeekend. He doel van de veranderingen is een ondanks de vergrijzing beheerse kosenonwikkeling me egelijkerijd een srucurele verhoging van de kwaliei. In een secor me ruim 60 miljard euro omze per jaar zijn zulke veranderingen bepaald geen sinecure. De complexiei van de financieringssromen is duizelingwekkend. Een zorgverzekeraar heef al gauw e maken me iems die voor vergoeding in aanmerking kunnen komen. Op elk van die iems is een veelheid van seeds veranderende weelijke regels van oepassing. Naas de landelijke basisverzekering proberen verzekeraars zich e profileren me hun eigen aanvullende verzekeringen, gerich op zowel pariculieren als werkgevers, die weer me hun eigen regels gepaard gaan. Ten sloe worden er mede dankzij allerlei echnologische onwikkelingen innovaieve behandelmehoden onwikkeld die vragen om geheel nieuwe vormen van samenwerking ussen huiszorg, eerselijns en weedelijns zorgverleners en verzekeraar. Al deze onwikkelingen vereisen complexe aanpassingen in een vaak och al ingewikkelde omgeving. Deze omgeving moe ook gedurende de veranderingen van zeer hoge kwaliei blijven. Essenieel is een snelle en berouwbare informaievoorziening die coninu word aangepas aan de veranderingen in regelgeving en producen. Di vereis een goede afsemming ussen business en ICT en dus werken onder archiecuur. Maar alléén een goede archiecuur is nie voldoende. Om goed bedache veranderingen ook goed door e voeren is een doordach nodig da nie alleen is ingerich op de koreermijndoelen, maar ook effecief de langeermijnveranderdoelsellingen realiseer. We schesen hier een inspirerend bij een zorgverzekeraar waar die dubbele doelselling als uigangspun gekozen is. 36

2 Samenvaing De in de casus besproken zorgverzekeraar wilde de veranderorganisaie verbeeren. Omda bij de veranderingen verschillende afdelingen me uieenlopende ideeën over hun rol berokken zijn, werd daaroe een logisch opgeseld da lossond van de organisaie en de gebruike mehoden, modellen en echnieken. Zo werd draagvlak gecreëerd voor een gezamenlijk. bewaak de procesmaige uivoering van he. Noodzaak o verbeering Kor omschreven was de casus bij de zorgverzekeraar da er een concree behoefe was om coninue veranderingen van de organisaie en de ICT mogelijk e maken en daarbij de kwaliei van de geleverde producen e verhogen. Om egemoe e kunnen komen aan deze behoefe besond in he bedrijf een veranderorganisaie die o doel had veranderingen efficiëner en effeciever en me goede kwaliei e realiseren. De veranderorganisaie besond ui een verandermanager, projecporfoliomanagers, archiecen, businessanalisen, projecmanagers en esers en onderhield nauwe banden me de businessunimanagers, procesmanagers, IT-managers en funcioneel beheerders in de organisaie. De veranderorganisaie werke onder archiecuur en de projecen werden uigevoerd volgens Prince2. Na de realisaie werden de producen grondig gees door he eseam en nejes overgedragen aan de beheerorganisaie. Alles keurig volgens he boekje. En och bleek he resulaa van veranderprojecen zowel in ijd als in kwaliei onvoorspelbaar. Nie alleen omvangrijke projecen hadden hier las van, ook bij kleine, meer operaionele aanpassingen lie de voorspelbaarheid e wensen over. Analyse van besaande Er is een grondige analyse uigevoerd om de oorzaak van de onvoorspelbare resulaen helder e krijgen. Deze analyse berof he, he gebruik van mehoden en echnieken en de waarde van de individuele veranderdocumenen (beleid, archiecuur, onwerpen, projecplannen) en opziche van he. Besaand He was, in hoofdlijnen, als volg opgebouwd: Veranderbehoefen die in ijd en geld omvang- rijk waren, werden eenmaal per jaar op de veranderkalender geplaas. Kleinere veranderbehoefen, zoals he vasleggen van wijzigingen in we- en regelgeving in nieuwe of gewijzigde business rules, werden afgehandeld door de projecporfoliomanager. Deze vragen kwamen rechsreeks van de bedrijfsafdelingen of de bedrijfsanalisen. De manier van realiseren (projec of snelle aanpassing) werd bepaald door de projecporfoliomanager. Deze beslissing werd genomen op basis van de verwache benodigde IT-inze. Als werd besloen een projec e saren, dan werd er een projecleider op he projec geze en werd de archiecuurafdeling erbij berokken om een projecsararchiecuur (PSA) op e sellen. Na he vassellen van de PSA door de Review Board was de rol van archiecuur uigespeeld en begon de realisaie. Aan he eind van he realisaierajec werd er gees en daarna volgde oplevering aan de beheerorganisaie. Gebruik van modellen, mehoden en echnieken Voor de uivoering van he gehaneerde maake de zorgverzekeraar gebruik van een veelheid aan mehoden, modellen, alen en echnieken. He viel op da elk eam of elke afdeling een eigen mehode, model of ool gebruike. Zo werd in de veranderkeen egelijkerijd gewerk me ITIL, BiSL, DYA, BIP (Beijen, Broos & Lucas, 2003), Prince2, RUP en SDM. Als onwerpaal waren onder meer ArchiMae, ERD s en smar use cases (Shoogend, 2009) in gebruik. Als onwerphulpmiddelen werden onder meer SDW, Proos, BizzDesign Archiec, Enerprise Archiec en PowerPoin gebruik. Voor de documenaie was er een mix van Lous Noes-daabases, SharePoin-sies en de radiionele besanden op fileservers. Door deze heerogeniei was er veel inefficiënie in he geslopen. 37

