Stappenplan. Winning Aardwarmte voor Glastuinbouw. Ammerlaan Grond & Hydrocultuur VOF. Voor een krachtige klimaatneutrale glastuinbouw.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stappenplan. Winning Aardwarmte voor Glastuinbouw. Ammerlaan Grond & Hydrocultuur VOF. Voor een krachtige klimaatneutrale glastuinbouw."

Transcriptie

1 December 2013 Sappenplan Winning Aardwarme voor Glasuinbouw Rik van den Bosch: Ben Flipse: Radboud Vorage: Vleesomaenbedrijf A+G van den Bosch Ammerlaan Grond & Hydroculuur VOF GreenhouseGeoPower 1 Voor een krachige klimaaneurale glasuinbouw S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

2 Inhoud 1 - Inleiding 2 - Principe van aardwarmewinning 3 - Sappenplan 4 - Kosen realisaie aardwarme-insallaie 5 - Valkuilen 6 - Conclusies en Tips 7 - Concep exploiaie Aardwarmeprojecen in Nederland, medio 2013 Prakische adressen en websies S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

3 1 Inleiding In de Nederlandse glasuinbouw word overwegend (meer dan 98%) aardgas gebruik voor de levering van warme. Hoogwaardig aardgas en andere fossiele brandsoffen zijn echer nie onuipuelijk en dus zal moeen worden gezoch naar alernaieven voor de langere ermijn. Ook de plannen voor de reducie van CO 2 -emissie, zoals vasgelegd in he Kyooverdrag, dragen bij aan de noodzaak om alernaieven e zoeken. In he kader van he energieakkoord en de beleidsbrief uinbouw hebben de glasuinbouw en de overheid in he convenan Schone en zuinige agrosecoren een aanal meebare (sreef)doelen afgesproken. Di maak deel ui van he innovaie- en acieprogramma Kas als Energiebron. Doelen en ambiies Kas als Energiebron 2020 De glasuinbouw heef afgesproken in 2020 de CO 2 -uisoo beperk e hebben o maximaal 6,2 Mon; door energiebesparing e combineren me een groer deel duurzame energie in plaas van fossiele brandsof. Di kom neer op een vermindering van de CO 2 -uisoo me circa 3 procen per jaar. De glasuinbouw wil in 2020: in nieuwe kassen klimaaneuraal kunnen elen, op een rendabele manier; voor besaande kassen eelconcepen en echnieken hebben onwikkeld waarmee op een rendabele manier me de helf van de hoeveelheid fossiele brandsof geproduceerd kan worden (en opziche van 2010). Eén van de alernaieven voor aardgas is diepe aardwarme. De glasuinbouw is een goede kandidaa om aardwarme e benuen. Da kom omda de glasuinbouw veel behoefe heef aan warme van ussen de ca. 55 en 90 graden en ook veel kennis heef over he opimaal benuen van warme in de uinbouwkas. Bovendien heef de uinbouw een geconcenreerde warmevraag en da pas goed bij levering op één pun via een aardwarmebron. Op diverse plekken in Nederland is de geologie van dien aard da er voldoende warm waer van de juise emperauur opgepomp kan worden. Tuinders beschikken al over een verwarmingsne in de kas en hoeven dus alleen e inveseren in een aardwarmebron, bijbehorende apparauur en aansluiingen. Da beref overigens een forse invesering, van ussen de 6 en 15 miljoen. Aardwarme, ook wel geohermie genoemd, bied voor de uinbouw een zeer mooi perspecief om e verduurzamen en egelijk ook meer grip e krijgen op de wisselende prijzen voor fossiele energie. De eerse oepassing van aardwarme bij vleesomaenproducen A+G van den Bosch beekende een (eel)echnische doorbraak in de Nederlandse uinbouw. Een bredere doorbraak word echer nog verraagd door de groe inveseringen die ermee gepaard gaan en de geologische onzekerheden. Ondanks uigebreid geologisch onderzoek wee een iniiaiefnemer vooraf nie precies hoeveel warme hij zal aanreffen en of he mogelijk is di rendabel e exploieren. Di geologische risico is deels e verzekeren. In 2008 en 2009 is er groe belangselling onsaan voor aardwarme, mede ingegeven door de hoge energieprijzen in de zomer van Di heef eroe geleid da ook andere uinders iniiaieven zijn gaan onwikkelen. Daarbij is naar diepere lagen geboord me als gevolg hogere emperauren (o ca. 90 graden). In he eerse projec van Van den Bosch word waer van 60 C opgepomp. Door me lage buisemperauren in de kas (lager dan 30 C) e werken is di economisch ineressan. In he mees recene projec bij Agripor A7 (Energie Combinaie Wieringermeer) word waer opgepomp van rond de 90 C. 2 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

4 Doorda er bronnen beschikbaar kwamen me groere hermische vermogens (meer debie en een hogere emperauur) zijn er samenwerkingsverbanden van uinders onsaan zoals Aardwarmecluser in Koekoekspolder of Green Well Wesland. Ammerlaan Grond en Hydroculuur en A+G van den Bosch hebben er voor gekozen om warme aan derden e gaan leveren. Door de beschikbaarheid vanaf 2012 van een SDE-subsidie op geproduceerde aardwarme, kan aardwarme concurreren me fossiele brandsoffen. Ondanks een 8-al gerealiseerde projecen in Nederland, en een aanal projecen in onwikkeling, is er nog veel onbekend over aardwarme. Ieder nieuw projec draag bij aan de verdere kennisonwikkeling van geohermie in de uinbouw. Teler Rik van den Bosch selde in maar 2009 he eerse sappenplan voor de winning van aardwarme op, zoda geïneresseerden zijn ervaringen in de prakijk kunnen gebruiken. De recene ervaringen bij onder andere Ammerlaan en he eerse Aardwarmecluser in Koekoekspolder zijn gebruik om di sappenplan e acualiseren. Daarbij is ook de ervaring van andere projecen meegenomen en is er meer aandach geschonken aan de eisen die de vergunningverlener (EZ) en Saasoezich op de Mijnen (SodM) aan iniiaiefnemers sellen. Deze onwikkelingen zijn in hoofdlijnen in deze brochure verwerk. De mogelijkheden van aardwarme zijn bijzonder groo. In de aardkern zi veel warme opgeslagen. In de buiense 6 kilomeer van de aardkors lig aan warme al keer meer energie opgeslagen dan de oale olie- en gasvoorraad. De groe uidaging is hoe deze energie gewonnen kan worden en he bese en versandig benu kan worden. De belangrijkse voordelen van aardwarme zijn: Sabiele warmekosen; Coninue, regelbare levering; Risicospreiding energiekosen (in combinaie me WKK en keel); Reducie van he gebruik fossiele brandsof; Minder CO 2 -emissie (denk aan CO 2 -secorsyseem); Verduurzaming (denk aan licence o produce ); Aardwarme-insallaie kan lang mee gaan o 30 jaar of meer mee bij goed beheer. Wanneer ui geologisch onderzoek blijk da er voldoende aardwarme beschikbaar is bied da een kans op levering van een coninue hoeveelheid warme. Bij de aanleg van een aardwarmebron word gebruik gemaak van bewezen echnieken ui de olie- en gasindusrie, echer voor de uinbouw is he nog een relaief nieuwe echnologie. Door de eerse projecen is veel kennis opgedaan, die voor nieuwe iniiaief nemers van groo belang is. In deze brochure is die kennis verzameld in de vorm van een sappenplan; de eerse sap naar meer succesvolle aardwarmeprojecen. Omda aardwarme in Nederland nog een relaief nieuwe ak van spor is, is he belangrijke da iniiaiefnemers zich goed laen informeren door bijvoorbeeld de informaie e raadplegen op (kennis- en nieuwsplaform van de Kas als Energiebron) of conac op e nemen me he Plaform Geohermie: of een bezoek e brengen aan een van de reeds draaiende geohermie projecen. Di sappenplan is bedoeld voor uinders die zich aan he oriëneren zijn op he realiseren van een eigen aardwarmebron. Di sappenplan is gefinancierd door he Programma Kas als Energiebron. He Programma Kas als Energiebron is he innovaie- en acieprogramma voor een krachige klimaaneurale glasuinbouw in Nederland. He Producschap Tuinbouw, he Miniserie van EZ en LTO Glaskrach Nederland, zijn iniiaiefnemers, rekkers en financiers. December S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

5 4 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

6 2 Principe van aardwarmewinning Een voorwaarde om aardwarme (of geohermie) e kunnen produceren, is da er een waervoerend zandpakke aanwezig is in de bodem. De winning ervan vereis minimaal 2 boringen, één voor de aanvoer van warm waer ui de diepe en de ander voor de afvoer van he afgekoelde waer. Om een beeld e geven: bij een boring naar 2 kilomeer diepe word wa aardlagen beref 150 miljoen jaar eruggegaan in de ijd. Naarmae dieper in de aardkos word doorgedrongen, sijg de emperauur. In Nederland bedraag die sijging ongeveer 31 C per kilomeer. Rekening houdend me een gemiddelde jaaremperauur van ongeveer 10 o 15 C aan he oppervlak kan de emperauur op 3 kilomeer diepe dus o meer dan 100 C oplopen. Aan deze lagen op groe diepe word zou waer me een hoge emperauur onrokken. Di noemen we formaiewaer: grondwaer in diepe lagen da geen deel uimaak van de waerkringloop. Nie overal in Nederland heef he formaiewaer op dezelfde diepe, dezelfde emperauur. De emperauur en samenselling van he waer kan per regio en geologische formaie verschillen. De bron van aardwarme, waervoerende lagen ofwel aquifers, is in nagenoeg de hele ondergrond van Nederland aanwezig. Voor winning van voldoende warme om huizen of kassen e verwarmen zijn echer groe hoeveelheden warm waer nodig. Voor een economisch rendabele aardwarme-insallaie is he daarom noodzakelijk da, naas een goede emperauur in de waervoerende lagen er ook sprake is van voldoende doorsroming. Er moe ongeveer 100 o 200 kubieke meer per uur kunnen worden opgepomp én weer in de bodem geïnjeceerd kunnen worden. De doorsroombaarheid van een waervoerende laag, zoals zandseen of kalkseen, hang af van de doorlaendheid (permeabiliei) en de dike van de laag. Breuken in de laag kunnen de doorlaendheid vergroen of verkleinen, maar kunnen ook o groere risico s leiden. In verkarse zones, zoals in de kolenkalk laag in he zuiden van he land, zijn goede doorlaenheden gemeen. In algemeenheid kan geseld worden da de doorlaendheid en dike van de laag in een zeker evenwich me elkaar moeen zijn om voldoende doorsroming (debie) op e kunnen leveren. Daarom zijn nie alle waervoerende lagen geschik voor he winnen van aardwarme. De mees geschike lagen zijn diep liggende aquifers in zandseen in Friesland en Groningen, Noord- en Zuid-Holland, Zuid-Oos Drenhe en Noord-Braban. Maar de meese vergunningaanvragen voor nieuwe boringen zijn gerich op Zuid-Holland, waar een hoge warmevraag is. In deze geseenen word op een groo aanal plekken ook olie en/of gas aangeroffen. De olie- en gasmaaschappijen in Nederland beschikken dan ook over ruime kennis van deze geologische formaies. Om de zoekoch naar geschike locaies voor aardwarme in Nederland e versnellen, heef TNO in 2010 he geohermisch informaiesyseem ThermoGIS onwikkeld. He warme waer ui de diepe geologische lagen word opgepomp via een geboorde produciepu. Vervolgens word he door een warmewisselaar geleid waarna he me een lagere emperauur via een injeciepu weer in dezelfde grondlaag (formaie) geïnjeceerd word (zie ekening op pagina 7). De wee puen vormen een zogeheen double, waarbij beide puen er hooge van de waervoerende laag ongeveer 1 o 2 kilomeer ui elkaar liggen. De op deze manier onrokken warme ui de waervorrende laag (reservoir) op groe diepe word aardwarme genoemd. He afgekoelde waer erugpompen is noodzakelijk omda he opgepompe waer in he algemeen een hoog zougehale heef en om die reden nie mag worden geloosd op oppervlakewaer. Bovendien blijf de druk in de ondergrondse waervoerende laag zo op peil. 5 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

