Probleemgedrag bij ouderen met dementie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Probleemgedrag bij ouderen met dementie"

Transcriptie

1 Proleemgedrg ij ouderen met dementie Een vergelijking vn tien ntionle en interntionle richtlijnen Sytse Zuidem, specilist ouderengeneeskunde, fdeling Eerstelijnsgeneeskunde, Centrum voor Huisrtsgeneeskunde, Ouderengeneeskunde en Pulic Helth, Alzheimer Centrum Nijmegen, UMC St Rdoud, Nijmegen / Correspondentie: Inleiding Proleemgedrg is gedefinieerd ls lle gedrg vn de ptiënt dt door de ptiënt en/of zijn omgeving ls moeilijk hnteerr wordt ervren. Proleemgedrg wordt vk gezien ij mensen met dementie. Het is elstend voor de ptiënt en diens prtner en is een vn de meest elngrijke risicofctoren voor opnme in het verpleeghuis. Ook dr heeft proleemgedrg een grote impct op het verzorgend personeel, met ls gevolg een verhoogde werkdruk, ziekteverzuim en vermindering vn werkplezier. Proleemgedrg is dn ook vk een reden voor voorschrijven vn gedrgseïnvloedende medictie en soms het toepssen vn vrijheidseperkende mtregelen. In de interntionle litertuur wordt nst proleemgedrg ook de term neuropsychitrische symptomen geruikt. Deze term omvt niet lleen uiterlijk wrneemr (proleem)gedrg zols gittie en gressie, mr ook psychose, pthie en depressie. Deze symptomen komen voor ij ongeveer vier op de vijf mensen met dementie. Dit geldt zowel voor thuiswonende ls voor in het verpleeghuis opgenomen ptiënten. De meest voorkomende symptomen zijn gressie/gittie, prikkelrheid en pthie met een prevlentie vn ongeveer 40%. Depressie en ngst komen elk voor ij thuiswonende ouderen (40%) en wt minder vk ij in het verpleeghuis opgenomen ptiënten (20%). De oorzk vn proleemgedrg is multifctorieel. Nst iologische fctoren (ziektefctoren) spelen ook psychologische (verwerking) en socile (omgevings) fctoren een rol; het zogenoemde iopsychosocile model. Het feit dt proleemgedrg vn een ptiënt zijn weerslg kent op de verzorgende/mntelzorger en ndersom (!), iedt een nknopingspunt voor ehndeling. Inzicht in deze interctie en kennis over gedrgstherpeutische principes (zols ABCmethodieken) vormen een goed vertrekpunt om proleemgedrg te verminderen. Drnst is kennis vn het systeem met nme in de thuissitutie elngrijk, omdt dit een nknopingspunt iedt voor ehndeling. Ook individuele psychosocile interventies (gericht op de persoon zelf), zols reliteitsoriënttieendering, reminiscentie en vlidering, zintuigctivering, snoezelen, muziektherpie, gestructureerd ctiviteiten nod, elevingsgerichte zorg, zijn in de litertuur onderzocht op effectiviteit. De ndere elngrijke pijler is de ehndeling met psychofrmc die (te?) vk worden ingezet om proleemgedrg te ehndelen. Alvorens psychosocile of medicmenteuze interventies in te zetten, is een gedegen nlyse onmisr vn de oorzk vn proleemgedrg, type dementie, lichmelijke fctoren (ijvooreeld urineweginfectie), luxerende fctoren, drgkrcht vn het systeem thuis of fdelingstem in het verpleeghuis of zorginstelling. Dit rtikel gt over richtlijnen ij de ehndeling vn proleemgedrg/neuropsychitrische symptomen ij dementie. Ntionle en interntionle richtlijnen worden met elkr vergeleken en verschillen en overeenkomsten worden enoemd. Alvorens deze richtlijnen te espreken wordt een overzicht gegeven vn het huidige ewijs over de psychosocile en medicmenteuze interventies. Behndeling vn proleemgedrg Psychosocile interventies De ltste 10 jr is er groeiend ewijs voor de werkzmheid vn psychosocile interventies ij dementie; zowel ij thuiswonende ls in verpleeghuis opgenomen ptiënten. Effectief zijn gedrgstherpeutische interventies, cognitieve therpie en ewegen. Ook