3 archiecuur Toegevoegde waarde van documenen voor he Binnen he werden verschillende documenen opgeleverd. Daarbij kende iedere afdeling/eam zijn eigen vormen van documenemplaes en documenypes. Di bleek nie bevorderlijk om o een goede kwaliei van documenaie e komen. Er was dan ook een aanzienlijke mae van overlap onsaan, waarbij dezelfde onderwerpen in verschillende sooren documenen op een andere manier beschreven waren. Daarbij kwam da de documenen nie in alle gevallen herleidbaar en raceerbaar waren. Voor de kwaliei van he proces is he juis noodzakelijk da documenen alijd e herleiden zijn naar een bovenliggend documen me een gedefinieerde versie en saus. Hierop was vanouds onvoldoende suring aanwezig. Belangrijkse conclusies Om conclusies e rekken over de consisenie en volledigheid van he besaande van de zorgverzekeraar, is inspiraie gepu ui he refereniemodel Adinda (zie kader). De belangrijkse conclusies waren: He oesen van een veranderbehoefe aan de missie, visie en doelsellingen van he bedrijf was nie geborgd in he. Er waren meerdere sen binnen dezelfde organisaie, die onafhankelijk van elkaar he enerpriselandschap wijzigden. Verander was nie srucureel berokken bij produconwikkeling en iniiaieven o zorginnovaie. Daardoor was he aniciperen op oekomsige veranderingen onvoldoende mogelijk. was nie berokken bij projec changes zoda he resulaa van een projec nie alijd overeenkwam me de opgeselde projecarchiecuur. De esers sonden onder aansuring van de projecleider en konden daardoor nie onafhankelijk esen. He risico besond da, om de deadline e kunnen halen, sysemen me onvoldoende kwaliei in producie werden genomen. Daarnaas Refereniemodel Adinda Adinda (Archiecure Driven Innovaion and Delivery) is een refereniekader voor verbeering van he. He model is in feie een raamwerk da de besuringsniveaus van een organisaie ingedeeld in de niveaus richen, inrichen, verrichen plo op de veranderfuncies. He model laa zien da de governanceprocessen zich vooral moeen richen op he besuren van de samenwerking ussen de verschillende bedrijfsonderdelen. Om di mogelijk e maken rich ook de beslissingsprocessen in. Daarmee word ook de conrole op belangrijke, afdelingsoversijgende besluivorming gewaarborgd. De kern van he Adinda-model (zie figuur 1) onderscheid de afdeling Projecen, die veranderingen doorvoeren, van Beleid &, waar de sraegie en Projecen direcie samenwerking Beleid & Figuur 1. Adinda: basismodel voor onwikkelen onder archiecuur visie worden geconcreiseerd. Beide hebben hun eigen veranwoordelijkheid, maar zijn voor hun effeciviei afhankelijk van een nauwe onderlinge samenwerking, bijvoorbeeld in een SOA-compeencecener en via he archiecuurreviewproces. Di is een veelvoorkomende werkwijze voor he effecief operaionaliseren van he onwikkelen onder archiecuur. De ineracies ussen de bedrijfsonderdelen Direcie, Projecen en Beleid & vereisen een zorgvuldige inriching. Da beeken behalve he srucureren van he onderlinge overleg he sellen van doelen, bijvoorbeeld in de vorm van kriieke presaie-indicaoren (KPI s) en he regelmaig rapporeren over de voorgang in he bereiken van die doelen. Op die manier worden de nodige inlichingen verzameld om de effeciviei van de ineracies verder e vergroen en daarmee he verandervermogen van de organisaie als geheel e verbeeren. Da is de essenie van de governancefuncie in een effecieve veranderorganisaie. He ineressane van he Adinda-model is da he hier nie ophoud, maar nog wee exra sappen ze om de verbinding naar Operaie en Innovaie & Business Developmen e maken (zie figuur 2). Di zijn in de prakijk voor een effecief cruciale funcies. Ui he complee model kom naar voren da 38

4 waren de esers nie in de posiie om onafhankelijk e verifiëren of he syseem voldeed aan de archiecuur. had onvoldoende conrole over de kwaliei van he. Documenen waren onvoldoende herleidbaar en raceerbaar naar bovenliggende documenen. Sommige documenen hadden geen enkele relaie me andere documenen, zoda he de vraag was wa hun oegevoegde waarde was in de veranderkeen. De voor de archiecen zo belangrijke PSA werd bijvoorbeeld wel gebruik als basis voor de besluivorming in he, maar bleek door sommige onwerpers genegeerd e worden. De gebruike mehoden en echnieken waren nie op elkaar afgesemd. Hergebruik van informaie was daardoor onnodig moeizaam. Logisch Zoals bij veel groe organisaies is er een flink aanal afdelingen bij de veranderingen berokken. He spreek voor zich da de berokkenheid van deze afdelingen per verandering verschil. Omda binnen deze afdelingen nogal uieenlopende denkbeelden besaan over de manier waarop hun rol in he ingevuld moe worden, bleek he al snel ondoenlijk om een procesmodel e maken waarin alle berokkenen zich in voldoende mae konden herkennen. Daarom is een logisch opgeseld da lossond van de organisaie en nie gerelaeerd was aan de gebruike mehoden, modellen en echnieken. Omda er op deze manier ruime besaa voor procesvarianen die maximaal aansluien bij besaande werkwijzen, luke he wel om draagvlak e creëren voor een gezamenlijk. He logisch besaa ui een hoofdproces (zie figuur 3) en onderliggende deelprocessen per afdeling. De inriching is zo gekozen da he hoofdproces alleen de in- en oupu definieer van de onderliggende afdelingsprocessen. Zo is een afdeling vrij om he eigen proces e opimaliseren, mis maar word voldaan aan de kaders van he hoofdproces. Op deze manier is he mogelijk conrole e krijgen over de veranderingen in he enerpriselandschap, erwijl egelijkerijd de overhead laag blijf en afdelingen minimaal beperk worden in hun afdelingsopimalisaies. bewaak de procesmaige uivoering van he. er nie alleen een sraegische dialoog (Wager e.a., 2001) ussen de archiecuur en de direcie nodig is, maar ook een innovaiedialoog waarin op acisch niveau de nodige aansluiingen worden gemaak me de langeermijniniiaieven. direcie Projecen Innovaie & samenwerking Beleid & samenwerking Business Developmen operaie Figuur 2. Adinda: complee refereniemodel voor veranderen onder archiecuur 39

5 archiecuur Binnen he logisch worden ook de koppelvlakken gedefinieerd van mehoden, modellen en echnieken die op de afdelingen worden gebruik. De vasselling hiervan is belegd bij. Door he definiëren van de koppelvlakken kunnen de afdelingen zoveel mogelijk hun eigen mehoden, modellen en echnieken behouden, mis ze op elkaar afgesemd zijn of kunnen worden. Op deze manier kan zo effecief mogelijk informaie en inze van afdelingen in de veranderkeen worden gebruik. Een essenieel kenmerk van he proces is da alle veranderverzoeken op één plaas binnenkomen. Na binnenkoms worden de veranderverzoeken geanalyseerd op hun impac op de organisaie. Deze impacanalyse vind plaas op zowel inhoud, nu en noodzaak als op ijd en geld. Om onnodig lange doorloopijden e voorkomen worden de veranderverzoeken gerap geanalyseerd. Bij de eerse analyse bepalen onder andere en Funcioneel beheer op basis van inhoud (archiecuur- en funcionele kaders) wa de impac is van he verzoek op de gebruikers en de informaiesysemen. Is er geen negaieve impac, dan bekijk Funcioneel beheer of he verzoek meegenomen kan worden in een reguliere onderhoudsrelease. Als di he geval is en de verandering ook binnen de budgeruime val, kan he verzoek gerealiseerd worden. Als een veranderverzoek nie aan een van de genoemde punen voldoe, kom er een weede analyse. Bij deze weede analyse zijn de mees berokken sakeholders aanwezig, waaronder de opdrachgever, archiecen en beheerders. Op basis van inhoud (archiecuurkaders) en ijd en geld word bepaald of he veranderverzoek word gerealiseerd en zo ja, wanneer en volgens welke verandersraegie he realisaierajec word gesar. Na de realisaiefase en zo nodig ussenijds is er een inegrale review om e bepalen of dagene wa gerealiseerd is egemoekom aan de eerder geformuleerde veranderbehoefe. De finale review slui he af. Hierin word de veranderambiie geëvalueerd en worden de lessen voor de oekoms vasgeseld. De fasen die hierboven benoemd zijn, komen overeen me de Adindafasen richen, inrichen en verrichen. Binnen he logisch worden ook de raceerbaarheid en herleidbaarheid van documenen binnen he bewaak. Deze aak is belegd bij. Daarnaas bewaak he inhoudelijke deel van he. Belangrijke vernieuwingen He logisch lever als belangrijkse vernieuwingen op: 1. Koersvas veranderen. Bij de inegrale analyse van een aangevraagde verandering word meegenomen of he verzoek val binnen de kaders van de missie, visie en doelsellingen van de organisaie. 2. Zich op de feien. Alle veranderingen in he enerpriselandschap (bedrijfsmaig, applicaief of infrasrucureel) vallen binnen één proces. De gegevens over de acuele siuaie zijn daardoor alijd up-o-dae. 3. Voorspelbare projecen. Alle procesafspraken worden bewaak. Procesafwijkingen worden gerapporeerd aan de verandermanager. 4. Consisene producen. en Beheer zijn gedurende he hele veranderrajec erbij berokken. 5. Gerich inrichen. Er is een onderscheid gemaak ussen verander en projec. Verander rich zich op de ambiie en de coninuïei van de organisaie (he richen van de veranderorga- veranderbehoefe veranderverzoek inegrale analyse Figuur 3. He logisch vernieuwing van businesslandschap vernieuwing van IT-landschap groo onderhoud klein onderhoud inegrale review finale review vervulling van behoefe 40