7 Aan erugpompen zi een aanal nadelen. Vooral weinig verkie zandseenlagen in de grond die rijk zijn aan kleimineralen, zijn soms gevoelig voor versopping door de verplaasing van fijne deeljes. Daarnaas kunnen zwevende (olie) deeljes en (zou) neerslagen voor versopping zorgen. Versopping/vervuiling van de injeciepu verminder de doorlaendheid van de grondlaag. Di heef weer o gevolg da de druk om he waer e injeceren moe worden verhoogd, waardoor de elekricieiskosen van de hiervoor benodigde injeciepomp oenemen en de renabiliei van de aardwarme-insallaie afneem. Incideneel is gebleken da er bij he oppompen van formaiewaer ook enige oliebijvangs opreed en ies algemener, da er gas uireed. Di gas lijk meesal op aardgas me een hoog mehaan gehale. Om he gas en de olie e scheiden van he formaiewaer is he nodig om een degasser of separaor e insalleren. Ook kan he nodig zijn om filerinsallaies e insalleren die groe hoeveelheden formaiewaer kunnen zuiveren. De meese geohermie projecen beschikken over deze apparauur. He principe van aardwarmewinning Bij de aanleg van een aardwarme-insallaie vormen de producie- en injeciepu samen he zogeheen puendouble. Meesal worden beiden vanui één locaie schuin geboord. Voordelen van schuin boren zijn: He rajec door de formaielaag waarui gewonnen word is langer doorda he schuin doorsneden word (meesal onder een hoek van 35 o 45 graden). Er kan geboord worden naar he mees geschike deel van de formaie vanaf een locaie (meesal eigen grondgebied). 6 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

8 Er zijn geen lange dure geïsoleerde zouresisene ransporleidingen ussen de puen nodig. Er hoef maar 1 boorlocaie aangelegd e worden. Door aanscherping van de we- en regelgeving sijgen de kosen van de boorlocaies serk. He aanleggen van een boorlocaie kos al snel o Er word aanzienlijk bespaard op verplaasingskosen van de boorinsallaie, wan alleen de boororen hoef enkele meers verplaas e worden en de andere insallaies kunnen blijven saan (mobilisaie en herplaasingskosen van de gehele boorinsallaie kos in de regel enkele onnen). Nadelen van schuin boren zijn: Voor schuin boren word een hoger arief gehaneerd. De lenge van he boorga word enkele honderden meers langer. He risico van schuin boren is hoger. Me de juise boormehode, boorkop en boorspoeling is he risico van schuin boren beperk. Om problemen ijdens he boren e minimaliseren, haneerde he boorbedrijf bij de projecen van Ammerlaan en Duijvesijn een maximale boorhoek van 45 graden. Geadviseerd word om per projec de kosen en voor- en nadelen af e wegen en de boorrisico s goed in kaar e brengen. Bij de aanleg van een double komen eers de keus van de boorlocaie en de benodigde infrasrucuur aan bod, gevolgd door de consrucie van een boorplaform (en fundering) waarop de boorinsallaie kan worden geplaas. Boormaaschappijen willen graag een ruime boorlocaie, maar elke m² exra asfal kos exra geld. Daarnaas speel de veiligheid van de omgeving een belangrijke rol. Di vraag om voldoende afsand me objecen waar mensen werken en verblijven. Na afronding van he projec is he permanene ruimebeslag beperk o nie meer dan 15 bij 20 meer voor de puen en een gebouw waarin een aanal bij de insallaie benodigde componenen, zoals de warmewisselaars word ondergebrach. Voor onderhoudswerkzaamheden aan he double is he echer raadzaam om een groere ruime e reserveren. Te denken val aan 30 bij 40 meer. Na de voorbereidingen sar he boren van de wee puen. In he boorga word een buis aangebrach (de zogenaamde casing) om e voorkomen da de wand van he boorga insor. Tussen deze buis en de grond word een cemenslurry geïnjeceerd die uihard en daarmee de casing vas ze. Om e voorkomen da ijdens de producie van aardwarme zanddeeljes me he waer mee omhoog worden gepomp, word de produciepu er hooge van de waervoerde laag voorzien van een screens en zo nodig een gravellaag. Di verhoog evens de sabiliei van he boorga. In de casing word een produciebuis neergelaen. Deze kan aan de binnenkan zijn voorzien van een kunssof coaing om corrosie e voorkomen. Op enige honderden meers diepe, aan een produciebuis zi een elekrische onderwaerpomp (ESP) die he waer ui de produciepu moe oppompen. Over de levensduur van deze pompen verschillen de meningen. Sommigen gaan er vanui da de pomp ongeveer 3 o 5 jaar mee gaa, erwijl anderen van 7 jaar ui gaan. De daadwerkelijke levensduur zal onder andere afhankelijk zijn van de uivoering van de pomp, he gebruik van de pomp en de samenselling van he formaiewaer. Zo nodig word een speciale leiding aangebrach waarmee corrosiewerend maeriaal op de wanden van de pu kan worden gespoen. De ondergrondse afsand ussen de produciepu en de injeciepu is meesal zo groo da he koudere waer ui de injeciepu de produciepu nie eerder bereik dan na enkele ienallen jaren. He ijdsip waarop kouder waer de produciepu bereik, hee de doorbraakijd. Deze doorbraakijd hang af van de geproduceerde hoeveelheid waer ui de injeciepu, de afsand op einddiepe ussen producie- en injeciepu - in de prakijk meesal ussen en meer - en van de poreusheid en de dike van de waervoerende lagen. Vanaf de doorbraakijd arriveer nog nie volledig opgewarmd injeciewaer in de produciepu. Daardoor zak de emperauur van he gewonnen warme waer in de produciepu geleidelijk. De exploiaie van aardwarme kan dan nog worden voorgeze oda de emperauur van he waer in de produciepu een kriische ondergrens heef bereik. 7 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

9 Op of direc naas de boorlocaie is de aardwarmecenrale gelegen. Deze omva een serie componenen die in een ruime/gebouw worden ondergebrach. De belangrijkse zijn: Een frequenieregelaar voor de elekrische onderwaerpomp, waarmee he waerdebie (kuubs per uur) ui de pu geregeld word. Een degasser /separaor die evenueel meegeproduceerde olie en gas scheid van he formaiewaer en deze saa meesal naas de aardwarmecenrale Een keel of wkk-insallaie er verbranding van he afgevangen (mehaan) gas me evenueel een fakkel als (nood)brander Zo nodig filers voor de verwijdering van zand, fijne deeljes en evenuele corrosiedeeljes, om vervuiling van de warmewisselaars en versopping in de injeciepu egen e gaan. Warmewisselaars, waarmee de warme vanui he circui (injecie- en produciepu) word overgebrach op he warmedisribuienewerk (aan- en afvoer, buffer en verwarmingsbuizen). Di is meesal ook de scheiding ussen he zoue formaie - waer en he CV-waer in he disribuienewerk. Pompen voor de circulaie in he disribuienewerk. Een injeciepomp voor he erugpompen van he afgekoelde waer in injeciepu en doseerinsallaie voor corrosiewerende vloeisof of he egengaan van neerslag (opioneel). Mee- er regel apparauur die er voor zorgen da de onderlinge delen van de insallaie goed op elkaar afgesemd zijn en veilig kunnen werken. Soms worden in of nabij de aardwarmecenrale ook een warmekrachinsallaie, een warmepomp en/of pieklaskeel opgeseld. Me een pieklaskeel kan exra vraag naar warme op koude dagen opgevangen worden. Daarnaas kan deze dienen als back-up. Of een pieklaskeel noodzakelijk is, is afhankelijk van de broncapaciei en de grooe van de warmevraag op de acherliggende uinbouwbedrijven. Warmeproducie berekenen De warmeproducie (hermisch vermogen: W h ) van een double is afhankelijk van: De hoeveelheid waer per ijdseenheid (bijvoorbeeld in lier per seconde) De hoeveelheid warme die he formaiewaer per kilogram per graad kan bevaen (Joule per kilogram.graad) (zou waer kan per kilogram minder warme bevaen dan zoe waer), He soorelijke gewich van he formaiewaer per m³ (afhankelijk van he zou gehale kan he waer per lier zwaarder zijn) De afkoeling van he waer in de warmewisselaar ( T in graden Kelvin) In formulevorm: Wh = q x c x ρ x T q = brondebie in (m³/sec) c = soorelijke warme in (J/kg.K) ρ = soorelijk gewich/dichheid in (kg/m³) ΔT = emperauurverschil in graden Kelvin = hermisch vermogen en word uigedruk in Joule/seconde Een voorbeeld: Een bron lever 150m³ per uur. Da is 0,04167 m³/sec c = 3550 J/kg.K (deze waarde kan variëren afhankelijk van he zou gehale) ρ = 1100 kg/m³ (deze waarde kan variëren afhankelijk van he zou gehale) T = 40 graden (in di voorbeeld gaan we ui van en afkoeling van bijvoorbeeld 75 naar 35 graden) Wh = 0,04167*3550*1100*40 = Joule/sec (Wa kom overeen me een Joule/sec) Wh = 6,5 MW 8 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

