Match-mismatch in de O&O-bestedingen van Vlaamse en Belgische bedrijven in termen van de evolutie van sectoriële aandelen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Match-mismatch in de O&O-bestedingen van Vlaamse en Belgische bedrijven in termen van de evolutie van sectoriële aandelen"

Transcriptie

1 32 Match-msmatch n de O&O-bestedngen van Vlaamse en Belgsche bedrjven n termen van de evolute van sectorële aandelen Wm Meeusen (Unverstet Antwerpen) Sgrd Suetens (Unverstet Antwerpen)

2 2 E n g l s h Englsh abstract a b s t r a c t The paper examnes the sectoral match-msmatch phenomenon wth respect to R&D-expendtures by means of a constant-maret-share (CMS) analyss, focusng on the so-called dynamc adaptaton component of the sharechanges. The analyss s carred out for the Flanders regon and for Belgum as a whole n the context of a large subset of OECD countres. The avalablty on a suffcently detaled sectoral level of the ANBERD-data for the dfferent countres, and the occurrence of statstcal breas n the seres, made t necessary to splt the analyss n two parts, one for the perod and one for The most mportant adapton effects for Flanders that were found n the early perod are the followng: a (relatvely modest) postve growth-adaptaton effect n the ICTsector, and two (relatvely modest) postve stagnatonadaptaton effects n the chemcal sector and n the sector of rubber and plastcs. Durng the more recent perod we fnd one (relatvely mportant) negatve growth-adaptaton effect n the pharmaceutcal sector and a number of (relatvely modest) postve growth-adaptaton effects n, most promnently, the sectors of rubber and plastcs and of nstruments. If we assocate negatve growth- and stagnaton-adaptaton effects wth msmatches n the flow of R&D-expendtures then ths result mght ndcate that the ndeed strong growth n R&D-expendtures n the Flemsh pharmaceutcal ndustry has not been strong enough n order to eep pace n an nternatonal context. Apart from the match-msmatch ssue t appeared that the manufacturng ndustry n Flanders, but even more outspoenly n Belgum as a whole, there occurred a global loss n R&D-share n the seventes and the eghtes. In the nnetes however, most of all n Flanders, ths loss was more than made good.

3 3 I n h o u d s t a f e l Inhoudstafel Englsh abstract Samenvattng Voorwoord Inledng 1. De CMS-methode 2. De data 3. Match-msmatch n Vlaamse en Belgsche O&O-bestedngen 4. De Belgsche en Vlaamse O&O-ntenstet herbereend Concluse Bjlagen Referentes

4 4 S a m e n v a t t n g Samenvattng Het utgangspunt van deze paper s dat een matchmsmatch fenomeen ten aanzen van prvate O&O-bestedngen op sectoreel nveau goed an gecapteerd worden mddels een constant-maret-share (CMS) analyse, waarbj de aandacht toegesptst wordt op de zg. dynamsche aanpassngscomponent. De analyse wordt utgevoerd voor Vlaanderen en voor Belgë n zjn geheel n de context van een grote subset van OESO-landen. De beschbaarhed op voldoende gedetalleerd sectoreel nveau van de ANBERD-gegevens n de verschllende landen, en de statstsche breuen de zch voordoen, noopte tot opdelng van de analyse n twee aparte deelperodes: en De belangrjste aanpassngseffecten voor Vlaanderen zjn de volgende: n de vroege perode een (relatef bepert) postef groe-aanpassngseffect n de ICT-sector, en twee (relatef beperte) posteve stagnate-aanpassngseffecten n de sectoren cheme en rubber en plaste. Voor de latere perode s er één (tamelj belangrj) negatef n de farmaceutsche sector, en een aantal (relatef beperte) posteve groe-aanpassngseffecten n o.a. rubber en plaste en nstrumenten. Inden we negateve groe- en stagnate-aanpassngseffecten assocëren met msmatches, dan zou dt unnen beteenen dat n de farmaceutsche sector de welswaar stere groe n de O&O-bestedngen toch net ster genoeg s geweest om op nternatonaal vla gelje tred te houden. Los van de match-msmatch aspecten hebben we unnen vaststellen dat n de ndustre n Vlaanderen, maar nog meer n Belgë n zjn geheel genomen, er dudelj sprae was van globaal verles aan O&O-aandeel n OESO-verband n de zeventger en tachtger jaren, maar dat het opgelopen verles, vooral n Vlaanderen, meer dan werd goedgemaat tjdens de negentger jaren.

5 57 V o o r w o o r d Voorwoord Is Vlaanderen compettef op de wereldmart voor O&O? Zjn de Vlaamse O&O-acteve bedrjven mee met de nternatonale trends? Evolueren de Vlaamse O&Ospecalsates n de rchtng van de trends? Match of msmatch? De voorlggende stude bejt de vraag naar de nternatonale postonerng van de O&O-nspannngen van de Vlaamse bedrjven op een andere maner dan va de lassee ntenstet (O&O/BBP). Op bass van de hstorsche reconstructe van de O&O-statsteen voor Vlaanderen snds de jaren tachtg (ze IWT-Stude nr ) wordt onderzocht hoe het aandeel van de Vlaamse bedrjven n de globale O&O-actvtet s geëvolueerd, en hoe de sectoraandelen bnnen de Vlaamse O&O evolueren, vergeleen met de nternatonale trends. Deze hstorsche analyse s geen vrjbljvend, wetenschappelje oefenng. Zj geeft ons het bassmateraal voor een beter begrp van de fundamentele dynameen en enmeren van het Vlaams nnovatesysteem. Match of msmatch s dan een vraag de zch stelt op het nveau van het economsch beled. Wele bestaande specalsates moeten verstert worden, en wele nog weng ontwelde gebeden moeten opgewert tot neuwe specalsates? De O&O-nspannngen van de bedrjven n Vlaanderen bereen een compettef nveau : 1,3% van het BBP t.o.v. van een Europees gemddelde van 1,25%. De laatste jaren heeft de Vlaamse overhed oo bjzondere nspannngen gedaan om de fnancerng van de O&O-bestedngen door de overhed op een hoger nveau te tllen. De omvang van de nvesterngen n O&O wordt algemeen beschouwd als een noodzaelje voorwaarde voor het waarborgen van de toeomstge economsche welvaart n een ennseconome. Vlaanderen heeft n de jaren negentg zjn martaandeel n de nternatonale O&O-bestedngen gevoelg unnen verhogen dan zj een meer dan gemddelde toename van de O&O-ntenstet. Maar een andere utdagng s echter om de effcëncy van de bestede mddelen te vergroten n termen van de sectorverdelng. De competteve poste van de Vlaamse O&O heeft mmers voordeel bj het gebruen van zjn sectorale specalsatevoordelen n termen van schaalgrootte, synerge, clusterng. Deze specalsate s ster pad-afhanelj, gebaseerd op hstorsche stertes, maar vraagt oo tjdge bjsturng naar voor de economsche verneuwng belangrje domenen. Deze stude toont snds de jaren tachtg een structurele verschuvng n de nternatonale postonerng van de Vlaamse O&O van de metaalgebonden sectoren naar chemsche actvteten. De auteurs geven aan dat wellcht een ans werd gemst om de relatef stere specalsate n de farmaceutsche sector verder te ontwelen, want op dt onderzoesdomen werd martaandeel verloren. Snds het mdden van de jaren negentg (de stude brengt herover nog geen data) ennen we n Vlaanderen een stere opomst van neuwe, enns-gedreven sectoren n de ICT-sfeer, de botechnologe en de neuwe materalen. Deze groepolen zjn rechtstrees geënt op belangrje O&O-nvesterngen. In tegenstellng tot de jaren tachtg s er een rachtg Vlaams O&O-beled om deze ontwelng te ondersteunen. De ICT-projecten b.v. unnen reenen op ca de helft van de IWT-steun. De stude s het resultaat van IWT-opdrachten naar een algemene verennng van het Vlaams nnovatesysteem. Dt soort opdrachten s ondertussen geïntegreerd n het Programma Beledsgercht Onderzoe onder beheer van de Admnstrate Wetenschap en Innovate. Om de beledsvses beter te onderbouwen en de nodge euzes scherper te unnen stellen, s het bassonderzoe naar neuwe beledsparameters zoals O&O-aandelen, een waardevolle nput. De aandachtge lezer vndt her stof voor debat. Chrstne Claus Drecteur-generaal Paul Zeeuwts Voorztter

6 6

7 7 I n l e d n g Inledng De welvaart en de toeomstperspecteven van een land of rego hangen nauw samen met de mate, de rchtng en de snelhed waarmee technologsche verneuwngen geïntroduceerd en geabsorbeerd worden. De nput n termen van O&O-nspannngen s hern van doorslaggevend belang, en dus oo het beled terzae van de overhed. Om dt beled te unnen optmalseren s het nodg dat de overhed een goed nzcht heeft n eventuele msmatches tussen enerzjds de nspannngen de n het verleden n egen land of rego zjn geleverd geworden, en de nternatonale trends de zch n dt verband afteenen. Zjn m.a.w. de O&O-nspannngen n de eerste plaats n de sectoren geleverd geworden de, mt Rücscht, wereldwjd als belangrj vanut technologsch oogpunt unnen geïdentfceerd worden? Een constant-maret-shares (CMS) analyse, waarbj een dudelj ondersched aan het lcht omt tussen zuvere compettvtetseffecten en composte- (d.. structurele ) effecten, s één van de voor de hand lggende maneren om deze vraag te beantwoorden. In hoofdstu 1 gaan we n op de methodologsche aspecten van de CMS analyse. Hoofdstu 2 bespreet de data de zullen gebrut worden, en de problemen van sectoraggregate en aanwezghed van statstsche breuen de zch n dt verband stelden. In hoofdstu 3 presenteren we de resultaten van de CMS analyse voor Vlaanderen zowel als voor Belgë n zjn geheel. Hoofdstu 4 bevat STI- BERD resultaten m.b.t. de O&O-ntenstet zoals herbereend gebru maend van gemddelde sectorgewchten over een set van landen.

8 8 De CMS-methode H o o f d s t u 1 De CMS-methode 1.1 EVOLUTIE VAN EXPORTAANDELEN De constant-maret-share methode, oo beend als shft-share methode, wordt vooral toegepast bj de stude van de evolute van export en exportaandelen (ze bjv. Rchardson, 1971a,b; Leamer en Stern, 1970; Fagerberg en Solle, 1987; Oldersma en Van Bergej, 1993). In de context van compettvtetanalyses laat ze toe na te gaan n wele mate de evolute van het exportaandeel van een land n de wereldhandel terug te voeren s tot, enerzjds, effecteve veranderngen n de compettvtet van het betroen land op deelmarten (sectoren) (het zg. compettvtets- of aandelen-effect), en, anderzjds, veranderngen n de samenstellng van de sectormx 1 (het zg. composte- of structurele effect). Het (2de-orde) nteracte- of aanpassngs-effect meet, n dynamsche zn, de wsselwerng tussen de bede effecten. Ze bjlage 1 voor een formele utwerng. In CMS-analyses van het verloop van export of exportaandelen wordt soms reenng gehouden met de geografsche dstrbute van de export van een land. In dt geval omen er bovenop de eerder besproen effecten geljaardge effecten de betreng hebben op de (wjzgende) samenstellng van de exportlandenmx. Dt geografsche aspect omt n deze stude net aan de orde EVOLUTIE VAN O&O-AANDELEN In de Deense plootstude n het ader van de OESOwergroep over Natonale Innovate Systemen (Laursen en Chrstensen, 1996) werd de CMS-methode toegepast op de sectorële verdelng van O&O-bestedngen n een bepaald land. Noem het volume van de O&O-bestedngen van land De hoger vernoemde opspltsng van de evolute van het O&O-aandeel dent begrepen te worden n het lcht van de technologsche opportunteten de zch wereldwjd aandenen en waarop een land al dan net nspeelt. Laursen en Chrstensen volgend unnen we bjvoorbeeld m.b.t. het structurele effect (de tweede term n het rechterld van [A1]) stellen dat, nden postef, dt beteent dat het NIS van het betroen land gelug n de bassper R n sector, en defneer het globale O&O-aandeel van land n de beschouwde landengroep overeenomstg als volgt: r = R R We unnen nu, volgens de logca van de vorge secte, opneuw, n een dynamsch perspectef, het ondersched maen tussen een aandelen-, een composte- en een nteracte-effect (ze bjlage 2). Het zuvere O&O-aandeeleffect (de eerste term n het rechterld van utdrung [A1] n bjlage 2) geeft aan of een land O&O-aandeel zou gewonnen of verloren hebben bj geljbljvend belang, wereldwjd, van O&O n de verschllende sectoren. De tweede term n de zelfde utdrung vertegenwoordgt het composte- of structurele effect. Het gaat herbj om het deel van de wjzgngen n het globale O&O-aandeel dat an worden toegeschreven aan verschuvngen n het wereldwjd belang van de sectoren gemeten n O&O-termen, bj geljbljvende sectorële aandelen, d.w.z. bj geljbljvende O&O compettvtet, van het betroen land. De laatste (nteracte-)term an weer opneuw, n de nterpretate van Fagerberg en Solle, gezen worden als een maat voor dynamsche aanpassng, maar natuurlj dt eer n termen van de gerchthed van O&O-nspannngen. Deze term s des te groter naarmate de O&O-nspannngen van een land zch over de beschouwde perode hebben unnen herorënteren n de rchtng van sectoren de, wereldwjd, O&O-matg n belang wnnen, en weg van sectoren de O&O-gewjs n belang afnemen. Meteen geeft deze term een synthetsch beeld van de juste of vereerde allocate van O&O-gelden en daardoor oo voor match-msmatch. Het eerste gedeelte van dt nteracte-effect (ze [A2] n bjlage 2) heeft betreng op aanpassngen t.a.v. sectoren de n belang toenemen, of op zjn mnst net afnemen (het groe-aanpassngseffect ). Een posteve somwaarde omt overeen met een stuate waarn er gemddeld meer goede bewegngen zjn n de rchtng van opomende sectoren, dan slechte. Het tweede gedeelte verwjst naar sectoren de n belang afnemen (het stagnate-aanpassngseffect ). Een posteve som-waarde omt overeen met gemddeld meer goede bewegngen (d.w.z. weg van sectoren n regresse) dan slechte.