6 nisaie); projec rich zich op he zo efficiën mogelijk realiseren van een produc (he inrichen van he enerpriselandschap). Impac op eams binnen veranderafdeling He logisch heef op verschillende manieren impac op de eams binnen de veranderafdeling: Verander Verander suur de ondersaande veranderfuncies aan en is eindveranwoordelijk voor he koersvas veranderen van he bedrijfslandschap. Verander is er veranwoordelijk voor da veranderingen in he enerpriselandschap op een effecieve en efficiëne manier gerealiseerd worden conform de afgesproken kaders. Als onderdeel van de veranderfuncie worden de sraegische onwikkelingen geanalyseerd en veraald in een consisene en oekomsgeriche enerprisearchiecuur. Daarnaas word een effecieve en efficiëne veranderorganisaie ingerich die erop gerich is zichzelf coninu e verbeeren. Ten sloe is verander he escalaiepun in he. Voor wijzigingen en afwijkingen van documenen die kadersellend zijn, bijvoorbeeld de door de direcie vasgeselde refereniearchiecuur, is insemming vereis. He logisch besaa ui één hoofdproces en onderliggende deelprocessen. Deze processen sluien nauw op elkaar aan om een zo groo mogelijke efficiënie e halen binnen he. bewaak de afgesproken processen. Tevens rapporeer onafhankelijk aan de direcie over de kwaliei van de gehaneerde processen en de performance van de veranderorganisaie. Op basis van een analyse van he verandervermogen sel verbeeringen voor om de doelmaigheid van de processen e verbeeren en de doorloopijd e verkoren. is geheel conform he Adinda-model zo geposiioneerd da he op gepase afsand van he opereer. He archiecuuream onderhoud nauwe relaies me he besuur en de vernieuwers in de organisaie en adviseer hen op he gebied van nieuwe mogelijkheden. Tevens geef he eam in een vroeg sadium de mogelijke consequenies weer van de ingrepen in he bedrijfslandschap die worden overwogen. He archiecuuream word in een vroegijdig sadium berokken bij voorgenomen veranderingen. He heef een archiecuurservice opgeze die een refereniearchiecuur opsel en onderhoud. Deze refereniearchiecuur is een veraling van de missie, visie en doelen van de organisaie in modellen en principes. Tevens beva de refereniearchiecuur een inhoudelijke veraling van de innovaie- en veranderbehoefe van de diverse bedrijfsafdelingen, waaronder de IT-afdeling. houd gedurende de realisaiefase de refereniearchiecuur bij op basis van archiecuur excepierapporen. Voor de gebruike modellen, mehoden en echnieken word een gemeenschappelijk kader onwikkeld voor de verschillende afdelingen en eams. Voor de documenen geld da deze e allen ijde e relaeren moeen zijn aan bovenliggende documenen, zoals de refereniearchiecuur. Businessanalyse Businessanalyse vorm een waardevolle onderseuning van zowel de archiecuur- als de projecfuncie. Businessanalisen zijn gedurende he hele veranderrajec veranwoordelijk voor he beschrijven van een inegraal programma van eisen en wensen van de berokken sakeholders en semmen me hen af over priorieien en voorgang. De businessanalisen vallen organisaorisch nie meer onder programma maar zien nu in hezelfde eam als de archiecen. De voorheen onduidelijke scheidslijn ussen en Businessanalyse is daarmee vervallen. Projecporfolio In he nieuwe krijg Porfolio de opdrach om een of meer veranderverzoeken e realiseren vanui de inegrale analyse (figuur 3). Porfolio moe ervoor zorgen da alle projecen logisch op elkaar afgesemd zijn op basis van inhoud, capaciei, geld en ijd. De afsemming op basis van inhoud vind plaas in samenwerking me archiecuur. Porfolio rich zich me name op he dusdanig organiseren van projecen da veranderverzoeken zo effecief en efficiën mogelijk gerealiseerd worden. Waar Verander zich primair bezighoud me he richen van de veranderorganisaie, heef Projecporfolio de overall veranwoordelijkheid voor he inrichen van he IT-landschap en een nauwe berokkenheid bij de inriching van de IT-inensieve bedrijfsprocessen. 41