10 He vermogen van een double om warme af e geven is nie alleen afhankelijk van de emperauur in de waervoerende laag en he debie van he geproduceerde waer, maar vooral ook van he verschil ussen aanvoer- en reouremperauur. Hoe groer he verschil ussen producie- en injecieemperauur, des e hoger de opbrengs aan warme. De mae van warmeafname hang dus af van de afkoeling van he formaiewaer in de warmewisselaar. Di word in de uinbouw bepaald door de reouremperauur ui de uinbouwkas en he emperauurverlies over de warmewisselaar. Hoe beer de uinder in saa is de buisemperauur in de kas e verlagen, hoe hoger de afkoeling van he formaiewaer word en hoe hoger he hermische vermogen van de aardwarmebron. Bij een zelfde emperauur en debie kan zomaar 10% energiewins worden behaald als men 5 C verder kan uikoelen. Inpassing Geo en Inpassing Geo + exra koeling Inpassing Geo WKK WOT Keel WOT 35 o C 90 o C 85 o C 35 o C 85 o C 25 o C 81 o C 34 o C 82 o C 105 m3/h 5,0 MW 35 o C Inpassing Geo + exra uikoeling WKK WOT Keel WOT 35 o C 90 o C 85 o C 35 o C 85 o C 25 o C 81 o C 29 o C 82 o C 105 m3/h 5,6 MW 30 o C Belangrijk voor de exploiaie van een geohermische bron is da de afkoeling van he formaiewaer zo groo mogelijk is zonder negaieve neveneffecen op injeciebuis of de formaie (door neerslag of scaling). En da di hermische vermogen zo opimaal mogelijk jaarrond gebruik word. Bij he opzeen van een goed aardwarmeprojec is he van he groose belang om e zorgen da de warmevraag op de uinbouwbedrijven zo goed mogelijk afgesemd word me he hermische vermogen van de bron. Di is ook de reden da er een aanal projecen is waarbij uinders samenwerken, of een deel van de warme van de bron aan derden verkopen. Omda een warmebron een redelijk vlak leveringsprofiel heef, word in he algemeen me een basislasvoorziening aan aardwarme de hoogse benuingsgraad van de bron behaald. Uieraard zijn daarin opimalisaieslagen e halen door de producie van de bron enigszins mee e laen lopen me he zogenaamde badkuip afnameprofiel van de meese uinbouwbedrijven: doorda uinbouwbedrijven in de winer heel veel warme afnemen en in de zomer heel weinig krijg je, als je da in een grafiek ze een soor badkuip. Voor de bron is he echer beer om de producie nie e veel e laen variëren, maar zo sabiel mogelijk e houden. 9 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

11 10 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

12 3 Sappenplan Een eler die aardwarme wil gaan winnen moe zich goed voorbereiden. Nie alleen he realiseren van een aardwarmebron is een complex en kosbaar proces, maar ook he beheren van een aardwarmebron vraag de nodige aandach en zorg. Een aardwarmebron val onder de Mijnbouwwegeving en dien aan allerlei veiligheidseisen e voldoen. Om een aardwarmebron succesvol e realiseren moe een aanal sappen doorlopen worden. Me hulp van ervaringen van andere projecen is di sappenplan opgeseld. Teler Rik van den Bosch in Bleiswijk selde, op basis van zijn ervaringen bij zijn eerse projec, een sappenplan op. Naar aanleiding van andere projecen in Nederland is di sappenplan geacualiseerd. Daarbij is gebruik gemaak van op- en aanmerkingen van andere parijen die nauw berokken zijn bij aardwarmeprojecen. De ervaring leer da elk projec uniek is. De locaie en diepe van de boringen zijn verschillend, maar ook de opbouw van de geologische lagen en de samenselling van he formaiewaer. Toch is gebleken da er een aanal herkenbare sappen zijn in ieder projec. Deze sappen worden hieronder oegelich. Bij he volgen van he sappenplan word er vanui gegaan da de vervolgsap pas word geze als de voorgaande sap succesvol is afgerond. 3.1 Aanvraag opsporingsvergunning In de opsporingsvergunning vraag de aanvrager exclusiviei om een gebied e mogen onderzoeken op de aanwezigheid van aardwarme. Deze vergunning moe worden aangevraagd bij he Miniserie van Economische Zaken, Direcie Energiemark. He Miniserie vraag advies over deze aanvraag onder meer bij de afdeling Saasoezich op de Mijnen (SodM). Er is in de prakijk minimaal 8 o 10 maanden nodig ussen he indienen van de aanvraag en he verkrijgen van de vergunning. De aanvraag voor een opsporingsvergunning moe goed voorbereid worden. De volgende zaken zijn daarbij van belang: - Geologisch onderzoek - Opsporingsplan - Veiligheids- en gezondheidszorgsyseem - Technische en financiële eisen die aan de aanvrager geseld worden De doorloop van een vergunningaanvraag kan relaief snel gaan. In he hierna volgende overzich zijn de doorloopijden nader uigesplis, in procedure en sreefwaarden. Opsporingsvergunning Onvangs aanvraag Advisering doorloopijd door TNO, EBN (Energie Beheer Nederland), SodM Advisering door Mijnraad Vergunningverlening EZ Vergunning reed in werking Mededeling van beschikking in Saascouran Toale doorloopijd Doorloopijd 1 week 3 o 6 maanden 6 weken 1 maand 1 dag na oezegging Bij geen bezwaar onherroepelijk na 6 weken 7 o 10 maanden 11 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

13 Geologisch onderzoek He is gebruikelijk om eers een globaal geologisch onderzoek ui e laen voeren naar de bodem/geologie in he gebied waar men wil gaan boren. Zo n onderzoek, ook wel quick scan genoemd, is een sudie op basis van besaande kennis en informaie. Daarin word bekeken of er geologisch poenieel is om aardwarme e winnen. Er word gekeken naar de aanwezigheid van poeniële waervoerende lagen en de algemene ligging ervan en opziche van naburige gas- en olievelden, breuken en de diepe. Voor he doen van een geologisch onderzoek zijn er geologische adviesbureaus beschikbaar me kennis en ervaring in de olie- en gaswinning. Afhankelijk van de represenaiviei en kwaliei van de informaie ui de geologische daabases kan middels inerpolaies en modelberekeningen de geschikheid van de geologische formaies bepaald worden. De voorspellende waarde van deze berekeningen is in serke mae afhankelijk van de kwaliei van de informaie/daa die beschikbaar is. In de olie en gasindusrie word er voorafgaand aan de realisaie van projecen zeer veel en uigebreid geologisch onderzoek verrich. De omvang van he geologische onderzoek bij aardwarme is bij de meese aardwarmeprojecen veel beperker. Di is logisch vanui he beschikbare budge, maar aan de andere kan lever een goed onderzoek waardevolle informaie op voor he onwerp van de aardwarmebron. Bovendien kan een uinder zich geen misser veroorloven, aangezien hij meesal maar een aardwarme double realiseer en de invesering verhoudingsgewijs groo is. Naar aanleiding van een geologisch onderzoek, da de kansrijkheid van he winnen van aardwarme heef bepaald, kan een beslui genomen worden over he wel of nie aanvragen van een opsporingsvergunning. Opsporingsplan Om aan e onen da er serieuze plannen zijn om onderzoek e doen naar de opsporing van aardwarme moe er in de aanvraag een plan bijgevoegd worden waarin uigelegd word hoe he projec verder zal gaan. He plan beschrijf in hoofdlijnen hoe de iniiaiefnemer van plan is de aardwarme op e gaan sporen en uieindelijk ook e gaan benuen. De geologische siuaie word oegelich, de beoogde waervoerende laag en mogelijk ook waar de boorlocaie gepland is. Veiligheids- en gezondheidssyseem He is bij mijnbouwkundige processen van belang da de iniiaiefnemer over een doelreffend vg-zorgsyseem beschik. Hij moe namelijk aanonen da er een arbeidsomsandighedenbeleid is da o doel heef om de veiligheid en gezondheid van werknemers en de omgeving e bevorderen. Di syseem omva he geheel van beleid, organisaie, planning, uivoering, monioring, evaluaie, bedrijfsinerne doorliching en verbeering. Procedures, aken en bevoegdheden, veranwoordelijkheden en beschikbare middelen zijn op een heldere wijze in kaar gebrach en dienen ook daadwerkelijk in de prakijk uigevoerd e worden. Technische en financiële eisen De aanvrager dien aan e onen da hij zowel financieel als echnisch in saa is om he projec e volbrengen. Door de vergunningverlener word in oenemende mae gekeken of de aanvrager voldoende mijnbouwkundige kennis heef aangerokken en hij in saa geach word op een veranwoorde wijze de boring e verrichen. Tensloe word gekeken of de aanvrager in saa is, bij een egenvallende boring, alles weer nejes af e ronden en op e ruimen. Door de groe belangselling voor aardwarme besaa er een risico op concurrerende aanvragen voor een opsporingsvergunning. Da wil zeggen da verschillende parijen in hezelfde gebied willen boren en een vergunning aanvragen. Daarbij kom da aanvragers soms een groer opsporingsgebied aanvragen dan da ze eigenlijk nodig hebben. He is belangrijk afsemming me andere aanvragers e zoeken die in de direce omgeving ook plannen voor een aardwarmebron hebben. Door een slimme keuze van de ligging van de puen kan voorkomen worden da projecen elkaar negaief beïnvloeden. He is overigens zo da een opsporingsvergunning slechs enkele jaren geldig is. Blijk da na 3 of meer jaren er geen boring gerealiseerd is dan kan de vergunning ingerokken worden. 12 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

14 Tijdens de loopijd van de vergunning (ca. 3-5 jaar) is de houder ervan de enige die een aardwarmeboring in da gebied mag uivoeren. Di is een belangrijke randvoorwaarde om er zeker van e zijn da de inveseringen in he aardwarmeprojec nie enie gedaan worden door oedoen van een concurrerende aardwarmeboring van een andere parij in de direce omgeving. 3.2 Groo geologisch onderzoek Als er na he eerse geologische onderzoek voldoende poenieel lijk e zijn voor de winning van aardwarme, kan opdrach worden gegeven om een groo geologisch onderzoek e laen uivoeren. In di vervolgonderzoek word veel dieper ingegaan op de al aanwezige gegevens over de ondergrond. Hierbij worden verslagen gebruik van boringen ui he verleden en resulaen van seismische meingen. Voor di kosbare onderzoek in de range van o is he aan e raden de eigenaren van aangrenzende opsporingsvergunningen e benaderen om he samen ui e voeren. Dan kunnen de kosen voor een gezamenlijke sudie worden gedeeld. Tijdens he uivoerige geologische onderzoek word vanwege de geologie vaak naar een gebied groer dan de opsporingsvergunning gekeken, waardoor meerdere aanliggende vergunningen van een gecombineerd onderzoek kunnen profieren. Daarnaas zijn ook parijen zoals gemeenen en provincies, geïneresseerd in hun ondergrond en de poenie van aardwarme. Zij kunnen ook een bijdrage in de kosen leveren of hebben wellich al een verkennend onderzoek op gebiedsniveau uigevoerd. Ui zo n groo geologisch onderzoek, da locaie specifiek is, komen voldoende gegevens om o een booronwerp e komen. He geef zich op de poenie van de bron, de ligging van de zandpakkeen, de srucuur van he pakke en de dike van de geologische lagen. He geef vaak ook inzich in de mogelijke risico s die ijdens he boren verwach kunnen worden. He groe geologische onderzoek is geen 100% garanie voor de opbouw van de formaies. Da inzich is er pas na afronding van de boring. He onderzoek geef een inschaing van de geologie en eigenschappen van de geologische lagen. TNO heef een programma DoubleCalc onwikkeld waarmee op basis van de geologische eigenschappen de kans berekend word op he hermische vermogen van he aan e leggen double. He gaa hier om een kansberekening, zekerheid is er pas na he aanleggen van he double en een uivoerige es. He groe geologische onderzoek dien als belangrijke bouwseen voor de haalbaarheidssudie, he bedrijfs-en financieringsplan voor de bank, de aanvraag van subsidie (SDE+) en als basis voor de garanieregeling van de overheid en/of evenuele andere verzekeringen. He groe geologische onderzoek is dus een belangrijk documen waarop vaak besloen word om door e gaan of e soppen me he projec. 13 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