9 De CMS-methode 9 ode gespecalseerd was n sectoren de naden wereldwjd een grote technologsche expanse hebben geend. Het structurele effect an dus met recht n deze context even goed een statsch specalsate-effect genoemd worden. Het dynamsch specalsate-effect omt dan overeen met de twee termen n [A2] en druen ut of het NIS zch actef (d.w.z. n dynamsche zn) heeft geherorënteerd naar sectoren met toenemende technologsche mogeljheden. De allocate s als just of vereerd te nterpreteren nden mag aangenomen worden dat de O&O-ntenstet van een sector en van een land n drecte (posteve) relate staat ten opzchte van het concurrentevermogen. Dt utgangspunt ljt n het lcht van recente onderzoesresultaten over de evolute van het concurrentevermogen n verschllende landen al langer hoe meer geaccepteerd te worden KRITISCHE BESCHOUWING Crtc van de CMS-methode hebben gewezen op het determnstsche arater ervan. De va deze weg waargenomen veranderngen unnen bjgevolg net getest worden op statstsche sgnfcante. Een suggeste om aan deze rte tegemoet te omen n de context van een analyse waarbj de nadru omt te lggen op de nvloed van wjzgende O&O-aandelen op het nternatonaal concurrentevermogen s vervat n Meeusen (1997). De tjd en mddelen ontbreen om herop n deze bjdrage n te gaan. Oldersma en van Bergej (1993) waarschuwen ervoor dat de euze van de gemeenschappelje munteenhed waarn de bassgegevens van de analyse zjn omgezet net zonder belang s, en meer bepaald de beomen resultaten met betreng tot de statsche en dynamsche structurele (composte-) effecten beïnvloedt. De sectorële compettvtetseffecten zjn daarentegen nvarant voor de euze van de munteenhed. Zj pleten ervoor om de analyse te verrchten n termen van een aantal representateve munteenheden, en op de maner te verfëren of de beomen resultaten voldoende robuust zjn. Meres en van der Meer (1988) wezen bovenden op het tautologsch arater van utdrungen zoals de n de bjlagen 1 en 2. Het s zonder meer waar dat deze utdrungen n wezen dentteten zjn de nets toevoegen aan de gegevens. Wel s het natuurlj zo dat de gegevens voorgesteld worden op een maner de een vlotte nterpretate toelaat. Het glas s dus zowel half vol als half leeg. Het an t.a.v. het CMS-model n secte 1.1 als een pluspunt beschouwd worden dat sectoraandeeleffecten van O&O zowel als statsche en dynamsche structurele effecten, en va deze laatste oo match-msmatch effecten, unnen onderscheden worden zonder dat bjomende veronderstellngen egen aan specfee theoretsche modellen aan de gegevens moeten toegevoegd worden. Een laatste punt van rte s dat CMS-effecten net sequenteel separabel zjn. Hermee wordt bedoeld dat de utspltsng n een aandelen-, composte en aanpassngseffect over een perode net an geschreven worden als de som van deze effecten n de verschllende deelperodes. Dt zal mplcates hebben voor de voorstellng van onze CMS-resultaten (ze secte 2.2). 1 We gebruen de begrppen goed en sector als equvalenten. SAMENVATTING HOOFDSTUK 1 De constant-maret-share (CMS) methode laat toe de evolute van mart-, en 1 n onderhavg geval, O&O-aandelen te ontleden n dre componenten, terug te voeren tot een aandelen-effect, een composte- (of structureel) effect en een nteracte- (of aanpassngs-)effect. Het s dt laatste effect, doordat het de dyname blootlegt teweeg gebracht door technologsche opportunteten de zch op de wereldmarten aanbeden, dat de bass vormt van de match-msmatch analyse van de O&O-bestedngen n Vlaanderen en Belgë. Op het ende van het hoofdstu wordt ngegaan punten van rte op de CMS-methode.

10 10 De data H o o f d s t u 2 De data We bespreen achtereenvolgens de verschllen tussen BERD en ANBERD, problemen m.b.t. het aggregatenveau en statstsche breuen, de problemate van de regonale opspltsng van de Belgsche gegevens over O&O-bestedngen, en de ANBERD reesen voor Belgë en zjn dre gewesten zoals de onlangs zjn opgesteld geworden (ze Capron en Meeusen, 1999) BERD VERSUS ANBERD De bedoelng van een CMS-analyse s het nader onderzoeen van de wjzgng van het geaggregeerde O&Oaandeel van een land n de totale O&O van een referentegroep. Deze wjzgng wordt, zoals hoger gesteld, opgedeeld n een aantal sub-veranderngen de de weerspegelng unnen zjn van veranderde sector-samenstellngen van O&O n de referentegroep, van sectorspecfee (concurrentële) aanpassngen en nteracte-effecten (aanpassngseffecten). Het s dus dudelj dat de achterlggende gegevens nternatonaal vergeljbare gegevens op sectornveau moeten zjn. M.b.t. de ntramurale O&O-bestedngen van prvate ondernemngen publceert de OESO twee reesen de BERD en de ANBERD (ANalytcal BERD) reesen de gegevens bevatten volgens de ndustrële classfcates ISIC Rev. 2 en/of 3. De BERD-gegevens (oo OFFBERD genoemd) worden verzameld voor een grote groep van Europese en net-europese OESO-ldstaten, maar zjn net volledg nternatonaal vergeljbaar omwlle van de volgende verschllen tussen landen: - m.b.t. het bere, de steeproefverhoudng en de onderlggende methodologe van de O&O-enquêtes de wordt gehouden (en de verteenngen tussen landen met zch mee unnen brengen ten aanzen van het ngeschatte belang van KMO s); - m.b.t. de behandelng van onderzoesnstellngen de zch op de grens tussen puble en prvaat bevnden (cfr. de zg. collecteve onderzoesnstellngen n Belgë); - ten aanzen van de strte nterpretate van de Frascat regel waarbj, althans m.b.t. BERD-gegevens, de O&Obestedngen denen toegewezen te worden aan de sector van de hoofdactvtet van het betroen bedrjf; - m.b.t. de behandelng van de denstensector. Andere nconsstentes betreffen veranderngen n de natonaal gehanteerde ndustrële classfcate-schema s, en problemen ten aanzen van de confdentaltet van de enquêtegegevens. Dt laatste aspect heeft onder meer tot gevolg dat gegevens van sommge sectoren en/of jaren van bepaalde landen ontbreen, en dat O&O-bestedngen van een aantal sectoren enel worden weergegeven op een hoger aggregate-nveau. De OESO, en meer bepaald het Drectorate for Scence, Technology and Industry (DSTI), publceert de (OFF)BERD reesen zoals ze door de natonale overheden worden doorgegeven. Daarnaast s er de ANBERD rees, de werd opgesteld om bovenstaande gebreen zoveel mogelj te elmneren en de O&O-gegevens daardoor meer nternatonaal vergeljbaar te maen (ze o.m. OECD, 1996; ze oo Capron, Meeusen e.a., 1999). Concreet werden de volgende aspecten gestroomljnd: - sectorële toewjzng van de O&O-bestedngen van de ondernemngen op productljn nveau; - nter- en extrapolate van ontbreende waarnemngen, en meer bepaald oo de (ex ante of ex post) utbredng van het enquête-domen tot KMO s; - de systematsche opnemng en sectorële toewjzng n de statstsche reesen van de O&O-bestedngen van de zg. collecteve onderzoescentra; - toewjzng van de ndustreel gerelateerde O&O-actvteten van ondernemngen n de O&O-denstensector (ISIC Rev. 3 sector 73) aan de overeenomstge ndustre. Bovenden coördneert en controleert de DSTI van de OECD de consstente van de hen toegestuurde ANBERD gegevens. De ANBERD rees an volledg (voor de perode ), voor de landen waarvoor de statste beschbaar s 2, geraadpleegd worden n termen van de ndustrële classfcate ISIC Rev. 2. Vanaf 1987 wordt dezelfde rees oo opgedeeld volgens ISIC Rev. 3. Het verschl tussen bede revses omt hoofdzaelj neer op een verschl n aggregatenveau, maar oo op herallocate van subsectoren onder neuwe hoofdngen, n de eerste plaats n de denstensector. Het s vooral dt laatste aspect dat problemen schept bj de overgang van de ene classfcate naar