7 archiecuur Projec In de nieuwe invulling van he word Projec veranwoordelijk voor een verandering op he momen da de verandermanager in overleg me de sakeholders heef bepaald da er sprake is van een projec. In de analysefase is projec vooral berokken bij de raming van ijd en kosen. In de uivoeringsfase van een projec verander berekkelijk weinig aan de rol. Wa wel verander is da Projec door de duidelijker verdeling van veranwoordelijkheden minder word afgeleid door inerne organisaorische issues. Verder moeen wijzigingen in de loop van he projec op inhoud worden afgesemd me en word bij de afsluiing van een projec veel kriischer dan voorheen gekeken naar de geboeke resulaen en de evenuele losse eindjes. Tes De rol van Tes is onafhankelijk van Projec. Tes rapporeer rechsreeks aan de verandermanager. He is de veranwoordelijkheid van de esers om e valideren of he syseem voldoe aan de geselde funcionele eisen en of er conform de vasgeselde archiecuur is onwikkeld. Zij communiceren daaroe rechsreeks me voor he onwikkelen van een essraegie en he bespreken van bevindingen. In geval van ernsige afwijkingen in kwaliei, ijd en/of inhoud arrangeer de verandermanager een overleg me de berokkenen. Implemenaie van logisch De implemenaie van he logisch besaa ui wee fasen. De eerse fase rich zich me name op he meebaar en beheersbaar maken van de veranderingen in he bedrijfslandschap. In de weede fase word de kwaliei van de verschillende afdelingen en eams verhoogd zoda ze beer kunnen bijdragen aan de effeciviei van he logisch. De oale doorloopijd van de implemenaie is bij de zorgverzekeraar op zo n drie jaar geraamd. Door deze geleidelijkheid kunnen de aanpassingen van he naas de operaionele werkzaamheden worden uige- voerd. Voor he implemenaierajec is een referenieplan gemaak da als doel heef om koersvas he e verbeeren. Door de implemenaie van he logisch zijn ook groe delen van Adinda geïmplemeneerd. He gaa dan me name over de inriching van governance, de relaie ussen archiecuur en bedrijfsinnovaie en de relaie ussen archiecuur en projecen. Leerpunen De implemenaie is recen gesar en nog nie afgerond. Op basis van de eerse ervaringen zijn echer al enkele belangrijke leerpunen vasgeseld: 1. Een mulidisciplinaire analyse vooraf en een review acheraf creëren een consrucieve berokkenheid van de belangrijkse sakeholders en vormen daarmee een belangrijke pijler onder een effecief. De analyse en de review dienen evens als verzekering da de belangrijke beslissingen in he proces weloverwogen worden genomen. 2. He vroegijdig bij he berekken van vereis da he huis op orde heef. dien goed geïnformeerd e zijn over de acuele siuaie en een concree beeld e hebben van de impac die veranderambiies op de lange ermijn hebben op de refereniearchiecuur. De nieuwe rol van vereis een permanene dialoog me de afdelingen die vormgeven aan de oekoms van de organisaie. Deze innovaiedialoog is een belangrijke aanvulling op de sraegische dialoog. 3. De cruciale rol van als he geween in he is van onschabare waarde voor de verandermanagers. waarborg de samenhang op archiecuurgebied en me de business, waarborg he geconroleerd aanbrengen van wijzigingen en lever daarmee een belangrijke bijdrage aan een permanene verbeerculuur. Lierauur Beijen, M., E. Broos & E. Lucas (2003). Businessinformaieplanning: grip op organisaieverandering en ICTinze. Devener: Kluwer. Shoogend (2009). Smar use cases. ADP for Agile Developmen Wiki, ashx. Wager, R. e.a. (2001). DYA: snelheid en samenhang in business en ICT-archiecuur. Den Bosch: Tuein Nolhenius. Eric Olaf Brinkers is de opseller van he logisch en is senior consulan bij IQordo. Hans Bo is docen en archiecuurconsulen bij ConexAware.nl en is de grondlegger van he Adinda-model. 42

Master data management

Master data management meadaa Maser daa Aanpak voor opzeen van maserdaa-programma De kwaliei van de oenemende hoeveelheid daa in ondernemingen is van groo belang. Om die kwaliei e waarborgen kan maser daa worden oegepas. De

Nadere informatie

Testen aan de voorkant

Testen aan de voorkant esen als kriische Tesen aan de voorkan Opimaal rendemen halen ui s De meese organisaies zien esen als noodzakelijke en effecieve maaregel om de kwaliei van sysemen e bepalen en fouen erui e halen voorda

Nadere informatie

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering business alignmen case Overkoepelende aal en echnieken ArchiMae-mehode verbind archiecuurdomeinen In juli 2002 sare een aanal Nederlandse insiuen en bedrijven he projec ArchiMae. He doel is een aal voor

Nadere informatie

Testgedreven projectvoering

Testgedreven projectvoering esen Tesgedreven projecvoering Uiloop en budgeoverschrijding voorkomen In veel i-projecen worden fouen in requiremens en documenaie pas bij de esvoorbereiding ondek. Di is duur omda de fouen pas laa in

Nadere informatie

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse xml/inegraie Respec voor verschillen en uieenlopende bevoegdheden Gelaagde berichenuiwisseling in de srafrechskeen He programma epv houd zich bezig me elekronische berichenuiwisseling in de srafrechskeen.

Nadere informatie

Evolueren met portfoliomonitoring

Evolueren met portfoliomonitoring sofware-engineering Evolueren me porfoliomonioring Toolki analyseer en visualiseer sofwaresysemen Door gebrek aan inzich beschouwen bedrijven hun sofwareporfolio vaak als weerbarsige en onbeheersbare doos

Nadere informatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie Whiepaper One Ne Efficiëner zakendoen en innoveren me mobiele communicaie One Ne is een complee oplossing voor hosed elefonie die kosen helder en beheersbaar maak, zorg voor eenvoud en de bereikbaarheid

Nadere informatie

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties 1 STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM Proocol Collegiale Visiaies Inleiding Aanleiding projec collegiale visiaie De gymnasia van de SHZG werken seeds inensiever samen aan de kwaliei van de gymnasiumopleiding,

Nadere informatie

Cloud computing: waar begin je aan?

Cloud computing: waar begin je aan? cloud compuing Cloud compuing: waar begin je aan? Succesfacoren voor cloud compuing Cloud compuing is er en gaa nie meer weg. In 2010 sond he helemaal bovenaan in Garners hype cycle. Da geef aan da er

Nadere informatie

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding globalisaie Zeven sappen naar succesvolle offshore uibeseding Een beheers proces voorkom eleursellingen Offshore uibeseding is een complexe manier van werken en er zijn veel verschillende onderwerpen die

Nadere informatie

Ernst de Boer en Albert Kleinjan

Ernst de Boer en Albert Kleinjan archiecuur verzekeringen Inernaionale afsemming archiecuur noodzakelijk Archiecuurimpac van rends in de verzekeringswereld In de voorbije jaren is archiecuur vaak synoniem geworden aan beheersing : conroleren

Nadere informatie

Softwarearcheologie als basis voor strategie

Softwarearcheologie als basis voor strategie sofware legacy Besuurlijke grip op sofware Sofwarearcheologie als basis voor sraegie Als he managemen grip wil krijgen op de sofware binnen de organisaie, kan onderzoek door onafhankelijke expers uikoms

Nadere informatie

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John Complexiei onder conrole, kosen inzichelijk? Naar een diensbare Gezien de populariei van is he goed eens erug e gaan naar de basis en e kijken naar wa SOA eigenlijk is, wa de redenen zijn om he in e voeren,

Nadere informatie

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten?

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten? IT-audi & Hoe goed ben u in conrol over de robuusheid van uw ICT-keen? Mehodiek voor bepalen van mae van beheersing van robuusheid in ICT-keens ICT-keens worden enerzijds seeds complexer en anderzijds

Nadere informatie

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur archiecuur sofware Archiecuur producsofware onwikkel evoluionair Archiecuur en dynamiek van producsofware Producsofwareonwikkeling ken een voorgeschreven dynamiek waarin produc- en procesverbeeringen een

Nadere informatie

Uw auto in 3 simpele stappen

Uw auto in 3 simpele stappen Uw auo in 3 simpele sappen 1 Als financieringsmaaschappij van Fia Group Auomobiles SA is Fia Financial Soluions als geen ander op de hooge van he Ialiaanse auoaanbod. Daarnaas beschik Fia Financial Soluions

Nadere informatie

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur Trends in de inzendingen De essenies van drie jaar NK ICT Archiecuur He Nederlands Kampioenschap ICT Archiecuur is voor he eers georganiseerd in 2004 en heef o nu oe geleid o 25 archiecuurbeschrijvingen.