15 3.3 Haalbaarheidssudie Een haalbaarheidsonderzoek voor he beoogde aardwarmeprojec moe inzich geven of he aanleggen van een aardwarmedouble economisch veranwoord is. Me de informaie ui he uigebreide geologisch onderzoek word een inschaing gemaak van de e verwachen warmeopbrengs. Di word vergeleken me de aanwezige warmevraag. Daarnaas is he belangrijk om e ween wa de geschae kosen voor de realisering van he projec zijn en wa de beheerskosen van de geohermische insallaie zijn. Vervolgens kan de kosprijs van de aardwarme bepaald worden. Deze kosprijs kan vergeleken worden me de kosen voor he verwarmen van uinbouw kassen me bijvoorbeeld aardgas. Mogelijk moe di gecorrigeerd worden me de waarde van CO 2 die vrijkom bij he verbranden van aardgas in een keel en die door middel van rookgasreiniging weer gebruik kan worden. Er moe hierbij nie alleen naar de kore ermijn worden gekeken, wan me aardwarme onsaa een sabiele warmeprijs voor lange ermijn, erwijl de gasprijs serk kan flucueren. Geohermische insallaie bij clusers Secundair racé Secundaire warme wisselaars Primair racé Secundair racé Primaire warme wisselaars Primair racé Ongasser Filer insallaie Injeciepompen Siksof insallaie ESP 14 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

16 Alle haalbaarheidsonderzoeken vóór he projec van Van den Bosch spisen zich oe op een aardwarmebron in combinaie me andere warmebronnen. Toepassing van aardwarme bij een (groer) uinbouwcluser heef als nadeel da bovengronds relaief dure insallaies nodig zijn. Te denken val aan een disribuiene van warm waer en veel regelechnische apparauur. Voordeel is da de bron beer benu kan worden. Pun van aandach is da wanneer de keel alleen in de winer gebruik word de ariefsrucuur voor de afname van aardgas zeer ongunsig kan zijn voor he versoken op zulke piekmomenen. Di verlaag he economische voordeel van aardwarme. He haalbaarheidsonderzoek van vleesomaenbedrijf A+G Van den Bosch in Bleiswijk was uniek en innovaief. He was primair gerich op de mogelijkheden van he gebruik van aardwarme voor een modern omaenbedrijf da nie is uigerus me een WKK-insallaie en geen groeilich gebruik. In di haalbaarheidsonderzoek is een vergelijking gemaak ussen de oepassing van aardwarme en opzichen van nie alleen he gebruik van aardgas maak ook andere (duurzame) inveseringsrichingen. Ui de haalbaarheidssudie bij de ropische planenkwekerij van Ammerlaan bleek da he verwache vermogen hoger is dan he eigen gebruik. Daarom heef Ammerlaan in een vroeg sadium conac gelegd me poeniële afnemers in de omgeving. De gesprekken zijn succesvol verlopen en in eerse insanie zijn een zwembad, een sporhal, een finesscenrum en een scholencomplex aangesloen. Hierdoor is Ammerlaan he eerse aardwarmeprojec me levering van aardwarme aan de bebouwde omgeving. In Koekoekspolder is door drie uinders een eigen Aardwarmecluser BV opgerich die de bron gerealiseerd heef en ook exploieer. Door me verschillende uinders samen e werken kan he hermische vermogen van de bron opimaal benu worden. De uinders beschikken ieder nog over een eigen keel of WKK die als back-up diens doe of bij piekbelasing ingeze kan worden. He projec Green Well Wesland in Honselersdijk, onsaan ui een iniiaief van 5 uinbouwbedrijven, is inmiddels uigegroeid naar 10 afnemers. He afgevangen gas word bij een van de ondernemers ingeze en de daarbij vrijkomende warme en CO 2 worden daarmee ook nuig aangewend. Er zijn dus verschillende vormen van eigendom en beheer mogelijk van aardwarmebronnen. Belangrijk daarbij is da de hoge invesering, die een aardwarmebron en evenueel verdeelnewerk is, zo opimaal mogelijk gebruik word. Door de bron veel e gebruiken word de kosprijs per eenheid geleverde warme lager. De meese aardwarmeprojecen in Nederland maken sinds 2012 gebruik van een SDE+-subsidie. Di is een subsidie op geproduceerde en nuig aangewende aardwarme. Bij deze exploiaiesubsidie word jaarlijks een bedrag onvangen per afgenomen GigaJoule aardwarme. Een goed haalbaarheidsonderzoek geef inzich in de hooge van de invesering, de exploiaie van de bron en de kosprijs per eenheid warme (bijvoorbeeld in aeq of GJ). Daarnaas dien een haalbaarheidsonderzoek inzich e geven in de mogelijke organisaie- en beheersvorm en de diverse risico s en onzekerheden. He financieringsrajec van een aardwarmeprojec kan veel ijd vergen. He heef een lange doorloopijd, mede omda he afdekken van alle risico s veel ijd en aandach vragen en financiers de nodige documenen en onderbouwingen willen zien. Deze onderbouwingen zijn noodzakelijk omda financiers veelal erughoudend zijn, wan een boring naar aardwarme word als risicovolle aciviei gezien. He afdekken van echnische en geologische risico s is dan ook een voorwaarde waaraan men moe voldoen. In de prakijk kan he financieringsrajec een verragende facor zijn in de realisaie van he projec. Binnen de opbouw van de financiering van een aardwarmeprojec saan wee onderdelen cenraal: he eigen vermogen en de projecfinanciering, me een door de financier gewense verdeling van 30% eigen vermogen en 70% projecfinanciering. 15 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

17 In de prakijk kan deze verdeling ijdens de loopijd van he projec variëren: meer dan 60% eigen vermogen ijdens de eerse boring en circa 30% na afronding van he projec. Door he bancaire geld me name in de laere fasen e gebruiken, word he risico voor de financier verder beperk om zo he renearief laag e kunnen houden. Ook de subsidieregelingen zoals SDE+ en IMM (Invesering in Milieuvriendelijke Maaregelen, voorheen IRE-regeling) zijn belangrijk voor de financierbaarheid van he projec. He eigen vermogen is he risicodragende kapiaal en word in samenwerking me de huidige financier (de bank) op he eigen bedrijf gefinancierd. Di beeken wel da er minder financiële ruime is voor overige inveseringen binnen he bedrijf. Een aanal projecen maak gebruik van de mogelijkheid van financiering door pariculiere inveseerders die een deel van he eigen vermogen inbrengen. De projecfinanciering is he deel van de financiering da alleen berekking heef op he projec en saa los van de deelnemende bedrijven. Voor di deel van de financiering besaan verschillende mogelijkheden. Omda he om groe bedragen gaa komen combinaies in beeld, waaronder meerdere bankleningen en naas banken ook andere publieke en privae financiers. Voorbeelden van deze financiers zijn provincies, energiebedrijven en nebeheerders. Waarbij nebeheerders me name ineresse onen in inveseringen in he warmenewerk. Korom, inveseren in een goede voorbereiding van he financieringsproces is essenieel voor de realisaie van een aardwarmeprojec. He creëer een basis voor een solide financiering en uivoering van he projec. 3.4 Booronwerp Me de resulaen van he uigebreide geologisch onderzoek word een gedeailleerd booronwerp gemaak. Hierbij word enerzijds rekening gehouden me de beschikbare locaies (grooe, bereikbaarheid) aan he oppervlak om een boororen e plaasen en anderzijds de opimale plaasing van de screens in de waervoerende laag. Tijdens he onderzoek worden verschillende opies vergeleken en hun effec op verwache kosprijs en opbrengs aan warme. In he booronwerp worden ook risico s ijdens he boren geëvalueerd en zover mogelijk beperk. Ook word ijdens he opsellen van he booronwerp gekeken naar waar kosen bespaard kunnen worden. He booronwerp kan opgeseld worden door een mijnbouwkundig adviesbureau. Di word ook wel de workscope genoemd. Een dergelijk adviesbureau kan ook, op basis van deze workscope, verschillende offeres bij boorbedrijven opvragen en deze beoordelen. Aangeraden word he booronwerp zeer nauwkeurig me de boormaaschappij e bespreken. De boormaaschappij moe he onwerp goed begrijpen en de ruime kunnen hebben om suggesies voor verbeeringen e doen. Tijdens de boring zal de uinder zich, als opdrachgever, moeen laen bijsaan door deskundig boormanagemen. He mijnbouwkundig adviesbureau kan in de regel di boor managemen ook verzorgen. 16 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

18 Voorbeeld booronwerp Als he booronwerp door de boormaaschappij word opgeseld, dan word geadviseerd om di onwerp samen me een onafhankelijke deskundige/mijnbouwkundig adviesbureau kriisch e bekijken en e bespreken. Als he booronwerp door he adviesbureau word opgeseld, geld he omgekeerde en zal naar de mening van de boormaaschappij gevraagd moeen worden. Naas he booronwerp zal, afhankelijk van he boorbedrijf en de boororen die gebruik word, duidelijkheid moeen zijn over de eisen die aan de boorlocaie geseld worden. In overleg me he boorbedrijf zal een onwerp van de boorlocaie opgeseld worden. In deze fase zal ook duidelijk moeen worden waar de warmewisselaars en bijvoorbeeld de degasser of separaor geplaas gaa worden en hoe een en ander aangesloen word op he warmene van he uinbouwbedrijf of bedrijven. He is belangrijk da di vooraf goed doordach word en me alle regelgeving rekening gehouden word. 3.5 Aanvraag omgevingsvergunning Zodra er duidelijkheid is over he boorrajec en he booronwerp is ook duidelijk waar de boorlocaie kom e liggen. Nu kan bij de gemeene een omgevingsvergunning (wabo) worden aangevraagd voor de aanleg van de boorlocaie, he pomphuis me de bijbehorende permanene insallaies zoals de degasser, he leidingwerk en een evenuele waerbuffer. De doorloopijd voor deze vergunning is volgens de normale procedure 8 weken. Een uigebreide procedure die nodig is bij afwijkingen van he besemmingsplan heef een doorloopijd van 26 weken. Door de oegenomen acivieien in de aardwarmesecor heef he Miniserie van Economische Zaken, he Plaform Geohermie als algemeen aanspreekpun aangewezen me name voor de houders en aanvragers van vergunningen. 17 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