11 De data 11 de andere. ISIC Rev. 3, dat ruwweg overeenomt met NACE-Bel, dat op zjn beurt de Belgsche mplementate van NACE Rev. 1 s, geeft de sectoren, en dan voornamelj de denstensector, n fjner en ander detal weer dan ISIC Rev. 2. Nochtans wordt het, bj het bejen van de beschbare O&O-gegevens op sectornveau, dudelj dat een nternatonale vergeljng van ISIC Rev. 3 reesen m.b.t. de denstensector nog steeds moelj s. Kennelj geschedt de toepassng van de ISIC Rev. 3 classfcate nog net op dezelfde wjze n alle OESO landen. Meer bepaald s voor een aantal landen (waaronder Dutsland, Franrj en Nederland) tot n de helft van de jaren negentg enel het geaggregeerde bedrag besteed aan O&Odensten beschbaar PROBLEMEN M.B.T. HET AGGREGATIENIVEAU EN STATISTISCHE BREUKEN Het voorgaande stelt een groot probleem voor de utvoerng van een CMS-analyse. Herbj s mmers verest dat de gebezgde sectordelmtates over de gehele bestudeerde perode n alle landen unform s, wat mplceert dat steeds moet teruggevallen worden op de ruwste classfcate bnnen de onderzochte landen-verzamelng. De vrjhedsgraden waarover de onderzoeer bescht om de gevolgen van dt soort van beperng te mnmalseren hebben betreng op de mogeljhed om de landen-verzamelng n te rmpen, het aggregate-nveau te verhogen, en/of de gehele perode op te spltsen n deelperodes bnnen dewele het aggregatenveau apart an verfjnd worden. Aangezen een aantal landen, zoals Dutsland, Franrj en Nederland, om voor de hand lggende reden, onmogelj ut de analyse unnen verwjderd worden, resten ons n de pratj enel de laatste twee mogeljheden. Tabel A1 n bjlage 3 geeft aan wat de beschbaarhed van ANBERD sector-gegevens s voor een aantal OESO landen de potenteel n de analyse zouden moeten, resp. unnen, opgenomen worden: Belgë, Nederland, Franrj, Dutsland, Italë, Spanje, Denemaren, Fnland, Zweden, Noorwegen, Ierland, het VK, de VS, Canada, Australë, en Japan. Australë werd utendelj net weerhouden omdat voor dat land de reesen té onvolledg waren. De tabel suggereert dat, naast het aggregeren van alle denstensectoren n de rume zn (40 t.e.m. 99, d.. nclusef gas, eletrctet en water, en de bouwsector), we oo een aantal andere sectoren moeten samenvoegen omdat voor een aantal (belangrje) landen de betroen opspltsngen net voorhanden bleen te zjn. Zo hebben we bjvoorbeeld alle sectoren met betreng tot transportutrustng samengevoegd (motorvoertugen en andere transportmddelen (de ISIC Rev. 2 sectoren 3841 tot 3845 en 3849, resp. de ISIC Rev. 3 sectoren 34 en 35). De IT sector stelde ons voor een nog moeljer oplosbaar probleem. Zoals bljt ut Tabel A1 onden we, voor de perode , antoormachnes en computers (ISIC Rev. 2 sector 3825), eletrsche machnes (383 mn 3832), en eletronsche utrustng en componenten (3832) welswaar van elaar te onderscheden voor alle landen, behalve voor Belgë. Voor dt laatste land onden mmers net, op bass van de hstorsche gegevensban met enquête-antwoorden, opgesteld n termen van de oude NACE70 ndustrële nomenclatuur, met name voor computers en eletronsche utrustng en componenten, op een betrouwbare wjze afzonderlje reesen samengesteld worden, en waren we dus verplcht om de dre genoemde sub-sectoren gezamenlj te beschouwen. Voor de negentger jaren on dt echter wél. Dt an een argument zjn om over te gaan tot spltsng van de perode n twee deelperodes. Wat hoe dan oo onoplosbaar bleef s de problemate met betreng tot O&O n nformatca- en telecommuncate-actvteten met een denstenarater (waaronder software-ontwelng, d.. ISIC Rev. 3 sector 722). Hervoor zjn dt eer de Belgsche gegevens wél n voldoende detal voorhanden, maar geldt net het zelfde voor een aantal andere belangrje OESO-landen (ze herboven). De concluse s onvermjdelj dat de resultaten de we zullen beomen ten aanzen van ICT n de rume zn behoedzaam zullen moeten geïnterpreteerd worden. Ut Tabel A1 bljt dat, zoals reeds aangeondgd, een aanvaardbare oplossng ern zou unnen bestaan om een zo goed als unforme sectoromschrjvng te hanteren over de gehele perode, maar voor deze perode de CMS-analyse op te spltsen n twee deelperodes, zodat een onder-

12 12 De data sched gemaat wordt tussen het verloop van O&O-aandelen tussen de jaren zeventg en tachtg enerzjds, en tussen het ende van de tachtger jaren en de eerste helft van de jaren negentg, anderzjds. Een bjomende, en bjna even dwngende, reden voor deze opspltsng s dat de enquêterngsmethodologe, de n Belgë s toegepast geworden vanaf de jaren negentg, een grondge veranderng los van de overgang van ISIC Rev. 2 op Rev. 3 heeft ondergaan, en er daardoor tussen 1989 en 1992, en nogmaals tussen en sprae s van statstsche breuen. Deze breuen slaan enerzjds op de gevolgen van de regonalserng van het O&O-beled op de contnuïtet en de nterregonale consstente van de bevragng 3, en anderzjds en nog meer op de overgang van een bevragng op bass van een repertorum van O&Oacteve bedrjven naar een bevragng waarbj de resultaten van de repertorum-enquête worden aangevuld met de (opgehoogde) utomst van een toevallge steeproefenquête bj ondernemngen de geen deel utmaen van het repertorum. Op deze wjze werd het bere van de O&O-enquête utgebred naar voornamelj KMO s en bedrjven n de denstensector (ze Capron en Meeusen e.a. (1999) voor detals over de opeenvolgende wjzgngen n de bevragngsmethodologe de hebben plaats gehad). Voor de jaren gebeurde deze ophogng rechtstrees (d.w.z. aan de hand van een effecteve enquête), voor de jaren echter op bass van een redenerng vertreende van een vrtuele enquête. Dt laatste verlaart wellcht de soms verrassende veranderngen n de sectorële aandelen de tussen deze twee waarnemngenoppels waargenomen worden, en de vaa net n het verlengde lggen van de waargenomen evolute tussen het begn van de zeventger jaren en het begn van de negentger jaren (ze Tabel 2). Alles wel beschouwd zal bljen (ze secte 3.4) dat, na hergroeperng van sommge sectoren, en zch concentrerend op de ndustre, de sprong tussen en dwjls, op zcht, mnder problematsch s dan de tussen en Dt plet ervoor om n de genoemde tweede stap van de CMS-analyse, de evolute te bejen tussen een gemddelde verdelng n de perode enerzjds en een gemddelde over de jaren anderzjds. Het zou er oo voor unnen pleten om, als alternateve en/of bjomende analyse, de CMS- oefenng over één ononderbroen perode ut te voeren, d.w.z. de evolute te bejen vertreend van een gemddelde voor de jaren naar een gemddelde voor de jaren Er werd evenwel net geozen voor de opte van een bjomende analyse. De reeds eerder genoemde reden hervoor s dat CMS-effecten net sequenteel separabel zjn. De geljtjdge afbeeldng van de CMS-resultaten voor de gehele perode en voor de deelperodes zou net zelden ogenschjnlje tegenstrjdgheden n de bereende magntudes van de verschllende deel-effecten aan het lcht brengen de hnderlj zouden unnen zjn voor een eendudge nterpretate. De analyse voor de gehele perode van 1977 tot 1995 an n prncpe wél als alternatef denen voor de analyse voor de deelperodes tot en tot Hertegen plet echter het fet dat de analyse-resultaten voor de deelperodes meer nformate bevatten. We maen gebru van jaargemddelden zodat toevallge schommelngen en outlers n de gegevens zoveel mogelj utgevlat worden. De O&O-aandelen zjn bereend n dollars n termen van ooprachtparteten om zo veel mogelj tegemoet te omen aan de Oldersma-van Bergej-rte. Tabel 1 vat de utendelje euze van het aggregatenveau samen. Tabel 1: Keuze van het aggregatenveau voor de CMS analyse ISIC Rev.2 ISIC Rev. 3 NACE-Bel Voedng, dran en taba Textel, schoesel en leer Hout, ur en meubelen Paper, utgeverjen en druerjen Cheme (exclusef farmace) Farmace Coes, petroleumraff. en nucleare stoffen Rubber en plaste Steen, glas en le Bassmetalen (ferro + non-ferro) Metaalproducten Machnes en apparaten (net eletr.) Computers, antoor- en eletr. machnes, eletr. utrustng en componenten Transportmddelen Instrumenten Overge ndustre, ncl. recyclage Totaal ndustre Densten, ncl. eletr., gas en water, bouw Totaal ndustre- en denstensectoren

13 De data DE REGIONALE TOEWIJZING VAN DE NATIONA- LE ANBERD BESTEDINGEN IN BELGIË Aangezen we de CMS-analyse net alleen voor Belgë, maar oo voor Vlaanderen wensen ut te voeren, en ANBERD-gegevens net rechtstrees op regonaal nveau ter beschng zjn, was het noodzaelj om de natonale rees regonaal op te spltsen. In deze paragraaf lchten we n het ort de gevolgde regonalserngprocedure toe. De bassgegevens waarvan werd vertroen om de regonale verdelng ut te voeren unnen opgedeeld worden n dre groepen: de gegevens voor de perode , de 1994-enquêteresultaten m.b.t. de jaren 92 en 93, en de 1996-resultaten m.b.t. de jaren 94 en Aangezen de vestgngsgegevens voor de eerste perode slechts betreng hebben op personeel (het O&O-personeelsbestand en het totale personeelsbestand) moest er noodgedwongen verondersteld worden dat eenzelfde verdelng van O&O-bestedngen geldt als voor het O&O-personeelsbestand. Deze veronderstellng moest net gemaat worden met betreng tot de gegevens voor de jaren negentg, aangezen n dt geval de O&O-bestedngen op productljnnveau rechtstrees beschbaar zjn. We meren nog op dat de Belgsche ANBERD-rees regonaal verdeeld s geworden met het oog op het verrjgen van Vlaamse gegevens de als bass moeten denen van een CMS-analyse. Concreet beteent dt dat we, wat betreft de perode , enel voor oneven jaren een regonale opspltsng hebben doorgevoerd daar voor een groot aantal ondernemngen vestgngsgegevens ontbreen n de beschbare even jaren (met name 1986 en 1988). We maaten m.a.w. geen veronderstellngen de onnodg waren n de context van een CMS-analyse. Ze bjlage 4 voor een bespreng n detal van de gevolgde procedure voor de perode DE BELGISCHE ANBERD-REEKSEN : NATIONAAL EN REGIONAAL Tabel 2 vat de evolute samen van de sectorële aandelen van de prvate ntra-muros O&O-bestedngen n de ndustre n Belgë en Vlaanderen. Zoals reeds gesteld n secte 2.2 vertonen de sectorële aandelen tussen en een mnder problematsche dscontnuïtet dan op grond van de n de reesen aanwezge statstsche breuen on vermoed en gevreesd worden. In de overgang tussen en daarentegen zjn de methodologsche verschllen dudeljer af te lezen. Dt beteent vanzelfspreend net dat de verdelng over de perode juster s ngeschat dan de voor de perode Het tegenovergestelde s waarschjnljer. Het beteent wel dat de methodologsche veranderng toegepast n de enquête voor deze laatste twee jaren van doorslaggevender beteens s geweest. Tenende de gevolgen voor de CMS-analyse te mnmalseren, enerzjds, van heterogentet van de gebrute reesen en, anderzjds, van verteenngen n de reesen de het gevolg zjn van een nadequate methodologe n de perode , zal, zoals reeds aangeondgd n secte 2.2, de analyse utgevoerd worden tussen het gemddelde voor de perode en het gemddelde voor de eerste helft van de negentger jaren, d.. voor de perode De laatste olom van Tabel 2, de de groevoet geeft van de O&O-bestedngen tussen het begn en het ende van de beschouwde perode, nuanceert het soms contra-ntuïteve arater van sommge waargenomen evolutes n de aandelen, met name m.b.t. de bestedngen n de nformatcasector n Vlaanderen tussen het ende van de tachtger jaren en de eerste helft van de negentger jaren. Voor deze sector en n deze rego stjgen de utgaven n reële termen op jaarbass over het geheel van de beschouwde perode nog altjd met 5.08%, d.. hoger dan het gemddelde over de sectoren. Outlers n de dataset zjn een mogelje verlarng. Maar de waargenomen dalng van het aandeel n het totaal van de O&O-bestedngen tussen en zou er eveneens op unnen wjzen dat het grootste gedeelte van de O&O-nspannngen zch, n verhoudng tot andere sectoren, mnder stueert n KMO s. Doordat deze tot 1989 mnder n de bevragng betroen werden, an er op de maner een relateve overschattng van het aandeel van de nformatca sector ontstaan zjn.