Nadere informatie

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer IT-audi & Ousourcing in conrol Leveranciersmanagemen en hird pary reporing Via ousourcing van sandaardprocessen proberen veel organisaies hun diensverlening aan de klan e verbeeren. Om in conrol e blijven

Nadere informatie

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis De Woordpoor De beseksverwerker van He Digiale Huis Een STABU-beseksverwerker zonder weerga. Verfrissend eenvoudig en och me meer mogelijkheden dan welke andere beseksverwerker ook. Zeer uigebreide mogelijkheden

Nadere informatie

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis De Droomsroom He projec/documen-beheerprogramma van He Digiale Huis In he bouwvoorbereidingsproces spelen seeds meer gegevens een rol. We produceren als bezeenen informaie me een keur aan compuerprogramma

Nadere informatie

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem Fibbe Advocaen Wilhelminasraa 66 2011 VP Haarlem Wij, Fibbe Advocaen e Haarlem, doen ons bes om u zoveel mogelijk van diens e zijn. Daarom willen wij u vragen mee e werken aan een klanevredenheidsonderzoek.

Nadere informatie

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel rends Impac op organisaie en informaievoorziening Transparanie: van bedreiging o businessmodel Transparanie is een rend die zowel in he bedrijfsleven als in de publieke secor langzaam maar zeker in krach

Nadere informatie

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggeriche aanpak van pensioenvoorliching ERIK VAN DER SPEK De laase jaren is pensioenvoorliching vaak negaief in he nieuws gewees. Ui verschillende

Nadere informatie

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken.

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken. Wa is een raining? He doel van een rainingssessie is om me he eam en de spelers vasgeselde doelsellingen e bereiken. De doelselling van de raining bepaal de inhoud van de rainingssessie. De keuze van de

Nadere informatie

Privacy en cloud computing

Privacy en cloud computing legale kaders Privacy en cloud compuing Beveiliging van persoonsgegevens in de cloud E-mail leen zich goed als cloudservice. He voordeel is da de ICT-afdeling geen eigen mailserver hoef op e zeen, wa efficiëner

Nadere informatie

Een methodische aanpak voor legacy

Een methodische aanpak voor legacy Een mehodische aanpak voor legacy Assessmens resuleren in vier mogelijke sraegieën Legacysysemen vormen een acuu probleem als onderhoud onmogelijk word door verdwijnende kennis of beëindigde onderseuning

Nadere informatie

CONVE NANT KI N DEROPVANG EN ONDERWIJS

CONVE NANT KI N DEROPVANG EN ONDERWIJS CONVE NANT K N DEROPVANG EN ONDERWJS { ( ì 'h!\ irl Ëf \- 'v 1, û \ e a i '.* L(l. ìli-, \ i, ù. * qr 'L,i /,! 2. \ al> - ç Di convenan beschrijf de samenwerkingsafspraken ussen de aanbieders van Kinderopvang

Nadere informatie

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis De Knaakbaak He begroingsprogramma van He Digiale Huis De Knaakbaak - gemaak door De Twee Snoeken Auomaisering - is een nieuwkomer in begroingsland, waarvan he markaandeel gesaag begin e groeien. He programma

Nadere informatie

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen.

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen. Gemeene Ede Memo Aan : Gemeeneraad Van : College van burgemeeser en wehouders Daum : 5 okober 203 Zaaknummer : 594 Opgeseld door : Rikker Sniselaar, Adviseur geluid, luchkwaliei en exerne veiligheid Bijlagen

Nadere informatie

Salarisschaal: LC Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren. Salarisschaal: LB. Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en

Salarisschaal: LC Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren. Salarisschaal: LB. Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en Leraar basisonderwijs LA Leraar basisonderwijs LB Leraar speciaal (basis)onderwijs LB Leraar speciaal (basis)onderwijs LC Salarisschaal: LA Salarisschaal: LB Salarisschaal: LB Salarisschaal: LC Werkerrein:

Nadere informatie

stand van zaken. Guido Bayens

stand van zaken. Guido Bayens archiecuur overheid Gecompliceerde pas de deux De elekronische overheid word onder archiecuur gebouwd De overheid saa voor de groe uidaging haar elekronische diensverlening ui e breiden en e opimaliseren.

Nadere informatie

Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur

Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur Een risico- en kosengedreven aanpak voor archiecuur Risico- en kosenmanagemen als primair businessdoel Archiecuur is e beschouwen als een discipline die gedreven word door risico s en kosen. Risico- en

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 2013 IB 275-1T31FD Volg u in 2013 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVC-procedure (Erkenning Verworven Compeenies)?

Nadere informatie

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl Eagevloeren Ruime creëre g Sysemen g Sysemen is gespecialiseerd in de producie en levering van Eagevloeren. Een eagevloer ook wel enresol, mezzanine, ussenvloer, verdiepingsvloer of bordes genoemd, is

Nadere informatie

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte Voorkom onzichbare verspilling: energiebehoefe van sofware Energie besparen dankzij zuinigere sofware De afgelopen jaren is de energie-efficiënie van ICT-sysemen al serk oegenomen als gevolg van de behoefe

Nadere informatie

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor Sae of he ar van securiy echnologie nvloed van veranderingen in de infornøie eclnologie op beveiliging Àueur: ir. Paul Overbeek Fysisch en Elekronísch Laboraoriu n - TNO Posbus 96864, 2509,JG Den Haag

Nadere informatie

Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kunst Beroepsvereniging van Beeldende Kunstenaars BBK Amsterdam

Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kunst Beroepsvereniging van Beeldende Kunstenaars BBK Amsterdam Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kuns Beroepsvereniging van Beeldende unsenaars BB Amserdam Gedeponeerd er griffie van de Arrondissemens-Rechbank e Amserdam d.d. 23-6-1983 onder nummer 174/1983

Nadere informatie

Voorwoord. editie juli 2014

Voorwoord. editie juli 2014 ediie juli 2014 Voorwoord Graag vraag ik uw aandach voor deze nieuwsbrief. Opnieuw zoals u van ons gewend ben een nieuwsbrief vol lezenwaardige zaken. Ook een nieuwsbrief die op een bijzonder momen uikom.

Nadere informatie

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten Canonpercenages He vassellen van canonpercenages bij de herziening van erfpachconracen Juli 23 SBV School of Real Esae Drs. L.B. Uienbogaard Drs. J.P. Traudes Inhoud Blz. 1. Inleiding... 3 2. Toeliching

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoorde

Maatschappelijk verantwoorde groene IT MVO Meer dan alleen maar groene IT Maaschappelijk veranwoorde informaievoorziening en IT Organisaies zijn seeds meer bezig me duurzaamheid en maaschappelijk veranwoord ondernemen (mvo). De aueurs

Nadere informatie

Lean IT: hype of volgend niveau?