19 He miniserie heef daarbij enerzijds een effecief disribuiekanaal voor (generieke) mededelingen voor ogen en anderzijds een plaform en klankbord, waarmee secor-issues overlegd kunnen worden (als spreekbuis namens de secor). Siching Plaform Geohermie is een kleine ien jaar erug opgerich op iniiaief van de rijksoverheid en enige privae organisaies. Zij rich zich specifiek en uisluiend op de onwikkeling van aardwarme in de zin van de mijnbouwwe, heef geen winsoogmerk en veregenwoordig zowel aanbieders als gebruikers, bedrijven, overheden en kennisinsellingen. 3.6 Aanbeseding boorprojec Op basis van he booronwerp (work scope) kunnen boormaaschappijen een offere uibrengen. Wanneer de opdrachgever he aardwarmeprojec uibeseed aan een boormaaschappij is he erg belangrijk een bewuse keus e maken voor de conracvorm. De wee mogelijke conracvormen voor de opdrachgever die aardwarme wil winnen - zijn een daily rae conrac en een lump sum conrac. Daily rae boren houd in da de kosen voor he boren afhankelijk zijn van he aanal dagen da nodig is om he double e boren, de casings e insalleren en ev. de puen e esen. He is vooraf bij benadering e zeggen hoelang een boring duur. Bij een daily rae conrac kom de boormaaschappij me de boororen en bijbehorende apparauur en laa de leiding van de boring over aan he boormanagemen van de uinder. De opdrachgever beaal per dag en voor de gebruike maerialen. De gebruike maerialen vormen een groo deel van de boorkosen en worden voor een vase prijs aangenomen. Da geld ook voor onderdelen, zoals de (de)mobilisaie en verplaasing van de oren, maar ook onderdelen als well esing en BOP ess kunnen voor vase prijzen worden aangenomen. He voordeel van deze conracvorm is da de regie meer in eigen hand gehouden kan worden. De onafhankelijke rol van he boormanagemen is dan van essenieel belang, die de regie houd over de uivoering van de werkzaamheden, de kwaliei van he geleverde werk, maar ook de inkoop van de maerialen. In overleg me de opdrachgever is he dan mogelijk om eenvoudig van he boorprogramma af e wijken en goed en snel e aniciperen op de veranderende omsandigheden in de ondergrond. Bovendien informeer he boormanagemen de overheden zoals Saasoezich op de Mijnen over de voorgang en mogelijke incidenen. Tevens is he mogelijk om in een daily rae conrac een prijsvoordeel e behalen welke oekom aan de opdrachgever. He boorbedrijf loop immers minder risico. He boorbedrijf heef echer wel de benodigde prikkels om een goed projec af e leveren. Professionele boorbedrijven werken namelijk veelal voor olie- en gas bedrijven en kunnen zich geen verwijbare problemen veroorloven daar zij alleen vervolgopdrachen krijgen bij een goede rack record. Tevens is he versandig om conracen af e sluien me een vorm van een bonus/malus-syseem, zoda men een exra moivaie heef om een goed projec af e leveren. Een lump sum conrac is een ander vorm van conrac. Hierin word vooraf een aanneemsom vasgeseld voor he gehele werk en dus zijn op hoofdlijnen de kosen van evoren beer bekend. Ondanks da er sprake is van een lump sum conrac, kunnen de daadwerkelijke kosen hoger of lager uivallen. In he lump sum conrac word he maximaal aanal e boren meers opgenomen. Mochen de geologische omsandigheden afwijken van de op voorhand beschikbare informaie dan zal moeen worden afgeweken van he lump sum conrac en word he boorprogramma bijgeseld. Als bijvoorbeeld de zandlaag op een groere diepe zi dan op basis van he geologische rappor werd verwach, dan kan da o hogere kosen leiden. In sommige gevallen hebben uinders er voor gekozen om onderdelen zoals afvoer van boorgruis/ boorvloeisof en de energievoorziening buien he conrac e houden. Ook zijn er voorbeelden bekend waarbij casing, screens, ESP (bronpomp) en wellheads door de opdrachgever zelf ingekoch zijn. De boormaaschappij kan deze onderdelen opnemen in he conrac, maar dan zal zij wel een exra marge voor he risico van prijs en hoeveelheden opnemen. 18 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

20 Bij een lump sum conrac krijg he boormanagemen een veel bescheidener rol, namelijk alleen de conrolerende rol. In deze rol zullen slech een of wee personen op de locaie aanwezig hoeven e zijn. He boormanagemen blijf daarnaas he (deskundig) aanspreekpun naar de overheid en conrolerende insanies. Boorconracen zijn ingewikkelde conracen, waarin vaak nie alle risico s duidelijk zijn voor de opdrachgever. De boorrisico s liggen in de sandaard conracen meesal voor een belangrijk deel bij de opdrachgever. Als bijvoorbeeld de geologie nie goed is beschreven in he conrac, is da al reden om exra kosen van egenvallende presaies ijdens he boren bij de opdrachgever neer e leggen. Een sandaard conrac is voor uinbouwbedrijven nie voldoende omda de risico s e groo zijn en opziche van de bedrijfsgrooe. Tegenwoordig is he mogelijk om allerlei boorrisico s exern af e dekken, zoals he risico op los in hole en op los he hole. Een los in hole is he vaszien van de boorkop, moor en sabilisaiesangen in bijvoorbeeld zwellende klei. Als di gebeur, moe de boorsang worden afgeschoen en gaan deze onderdelen verloren. Di resuleer bij een sandaard conrac al snel in exra kosen van o , afhankelijk van de achergebleven maerialen. Een los he hole kan worden veroorzaak door een onsabiele ondergrond. Een geboord ga kwij raken beeken da he rajec opnieuw moe worden geboord. Deze exra meers komen normaal gesproken als exra kosen erech bij de opdrachgever. Ook hier kunnen flinke meerkosen onsaan, afhankelijk van he aanal meers van he verloren rajec. He is een absolue mus da een opdrachgever zich verzeker egen deze risico s of da deze verzekeringen in he boorconrac zijn opgenomen. Een opdrachgever doe er goed aan om in he geologische onderzoek en aan he mijnbouwkundig adviesbureau e vragen om mogelijke risico s goed in kaar e brengen. He zorgvuldig afdekken van risico s is een belangrijk onderdeel van he voorbereidingsrajec van een boring. Een ander risico bij een boring is he zeer veel besproken opsporingsrisico, da speel bij he zoeken naar de aanwezigheid van voldoende winbaar formaiewaer in de bodem. Di is van essenieel belang omda he hermische vermogen van de bron van groo belang is voor een sluiende exploiaie. Hierover is me de overheid een discussie gevoerd en sinds eind 2009 is er een garanieregeling, die di risico deels afdek. Als er minsens 90% kans is op een succesvolle boring, de ondernemer 15% eigen risico neem en een premie beaal van 7%, wil de overheid garan saan voor een deel van de kosen bij een evenuele misboring, da wil zeggen he geologische risico, da de warmecapaciei beduidend lager is dan vooraf berekend. Op die manier verwach de overheid exra zekerheid e kunnen bieden m.b.. he risico van gedeelelijke of gehele misboring. He afdekken van di risico is vaak een voorwaarde voor financiers om geld ui e lenen voor een aardwarmeprojec. De verwaching is da de rol van de overheid de eerskomende jaren zeer belangrijk zal zijn bij he afdekken van he opsporingsrisico en da verzekeringsmaaschappijen die rol op middellange ermijn zullen overnemen. Om ineresse bij de verzekeringsmaaschappijen e creëren zal er wel een minimaal aanal projecen per jaar gerealiseerd moeen worden, omda door de verzekeringsmaaschappijen experise aangerokken moe worden. Tevens zullen de eerse projecen in Nederland succesvol moeen zijn, om de verzekeringsmaaschappijen over de sreep e rekken. In sommige gevallen heef de uinder he risico op een (gedeelelijke) misboring via he boorbedrijf kunnen verzekeren. Deze verzekering was echer geen sandaardproduc en per geval moe er worden bekeken of er een verzekeringsmaaschappij bereid is om he projec e verzekeren. Bij de verzekering is he van groo belang hoe he opsporingsrisico word verzekerd. Daarbij moe onder andere duidelijk zijn via welke mehode de brones uigevoerd word, van welke uikoeling word uigegaan, wanneer een bron misluk is en wie voor exra kosen op draai om he uikeringsrisico van de verzekeraar e verkleinen. 19 S a p p e n p l a n W i n n i n g A a r d w a r m e v o o r G l a s u i n b o u w

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie

Efficiënter zakendoen en innoveren met mobiele communicatie Whiepaper One Ne Efficiëner zakendoen en innoveren me mobiele communicaie One Ne is een complee oplossing voor hosed elefonie die kosen helder en beheersbaar maak, zorg voor eenvoud en de bereikbaarheid

Nadere informatie

Uw auto in 3 simpele stappen

Uw auto in 3 simpele stappen Uw auo in 3 simpele sappen 1 Als financieringsmaaschappij van Fia Group Auomobiles SA is Fia Financial Soluions als geen ander op de hooge van he Ialiaanse auoaanbod. Daarnaas beschik Fia Financial Soluions

Nadere informatie

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen.

Door middel van deze memo informeren wij u over de stand van zaken met betrekking tot het dossier hoogspanningslijnen. Gemeene Ede Memo Aan : Gemeeneraad Van : College van burgemeeser en wehouders Daum : 5 okober 203 Zaaknummer : 594 Opgeseld door : Rikker Sniselaar, Adviseur geluid, luchkwaliei en exerne veiligheid Bijlagen

Nadere informatie

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties

STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM. Protocol Collegiale Visitaties 1 STICHTING HET ZELFSTANDIG GYMNASIUM Proocol Collegiale Visiaies Inleiding Aanleiding projec collegiale visiaie De gymnasia van de SHZG werken seeds inensiever samen aan de kwaliei van de gymnasiumopleiding,

Nadere informatie

Testen aan de voorkant

Testen aan de voorkant esen als kriische Tesen aan de voorkan Opimaal rendemen halen ui s De meese organisaies zien esen als noodzakelijke en effecieve maaregel om de kwaliei van sysemen e bepalen en fouen erui e halen voorda

Nadere informatie

Master data management

Master data management meadaa Maser daa Aanpak voor opzeen van maserdaa-programma De kwaliei van de oenemende hoeveelheid daa in ondernemingen is van groo belang. Om die kwaliei e waarborgen kan maser daa worden oegepas. De

Nadere informatie

Softwarearcheologie als basis voor strategie

Softwarearcheologie als basis voor strategie sofware legacy Besuurlijke grip op sofware Sofwarearcheologie als basis voor sraegie Als he managemen grip wil krijgen op de sofware binnen de organisaie, kan onderzoek door onafhankelijke expers uikoms

Nadere informatie

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting

Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggerichte aanpak van pensioenvoorlichting Wie is er bang voor zijn pensioen? Pleidooi voor een vraaggeriche aanpak van pensioenvoorliching ERIK VAN DER SPEK De laase jaren is pensioenvoorliching vaak negaief in he nieuws gewees. Ui verschillende