14 14 De data Tabel 2 : Verloop van de sectorële ANBERD-reesen (ISIC Rev. 3) voor de ndustre voor Belgë en Vlaanderen voor de perode (n %) Belgë ISIC Rev reële groe v.d. O&Obest. op jaarbass n % (77-79 naar 92-95) Voedng. dran en taba Textel, schoesel en leer Hout, ur en meubelen Paper, utgeverjen en druerjen Coes, petroleumraff, en nuclearestoffen Cheme (exclusef farmace) Farmace Rubber en plaste Steen, glas en le Bassmetalen (ferro + non-ferro) Metaalproducten Machnes en apparaten (net eletrsch) Kantoormachnes & computers Eletrsche machnes Eletronsche utrustng en comp., en nformatca- en aanverwante densten Totaal sectoren 30, 31, 32, Instrumenten Transportmddelen Overge ndustre Totaal Totaal (n mljarden BEF. lopende prjzen) Vlaanderen Voedng, dran en taba Textel, schoesel en leer Hout, ur en meubelen Paper, utgeverjen en druerjen Coes, petroleumraff, en nucleare stoffen Cheme (exclusef farmace) Farmace Rubber en plaste Steen, glas en le Bassmetalen (ferro + non-ferro) Metaalproducten Machnes en apparaten (net eletrsch) Kantoormachnes en computers Eletrsche machnes Eletronsche utrustng en componenten, en nformatca- en aanverwante densten Totaal sectoren 30, 31, 32, Instrumenten Transportmddelen Overge ndustre Totaal Totaal (n mljarden BEF. lopende prjzen)

15 De data Australë, Canada, Denemaren, Dutsland (West-Dutsland, zowel als het verengde Dutsland na 1990), Fnland, Franrj, Ierland, Italë, Japan, Nederland, Noorwegen, Spanje, het VK, de VSA en Zweden. In 1992, d.w.z. met betreng tot de jaren 1990 en 1991, door het statstsche vacuüm gecreëerd door de regonalserng (met name oo van het O&Obeled), heeft er geen O&O-enquête plaatsgevonden. Voor een utgebred verslag over de enquêtes en de cleanngprocedure, verwjzen we naar Meeusen e.a. (1999). 2 Problemen van aggregatenveau en statstsche breuen duen dwjls op nden gewert wordt met nternatonale sectorële O&O-gegevens. In dt hoofdstu trachten we om een sectorndelng te defnëren de enerzjds toelaat dat het aantal landen n de referentegroep wordt gemaxmalseerd en anderzjds dat de sectoren op een zo laag mogelj aggregatenveau n de analyse betroen worden. We gaan n op de problemen veroorzaat door de statstsche breu n de Belgsche gegevens over O&O-bestedngen tussen de hstorsche en de meer recentere gegevensrees als gevolg van gewjzgde enquêtemethodologeën, en op de problemate van de regonalserng van de natonale gegevensreesen. SAMENVATTING HOOFDSTUK 2

16 16 Match-msmatch n Vlaamse en Belgsche O&O-bestedngen H o o f d s t u 3 Match-msmatch n Vlaamse en Belgsche O&O-bestedngen 3.1. INLEIDING CMS-resultaten van het onderhavge type unnen voorgesteld worden door mddel van twee soorten tabellen. In een eerste soort van tabel worden de veranderngen n de globale martaandelen of, zoals her, de globale aandelen n de O&O-bestedngen, weergegeven per land, en utgespltst n (globale) compettvtets-(of aandeel-)effecten, composte-effecten, en dynamsche aanpassngeffecten. Er wordt dan m.a.w. gesommeerd over de sectoren. In de meeste studes de CMS-resultaten rapporteren houdt men het bj deze tabel. Een tweede soort tabel s evenwel denbaar (ze bv. Laursen en Chrstensen, 1996). Herbj wordt, per land (of rego), het detal afgebeeld, per sector, van de genoemde effecten. De tabelcellen bevatten n dat geval de ndvduele termen van de gesommeerde effecten de n de eerste tabel unnen teruggevonden worden. In deze tabel worden de globale effecten dus ontleed n hun sectorële componenten. De tabellen de n de volgende sectes worden afgebeeld zjn opneuw Laursen en Chrstensen volgend n termen van relateve wjzgngspercentages van de O&Oaandelen, en dus net n (absolute) percentpunten. Omwlle van de hoger uteengezette redenen van beschbaarhed van data wordt de afbeeldng van de resultaten toegesptst op de analyse voor de ndustre. Er wordt bovenden ort ngegaan op de CMS-resultaten de werden beomen door addtoneel de geaggregeerde denstensector n de analyse te betreen. Zoals aangeondgd presenteren we enel de resultaten met betreng tot twee deelperodes: enerzjds de perode gaande van tot , en anderzjds de perode gaande van en We zagen af van een presentate voor de perode n zjn geheel, d.w.z. met betreng tot de evolute tussen het gemddelde voor de jaren en de jaren In secte 3.2 gaan we n op de analyse voor Vlaanderen n een context van 14 OESO-landen. Secte 3.3 gaat over Belgë n de context van dezelfde 14 (andere) OESO-landen VLAANDEREN Ut Tabel 3 unnen we aflezen dat het O&O-aandeel van Vlaanderen n OESO-context n relateve termen met 1.92% s gedaald n de perode van tot , maar terug met 17.97% s gestegen tussen en De dalng n de eerstgenoemde perode was len, maar beteensvol: gezen het grote gewcht van de VS (bjna 54% van alle O&O-bestedngen n de beschouwde landengroep), en gezen de relatef belangrje terugloop van dt aandeel n de beschouwde perode, hebben bjna alle landen een stjgng unnen doen opteenen van hun O&O-aandeel. Behalve de VS zelf vormen enel het VK ( 32.67%), Franrj ( 6.56%) en Nederland ( 2.04%), samen met de Vlaamse rego, herop een utzonderng. In de volgende secte zal bljen dat dt overgens oo geldt, en op een meer utdruelje wjze, voor Belgë n zjn geheel. Het valt op dat over de gehele landenset het O&O-aandeeleffect meestal de andere effecten domneert. Zo oo voor Vlaanderen n de perode. Van de dalng met 1.92% omt 1.85% op reenng van dt zg. compettvtets -effect. Het (statsche) composte-effect s nsgeljs negatef, maar woog veel mnder door. Vlaanderen lee n het begn slecht gepostoneerd te zjn geweest, met sector-specalsates de naden gearaterseerd werden door een lage groe van technologsche opportunteten. Dt werd echter bjna volledg gecompenseerd door een postef aanpassngseffect: O&O-bestedngen n Vlaanderen leen, vertreend van een relatef slechte startposte, gaandeweg de rchtng te hebben geozen van technologsch opomende sectoren (een postef groe-aanpassngseffect), en weg te zjn getroen ut technologsch verzwaende sectoren (een postef stagnate-aanpassngseffect). Voor de recentere sub-perode, gaande van tot , s er, zoals gezegd een belangrje verbeterng merbaar. De toename van het O&O-aandeel (met 17.97%) s nu, steeds n relateve termen, groter als n Franrj (dat eveneens zjn poste fors verbeterde), en steet af tegen het verles aan aandeel dat Dutsland ( 0.93%), maar vooral oo Nederland moest ncasseren ( 17.10%). De wnst van het Vlaamse aandeel s deze eer verdeeld over een puur sectoraandeel-effect (13.41%) en het statsche composte-effect (5.23%). Het gewcht van de dynamsche aanpassngseffecten bljft len en ongunstg: het Vlaamse Gewest ljt per saldo eerder te zjn weggetroen ut technologsch aanomende sectoren en te hebben bewogen naar technologsch wegwjnende sec-

17 Match-msmatch n Vlaamse en Belgsche O&O-bestedngen 17 Tabel 3: CMS-effecten voor Vlaanderen bnnen de OESO (zonder densten) 2 deelperodes Aandeel n totale O&O Procentueel O&O-aandeel- Composte- Groe- Stagnate- (n %) verschl aandeel- effect aanpassngs- aanpassngs effect effect effect Vlaanderen Canada Denemaren Fnland Franrj Dutsland Ierland Italë Japan Nederland Noorwegen Spanje Zweden VK VS OESO15(a) Vlaanderen Canada Denemaren Fnland Franrj Dutsland Ierland Italë Japan Nederland Noorwegen Spanje Zweden VK VS OESO15(a) Noot: (a): OESO15 heeft her betreng op de som voor Canada, Denemaren, Dutsland, Fnland, Franrj, Ierland, Italë, Japan, Nederland, Noorwegen, Spanje, VK, VS, Zweden en de Vlaamse rego. Bron: Egen bereenngen op bass van OECD, ANBERD (dsettes), toren ( 0.54%, resp %, voor het groe-aanpassngseffect en het stagnate-aanpassngseffect). Inden de (geaggregeerde) denstensector n de analyse wordt betroen, veranderen voor Vlaanderen de magntude van de procentuele verschllen (6.64% relateve teruggang van het globale O&O-aandeel.p.v. 1.92% n de perode tot , en 21.24%.p.v % groe n de tweede perode), evenals het teen en het relateve gewcht van het groe-aanpassngseffect, wat mplceert dat Vlaanderen tjdens deze perode s weggetroen ut de op technologsch vla groeende denstensector.

18 18 Match-msmatch n Vlaamse en Belgsche O&O-bestedngen Tabel 4: Sectorële CMS-effecten voor Vlaanderen voor de perodes en (zonder densten) ISIC ISIC procentueel O&O- Composte- Groe- Stagnatevan naar Rev. 2 Rev. 3 verschl n aandeel- effect aanpassngs- aanpassngs- OESO- effect effect effect aandeel Voedng, dran en taba Textel, schoesel en leer Hout, ur en meubelen Paper, utgeverjen en druerjen Cheme (exclusef farmace) Farmace Coes, petroleumraff. en nucleare stoffen Rubber en plaste Steen, glas en le Bassmetalen (ferro + non-ferro) Metaalproducten Machnes en apparaten (net elet.) Computers, antoor- en eletr. machnes, Eletronsche utrustng en componenten Transportmddelen Instrumenten Overge ndustre Totaal ndustre van naar Voedng, dran en taba Textel, schoesel en leer Hout, ur en meubelen Paper, utgeverjen en druerjen Cheme (exclusef farmace) Farmace Coes, petroleumraff. en nucleare stoffen Rubber en plaste Steen, glas en le Bassmetalen (ferro + non-ferro) Metaalproducten Machnes en apparaten (net eletrsch) Computers, antoor- en eletr. machnes, Eletronsche utrustng en componenten Transportmddelen Instrumenten Overge ndustre Totaal ndustre Bron: Egen bereenngen op bass van OECD, ANBERD (dsettes), 1998.

19 Match-msmatch n Vlaamse en Belgsche O&O-bestedngen 19 Tabel 5: CMS-effecten voor Vlaanderen voor de ICT-sector, exclusef, resp. nclusef, de geaggregeerde denstensector, tot ISIC procentueel O&O- Composte Groe- Stagnate- Rev. 3 verschl n aandeel- effect aanpassngs- aanpassngs- OESO-aandeel effect effect effect Analyse zonder densten Computers, antoor- en eletrsche machnes, eletronsche utrustng en componenten Totaal ndustre Analyse met densten Computers en antoor- en eletrsche machnes, eletronsche utrustng en componenten Geaggregeerde denstensector, ncl. ICT-densten Totaal ndustre + densten In Tabel 4 worden de geaggregeerde effecten opgespltst n sectorële effecten, zodat voor ele sector de samenstellng van het verloop van haar O&O-aandeel dudelj wordt, en eng nzcht an ontstaan n de depere achtergrond van de reeds vastgestelde globale wjzgngen n het OESO O&O-aandeel. De teruggang van dt aandeel n de eerste perode (van tot ) (-1.92%) bljt hoofdzaelj teruggevoerd te moeten worden tot de sectoren cheme ( 8.00%) en, n mndere mate, 'rubber en plaste' (-1.91%) en bassmetalen ( 1.85%). De dalng voor de eerstgenoemde sectoren s bjna utslutend toe te schrjven aan een vermnderde O&O-actvtet n de sector (het aandeel-effect ), terwjl n de sector van de bassmetalen het ntegendeel vooral bljt te gaan om een composte-effect. De O&O-actvtet, n OESO-aandeel termen, s er zelfs toegenomen, maar het gewcht bnnen de OESO van de sector s ster teruggelopen. De genoemde dalngen van de sectorële aandelen zjn op het globale nveau grotendeels unnen getemperd worden door wnst n de ICT sector (8.02%) en, n mndere mate, de farmaceutsche sector (1.84%) en de sector nstrumenten (1.33%). In de eerstgenoemde en de derde sector gaat het voornamelj om een zuver aandeeleffect. In de farmaceutsche sector daarentegen s het aandeeleffect negatef maar wordt het rumschoots overgecompenseerd door een gunstg composte-effect. Als belangrjste sectorële aanpassngeffecten noteren we het posteve groe-aanpassngseffect n de IT sector, en het posteve (d.. gunstge ) stagnate-aanpassngseffect n de rubber en plaste sector. Voor de perode tot zjn de sectorële CMS-resultaten moeljer te nterpreteren. De voornaamste reden s dat op grond van een noodzaelje nternatonale vergeljbaarhed van de sectorële gegevens (ze secte 2.2) het toegenomen belang van de softwarecomponent, d.w.z. densten-component, van O&O n de ICT dscplne gemaseerd s gebleven. Tabel 5 llustreert een en ander: nden de (geaggregeerde) densten, nclusef de wele betreng hebben op computer- en telecommuncate-software, n de analyse betroen worden dan wordt de teruggang van de ndustrële O&O n de ICT sector welswaar nog belangrjer ( 7.46%.p.v. 5.61%), maar bljt meteen oo dat de toename van de O&O n de geaggregeerde densten sector zodang belangrj s (11.14%) dat daardoor het totale OESO O&O-aandeel van Vlaanderen met nog meer dan de eerder gerapporteerde 17.97% toeneemt, met name met 21.24%. Wetende dat n het O&O-denstentotaal, het belang van de ISIC Rev. 3 sector 72 n Vlaanderen n de perode tussen en s toegenomen van 28.9% tot 31.8%, lgt de concluse voor de hand: de teruggang van het ndustrële O&O ICT-aandeel s het gevolg van, ten eerste, de explcetere maner waarmee, snds de overgang van ISIC Rev. 2 op Rev. 3, O&O n de sector utgespltst wordt over hardware en software (getuge hervan zjn de vastgestelde wjzgngen n de maner waarop de rapporterng door een relatef groot aantal grote besteders n termen van de software-hardware verhoudng s gebeurd), en, ten tweede, het ster toegenomen belang van softwareontwelng zelf.