Lean IT: hype of volgend niveau? procesverbeering Op naar groere klanevredenheid me Lean IT Lean IT: hype of volgend niveau? De Lean-filosofie is succesvol gebleken in de producieindusrie en lijk op he eerse gezich ook direc oe e passen

Nadere informatie

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland Simulaiesudie naar Mehodebreuken in he Onderzoek Verplaasingen in Nederland Bianca Wouers Cenraal Bureau voor de Saisiek bias@cbs.nl Jan van den Brakel Cenraal Bureau voor de Saisiek jbrl@cbs.nl Bijdrage

Nadere informatie

Van metadata naar kennis

Van metadata naar kennis meadaa Een onologie creëren me Topic Maps Van meadaa naar kennis Soms zijn meadaa e beperk om een documen gemakkelijk erug e vinden en zouden de meadaa eigenlijk me meer kennis verrijk moeen worden. Me

Nadere informatie

Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk

Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk Van grijs naar groen Richlijnen voor energiebesparingen in he rekencenrum Ook binnen de ICT-branche word men zich seeds bewuser van de invloed van hun acivieien op he klimaa. Seeds meer ICT-managers houden

Nadere informatie

Gebouwautomatisering. Science Park. Drie gebouwen, één systeem, of toch niet?

Gebouwautomatisering. Science Park. Drie gebouwen, één systeem, of toch niet? Gebouwauomaisering WKO Amserdam Science Park Drie gebouwen, één syseem, o och nie? B+U 2 2014 33 In de bouw is men gewend e wheelen en e dealen binnen besaande siuaies. Zo ook was he geval bij de realisaie

Nadere informatie

Manu De Backer en Carlos De Backer

Manu De Backer en Carlos De Backer service-oriened archiecure Inleiding in BPMN Karakerisieken en mogelijkheden van de modelleringsaal Bedrijfsprocessen kunnen beschreven worden aan de hand van de gesandaardiseerde grafische noaie Business

Nadere informatie

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 GEBRUIKSAANWIJZING Binnenuni voor luch-waerwarmepompsyseem en opies EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 EKHBRD011ACV1 EKHBRD014ACV1 EKHBRD016ACV1 EKHBRD011ACY1

Nadere informatie

digitale signaalverwerking

digitale signaalverwerking digiale signaalverwerking deel 2: sampling en digiale filerechniek Hoewel we de vorige keer reeds over he samplen van signalen gesproken hebben, komen we daar nu op erug, om de ermee samenhangende effecen

Nadere informatie

4.9 Berekening van dragend metselwerk onderworpen aan verticale belasting

4.9 Berekening van dragend metselwerk onderworpen aan verticale belasting De radioaciviei die mogelijk word uigesraald in consrucies, is hoofdzakelijk e wijen aan de aanwezigheid van radium (Ra 226) en/of horium (Th 232) in de kelder en in de gebruike maerialen. Ui de ondersaande

Nadere informatie

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd Tuinsijlen Tuinsijlen He aanleggen van een uin word voorafgegaan door he maken van een uinonwerp. Om de uin o een geheel e maken moe u in he onwerp rekening houden me een bepaalde uinsijl. Door allerlei

Nadere informatie

OVERZICHT. De Raad 09-12-2014 Aanvang: 19:00. Vermeerzaal 1.03. Tijd. Molendijkzaal 0.01. Raadzaal 1.02. Het Plein 19:00

OVERZICHT. De Raad 09-12-2014 Aanvang: 19:00. Vermeerzaal 1.03. Tijd. Molendijkzaal 0.01. Raadzaal 1.02. Het Plein 19:00 OVERZICHT De Raad 0--0 anvang: :00 Tijd Raadzaal.0 Molendijkzaal 0.0 Vermeerzaal.0 He Plein :00 :0 Tweerichingenvarian omgeving Kersenbaan vrz: Dijkserhuis pfh: Buijelaar secr: Bongers Onwikkeling groenvisie

Nadere informatie

Rekenen banken te veel voor een hypotheek?

Rekenen banken te veel voor een hypotheek? Rekenen banken e veel voor een hypoheek? J.P.A.M. Jacobs en L.A. Toolsema Me enige regelmaa word door consumenen en belangenorganisaies gesuggereerd da banken de hypoheekrene onmiddellijk naar boven aanpassen

Nadere informatie

Geen enkel lakproces is gelijk aan andere systemen.

Geen enkel lakproces is gelijk aan andere systemen. My of i l er ec hni eki n er na i ona l T : +31( 0) 481461191 E : i nf o@my ogend. c om W: www. my ogend. c om Pos a dr es Wi l l em Al e x a nder s r a a 23c 6691E EGend Geen enkel lakproces is gelijk

Nadere informatie

Informatiebeveiliging. in de mobiele wereld. Risico s van mobiel werken. devices on the go. Willem Kossen

Informatiebeveiliging. in de mobiele wereld. Risico s van mobiel werken. devices on the go. Willem Kossen devices on he go Risico s van mobiel werken Informaie beveiliging in de mobiele wereld Mobiel werken is al lang geen hype meer. Inmiddels is he zakelijk gebruik van mobiele apparauur vrijwel volledig ingeburgerd.

Nadere informatie

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs Aandach voor allochone sudenen in he hoger onderwijs Inhoudsopgave Samenvaing en conclusies 5 1 Inleiding 15 1.1 Achergrond van he onderzoek 15 1.2 Opze van he onderzoek 16 1.3 Analyse van de nonrespons

Nadere informatie

Pda s in de organisatie

Pda s in de organisatie mobiel werken Handvaen voor mobiel beleid Pda s in de organisaie He gebruik van pda s in organisaies is aanrekkelijk omda werknemers daarmee alijd en overal over de laase informaie kunnen beschikken. De

Nadere informatie

Voorwoord. nuoktober. 1 Voorwoord voorzitter pensioenfonds. 2 Update van de financiële positie. 3 Eerste baan?