Nadere informatie

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding

Zeven stappen naar succesvolle offshore uitbesteding globalisaie Zeven sappen naar succesvolle offshore uibeseding Een beheers proces voorkom eleursellingen Offshore uibeseding is een complexe manier van werken en er zijn veel verschillende onderwerpen die

Nadere informatie

Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk

Van grijs naar groen. Richtlijnen voor energiebesparingen in het rekencentrum. groene IT MVO. Esther Molenwijk Van grijs naar groen Richlijnen voor energiebesparingen in he rekencenrum Ook binnen de ICT-branche word men zich seeds bewuser van de invloed van hun acivieien op he klimaa. Seeds meer ICT-managers houden

Nadere informatie

Multidisciplinair veranderen

Multidisciplinair veranderen archiecuur Innovaief simuleer he verandervermogen Mulidisciplinair veranderen Zorgverzekeraars hebben voordurend e maken me veranderingen in regelgeving en producen. Di vereis een goede afsemming ussen

Nadere informatie

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer

Outsourcing. in control. kracht geworden. Ad Buckens en Dennis Houtekamer IT-audi & Ousourcing in conrol Leveranciersmanagemen en hird pary reporing Via ousourcing van sandaardprocessen proberen veel organisaies hun diensverlening aan de klan e verbeeren. Om in conrol e blijven

Nadere informatie

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel rends Impac op organisaie en informaievoorziening Transparanie: van bedreiging o businessmodel Transparanie is een rend die zowel in he bedrijfsleven als in de publieke secor langzaam maar zeker in krach

Nadere informatie

Testgedreven projectvoering

Testgedreven projectvoering esen Tesgedreven projecvoering Uiloop en budgeoverschrijding voorkomen In veel i-projecen worden fouen in requiremens en documenaie pas bij de esvoorbereiding ondek. Di is duur omda de fouen pas laa in

Nadere informatie

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd Tuinsijlen Tuinsijlen He aanleggen van een uin word voorafgegaan door he maken van een uinonwerp. Om de uin o een geheel e maken moe u in he onwerp rekening houden me een bepaalde uinsijl. Door allerlei

Nadere informatie

Rekenen banken te veel voor een hypotheek?

Rekenen banken te veel voor een hypotheek? Rekenen banken e veel voor een hypoheek? J.P.A.M. Jacobs en L.A. Toolsema Me enige regelmaa word door consumenen en belangenorganisaies gesuggereerd da banken de hypoheekrene onmiddellijk naar boven aanpassen

Nadere informatie

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John

haarlemmerolie van de IT? Tobias Kuipers en Per John Complexiei onder conrole, kosen inzichelijk? Naar een diensbare Gezien de populariei van is he goed eens erug e gaan naar de basis en e kijken naar wa SOA eigenlijk is, wa de redenen zijn om he in e voeren,

Nadere informatie

Evolueren met portfoliomonitoring

Evolueren met portfoliomonitoring sofware-engineering Evolueren me porfoliomonioring Toolki analyseer en visualiseer sofwaresysemen Door gebrek aan inzich beschouwen bedrijven hun sofwareporfolio vaak als weerbarsige en onbeheersbare doos

Nadere informatie

Ernst de Boer en Albert Kleinjan

Ernst de Boer en Albert Kleinjan archiecuur verzekeringen Inernaionale afsemming archiecuur noodzakelijk Archiecuurimpac van rends in de verzekeringswereld In de voorbije jaren is archiecuur vaak synoniem geworden aan beheersing : conroleren

Nadere informatie

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur

software Architectuur en dynamiek van productsoftware Architectuur productsoftware ontwikkelt evolutionair architectuur archiecuur sofware Archiecuur producsofware onwikkel evoluionair Archiecuur en dynamiek van producsofware Producsofwareonwikkeling ken een voorgeschreven dynamiek waarin produc- en procesverbeeringen een

Nadere informatie

Cloud computing: waar begin je aan?

Cloud computing: waar begin je aan? cloud compuing Cloud compuing: waar begin je aan? Succesfacoren voor cloud compuing Cloud compuing is er en gaa nie meer weg. In 2010 sond he helemaal bovenaan in Garners hype cycle. Da geef aan da er

Nadere informatie

Geen enkel lakproces is gelijk aan andere systemen.

Geen enkel lakproces is gelijk aan andere systemen. My of i l er ec hni eki n er na i ona l T : +31( 0) 481461191 E : i nf o@my ogend. c om W: www. my ogend. c om Pos a dr es Wi l l em Al e x a nder s r a a 23c 6691E EGend Geen enkel lakproces is gelijk

Nadere informatie

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis

De Woordpoort. De besteksverwerker van Het Digitale Huis De Woordpoor De beseksverwerker van He Digiale Huis Een STABU-beseksverwerker zonder weerga. Verfrissend eenvoudig en och me meer mogelijkheden dan welke andere beseksverwerker ook. Zeer uigebreide mogelijkheden

Nadere informatie

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten?

Hoe goed bent u in control over de robuustheid van uw ICT-keten? IT-audi & Hoe goed ben u in conrol over de robuusheid van uw ICT-keen? Mehodiek voor bepalen van mae van beheersing van robuusheid in ICT-keens ICT-keens worden enerzijds seeds complexer en anderzijds

Nadere informatie

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl

Etagevloeren. Ruimte creëren doe je met Nolte Opslag Systemen. www.nolteopslagsystemen.nl Eagevloeren Ruime creëre g Sysemen g Sysemen is gespecialiseerd in de producie en levering van Eagevloeren. Een eagevloer ook wel enresol, mezzanine, ussenvloer, verdiepingsvloer of bordes genoemd, is

Nadere informatie

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland

Simulatiestudie naar Methodebreuken in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland Simulaiesudie naar Mehodebreuken in he Onderzoek Verplaasingen in Nederland Bianca Wouers Cenraal Bureau voor de Saisiek bias@cbs.nl Jan van den Brakel Cenraal Bureau voor de Saisiek jbrl@cbs.nl Bijdrage

Nadere informatie

Privacy en cloud computing

Privacy en cloud computing legale kaders Privacy en cloud compuing Beveiliging van persoonsgegevens in de cloud E-mail leen zich goed als cloudservice. He voordeel is da de ICT-afdeling geen eigen mailserver hoef op e zeen, wa efficiëner

Nadere informatie

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis

De Droomstroom. Het project/document-beheerprogramma van Het Digitale Huis De Droomsroom He projec/documen-beheerprogramma van He Digiale Huis In he bouwvoorbereidingsproces spelen seeds meer gegevens een rol. We produceren als bezeenen informaie me een keur aan compuerprogramma

Nadere informatie

Gebruik van condensatoren

Gebruik van condensatoren Gebruik van condensaoren He spanningsverloop ijdens he laden Als we de schakelaar s sluien laden we de condensaor op. De condensaorspanning zal oenemen volgens een exponeniële funcie en de spanning over

Nadere informatie

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1

GEBRUIKSAANWIJZING. Binnenunit voor lucht-waterwarmtepompsysteem EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 GEBRUIKSAANWIJZING Binnenuni voor luch-waerwarmepompsyseem en opies EKHBRD011ABV1 EKHBRD014ABV1 EKHBRD016ABV1 EKHBRD011ABY1 EKHBRD014ABY1 EKHBRD016ABY1 EKHBRD011ACV1 EKHBRD014ACV1 EKHBRD016ACV1 EKHBRD011ACY1

Nadere informatie

Gebouwautomatisering. Science Park. Drie gebouwen, één systeem, of toch niet?

Gebouwautomatisering. Science Park. Drie gebouwen, één systeem, of toch niet? Gebouwauomaisering WKO Amserdam Science Park Drie gebouwen, één syseem, o och nie? B+U 2 2014 33 In de bouw is men gewend e wheelen en e dealen binnen besaande siuaies. Zo ook was he geval bij de realisaie

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 2013 IB 275-1T31FD Volg u in 2013 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVC-procedure (Erkenning Verworven Compeenies)?

Nadere informatie

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken.

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken. Wa is een raining? He doel van een rainingssessie is om me he eam en de spelers vasgeselde doelsellingen e bereiken. De doelselling van de raining bepaal de inhoud van de rainingssessie. De keuze van de

Nadere informatie

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte

Voorkom onzichtbare verspilling: energiebehoefte Voorkom onzichbare verspilling: energiebehoefe van sofware Energie besparen dankzij zuinigere sofware De afgelopen jaren is de energie-efficiënie van ICT-sysemen al serk oegenomen als gevolg van de behoefe

Nadere informatie

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS

Wind en water in de Westerschelde. Behorende bij de Bacheloropdracht HS Behorende bij de Bacheloropdrach HS Door: Julia Berkhou Lena Jezuia Sephen Willink Begeleider: Prof.dr. A.A. Soorvogel Daum: 17 juni 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Achergrondinformaie 3 2.1 He geij.................................

Nadere informatie

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor

In dít artike] wordt ingegaan op ontwikkelingen in de informatie technologie (IT) en de consequenties die dit heeft voor Sae of he ar van securiy echnologie nvloed van veranderingen in de infornøie eclnologie op beveiliging Àueur: ir. Paul Overbeek Fysisch en Elekronísch Laboraoriu n - TNO Posbus 96864, 2509,JG Den Haag

Nadere informatie

Een methodische aanpak voor legacy

Een methodische aanpak voor legacy Een mehodische aanpak voor legacy Assessmens resuleren in vier mogelijke sraegieën Legacysysemen vormen een acuu probleem als onderhoud onmogelijk word door verdwijnende kennis of beëindigde onderseuning

Nadere informatie

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis

De Knaakbaak. Het begrotingsprogramma van Het Digitale Huis De Knaakbaak He begroingsprogramma van He Digiale Huis De Knaakbaak - gemaak door De Twee Snoeken Auomaisering - is een nieuwkomer in begroingsland, waarvan he markaandeel gesaag begin e groeien. He programma

Nadere informatie

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering

Er zijn deeloplossingen voor de verschillende architectuurterreinen beschikbaar, zoals de Unified Modeling Language (UML) voor softwaremodellering business alignmen case Overkoepelende aal en echnieken ArchiMae-mehode verbind archiecuurdomeinen In juli 2002 sare een aanal Nederlandse insiuen en bedrijven he projec ArchiMae. He doel is een aal voor

Nadere informatie

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn.