20 20 Match-msmatch n Vlaamse en Belgsche O&O-bestedngen Een bjomende llustrate hervan s het negateve composte-effect n de tweede perode met betreng tot ndustrële O&O n de ICT dscplne ( 1.96%). In de tjdspanne tussen en daalde het OESOwjde aandeel van deze sector, omwlle van de zelfde reeds vermelde redenen, mmers van 28.74% naar 25.52% 5. We meren tenslotte, voor wat de ICT dscplne betreft, nog op dat de CMS-bereenng nclusef de densten een opvallend globaal resultaat oplevert voor het groe-aanpassngseffect. De 2.93% van de totale 21.24% waarmee het globale Vlaamse O&O-aandeel n de perode van tot toeneemt, contrasteert met de negateve waarde voor het zelfde groe-aanpassngseffect dat we bewamen n de analyse zonder de denstensector. Alhoewel we net bj machte te zjn om dt te staven n een CMS-context, omwlle van de net-beschbaarhed van de gegevens voor sector 72 voor de andere landen (ze Tabel A1), an, op grond van het toegenomen aandeel n Vlaanderen van sector 72 n het totaal van de densten, vermoed worden dat op zjn mnst een belangrj deel van het eerstgenoemde (gunstge) groe-aanpassngseffect voor Vlaanderen terug te voeren s tot de sector van de ICT-densten. Behalve voor de ICT sector bevat Tabel 4 tevens een verrassend resultaat met betreng tot de sector cheme. Deze zet zjn O&O-aandeel n OESO-verband n de latere perode toenemen met 9.95%, terwjl dat aandeel n de perode van tot nog was afgenomen met 8.00%. De achtergrond hervan s, enerzjds, een statstsch fenomeen, met name de toewjzng van de O&Outgaven van een grote besteder n de sector aan de Vlaamse rego daar waar dt voor eerdere jaren gebeurde aan de Brusselse rego, en, anderzjds, een reële bewegng, met name het opduen n de enquête-resultaten van neuwe grote O&O-besteders n de chemsche sector n de jaren negentg, en de substantële toename de vastgesteld werd bj enele tradtonele grote besteders. Een laatste merwaardg resultaat betreft ISIC Rev. 3 sector 23, coes, petroleumraffnage en nucleare grondstoffen. De reden van de plotse opwaartse bewegng van het O&O-aandeel n de negentger jaren gegeven het fet dat op het ende van de jaren tachtg het aandeel van deze sector gerng was (ze Tabel 2) s het op het toneel verschjnen van één grote besteder de noot eerder op de O&O-scene was waargenomen geworden BELGIË Tabellen 6 en 7 bevatten de globale en sectoreel opgespltste resultaten van de CMS-analyse voor Belgë. De bewegngen van het globale O&O-aandeel voor Belgë vertonen het zelfde teen als dat voor Vlaanderen n bede perodes, maar de magntude van de bewegngen ( 12.97% voor Belgë.p.v % voor Vlaanderen n de perode van naar , resp. 9.46% en 17.97% n de laatste perode) verraadt dat de twee andere gewesten, Wallonë en Brussel, een mnder gunstge evolute hebben geend. Deze ndru wordt nog verstert nden we jen naar de opspltsng n deeleffecten. Op het natonale nveau verbeterde n de perode van tot het O&O-aandeel n OESO-context mede omdat het composte-effect ster postef was: zoals voor Vlaanderen verhoogde n deze perode het O&O-aandeel gedeeltelj omdat op het ende van de tachtger jaren de O&O-actvtet het hoogst was n de sectoren de n de loop van de eerste helft van de jaren negentg technologsch nog aan belang hebben gewonnen. Het aandeleneffect sensu strcto s voor Belgë bjna even belangrj als het composte-effect (5.11% vs. 5.30%). Wat het sectorële detal van de CMS-resultaten voor Belgë aangaat, valt, n vergeljng met de resultaten voor Vlaanderen, vooral op dat n de perode van tot de waargenomen voorutgang er mnder belangrj was voor de ndustrële ICT sector (2.75% tegenover 8.02%), en de waargenomen achterutgang van de sector van de bassmetalen er veel meer utgesproen was ( 5.37% tegenover 1.86%). In de tweede perode (van tot ) zjn er oo marante verschllen. De chemsche sector laat een relateve wnst noteren van 2.12%, tegenover een wnst van 4.69% n Vlaanderen. Dt heeft vanzelfspreend te maen met de eerder genoemde verschuvng n de regonale allocate van één grote besteder. De teruggang n de ndustrële ICT sector n Belgë als geheel genomen valt engszns lener ut dan n Vlaanderen ( 5.20% t.o.v.

ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD

ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD Al cohol kenn s door gespeel d Eval uat eal cohol voor l cht ng doorpeer sopf est val s ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD Evaluate alcoholvoorlchtng door peers op festvals December 2005 INTRAVAL Gronngen-Rotterdam

Nadere informatie

Bronnen & Methoden bij Marktscan medischspecialistische zorg 2015

Bronnen & Methoden bij Marktscan medischspecialistische zorg 2015 Bronnen & Methoden bj Marktscan medschspecalstsche zorg 2015 Hoofdstuk 2: Wachttjden voor medsch specalstsche zorg Ontwkkelng van wachttjden Voor de wachttjdanalyses s gebruk gemaakt van gegevens afkomstg

Nadere informatie

Beleggen in duurzame aandelen bij Robeco

Beleggen in duurzame aandelen bij Robeco Beleggen n duurzame aandelen bj Robeco Beleggen n duurzame aandelen bj Robeco Insttutonele beleggers staan voor tal van utdagngen. Zo leggen pensoendeelnemers, klanten en de samenlevng steeds meer druk

Nadere informatie

Rekenen met rente en rendement

Rekenen met rente en rendement Rekenen met rente en rendement Woekerpols? Lenng met lokrente? Er wordt met de beschuldgende vnger naar banken en verzekeraars gewezen de op hun beurt weer terugwjzen naar de consument: Deze zou te weng

Nadere informatie

Een levensloopregeling voor software

Een levensloopregeling voor software Een levensloopregelng voor Neuwe benaderng - en nformatebevelgng De gebruker van een nformatesysteem streeft naar contnuïtet. De ongestoorde werkng van s hervoor essenteel. Maar wat weet de gebruker van

Nadere informatie

De Waarde van Toekomstige Kasstromen

De Waarde van Toekomstige Kasstromen De Waarde van Toekomstge Kasstromen De kosten van onderpandmnmalserng Jeroen Kerkhof, VAR Strateges BVBA Introducte Voor de fnancële crss hadden fnancële ngeneurs op bass van een aantal redeljke assumptes

Nadere informatie

Heerhugowaard Stad van kansen

Heerhugowaard Stad van kansen Heerhugowaard Stad van kansen Bestuursdenst I adves aan Burgemeester en Wethouders Reg.nr: BW 13-0415 Sector/afd.: SO/OV Portefeullehouder: S. Bnnendjk Casenr.: Cbb130383 Steller/tst.: E. Brujns Agenda:

Nadere informatie

Gemeentefonds verevent minder dan gedacht

Gemeentefonds verevent minder dan gedacht Gemeentefonds verevent mnder dan gedacht Maarten A. Allers Drecteur COELO en unverstar hoofddocent aan de Rjksunverstet Gronngen De rjksutkerng aan gemeenten wordt verdeeld op bass van utgangspunten de

Nadere informatie

Toelichting advies gemeenteraad bij aanvraag aanwijzing als lokale publieke media-instelling

Toelichting advies gemeenteraad bij aanvraag aanwijzing als lokale publieke media-instelling B000012403 25 ĩ O Toelchtng adves gemeenteraad bj aanvraag aanwjzng als lokale publeke meda-nstellng Ì...Ï 1. Algemeen De wetgever heeft gekozen voor een s ys teem waarbj per gemeente, voor de termjn van

Nadere informatie

Scalair en vectorieel product

Scalair en vectorieel product (HOOFDSTUK, ut Theory and problems of Vector Analyss, door Murray, R. Spegel, Schaum s Seres, McGraw-Hll, New Yor). Scalar en vectoreel product SCALAIR PRODUCT. Het scalar product (of nwendg product) van

Nadere informatie

Cats. Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423

Cats. Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423 Cats Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423 ] Motverng vanjhet beroepschrft n cassate (rolnummer 10/00158) tegen de utspraak van het Gerechtshof te Arnhem van 1 december 2009, nr. 08/00145, j j/ nzake SËËÊÊÊÈÈÊÈtemÈ

Nadere informatie

Toepassing: Codes. Hoofdstuk 3

Toepassing: Codes. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 3 Toepassng: Codes Als toepassng van vectorrumten over endge lchamen kjken we naar foutenverbeterende codes. We benutten slechts elementare kenns van vectorrumten, en van de volgende functe.

Nadere informatie

ARU. ;ijniv-ersitejt. e 3 ndhov (2007.050) TEM. niet uitleenbaar

ARU. ;ijniv-ersitejt. e 3 ndhov (2007.050) TEM. niet uitleenbaar ARU 27 TEM (27.5) ;jnv-erstejt e 3 ndhov F net utleenbaar Colofon Ttel Onderzoek naar Rollen en Rolcombnates bj lokale Rabobanken l onderttel Afstudeeropdracht Verse, datum 27 augustus 27 Samengesteld

Nadere informatie

zijn, kunnen we stellen dat de huidige analyses vooral toegespitst zijn op een ordergerichte situatie.

zijn, kunnen we stellen dat de huidige analyses vooral toegespitst zijn op een ordergerichte situatie. 1\1. H. CORBEY El'\ R. A JAT\SEJ'\ FLEXBLTET EN LOGSTEKE KOSTEN DE LOGSTEKE GELDSTROOMDAGt LOGSTEKE KOSTEN Voor het onderzoek 'Logsteke geldsrroomdagnose' zjn verschllendc utgangspunten geformuleerd. Ten

Nadere informatie

Uitgebreide aandacht warmtapwatersystemen. Door afnemende warmtevraag voor ruimteverwarming, neemt het belang van het

Uitgebreide aandacht warmtapwatersystemen. Door afnemende warmtevraag voor ruimteverwarming, neemt het belang van het NEN 5128: overzcht van rendementen Utgebrede aandacht warmtapwatersystemen Door afnemende warmtevraag voor rumteverwarmng, neemt het belang van het opwekkngsrendement voor warmtapwater toe. In de norm

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der StatenGeneraal 2 Vergaderjaar 986987 07 Husvestng der Kamer Nr. 66 Herdruk BRIEF VAN DE BOUWBEGELEIDINGSCOMMISSIE Aan de Voorztter van de Tweede Kamer der StatenGeneraal 'sgravenhage,