Voorwoord. nuoktober. 1 Voorwoord voorzitter pensioenfonds. 2 Update van de financiële positie. 3 Eerste baan? acuele informaie voor alle deelnemers, gewezen deelnemers en gepensioneerden van he pensioenfonds o Voorwoord nuoober Veel pensioenfondsen vereren in zwaar weer door de financiële crisis, vooral door de

Nadere informatie

Al het goede van melk Aankoop Manager

Al het goede van melk Aankoop Manager Al he oede van melk Aankoop Manaer Funcie Je ben veranwoordelijk voor he onwikkelen en voeren van een aankoopbeleid waarbij zo unsi moelijk word aanekoch rekenin houdend me prijs, kwaliei, evenwichi assorimen

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 20 Aanvullende oeliching Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 20 Volg u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven hiervoor, zoals lesgeld en de uigaven

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2015

Correctievoorschrift VWO 2015 Correcievoorschrif VWO 205 ijdvak wiskunde C (pilo) He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor

Nadere informatie

Openbaar. Ontwerp-bestemmingsplan Nijmegen Midden 2015

Openbaar. Ontwerp-bestemmingsplan Nijmegen Midden 2015 Collegevoorsel Openbaar Onderwerp Onwerp-besemmingsplan Nijmegen Midden 0 Programma Sedelijke onwikkeling Porefeuillehouder B. Velhuis Samenvaing He laase (geacualiseerde) besemmingsplan voor Nijmegen

Nadere informatie

Overzicht. Inleiding. Classificatie. NP compleetheid. Algoritme van Johnson. Oplossing via TSP. Netwerkalgoritme. Job shop scheduling 1

Overzicht. Inleiding. Classificatie. NP compleetheid. Algoritme van Johnson. Oplossing via TSP. Netwerkalgoritme. Job shop scheduling 1 Overzich Inleiding Classificaie NP compleeheid Algorime van Johnson Oplossing via TSP Newerkalgorime Job shop scheduling 1 Inleiding Gegeven zijn Machines: M 1,,..., M m Taken: T 1, T 2,... T n Per aak

Nadere informatie

Deel 2. Basiskennis wiskunde

Deel 2. Basiskennis wiskunde Deel 2. Basiskennis wiskunde Vraag 26 Definieer de funcie f : R R : 7 cos(2 ). Bepaal de afgeleide van de funcie f in he pun 2π/2. (A) f 0 ( 2π/2) = π (B) f 0 ( 2π/2) = 2π (C) f 0 ( 2π/2) = 2π (D) f 0

Nadere informatie

Stappenplan. Winning Aardwarmte voor Glastuinbouw. Ammerlaan Grond & Hydrocultuur VOF. Voor een krachtige klimaatneutrale glastuinbouw.

Stappenplan. Winning Aardwarmte voor Glastuinbouw. Ammerlaan Grond & Hydrocultuur VOF. Voor een krachtige klimaatneutrale glastuinbouw. December 2013 Sappenplan Winning Aardwarme voor Glasuinbouw Rik van den Bosch: Ben Flipse: Radboud Vorage: Vleesomaenbedrijf A+G van den Bosch Ammerlaan Grond & Hydroculuur VOF GreenhouseGeoPower 1 Voor

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1T12FD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen

Nadere informatie

Screen. Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benutten. mei 2010. Highlights

Screen. Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benutten. mei 2010. Highlights Screen mei 2010 Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benuen Voor u lig he nieuwe magazine Screen van Bevolkingsonderzoek Zuid-Wes. In di magazine willen we de parijen die bij he bevolkingsonderzoek naar

Nadere informatie

Gemeenteraadsvergadering Neerijnen BESLUITENLIJST

Gemeenteraadsvergadering Neerijnen BESLUITENLIJST Gemeeneraadsvergadering Neerijnen (16046\...) BESLUITENLIJST Daum : donderdag 25 april 2013 Tijd : 19.30 uur Plaas : raadzaal gemeenehuis Neerijnen Aanwezig : mevrouw P. van Kuilenburg (GBN), de heer C.

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholings uitgaven

Studiekosten of andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 Sudiekosen of andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1TFD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure (Erkenning

Nadere informatie

ADOBE ACROBAT 9-PRODUCTREEKS

ADOBE ACROBAT 9-PRODUCTREEKS ACROBAT 9-DUCTREEKS DUCTVERGELIJKING Me Acroba 9 kun u beer dan ooi communiceren me PDF, de sandaard voor de uiwisseling van elekronische documenen. Aan de hand van di vergelijkend overzich kun u bepalen

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Siching NIOC Siching NIOC en de NIOC kennisbank Siching NIOC (www.nioc.nl) sel zich conform zijn sauen o doel: he realiseren van congressen over informaica onderwijs en voors al hegeen me een en ander

Nadere informatie

Integratiepracticum III

Integratiepracticum III Inegraiepracicum III Casus I Projecevaluaie Irrigaie landbouwgronden in Ruriania Bas Beerenhou (556622) & Cliff Voeelink (554506) Deadline casus I: 2 januari 2007 TR2 Inleiding Er zijn een hoop derdewereldlanden.

Nadere informatie

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2011 11 U verbouwde bijvoorbeeld een pand, zoda er afzonderlijke apparemenen zijn onsaan die u verkoch of nog gaa verkopen. he voor en minse 30% zelf uivoeren van groo onderhoud

Nadere informatie

--- thuis voor elk talent --- Schoolgids 2015-2016

--- thuis voor elk talent --- Schoolgids 2015-2016 --- huis voor elk alen --- Schoolgids 2015-2016 Schoolgids Camminghaschool Schooljaar 2015 2016 1 WELKOM bij ons op school Wij zijn een school waar ieders alen opimaal de ruime krijg en we saan open voor

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing IB 266-1T02FD (2464) Sudiekosen of andere scholingsuigaven Volgde u in een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven

Nadere informatie

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn.

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn. I B2.4. Onwerp van de bijsluier voor HepBQuin Informaie voor de paiën Lees deze bijsluier op een rusig momen aandachig door, ook als di geneesmiddel al eerder aan u werd oegediend. De eks kan gewijzigd

Nadere informatie

Niet door de overheid bekostigde ICT-hogescholen in Nederland: een toekomstperspectief

Niet door de overheid bekostigde ICT-hogescholen in Nederland: een toekomstperspectief Nie door de overheid bekosigde ICT-hogescholen in Nederland: een oekomsperspecief Landelijke Sinds AMBI nie meer besaa, onbreek he de Nederlandse afsemming ICT-secor aan een richinggevend, onafhankelijk

Nadere informatie

Beveiligingsunits Micrologic 2.0 A, 5.0 A, 6.0 A, 7.0 A Laagspanningsapparatuur

Beveiligingsunits Micrologic 2.0 A, 5.0 A, 6.0 A, 7.0 A Laagspanningsapparatuur Beveiligingsunis Micrologic.0, 5.0, 6.0, 7.0 Laagspanningsapparauur Gebruikshandleiding We do more wih elecriciy Beveiligingsunis Micrologic.0, 5.0, 6.0, 7.0 Kennismaken me de beveiligingsuni Beveiligingsuni

Nadere informatie

Bijverdiensten of opbrengsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of opbrengsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2014 voor buienlands belasingplichigen IB 264-1T41FD BUI Bijverdiensen of opbrengsen als Werke u in 2014 als freelancer of gasouder of had u bijverdiensen? Selde u een beziing,

Nadere informatie

Labotekst. Meetsystemen

Labotekst. Meetsystemen Labo Meesysemen dr ir J.Baeen Laboeks Meesysemen MSYSL 2006 3 II Elekronica 3 II Elekromechanica (opie au) EK Elo EK EL - - J. Baeen Labo Meesysemen Doelsellingen - Inhoud - Evaluaie Doelsellingen Op basis