Lees deze bijsluiter op een rustig moment aandachtig door, ook als dit geneesmiddel al eerder aan u werd toegediend. De tekst kan gewijzigd zijn. I B2.4. Onwerp van de bijsluier voor HepBQuin Informaie voor de paiën Lees deze bijsluier op een rusig momen aandachig door, ook als di geneesmiddel al eerder aan u werd oegediend. De eks kan gewijzigd

Nadere informatie

Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kunst Beroepsvereniging van Beeldende Kunstenaars BBK Amsterdam

Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kunst Beroepsvereniging van Beeldende Kunstenaars BBK Amsterdam Leveringsvoorwaarden voor werken van beeldende kuns Beroepsvereniging van Beeldende unsenaars BB Amserdam Gedeponeerd er griffie van de Arrondissemens-Rechbank e Amserdam d.d. 23-6-1983 onder nummer 174/1983

Nadere informatie

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten

Juli 2003. Canonpercentages Het vaststellen van canonpercentages bij de herziening van erfpachtcontracten Canonpercenages He vassellen van canonpercenages bij de herziening van erfpachconracen Juli 23 SBV School of Real Esae Drs. L.B. Uienbogaard Drs. J.P. Traudes Inhoud Blz. 1. Inleiding... 3 2. Toeliching

Nadere informatie

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem

Fibbe Advocaten. Wilhelminastraat 66. 2011 VP Haarlem Fibbe Advocaen Wilhelminasraa 66 2011 VP Haarlem Wij, Fibbe Advocaen e Haarlem, doen ons bes om u zoveel mogelijk van diens e zijn. Daarom willen wij u vragen mee e werken aan een klanevredenheidsonderzoek.

Nadere informatie

Belasting en schenken 2013

Belasting en schenken 2013 Belasing en schenken 2013 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 - Formules voor groei

Hoofdstuk 2 - Formules voor groei Moderne wiskunde 9e ediie Havo A deel Uiwerkingen Hoofdsuk - Formules voor groei bladzijde 00 V-a = 08, ; 870 08, ; 70 0, 8; 60 00 00 870 70 08,, gemiddeld 0,8 b De beginhoeveelheid is 00 en de groeifacor

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl) Wiskunde B (nieuwe sijl) Examen VW Voorbereidend Weenschappelijk nderwijs Tijdvak Donderdag 22 mei 3.30 6.30 uur 20 03 Voor di examen zijn maximaal 83 punen e behalen; he examen besaa ui 20 vragen. Voor

Nadere informatie

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs

Aandacht voor allochtone studenten in het hoger onderwijs Aandach voor allochone sudenen in he hoger onderwijs Inhoudsopgave Samenvaing en conclusies 5 1 Inleiding 15 1.1 Achergrond van he onderzoek 15 1.2 Opze van he onderzoek 16 1.3 Analyse van de nonrespons

Nadere informatie

lsolatieboxen met of zonder sluis?

lsolatieboxen met of zonder sluis? lsolaieboxen me of zonder sluis? Modelonderzoek naar he risico voor kruisinfecies bij verschillende bouwkundige onwerpen voor een medium-care verpleegafdeling in he Wilhelmina Kinderziekenhuis e Urech

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correcievoorschrif VWO 009 ijdvak wiskunde A, He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de beoordeling

Nadere informatie

Pda s in de organisatie

Pda s in de organisatie mobiel werken Handvaen voor mobiel beleid Pda s in de organisaie He gebruik van pda s in organisaies is aanrekkelijk omda werknemers daarmee alijd en overal over de laase informaie kunnen beschikken. De

Nadere informatie

Integratiepracticum III

Integratiepracticum III Inegraiepracicum III Casus I Projecevaluaie Irrigaie landbouwgronden in Ruriania Bas Beerenhou (556622) & Cliff Voeelink (554506) Deadline casus I: 2 januari 2007 TR2 Inleiding Er zijn een hoop derdewereldlanden.

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2015

Correctievoorschrift VWO 2015 Correcievoorschrif VWO 205 ijdvak wiskunde C (pilo) He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor

Nadere informatie

Belasting en schenken 2012

Belasting en schenken 2012 Belasing en schenken 2012 Krijg u een schenking? Dan moe u misschien schenkbelasing bealen. Doe u een schenking? Dan kun u die schenking mogelijk als gif van de belasing afrekken. In deze brochure lees

Nadere informatie

CONVE NANT KI N DEROPVANG EN ONDERWIJS

CONVE NANT KI N DEROPVANG EN ONDERWIJS CONVE NANT K N DEROPVANG EN ONDERWJS { ( ì 'h!\ irl Ëf \- 'v 1, û \ e a i '.* L(l. ìli-, \ i, ù. * qr 'L,i /,! 2. \ al> - ç Di convenan beschrijf de samenwerkingsafspraken ussen de aanbieders van Kinderopvang

Nadere informatie

Lans Bovenberg, Roel Mehlkopf en Theo Nijman Techniek achter persoonlijke pensioenrekeningen in de uitkeringsfase. Netspar OCCASIONAL PAPERS

Lans Bovenberg, Roel Mehlkopf en Theo Nijman Techniek achter persoonlijke pensioenrekeningen in de uitkeringsfase. Netspar OCCASIONAL PAPERS Nespar OCCASIONAL PAPERS Lans Bovenberg, Roel Mehlkopf en Theo Nijman Techniek acher persoonlijke pensioenrekeningen in de uikeringsfase Techniek acher persoonlijke pensioenrekeningen in de uikeringsfase

Nadere informatie

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur

De essenties van drie jaar NK ICT Architectuur Trends in de inzendingen De essenies van drie jaar NK ICT Archiecuur He Nederlands Kampioenschap ICT Archiecuur is voor he eers georganiseerd in 2004 en heef o nu oe geleid o 25 archiecuurbeschrijvingen.

Nadere informatie

4.9 Berekening van dragend metselwerk onderworpen aan verticale belasting

4.9 Berekening van dragend metselwerk onderworpen aan verticale belasting De radioaciviei die mogelijk word uigesraald in consrucies, is hoofdzakelijk e wijen aan de aanwezigheid van radium (Ra 226) en/of horium (Th 232) in de kelder en in de gebruike maerialen. Ui de ondersaande

Nadere informatie

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse

case Gelaagde berichtenuitwisseling strafrechtsketen Respect voor verschillen en uiteenlopende bevoegdheden xml/integratie Brian Dommisse xml/inegraie Respec voor verschillen en uieenlopende bevoegdheden Gelaagde berichenuiwisseling in de srafrechskeen He programma epv houd zich bezig me elekronische berichenuiwisseling in de srafrechskeen.

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing IB 266-1T02FD (2464) Sudiekosen of andere scholingsuigaven Volgde u in een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven 12345 20 Aanvullende oeliching Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 20 Volg u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Dan mag u de uigaven hiervoor, zoals lesgeld en de uigaven

Nadere informatie

Onrendabele top berekeningsmethodiek. M. de Noord E.J.W. van Sambeek

Onrendabele top berekeningsmethodiek. M. de Noord E.J.W. van Sambeek Augusus 2003 ECN-C--03-077 Onrendabele op berekeningsmehodiek M. de Noord E.J.W. van Sambeek Veranwoording Di rappor is geschreven in opdrach van he Miniserie van Economische Zaken onder he ECN raamwerkconrac

Nadere informatie

Toelichting Hoe gebruikt u deze toelichting? Correspondentieadres Wat is een schenking? Voor meer ontvangers samen aangifte doen

Toelichting Hoe gebruikt u deze toelichting? Correspondentieadres Wat is een schenking? Voor meer ontvangers samen aangifte doen 2011 Toeliching Aangife schenkbelasing Di is een oeliching bij he formulier Aangife schenkbelasing. Deze oeliching besaa ui vier onderdelen: A Algemene informaie over de schenkbelasing B Uileg bij de vragen

Nadere informatie

Oefeningen Elektriciteit I Deel Ia

Oefeningen Elektriciteit I Deel Ia Oefeningen Elekriciei I Deel Ia Di documen beva opgaven die aansluien bij de cursuseks Elekriciei I deel Ia ui he jaarprogramma van de e kandidauur Indusrieel Ingenieur KaHo Sin-Lieven.. De elekrische

Nadere informatie

Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur

Een risico- en kostengedreven aanpak voor architectuur Een risico- en kosengedreven aanpak voor archiecuur Risico- en kosenmanagemen als primair businessdoel Archiecuur is e beschouwen als een discipline die gedreven word door risico s en kosen. Risico- en

Nadere informatie

Bijverdiensten of opbrengsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of opbrengsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2014 voor buienlands belasingplichigen IB 264-1T41FD BUI Bijverdiensen of opbrengsen als Werke u in 2014 als freelancer of gasouder of had u bijverdiensen? Selde u een beziing,

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholings uitgaven

Studiekosten of andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 Sudiekosen of andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven 20 Aanvullende oeliching bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1T12FD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoorde

Maatschappelijk verantwoorde groene IT MVO Meer dan alleen maar groene IT Maaschappelijk veranwoorde informaievoorziening en IT Organisaies zijn seeds meer bezig me duurzaamheid en maaschappelijk veranwoord ondernemen (mvo). De aueurs

Nadere informatie

Voorwoord. editie juli 2014

Voorwoord. editie juli 2014 ediie juli 2014 Voorwoord Graag vraag ik uw aandach voor deze nieuwsbrief. Opnieuw zoals u van ons gewend ben een nieuwsbrief vol lezenwaardige zaken. Ook een nieuwsbrief die op een bijzonder momen uikom.

Nadere informatie

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2011 11 U verbouwde bijvoorbeeld een pand, zoda er afzonderlijke apparemenen zijn onsaan die u verkoch of nog gaa verkopen. he voor en minse 30% zelf uivoeren van groo onderhoud

Nadere informatie

Studiekosten en andere scholings uitgaven

Studiekosten en andere scholings uitgaven bij aangife inkomsenbelasing 20 IB 266-1TFD (2576) Sudiekosen en andere scholings uigaven Volgde u in 20 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVCprocedure (Erkenning

Nadere informatie

Screen. Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benutten. mei 2010. Highlights

Screen. Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benutten. mei 2010. Highlights Screen mei 2010 Voordelen van de fusie zoveel mogelijk benuen Voor u lig he nieuwe magazine Screen van Bevolkingsonderzoek Zuid-Wes. In di magazine willen we de parijen die bij he bevolkingsonderzoek naar

Nadere informatie

Achter de schermen Hoe Ontstaat een Geologische Kaart

Achter de schermen Hoe Ontstaat een Geologische Kaart Acher de schermen Hoe Onsaa een Geologische Kaar Deze presenaie oon de hoofdlijnen van een projec in één van de weinige onsluiingsgebieden van he Massief van Braban: Halle-Lembeek. Alhoewel he een klein

Nadere informatie

OVERZICHT. De Raad 09-12-2014 Aanvang: 19:00. Vermeerzaal 1.03. Tijd. Molendijkzaal 0.01. Raadzaal 1.02. Het Plein 19:00

OVERZICHT. De Raad 09-12-2014 Aanvang: 19:00. Vermeerzaal 1.03. Tijd. Molendijkzaal 0.01. Raadzaal 1.02. Het Plein 19:00 OVERZICHT De Raad 0--0 anvang: :00 Tijd Raadzaal.0 Molendijkzaal 0.0 Vermeerzaal.0 He Plein :00 :0 Tweerichingenvarian omgeving Kersenbaan vrz: Dijkserhuis pfh: Buijelaar secr: Bongers Onwikkeling groenvisie