Nadere informatie

Ontvlechting van ICT vereist nieuwe samenwerking

Ontvlechting van ICT vereist nieuwe samenwerking Behoefte aan Archtectuur Lfecycle Management Ontvlechtng van ICT verest neuwe samenwerkng Bnnen de ICT s sprake van verzulng van zowel de systemen als het voortbrengngsproces. Dt komt doordat de ICT n

Nadere informatie

opleidingen Creditmanagement en activabeleid (13 dagen) ook modulair te volgen Risico-analyse (*) (1 dag)

opleidingen Creditmanagement en activabeleid (13 dagen) ook modulair te volgen Risico-analyse (*) (1 dag) Academy for Credt Management 2005 - bron van deskundghed opledngen OPLEIDINGSINSTITUUT ERKEND DOOR DE VLAAMSE OVERHEID EEN INITIATIEF VAN GRAYDON BELGIUM NV UITBREIDINGSTRAAT 84-B1 TE 2600 BERCHEM 18E

Nadere informatie

effectief inzetten? Bert Dingemans

effectief inzetten? Bert Dingemans archtectuur Is meten weten? Kwaltateve en kwanttateve analyse n archtectuurmodellen Kwaltateve en kwanttateve analyses kunnen de denstverlenng van de enterprsearchtect verbeteren. Toch s de nzet van deze

Nadere informatie

Regeling theoretisch solvabiliteitscriterium levensverzekeraars Wft

Regeling theoretisch solvabiliteitscriterium levensverzekeraars Wft Regelng theoretsch solvabltetscrterum levensverzekeraars Wft Regelng van de Mnster van Fnancën van FM aar/0000 M, drecte Fnancële Markten, houdende regels betreffende scenaroanalyses en berekenngswze van

Nadere informatie

10 zijn ingesloten binnen, het gesloten koelsysteem. Indien evenwel

10 zijn ingesloten binnen, het gesloten koelsysteem. Indien evenwel OCTROOIRAAD / NEDERLAND Ter nzage gelegde Octrooaanvrage Nr. 7 3 1 3 1 8 1 Int. CL, G 21 f 9/00. Indeflngsdatum: 25 septmeber 1973» Datum van ternzageleggng: aprl 1974. 15 uur 45 mn» De herna volgende

Nadere informatie

Onderhoud en beheer van infrastructuur voor goederenvervoer

Onderhoud en beheer van infrastructuur voor goederenvervoer CE Oplossngen voor mleu, econome en en technologe Oude Oude Delft Delft 180 180 2611 HH Delft tel: tel: 015 0152 2150 150 150 fax: 015 2 150 151 fax: 015 2 150 151 e-mal: ce@ce.nl webste: e-mal: ce@ce.nl

Nadere informatie

One size fits not all

One size fits not all archtectuur One sze fts not all Methoden voor enterprsearchtectuur Welke maner van archtectuur bedrjven past het best bj een organsate? Een (onderzoeks)rchtng om meer grp te krjgen op bepalende factoren

Nadere informatie

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en mogelijkheden. www.eulerhermes.nl. Monitoring van uw kredietverzekering. Euler Hermes Online Services

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en mogelijkheden. www.eulerhermes.nl. Monitoring van uw kredietverzekering. Euler Hermes Online Services EH SmartVew Euler Hermes Onlne Servces Een slmme kjk op rsco s en mogeljkheden Montorng van uw kredetverzekerng www.eulerhermes.nl EH SmartVew Montor uw rsco s en maak onmddelljk gebruk van neuwe kansen

Nadere informatie

Verslag Regeltechniek 2

Verslag Regeltechniek 2 Verslag Regeltechnek 2 Door: Arjan Koen en Bert Schultz Studenten Werktugbouw deeltjd Cohort 2004 Inhoudsogave Inledng blz. 3 2 Oen lus eerste-orde systeem blz. 4 3 Gesloten lus P-geregeld eerste orde

Nadere informatie

Prijs ƒ 3.- "OCTllCO' HA AD

Prijs ƒ 3.- OCTllCO' HA AD Prjs ƒ 3.- "OCTllCO' HA AD._,-, Ter nzage gelegde, j^-vk Octrooaanvrage Nr./ 7 3 1 4 8 6 0 Int. Cl. G 01 t l/l8. NEDERLAND ludenugsdatum: 25 oktober 1973? Datum van ternzageleggmg: 19 november 1974. 15

Nadere informatie

3.7.3 Welke meetinstrumenten zijn geschikt voor het vastleggen van motorische vaardigheden?

3.7.3 Welke meetinstrumenten zijn geschikt voor het vastleggen van motorische vaardigheden? 3. Dagnostek 3.7. Hoe meet je verbeterng of verslechterng n het dageljks functoneren met betrekkng tot de mobltet (ztten, staan, lopen, verplaatsen) bj CP? 3.7.3 Welke meetnstrumenten zjn geschkt voor

Nadere informatie

Bureau of lessenaar. Een onderzoek naar de meting van bureaucratie in onderwijsinstellingen. Definitief eindrapport

Bureau of lessenaar. Een onderzoek naar de meting van bureaucratie in onderwijsinstellingen. Definitief eindrapport Bureau of lessenaar Een onderzoek naar de metng van bureaucrate n onderwjsnstellngen Defntef endrapport Opdrachtgever: Mnstere van Onderwjs, Cultuur en Wetenschap ECORYS Arbed & Socaal Beled Jos Blank

Nadere informatie

Het Nederlands Persmuseuml

Het Nederlands Persmuseuml [HET ARCHIEF] Het Nederlands Persmuseuml HELLEKE VAN DEN BRABER lr In museale krngen bestaat vrj grote overeenstemmng over de crtera waaraan een echt museum moet voldoen. Een eerste vereste s uteraard

Nadere informatie

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak?

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak? process mnng Process mnng: leuk voor de lefhebber of noodzaak? Pledoo voor een breder draagvlak en toepassng n de audtpraktjk Process mnng toepassen n de audtpraktjk. Waarom zouden we dat wllen? En wat

Nadere informatie

I I f I I I I I I i i i i i i i

I I f I I I I I I i i i i i i i f Mnstere van Verkeer en Waterstaat Drectoraat-Generaal Rjkswaterstaat Denst Weg- en Waterbouwkunde Dynamsch traxaalonderzoek op asfalt Onderzoek op mengsels DAB /16 en ZOAB /16 A \r> f f f C.' ur B DO

Nadere informatie

Automatic-schakelaar Komfort Gebruiksaanwijzing

Automatic-schakelaar Komfort Gebruiksaanwijzing opzetstuk Systeem 2000 Art. nr.: 0661 xx / 0671 xx Inhoudsopgave 1. Velghedsnstructes 2. Functe 2.1. Werkngsprncpe 2.2. Detecteveld verse met 1,10 m lens 2.3. Detecteveld verse met 2,20 m lens 3. Montage

Nadere informatie

Onderzoeksmethoden en techieken I

Onderzoeksmethoden en techieken I Naam:... Voornaam:... Studejaar en -rchtng:... MEERKEUZEVRAGEN Onderzoeksmethoden en techeken I Examen september 000 KLAD: omcrkel op het opgaven formuler telkens HET BESTE antwoord, er s telkens 1 best

Nadere informatie

RAADSINFORMATIEBRIEF 12R.00353

RAADSINFORMATIEBRIEF 12R.00353 RAADSINFORMATIEBRIEF 12R.00353 gemeente WOERDEN Van Wethouder Schreurs Datum : 25 september 2012 Portefeullehouders) : wethouder Scheurs Portefeulle(s) : wethouder Schreurs Contactpersoon : R. Broekmeulen

Nadere informatie

Nota van B&W. onderwerp Uitrol gemeentelijk hondenbeleid in overig deel Nieuw-Vennep. Portefeuilehouder S. Bak, drs. Th.L.N.

Nota van B&W. onderwerp Uitrol gemeentelijk hondenbeleid in overig deel Nieuw-Vennep. Portefeuilehouder S. Bak, drs. Th.L.N. gemeente Haarlemmermeer Nota van B&W onderwerp Utrol gemeenteljk hondenbeled n overg deel Neuw-Vennep Portefeulehouder S. Bak, drs. Th.L.N. Weterngs ollegevergaderng 5 november 20 3 nlchtngen A. Monster

Nadere informatie

officiële bijdrage aan het CMMI. Jan Jaap Cannegieter

officiële bijdrage aan het CMMI. Jan Jaap Cannegieter Nederlandse bjdrage aan offcële CMM CMMI-s De Nederlandse stchtng SPIder heeft s ontwkkeld voor het CMMI, verschllende routes door het CMMI voor het oplossen van bepaalde problemen of het halen van bepaalde

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Bovag-ABA Mobiliteitsgarantie

Algemene Voorwaarden Bovag-ABA Mobiliteitsgarantie Algemene Voorwaarden Bovag-ABA Mobltetsgarante Artkel 1. Defntes a. Voertug De personenauto respecteveljk bedrjfswagen (met een totaal belast gewcht tot 3500 kg), waarvan de egenaar de Mobltetsgarante

Nadere informatie

Integere programmering voor cyclische personeelsplanning

Integere programmering voor cyclische personeelsplanning UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2011 2012 Integere programmerng voor cyclsche personeelsplannng Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master of Scence

Nadere informatie

is gelijk aan de open-klemmen spanning van het netwerk. De impedantie Z th

is gelijk aan de open-klemmen spanning van het netwerk. De impedantie Z th 3 Ladngseffecten treden ten eerste op wanneer een gegeven element ut het systeem de karakterstek van een vorg element beïnvloedt of wjzgt. Op haar beurt kunnen de egenschappen van dt element gewjzgd worden

Nadere informatie

~~i~il' 1025 VS Amsterdam. Geacht bestuur,

~~i~il' 1025 VS Amsterdam. Geacht bestuur, / - Mr. W. Nass Vrjstraat 2a Postbus 420 5600 AK Endhoven Tel 040-2445701 Fax 040-2456438 Advocatenkantoor Mr. W. Nass Het bestuur van de BOA. e-mal Neuwe Purrnerweg 12 na~kanooma.n 1025 VS Amsterdam nternet

Nadere informatie

DETERGENTEN IN UW DAGELIJKS LEVEN

DETERGENTEN IN UW DAGELIJKS LEVEN Het etket van hushoudeljke detergenten beter begrjpen Vanaf 8 oktober 2005 zullen de etketten en verpakkngen van detergenten geledeljk aan meer nformate bevatten. WAT MOET U HIEROVER WETEN? De komende

Nadere informatie

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en opportuniteiten. www.eulerhermes.be. Monitoring van kredietverzekering. Euler Hermes Online Services

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en opportuniteiten. www.eulerhermes.be. Monitoring van kredietverzekering. Euler Hermes Online Services EH SmartVew Euler Hermes Onlne Servces Een slmme kjk op rsco s en opportunteten Montorng van kredetverzekerng www.eulerhermes.be De voordelen van EH SmartVew De juste nformate op het juste moment helder

Nadere informatie

Yield Management & Short Selling

Yield Management & Short Selling Yeld Management & Short Sellng M.J. Soomer B.W.I. Werkstuk Begeleder : dr. G. M. Koole Maart 00 Vrje Unverstet Facultet der Exacte Wetenschappen Dvse Wskunde en Informatca Studerchtng Bedrjfswskunde &

Nadere informatie

AUDIT FACILITY MANAGEMENT

AUDIT FACILITY MANAGEMENT Mnstere van Verkeer en Waterstaat. Rjkswaterstaat, stafdenst Audt RWS AUDT FACLTY MANAGEMENT drs. P. Kool drs..e. Leene Stafdenst Audt RWS 's-gravenhage, jun 999 waterstaat nent&te! /Fex. 070-3513003 Audt

Nadere informatie

6. Behandeling van kinderen met spastische cerebrale parese gericht op verbetering van handvaardigheid

6. Behandeling van kinderen met spastische cerebrale parese gericht op verbetering van handvaardigheid 6. Behandelng van knderen met spastsche cerebrale parese gercht op verbeterng van handvaardghed 6.1.Wat s de meerwaarde van oefentherape bj de behandelng van knderen met spastsche CP op vaardghedsnveau

Nadere informatie

Biesbosch verdient het!