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correcievoorschrif VWO 009 ijdvak wiskunde A, He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de beoordeling

Nadere informatie

Lans Bovenberg, Roel Mehlkopf en Theo Nijman Techniek achter persoonlijke pensioenrekeningen in de uitkeringsfase. Netspar OCCASIONAL PAPERS

Lans Bovenberg, Roel Mehlkopf en Theo Nijman Techniek achter persoonlijke pensioenrekeningen in de uitkeringsfase. Netspar OCCASIONAL PAPERS Nespar OCCASIONAL PAPERS Lans Bovenberg, Roel Mehlkopf en Theo Nijman Techniek acher persoonlijke pensioenrekeningen in de uikeringsfase Techniek acher persoonlijke pensioenrekeningen in de uikeringsfase

Nadere informatie

Gebruiksvriendelijke compiler voor het onderwijs

Gebruiksvriendelijke compiler voor het onderwijs Helium moe funcioneel programmeren onderseunen Gebruiksvriendelijke compiler voor he onderwijs Foumeldingen van compilers zijn vaak moeilijk e inerpreeren. Om he programmeeronderwijs e verbeeren word aan

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl) Wiskunde B (nieuwe sijl) Examen VW Voorbereidend Weenschappelijk nderwijs Tijdvak Donderdag 22 mei 3.30 6.30 uur 20 03 Voor di examen zijn maximaal 83 punen e behalen; he examen besaa ui 20 vragen. Voor

Nadere informatie

Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op marktwaardebasis

Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op marktwaardebasis Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op markwaardebasis Jasper Holke Klein Juni 2009 Vrije Universiei Faculei der Exace Weenschappen Sudieriching Bedrijfswiskunde en Informaica De

Nadere informatie

ZZP ERS EN HUN PENSIOEN

ZZP ERS EN HUN PENSIOEN ZZP ERS EN HUN PENSIOEN De pensioengevolgen als he werknemersschap word ingeruild voor he zelfsandig ondernemerschap Annelies Langelaar 0583618 Maserscripie Universiei van Amserdam Maser Acuarial Sciences

Nadere informatie

lsolatieboxen met of zonder sluis?

lsolatieboxen met of zonder sluis? lsolaieboxen me of zonder sluis? Modelonderzoek naar he risico voor kruisinfecies bij verschillende bouwkundige onwerpen voor een medium-care verpleegafdeling in he Wilhelmina Kinderziekenhuis e Urech

Nadere informatie

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2012 12 freelancer, gasouder, aries of apparemenen zijn onsaan die u verkoch of nog gaa verkopen. he voor en minse 30% zelf uivoeren van groo onderhoud of andere aanpassingen

Nadere informatie

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS Behorende bij de Bacheloropdrach HS Door: Julia Berkhou Lena Jezuia Sephen Willink Begeleider: Prof.dr. A.A. Soorvogel Daum: 17 juni 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Achergrondinformaie 3 2.1 He geij.................................

Nadere informatie

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes.

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes. 2.1 LWB 7A-20 Les: Geen vis INFORMATIE Leeseks Teks 1: informaieve eks over walvissen. Teks 1: oud AVI 9; nieuw AVI M6. Zie ook sofware. Cenrale sraegie/leerdoel Teks inerpreeren: je bedenk de hoofdvraag

Nadere informatie

Seizoencorrectie. Marcel van Velzen, Roberto Wekker en Pim Ouwehand. Statistische Methoden (10007)

Seizoencorrectie. Marcel van Velzen, Roberto Wekker en Pim Ouwehand. Statistische Methoden (10007) 109 Seizoencorrecie Marcel van Velzen, Robero Wekker en Pim Ouwehand Saisische Mehoden (10007) Den Haag/Heerlen, 2010 Verklaring van ekens. = gegevens onbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig

Nadere informatie

1 Opening, mededelingen en vaststelling agenda & ingekomen stukken

1 Opening, mededelingen en vaststelling agenda & ingekomen stukken Voebalvereniging Noordwijk Posbus 130 2200 AC Noordwijk www.vvnoordwijk.nl besuur@vvnoordwijk.nl (Concep) Verslag; Algemene ledenvergadering van 21 november 2013 De agenda; 1 Opening, mededelingen en vasselling

Nadere informatie

INSTALLATIE-, GEBRUIKS- EN ONDERHOUDSVOORSCHRIFTEN

INSTALLATIE-, GEBRUIKS- EN ONDERHOUDSVOORSCHRIFTEN INSTALLATIE-, GEBRUIKS- ONDERHOUDSVOORSCHRIFT N / N / N NL INHOUDSTAFEL INLEIDING Gebruikers van di handleiding Symbolen Geldende normen Waarschuwingen GEBRUIKERSHANDLEIDING Gebruik van de keel Vergrendeling

Nadere informatie

Een nieuwe model van bekostigen van Shared Services

Een nieuwe model van bekostigen van Shared Services Een nieuwe model van bekosigen van Shared Services Thierry Bruyneel Harold den Heijer Agenda Inroducie Rene Burgler 5 min Inroducie B&M 5 min The sripped down problem Succes facoren Discovery our van de

Nadere informatie

Toelichting Hoe gebruikt u deze toelichting? Correspondentieadres Wat is een schenking? Voor meer ontvangers samen aangifte doen

Toelichting Hoe gebruikt u deze toelichting? Correspondentieadres Wat is een schenking? Voor meer ontvangers samen aangifte doen 2011 Toeliching Aangife schenkbelasing Di is een oeliching bij he formulier Aangife schenkbelasing. Deze oeliching besaa ui vier onderdelen: A Algemene informaie over de schenkbelasing B Uileg bij de vragen

Nadere informatie

2 Les- en leerstofopbouw

2 Les- en leerstofopbouw 2 Les- en leersofopbouw 2.7 Didacische benaderingen 2.7.7 Acierende werkormen Peer Dekkers & Wim Sonneeld Inleiding Toen u he in de klas uilegde snape ik he helemaal, maar oen ik he huis zelf ging proberen

Nadere informatie

Belasting en schenken 2013

Belasting en schenken 2013 Belasing en schenken 2013 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

Centrum Hilversum. Centrumvisie

Centrum Hilversum. Centrumvisie Cenrum Hilversum Cenrumvisie Cenrumvisie CENTRUMVISIE Voorwoord Een cenrum om van e houden Sel u zich eens voor da he cenrum van Hilversum zo aanrekkelijk is da mensen ui Urech, Amserdam en verder er

Nadere informatie

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2012 12 U verbouwde bijvoorbeeld een pand, zoda er afzonderlijke apparemenen zijn onsaan die u verkoch of nog gaa verkopen. he voor en minse 30% zelf uivoeren van groo onderhoud

Nadere informatie

Horeca Starterskrant

Horeca Starterskrant Horeca Sarerskran 04 Als leerbedrijf zelf uw personeel opleiden 06 Succes zi in de ondernemer in regels, vergunningen en subsidies 08 Wegwijs maak u een goede kans bij de bank 16 Zó een uigave van 02 SVH

Nadere informatie