Nadere informatie

Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op marktwaardebasis

Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op marktwaardebasis Onderzoek naar waarschuwingsniveaus voor de dekkingsgraad op markwaardebasis Jasper Holke Klein Juni 2009 Vrije Universiei Faculei der Exace Weenschappen Sudieriching Bedrijfswiskunde en Informaica De

Nadere informatie

64% 70% 94% 85% 87% 73% 67% 75% 93% 60% 70% 100% 90% 100% 75% 70% 85% 100% Groen Vrij Internet Partij. Stelling CDA VVD D66 PvdA Groen Links

64% 70% 94% 85% 87% 73% 67% 75% 93% 60% 70% 100% 90% 100% 75% 70% 85% 100% Groen Vrij Internet Partij. Stelling CDA VVD D66 PvdA Groen Links Semwijzer COC Nederland Gayvoe parijvergelijking 2006 www.gayvoe.nl Parij is he zeer oneens Parij is he oneens Parij voel er wel wa voor Parij is posiief Selling CDA VVD D66 PvdA Algehele score Gelijke

Nadere informatie

Deel 2. Basiskennis wiskunde

Deel 2. Basiskennis wiskunde Deel 2. Basiskennis wiskunde Vraag 26 Definieer de funcie f : R R : 7 cos(2 ). Bepaal de afgeleide van de funcie f in he pun 2π/2. (A) f 0 ( 2π/2) = π (B) f 0 ( 2π/2) = 2π (C) f 0 ( 2π/2) = 2π (D) f 0

Nadere informatie

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, gastouder, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2012 12 freelancer, gasouder, aries of apparemenen zijn onsaan die u verkoch of nog gaa verkopen. he voor en minse 30% zelf uivoeren van groo onderhoud of andere aanpassingen

Nadere informatie

Seizoencorrectie. Marcel van Velzen, Roberto Wekker en Pim Ouwehand. Statistische Methoden (10007)

Seizoencorrectie. Marcel van Velzen, Roberto Wekker en Pim Ouwehand. Statistische Methoden (10007) 109 Seizoencorrecie Marcel van Velzen, Robero Wekker en Pim Ouwehand Saisische Mehoden (10007) Den Haag/Heerlen, 2010 Verklaring van ekens. = gegevens onbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig

Nadere informatie

Voorwoord. nuoktober. 1 Voorwoord voorzitter pensioenfonds. 2 Update van de financiële positie. 3 Eerste baan?

Voorwoord. nuoktober. 1 Voorwoord voorzitter pensioenfonds. 2 Update van de financiële positie. 3 Eerste baan? acuele informaie voor alle deelnemers, gewezen deelnemers en gepensioneerden van he pensioenfonds o Voorwoord nuoober Veel pensioenfondsen vereren in zwaar weer door de financiële crisis, vooral door de

Nadere informatie

2.4 Oppervlaktemethode

2.4 Oppervlaktemethode 2.4 Opperlakemehode Teken he --diagram an de eenparige beweging me een snelheid an 10 m/s die begin na 2 seconden en eindig na 4 seconden. De afgelegde weg is: =. (m/s) In he --diagram is de hooge an de

Nadere informatie

Overzicht. Inleiding. Classificatie. NP compleetheid. Algoritme van Johnson. Oplossing via TSP. Netwerkalgoritme. Job shop scheduling 1

Overzicht. Inleiding. Classificatie. NP compleetheid. Algoritme van Johnson. Oplossing via TSP. Netwerkalgoritme. Job shop scheduling 1 Overzich Inleiding Classificaie NP compleeheid Algorime van Johnson Oplossing via TSP Newerkalgorime Job shop scheduling 1 Inleiding Gegeven zijn Machines: M 1,,..., M m Taken: T 1, T 2,... T n Per aak

Nadere informatie

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter

Bijverdiensten of inkomsten als freelancer, alfahulp, artiest of beroepssporter bij aangife inkomsenbelasing 2012 12 U verbouwde bijvoorbeeld een pand, zoda er afzonderlijke apparemenen zijn onsaan die u verkoch of nog gaa verkopen. he voor en minse 30% zelf uivoeren van groo onderhoud

Nadere informatie

digitale signaalverwerking

digitale signaalverwerking digiale signaalverwerking deel 2: sampling en digiale filerechniek Hoewel we de vorige keer reeds over he samplen van signalen gesproken hebben, komen we daar nu op erug, om de ermee samenhangende effecen

Nadere informatie

Hogerbeetsstraat 18-B. 3039 XJ Rotterdam. Vraagprijs: 220.000 k.k. Woonbron Makelaars. woonoppervlakte 100 m2 3 slaapkamers te koop

Hogerbeetsstraat 18-B. 3039 XJ Rotterdam. Vraagprijs: 220.000 k.k. Woonbron Makelaars. woonoppervlakte 100 m2 3 slaapkamers te koop Hogerbeessraa -B 303 XJ Roerdam woonoppervlake 100 m 3 slaapkamers e koop Vraagprijs: 0.000 k.k. Woonbron Makelaars info@woonbronmakelaars.nl 010-0 00 www.woonbronmakelaars.nl Kenmerken Locaie Energie

Nadere informatie

www.aarde nu Voor een profielwerkstuk over de aarde Tweede Fase havo/vwo Leerlingenboekje wiskunde

www.aarde nu Voor een profielwerkstuk over de aarde Tweede Fase havo/vwo Leerlingenboekje wiskunde Voor een profielwerksuk over de aarde www.aarde nu In opdrach van: Vrije Universiei Amserdam Universiei van Amserdam Technische Universiei Delf Universiei Urech Wageningen Universiei Teksen: Gerard Heijmeriks

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO 2014

Correctievoorschrift VWO 2014 Correcievoorschrif VWO 04 ijdvak nauurkunde He correcievoorschrif besaa ui: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor de beoordeling

Nadere informatie

Manu De Backer en Carlos De Backer

Manu De Backer en Carlos De Backer service-oriened archiecure Inleiding in BPMN Karakerisieken en mogelijkheden van de modelleringsaal Bedrijfsprocessen kunnen beschreven worden aan de hand van de gesandaardiseerde grafische noaie Business

Nadere informatie

Blok 1 - Vaardigheden

Blok 1 - Vaardigheden 6 Blok - Vaardigheden Blok - Vaardigheden Exra oefening - Basis B-a Bij abel A zijn de facoren achereenvolgens 8 : = 6 ; 08 : 8 = 6 en 68 : 08 = 6. Bij abel A is sprake van exponeniële groei. Bij abel

Nadere informatie

Bijlage V Bepalingsmethode van het peil van primair energieverbruik van woongebouwen

Bijlage V Bepalingsmethode van het peil van primair energieverbruik van woongebouwen VEA 1 Bepalingsmehode van he peil van primair energieverbruik van woongebouwen bvr 19//21 b.s. 8/12/21 wijz. bvr 2/5/2 b.s. 29/8/2 (inwerkingreding 8/9/2) Deze bijlage is enkel van oepassing op dossiers

Nadere informatie

Het wiskunde B1,2-examen

Het wiskunde B1,2-examen Ger Koole, Alex van den Brandhof He wiskunde B,2 examen NAW 5/4 nr. 2 juni 2003 65 Ger Koole Faculei der Exace Weenschappen, Afdeling Wiskunde, Vrije Universiei, De Boelelaan 08 a, 08 HV Amserdam koole@cs.vu.nl

Nadere informatie

Samenvatting Natuurkunde 1 HAVO Beweging

Samenvatting Natuurkunde 1 HAVO Beweging Beweging Samenvaing Nauurkunde HAVO Eenparig rechlijnige beweging a Eenparig versnelde rechlijnige beweging a a = consan a = 0 m/s Oppervlake = v = 0 m/s Oppervlake = v v v v = consan v() = a Oppervlake

Nadere informatie

Beveiligingsunits Micrologic 2.0 A, 5.0 A, 6.0 A, 7.0 A Laagspanningsapparatuur

Beveiligingsunits Micrologic 2.0 A, 5.0 A, 6.0 A, 7.0 A Laagspanningsapparatuur Beveiligingsunis Micrologic.0, 5.0, 6.0, 7.0 Laagspanningsapparauur Gebruikshandleiding We do more wih elecriciy Beveiligingsunis Micrologic.0, 5.0, 6.0, 7.0 Kennismaken me de beveiligingsuni Beveiligingsuni

Nadere informatie

Gouden tijden voor beleggers in vastgoed? Waarom deze nieuwsbrief?

Gouden tijden voor beleggers in vastgoed? Waarom deze nieuwsbrief? Vasgoedkran nieuwsbrief me onmisbare informaie voor beleggers in vasgoed. Gouden ijden voor beleggers in vasgoed? Waarom deze nieuwsbrief? Als u een belegging in vasgoed wil doen, heef u informaie nodig.

Nadere informatie

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes.

t Ik bekijk de plaatjes, de titel en de tussenkopjes. 2.1 LWB 7A-20 Les: Geen vis INFORMATIE Leeseks Teks 1: informaieve eks over walvissen. Teks 1: oud AVI 9; nieuw AVI M6. Zie ook sofware. Cenrale sraegie/leerdoel Teks inerpreeren: je bedenk de hoofdvraag

Nadere informatie

Brandveilig Constructief Ontwerp Toepassing van de nieuwe op performantiecriteria gebaseerde ontwerpcodes

Brandveilig Constructief Ontwerp Toepassing van de nieuwe op performantiecriteria gebaseerde ontwerpcodes Toepassing van de nieuwe op performaniecrieria gebaseerde onwerpcodes Case sudie Paershofkerk Conac: Parners: Dr. Ir. Lincy Pyl Docen Bouwkunde Hogeschool voor Weenschap & Kuns Campus DE NAYER Jan De Nayerlaan

Nadere informatie

1 Inleidende begrippen

1 Inleidende begrippen 1 Inleidende begrippen 1.1 Wanneer is een pun in beweging? Leg di ui aan de hand van een figuur. Rus en beweging (blz. 19) Figuur 1.1 Een pun in beweging 1.2 Wanneer is een pun in rus? Leg di ui aan de

Nadere informatie

C. von Schwartzenberg 1/11

C. von Schwartzenberg 1/11 G&R havo A deel C von Schwarzenberg 1/11 1a m 18:00 uur He verbruik was oen ongeveer 1150 kwh 1b Minimaal ongeveer 7750 kwh (100%), maimaal ongeveer 1150 kwh (145,%) Een oename van ongeveer 45,% 1c 1d

Nadere informatie

stand van zaken. Guido Bayens

stand van zaken. Guido Bayens archiecuur overheid Gecompliceerde pas de deux De elekronische overheid word onder archiecuur gebouwd De overheid saa voor de groe uidaging haar elekronische diensverlening ui e breiden en e opimaliseren.

Nadere informatie

X Y e. p n+ e. X Y e. Y(stabiel)

X Y e. p n+ e. X Y e. Y(stabiel) Faculei Bèaweenschappen Ioniserende Sralen Pracicum chergrondinformaie Eigenschappen van ioniserende sraling Bij he uizenden van ioniserende sraling röngensraling en α-, β- en γ-sraling door maerie gaa

Nadere informatie