Biesbosch verdient het! Besbosch verdent het! Ontwkkelscenaro s - Endadves - Utgevoerd n opdracht van: Parkschap De Besbosch Opgesteld door: Buck Consultants Internatonal Njmegen, 14 oktober 2013 Voorwoord Snds medo jul 2013

Nadere informatie

Zo krijg je wél grip op IT-investeringen

Zo krijg je wél grip op IT-investeringen T-servcemanagement Zo krjg je wél grp op T-nvesterngen ntegrate van applcate- en projectportfolomanagement Met één druk op de knop een overzcht genereren van alle T-projecten en bjbehorende applcates (of

Nadere informatie

opleidingen ERKEND OPLEIDINGSINSTITUUT VLAAMSE OVERHEID

opleidingen ERKEND OPLEIDINGSINSTITUUT VLAAMSE OVERHEID Academy for Credt Management 2003 - bron van deskundghed opledngen ERKEND OPLEIDINGSINSTITUUT VLAAMSE OVERHEID EEN INITIATIEF VAN GRAYDON BELGIUM NV UITBREIDINGSTRAAT 84 B1 TE 2600 BERCHEM 16DE JAARGANG

Nadere informatie

Vluchtstroken in Tunnels. Nodig? WERKGROEPGEVORMD DOOR: DIRECTIE SLUIZEN EN STUWEN OIENST VERKEERSKUNDE DIRECTIE NOORD. HOLLAND DIRECTIE ZUID.

Vluchtstroken in Tunnels. Nodig? WERKGROEPGEVORMD DOOR: DIRECTIE SLUIZEN EN STUWEN OIENST VERKEERSKUNDE DIRECTIE NOORD. HOLLAND DIRECTIE ZUID. Vluchtstroken n Tunnels Nodg? WERKGROEPGEVORMD DOOR: DIRECTIE SLUIZEN EN STUWEN OIENST VERKEERSKUNDE DIRECTIE NOORD. HOLLAND DIRECTIE ZUID. HOLLAND V L Ü'C H T S T R O K EN I N T U N N E L S N O D I G?

Nadere informatie

- 2 - Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9. Verzoek toepassing regeling Rood voor Rood met gesloten beurs op de locatie Scharlebeltweg 1 te Nijverdal

- 2 - Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9. Verzoek toepassing regeling Rood voor Rood met gesloten beurs op de locatie Scharlebeltweg 1 te Nijverdal - 2 - Nota Voor burgemeester en wethouders Nummer: 4INT05600 IIIIIIlllllllllIIIIIIIIIIIlllllllllllllllll Onderwerp: Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9 Gemeente Hellendoorn DEC. 20W Verzoek toepassng

Nadere informatie

Praktijkboek De knop om!

Praktijkboek De knop om! Praktjkboek De knop om! Maak uw organsate energebewust >> Duurzaam, Agrarsch, Innovatef en Internatonaal ondernemen De knop om! Maak uw organsate energebewust Voorwoord Bnnen bedrjven en nstellngen wordt

Nadere informatie

Hoveniers. Zie www.ctgb.nl, Bestrijdingsmiddelendatabank.

Hoveniers. Zie www.ctgb.nl, Bestrijdingsmiddelendatabank. Keuze van het mddel Hoveners # 1a OVER Keuze van het mddel VOOR Werkgever Sector Hoveners Geen net-toegelaten bestrjdngsmddel gebruken Gebruk een mddel dat s toegelaten n Nederland. Ze www.ctgb.nl, Bestrjdngsmddelendatabank.

Nadere informatie

Vaker een trein, da s pas fijn!?

Vaker een trein, da s pas fijn!? Vaker een tren, da s pas fjn!? Hoogfrequent spoorvervoer beschouwd vanut de rezger Janneke Tax DHV janneke.tax@dhv.nl Elske Olthof 4Infra elske.olthof@4infra.nl Bjdrage aan het Colloquum Vervoersplanologsch

Nadere informatie

Breman, Spaans & Harnas

Breman, Spaans & Harnas Z3-b34 Breman, Spaans & Harnas m a n a g e m e n t c o n s u l t a n t s BRANSTORMSESSE OVER KOSTEN EN EFFECTEN VAN VERVOERMANAGEMENT «SU NHOUDSOPGAVE. Voorwoord pag. 2. Clusterng van vervoermaatregelen

Nadere informatie

Middenkaderfunctionaris bouw & infra (Netwerkschool)

Middenkaderfunctionaris bouw & infra (Netwerkschool) Mddenkaderfunctonars bouw & nfra (Netwerkschool) MBO College voor Bouw, Infra & Intereur Door ondernemend te zjn krjg k meer verantwoordeljkhed. 2013-2014 BOL Nveau 4 Thorbeckelaan 184 Almelo Crebo: 22012

Nadere informatie

Uitwerkingen tentamen Statistiek 2 voor TeMa Maandag 08-03-2004.

Uitwerkingen tentamen Statistiek 2 voor TeMa Maandag 08-03-2004. Utwerkngen tentamen Statstek voor TeMa Maandag 8-3-4. Opgave a. Model: Y = β + β* x+ ε met ε ~ Nd(, σ ) Y s het energeverbruk, x s de omgevngstemperatuur.. Volgens het scatterplot n de bjlage ljkt er sprake

Nadere informatie

Handreiking Behorende bij Verslag over de Uitvoering Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003

Handreiking Behorende bij Verslag over de Uitvoering Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003 Handrekng Behorende bj Verslag over de Utvoerng Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003 Inhoud Onderdeel A Beeld omtrent de wetsutvoerng Verantwoordng omtrent tekortkomngen rechtmatghed Inledng 3 1. Verantwoordng

Nadere informatie

Reinier van der Kuij

Reinier van der Kuij 03 2014 Wonngcorporates en Vastgoedontwkkelng: Ft for Use? Rener van der Kuj Wonngcorporates en Vastgoedontwkkelng: Ft for Use? Rener van der Kuj Technsche Unverstet Delft, facultet Bouwkunde, afdelng

Nadere informatie

De waarde van de CIO

De waarde van de CIO organsatestructuur De waarde Model voor de toegevoegde waarde In de afgelopen decenna s de rol van IT n de bedrjfsvoerng steeds groter geworden. Door het toenemende belang van IT neemt ook de nvloed en

Nadere informatie

Applicatieportfoliomanagement

Applicatieportfoliomanagement governance Applcateportfolomanagement Governance zet applcatebeheer op scherp Nu applcates steeds nauwer verweven zjn met bedrjfsprocessen, s een gestructureerde aanpak van het applcatebeheer noodzakeljk,

Nadere informatie

MRT/RT MKT/KT. Wormwielreductoren. www.triston.nl

MRT/RT MKT/KT. Wormwielreductoren. www.triston.nl MRT/RT MKT/KT Wormwelreductoren www.trston.nl Het s tjd voor Trston! Natuurljk wlt u dat uw producteproces soepel verloopt. Trston helpt. Want met de wormwelreductoren van Trston kest u voor langdurge

Nadere informatie

Aanvullende Opgaven Inleiding Besliskunde II 2010 2011

Aanvullende Opgaven Inleiding Besliskunde II 2010 2011 Last Update: 24 1 2010, Clff Voetelnk Aanvullende Opgaven Inledng Beslskunde II 2010 2011 Aanvullende Opgave 1: Routerngsprobleem (ILP) Dt s een aangepaste verse van opgave 2.3 ut het boek van Tms. Vrachtwagens

Nadere informatie

Permar WS Horaplantsoen 2 Aan de Gemeenteraad van Ede Postbus 350

Permar WS Horaplantsoen 2 Aan de Gemeenteraad van Ede Postbus 350 permar Permar WS Horaplantsoen 2 Aan de Gemeenteraad van Ede Postbus 350 6710 BJ Ede Postbus 9022 T (0318) 67 91 11 6710 HK EDE F (0318) 67 93 08 E-mal nfo@permar.nl www.permar.nl Onderwerp: Datum: Jaarverslag

Nadere informatie

Factsheets sectoren. ING Economisch Bureau. De Nederlandse economie. Zakelijke dienstverlening. Industrie. Bouw. Transport en logistiek.

Factsheets sectoren. ING Economisch Bureau. De Nederlandse economie. Zakelijke dienstverlening. Industrie. Bouw. Transport en logistiek. ING Economsch Bureau Factsheets sectoren De se econome Zakeljke denstverlenng Industre Bouw Transport en logstek Detalhandel Agrarsche sector Horeca Publc sector en non-proft Gezondhedszorg Colofon Endredacte

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Mitsubishi Mobiliteits Service

Algemene Voorwaarden Mitsubishi Mobiliteits Service Algemene Voorwaarden Mtsubsh Mobltets Servce Artkel 1. Defntes a. Mtsubsh dealer Een dealer de ld s van het Mtsubsh dealer netwerk. b. Voertug De Mtsubsh personenauto respecteveljk bedrjfswagen, occasons

Nadere informatie

7. Behandeling van communicatie en mondmotoriek

7. Behandeling van communicatie en mondmotoriek 7. Behandelng van communcate en mondmotorek 7.2. Slkstoornssen 7.2.3 Wat s de meerwaarde van enterale voedng (va PEG-sonde) ten opzcht van orale voedng bj knderen met CP met slkstoornssen wat betreft voedngstoestand,

Nadere informatie

Onderzoek! Ontdek! Onderneem! WELKOM BIJ DE EUREKA!CUP WWW.EUREKACUP.NL. Eureka!Cup is een programma van Stichting Techniekpromotie

Onderzoek! Ontdek! Onderneem! WELKOM BIJ DE EUREKA!CUP WWW.EUREKACUP.NL. Eureka!Cup is een programma van Stichting Techniekpromotie GEVER WELKOM BIJ DE EUREKA!CUP E!C16-1 GEVER 7 Bètawerelden De opdrachten van het Eureka!Cup sezoen worden geplaatst bnnen een van de 7 bètawerelden: Voedng & Vtaltet Mobltet & Rumte Lfestyle & Desgn Scence

Nadere informatie

Waardeoverdracht. Uw opgebouwde pensioen meenemen naar uw nieuwe pensioenuitvoerder

Waardeoverdracht. Uw opgebouwde pensioen meenemen naar uw nieuwe pensioenuitvoerder Waardeoverdracht Uw opgebouwde pensoen meenemen naar uw neuwe pensoenutvoerder In deze brochure 3 4 5 6 Gefelcteerd! Een neuwe baan Wel of net kezen voor waardeoverdracht? Vergeljk de regelngen Hoe waardevast

Nadere informatie

Afhaling. Afhaling van gefrankeerde zendingen 1. Collect & Send 2. ATH (Afhaling ten Huize) 3. Transport (Afhaling per vrachtwagen)

Afhaling. Afhaling van gefrankeerde zendingen 1. Collect & Send 2. ATH (Afhaling ten Huize) 3. Transport (Afhaling per vrachtwagen) Afhalng Afhalng van gefrankeerde zendngen 1. Collect & Send. ATH (Afhalng ten Huze) 3. Transport (Afhalng per vrachtwagen) Afhalng van ongefrankeerde zendngen (Collect & Stamp) 1. Maxmaal volume en gewcht.

Nadere informatie

CP-richtlijn: Uitwerking van aanbeveling 4.2

CP-richtlijn: Uitwerking van aanbeveling 4.2 CP-rchtljn: Sperkrachttranng bj CP Aanbevelng 4.2.: Wat s het effect van krachttranng op ROM, spertonus en kracht? Jul 2012 Project Knowledgebrokers: Werkgroepleden: Corna Lujten (Revant Revaldatecentrum)

Nadere informatie

De kloof: welke kennis heeft een opdrachtgever nodig?

De kloof: welke kennis heeft een opdrachtgever nodig? projectmanagement Goed opdrachtgeverschap De kloof: welke kenns heeft een opdrachtgever nodg? Een van de redenen waarom projecten net succesvol zjn s de kloof tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Om

Nadere informatie

Bestemmingsplan Groene Kruisweg te Albrandswaard 3 mei 2011 PvN Peter J. van Nederpelt p.van.nederpelt@ooms.com (010)424 88 25 (010)424 88 89

Bestemmingsplan Groene Kruisweg te Albrandswaard 3 mei 2011 PvN Peter J. van Nederpelt p.van.nederpelt@ooms.com (010)424 88 25 (010)424 88 89 r^ooms.com Ooms Makelaars Bedrjfshusvestng B.V. Maaskade 113 Postbus 24040 3007 DA Rotterdam Telefoon (010) 424 88 88 Fax (010) 424 88 89 Het College van B&W van de Gemeente Albrandswaard Postbus 1000

Nadere informatie

SERVICESFORTINET PRE PRE PRE SALES SALES

SERVICESFORTINET PRE PRE PRE SALES SALES SERVICE The tme you need SERVICESFORTINET Presales Support - Consultancy - Testapparatuur, Demo s en Plots - Wreless Ste Survey - Tranngen Installate Servce - Onderhoudscontracten - Telemarketng Al deze

Nadere informatie

1. SAMENVATTING EN CONCLUSIES

1. SAMENVATTING EN CONCLUSIES Doel gr oepenanal yse DeFr esewouden I nvent ar sat e( pot ent ël e) dak-ent hu sl ozen,al cohol -en har ddr ugsver sl aaf den ndefr esewouden 1. SAMENVATTING EN CONCLUSIES In het najaar van 2001 heeft

Nadere informatie

Cloudproviders. in kaart gebracht. Wie biedt welke wolk QUADRANT COMMUNICATIONS. De Standaard. Page 1 / 7 SILICON GROUP 26135

Cloudproviders. in kaart gebracht. Wie biedt welke wolk QUADRANT COMMUNICATIONS. De Standaard. Page 1 / 7 SILICON GROUP 26135 Auxpress Page: 7 n Dgtale wolk Crculaton: 107603 631dd6 1768 We bedt welke wolk Cloudprovders n kaart gebracht Auxpress Chaussée de Wavre 1945 Waversesteenweg B 1160 Bruxelles/Brussel T +32(0)2 514 64

Nadere informatie

Eindtoets Model-driven development

Eindtoets Model-driven development Endtoets Model-drven development (T37111) Endtoets Model-drven development Bj de nformatedagrammen dent de teken- en andere conventes te volgen van het crssmateraal. De commncatewaarde van w dagrammen

Nadere informatie

Akoestisch rapport gietwaterfabriek Dinteloord

Akoestisch rapport gietwaterfabriek Dinteloord BEM1303048 gemeente Steenbergen Akoestsch rapport getwaterfabrek Dnteloord \ 9 : - \ \ K 'SSIİC-1P31 í a r n opdracht van: Veola Water Solutons 81 Technologes b.v. ordernummer opdrachtgever: P12031-FE-221842

Nadere informatie

Installatiehandleiding

Installatiehandleiding In deze handledng leest u hoe u de Ggaset PCI Card 54 op uw PC aanslut en een verbndng met een access pont tot stand brengt. Gedetalleerde nformate vndt u n de gebruksaanwjzng n elektronsche vorm op de

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Mitsubishi Motors Assistance Package (MAP) 2015

Algemene Voorwaarden Mitsubishi Motors Assistance Package (MAP) 2015 Algemene Voorwaarden Mtsubsh Motors Assstance Package (MAP) 2015 Artkel 1. a) Dealer Defntes Een Mtsubsh Erkend Servce Centrum. b) Voertug De Nederlands gekentekende Mtsubsh personenauto respecteveljk

Nadere informatie

Ter inzage gelegde v. Octrooiaanvrage Nr. 71 12927. ,, Klaisse i 11?, h 2 120 bd 7./ 119 bc 2), Int Cl. G' q-, n 33/16 f A 61 li 5/10.

Ter inzage gelegde v. Octrooiaanvrage Nr. 71 12927. ,, Klaisse i 11?, h 2 120 bd 7./ 119 bc 2), Int Cl. G' q-, n 33/16 f A 61 li 5/10. OCTROOIRAAD Prjs ƒ 3,~ Ter nzage gelegde v. Octrooaanvrage Nr. 71 12927 NEDERLAND,, Klasse 11?, h 2 120 bd 7./ 119 bc 2), Int Cl. G' q-, n 33/16 f A 61 l 5/10. Indenngsdatum: 21 september 1971, Datum van

Nadere informatie

anwb.nl/watersport, de site voor watersporters

anwb.nl/watersport, de site voor watersporters Het s net zo gebrukeljk om voor klene jachten een sleepproef te laten utvoeren. Zo'n proef s duur en daardoor vaak net rendabel. Toch loont een sleepproef de moete. Aan de hand ervan kunnen bj voorbeeld

Nadere informatie

Make or Buy? Een beslissing gebaseerd op de transactiekostentheorie. Martin Helmhout http://www.acis.nl martin@acis.nl

Make or Buy? Een beslissing gebaseerd op de transactiekostentheorie. Martin Helmhout http://www.acis.nl martin@acis.nl Make or Buy? Een beslssng gebaseerd op de transactekostentheore. Martn Helmhout http://www.acs.nl martn@acs.nl Rksunverstet Gronngen Make or Buy? Een beslssng gebaseerd op de transactekostentheore. Afstudeerscrpte

Nadere informatie

B1400914. Datum: 22 mei 2014 Agendapunt nr: 7. Aan de Verenigde Vergadering. Vrijmaken krediet grondverwerving ABH Cromstrijen

B1400914. Datum: 22 mei 2014 Agendapunt nr: 7. Aan de Verenigde Vergadering. Vrijmaken krediet grondverwerving ABH Cromstrijen Datum: 22 me 214 Agendapunt nr: 7. B14914 Aan de Verengde Vergaderng Vrjmaken kredet grondverwervng ABH Cromstrjen Aard voorstel Beslutvormend voorstel met nvesterng Aantal Bjlagen 4 Voorstel behandeld

Nadere informatie

KLANTPRESTATIES IKEA LEVERT BESTE DUTCH CUSTOMER PERFORMANCE INDEX 2011 44 / FEBRUARI/TIJDSCHRIFT VOOR MARKETING / ONDERZOEK

KLANTPRESTATIES IKEA LEVERT BESTE DUTCH CUSTOMER PERFORMANCE INDEX 2011 44 / FEBRUARI/TIJDSCHRIFT VOOR MARKETING / ONDERZOEK 44 / FEBRUAR/TJDSCHRFT VOOR MARKETNG / ONDERZOEK DUTCH CUSTOMER PERFORMANCE NDEX 2011 KEA LEVERT BESTE KLANTPRESTATES Tekst Mamx S. Bügel, Peter C.Verhool, Tryntsje Hovng- Wesselus, Thorsten Wesel, Jelle

Nadere informatie

Mens en organisatie in de perfect storm van digitalisering

Mens en organisatie in de perfect storm van digitalisering Inzcht n de dgtale Mens en organsate n de perfect storm van dgtalserng Iedereen heeft te maken met de dgtalserng van onze maatschappj. Door de enorme groe van beschkbare nformate, aangewakkerd door technologe,

Nadere informatie

5.1 Elektrische stroom en spanning

5.1 Elektrische stroom en spanning 5. Elektrsche stroom en spannng Opgave a lleen elektronen kunnen zch verplaatsen en net de postef geladen kern. Omdat de ladng van emer postef s, s hj negatef geladen elektronen kwjtgeraakt. Je erekent

Nadere informatie

Hilversum: mediastad of buitenwijk van Amsterdam?

Hilversum: mediastad of buitenwijk van Amsterdam? Hlversum: medastad of butenwjk van Amsterdam? Een onderzoek naar de local buzz n het audovsueel cluster Ruben Huls Unverstet Utrecht RUBEN HULS - 4004043 UNIVERSITEIT UTRECHT FACULTEIT GEOWETENSCHAPPEN

Nadere informatie

PROTOCOL MONITORING ENERGIEBESPARING

PROTOCOL MONITORING ENERGIEBESPARING December 2001 ECN-C--01-129 RIVM 408137005 PROTOCOL MONITORING ENERGIEBESPARING CPB, ECN, Novem en RIVM P.G.M. Boonekamp (ECN) H. Mannaerts (CPB) H.H.J. Vreuls (Novem) B. Wesselnk (RIVM) Verantwoordng

Nadere informatie

Voorschriften voor MARS Documentversie 2.52

Voorschriften voor MARS Documentversie 2.52 Voorschrften voor MARS Documentverse 2.52 Montorng and regstraton system 5 maart 2014 Voorschrften voor MARS 2.52 1 (Montorng and regstraton system Voorschrften voor MARS Documentverse 2.52 Rjkswaterstaat

Nadere informatie

Elementen van. Prof. dr. Raymond De Bondt. Alta

Elementen van. Prof. dr. Raymond De Bondt. Alta ALTA_1952_ttelblz_1 08-09-2006 17:02 Pagna 1 Elementen van Bedrjfseconome Prof. dr. Raymond De Bondt Alta Raymond De Bondt Elementen van Bedrjfseconome Alta Utgeverj, Leuven-Heverlee, 2006 2006 Druk 1,

Nadere informatie

In vier stappen naar een succesvolle informatievoorziening

In vier stappen naar een succesvolle informatievoorziening In ver stappen naar een succesvolle Meer toegevoegde waarde van IT voor de busness IT wordt dkwjls ervaren als net aanslutend op de wensen van de busness en net strategsch voor de organsate. Er gaat veel

Nadere informatie

De nieuwe kijk op gezond en duurzaam

De nieuwe kijk op gezond en duurzaam Ecoheat Holland BV De neuwe kjk op gezond en duurzaam tot 70 % besparen op verwarmen uw energerekenng De deale warmtebron De zon s de natuurljke warmtebron van onze aarde en daarom de bass van ver- De

Nadere informatie

Politiek, cultuur, taal en religie: Een analyse van het stemgedrag tijdens het Eurovisie Songfestival

Politiek, cultuur, taal en religie: Een analyse van het stemgedrag tijdens het Eurovisie Songfestival Poltek, cultuur, taal en relge: Een analyse van het stemgedrag dens het Eurovse Songfestval door Laura Sperdjk 1 en Mchel Vellekoop 2 Unverstet Twente De Fransen houden net van ledjes n het Engels. Nederland

Nadere informatie

D-light light alarm ARW100

D-light light alarm ARW100 D-lght lght alarm ARW100 User manual Gebruksaanwjzng Manuel de l utlsateur Manual de nstruccones Gebrauchsanletung Οδηγίες χρήσεως Brugsanvsnng GB 2 NL 14 FR 27 ES 40 DE 52 EL 65 DA 78 Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

De enterprisearchitect als coach

De enterprisearchitect als coach archtectuur De enterprsearchtect als coach Naar een vloeende samenwerkng tussen enterprseen projectarchtecten Grotere organsates kennen vaak een (te strkte) schedng tussen enterprse- en projectarchtecten.

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. ^37-505

Behoort bij schrijven no. ^37-505 l Behoort bj schrjven no. ^37-505 ROL VAN EVC EN CPN IN LOONCONFLICT HAAQSE BOUWBEDRIJVEN. S_a_m_e_n_v_a_t_t n_g Als gevolg van een loonconflct vond vrjwel de gehele maand januar een langzaam-aan-acte

Nadere informatie

TOTAALOPLOSSINGEN: ALLES UIT ÉÉN HAND

TOTAALOPLOSSINGEN: ALLES UIT ÉÉN HAND TOTAALOPLOSSINGEN: ALLES UIT ÉÉN HAND Utgebred productassortment met systemen voor magazjnen en bedrjven CATALOGUS 2009 Hoofdstuk D , voor optmale rumtebesparng Met de etagevloerconstructes van SSI SCHÄFER

Nadere informatie

IGIA. Aanvullend Bureauonderzoek. Flevokust Lelystad. fe* Vestiges of Che past Sporen uit het >7. Artheologie & cultuurhistorie.

IGIA. Aanvullend Bureauonderzoek. Flevokust Lelystad. fe* Vestiges of Che past Sporen uit het >7. Artheologie & cultuurhistorie. Vestges of Che past Sporen ut het >7 fe* GA Artheologe & cultuurhstore Aanvullend Bureauonderzoek Flevokust Lelystad ( Rapportnummer 446 Projectnummer V07/1062 SSN 1573-9406 Status en verse Concept 1.0

Nadere informatie

Beperkt? Niet in de mode!

Beperkt? Niet in de mode! dgtale neuwsbref voor medewerkers van Koraal Groep - 2015 - Nr. 3 Verder n deze neuwsbref: De projecten van RICHTPUNT 2015 Beperkt? Net n de mode! Vrenden van De Hondsberg ontvangen groot bedrag En nog

Nadere informatie