trining vn verzorgend personeel in verpleeghuizen is effectief voor het reduceren vn proleemgedrg. Individuele psychosocile interventies die vk worden ingezet in zorginstellingen zols gestructureerd ctiviteitennod, mssge/romtherpie, zintuigctivering/snoezelen zijn veelelovend, mr meer wetenschppelijk onderzoek is nodig om de werkzmheid definitief vst te stellen. In ieder gevl kn de inzet vn psychosocile interventies het psychofrmcgeruik in zorginstellingen doen fnemen. Bij thuiswonende dementieptiënten is geleken dt psychosocile interventies het est werken wnneer interventies zich zowel richten op Tijdschrift voor Ouderengeneeskunde nummer

2 Tel 1 Overzicht vn psychosocile interventies in interntionle richtlijnen voor de ehndeling vn proleemgedrg ij dementie Interntionle richtlijnen CWGAD/ AGS/AAGP4 SIGN1 Cndin AALA 2 LTC 3 NICE5 Jr vn pulictie Psychosocile interventies eerste voorkeur Anpssing fysieke omgeving ABC-/gedrgstherpie Activiteiten Zintuigctivering Cognitieve stimultie/rot Vlidtion Bewegen Reminiscentie Animl-ssisted therpie De EFNS-richtlijn is niet opgenomen in deze tel vnwege het ontreken vn dviezen over psychosocile interventies. Muziektherpie, romtherpie of snoezelen (multisensory stimultion). CWGAD/AALA = Cliforni Workgroup on Guidelines for Alzheimer s Disese Mngement/Alzheimer s Assocition of Los Angeles, AGS/AAGP = Americn Geritrics Society, Americn Assocition for Geritric Psychitry, SIGN = Scottish Intercollegite Guidelines Network, Cndin LTC (long-term cre) = Ntionl Guidelines for seniors mentl helth, NICE = Ntionl Institute for Helth nd Clinicl Excellence. = niet genoemd of niet nevolen, = nevolen, / onvoldoende of inconsistent ewijs. ROT = reliteitsoriënttietrining. Tel 2 Overzicht vn medicmenteuze interventies in interntionle richtlijnen voor de ehndeling vn proleemgedrg ij dementie NICE5 EFNS6 Interntionle richtlijnen CWGAD/AALA 2 AGS/AAGP 4 SIGN 1 Cndin 3 LTC Jr vn pulictie / Klssieke ntipsychotic Atypische ntipsychotic Benzodizepinen - Angst Antidepressiv voor gittie/ gressie - SSRI (ciprmil) - Trzodon AChEI ij - LBD: hllucinties/wnen - AD: diverse symptomen - VD: diverse symptomen c Anticonvulsiv (gressie) - Crmzepine - Vlprot / / Memntine - voor gittie/gressie ij mtigernstige tot ernstige AD - voor gittie/gressie ij overige type en stdi dementie AChEI = cholinesterseremmers, AD = lzheimerdementie, LBD = lewylichmpjesdementie. = niet genoemd of niet nevolen, = nevolen, / onvoldoende of inconsistent ewijs. Alleen voor gittie/gressie in comintie met psychose. Atypische ntipsychotic effectief, mr ps op voor de risico s. c Geldt lleen voor donepezil (niet in Nederlnd verkrijgr). Zie ook toelichting tel

3 de cliënt ls de prtner en wnneer prtners ctief etrokken worden zodt ze hun eigen keuzes kunnen mken. Drnst lijkt ij deze thuiswonende ouderen met dementie multidisciplinire zorg met een comintie vn psychosocile en medicmenteuze interventies het meest effectief. Medicmenteuze interventies Psychofrmc zijn in te delen in zes groepen: ntipsychotic, enzodizepinen, ntidepressiv, nticonvulsiv, cholinesterse remmers, memntine. Antipsychotic, die vn oudsher worden ingezet in de ehndeling vn psychose, schizofrenie en delier, zijn redelijk effectief in de ehndeling vn gressie ij dementie, mr eperkt effectief in de ehndeling vn gittie, wnen en hllucinties ij dementie. Drnst heen ntipsychotic veel ijwerkingen, zols extrpirmidle stoornissen, sufheid, risico s op CVA, sterfte, hrtritmestoornissen, pneumonie en ziekenhuisopnme. Benzodizepinen zijn nuwelijks onderzocht op effectiviteit ij gittie en ngst ij ouderen met dementie en kennen veel ijwerkingen. Antidepressiv (met nme serotonineheropnmeremmers SSRI s) worden niet lleen ingezet ij de ehndeling vn ernstige depressies ij ouderen en ij depressieve symptomen ij dementie, mr worden ook ingezet ij de ehndeling vn gittie/gressie ij dementie (zonder stemmingsprolemen), hoewel het ewijs niet erg hrd is. Vn nticonvulsiv kn gezegd worden dt vlprot in ieder gevl niet effectief is en crmzepine eperkt effectief is in de ehndeling vn gittie/gressie. Cholinesterseremmers zijn effectief in de ehndeling vn neuropsychitrische stoornissen ij lewylichmpjesdementie (mr lleen voor wnen, hllucinties, pthie en depressie) en mogelijk ook ij lzheimerdementie (voor pthie, depressie en ngst). Voor de ltste indictie is donepezil het meest onderzocht, een middel dt in Nederlnd niet verkrijgr is. Memntine is weliswr frequent onderzocht in de ehndeling vn stilistie vn cognitie en ADL, mr het ewijs voor de ehndeling vn gittie/gressie ij dementie is indirect, omdt het gt om met-nlyses vn rndomized controlled trils (RCT s) met gittie/ gressie ls secundire uitkomstmt ij ptiënten die vk niet vnwege proleemgedrg geïncludeerd zijn. Met deze knttekening lijkt memntine in deze studies wel effectief ij mtig-ernstige tot ernstige lzheimerdementie, mr niet ij lichte tot mtige lzheimerdementie of ndere vormen vn dementie. Richtlijnen In deze prgrf zullen interventies vn proleemgedrg ij dementie in ntionle en interntionle richtlijnen glol worden eschreven en met elkr worden vergeleken. Hoewel in sommige richtlijnen ook dviezen worden gegeven voor neuropsychitrische symptomen niet in het kder vn dementie, eperkt de eschrijving in dit rtikel zich uitsluitend tot dementie. Richtlijnen die expliciet hndelen over de ehndeling vn depressie ij dementie, worden uiten eschouwing gelten. Hetzelfde geldt voor dviezen over dignostiek vn dementie en ehndeling vn de cognitieve chteruitgng ij dementie. Interntionle richtlijnen 1-6 Deze richtlijnen zijn verschenen in de periode vn Het ccent in de meeste richtlijnen ligt op de medicmenteuze interventies, mr drnst komen in vijf vn de zes richtlijnen ook de psychosocile interventies n od. Deze interventies worden in de meeste richtlijnen eschouwd ls ehndeling vn eerste voorkeur, oven medicmenteuze interventies. Het voert te ver in dit vernd lle detils vn de interntionle richtlijnen uitvoerig te espreken. Nst overeenkomsten zijn er ook opvllende verschillen tussen de richtlijnen (zie tel 1 en 2). In vrijwel lle interntionle richtlijnen wordt een gestructureerd ctiviteitennod, gedrgstherpie (ABC-chtige technieken) en npssing vn de fysieke leefomgeving (zols kleinschlig wonen, scheiden vn mensen met dementie vn ndere doelgroepen, npssen prikkelniveu, meer licht, cmoufleren vn deuren, looplijnen en vergroten vn herkenrheid vn toiletruimtes/slpkmers) nevolen. Zintuigctivering (romtherpie, muziektherpie, snoezelen), ROT, ewegen en niml-ssisted therpie wordt slechts spordisch gedviseerd. Reminiscentie en vlidtie worden niet gedviseerd. Voor medicmenteuze interventies is de fweging in de keuze voor klssieke of typische ntipsychotic in de verschillende richtlijnen niet eenduidig. In de SIGN-richtlijn komt het risico vn met nme de typische ntipsychotic terug (n de wrschuwingen voor een verhoogd risico op CVA ij risperidon en olnzpine), met de wrschuwing hier voorzichtig mee om te gn. 1 Andere richtlijnen leggen juist het ccent op de extrpirmidle ijwerkingen vn klssieke ntipsychotic, wrdoor de lns dn doorslt nr een voorkeur voor typische ntipsychotic. 3,4 Overigens gelden de risico s voor CVA/sterfte niet lleen voor typische mr ook voor klssieke ntipsychotic. Deze informtie is in ltere richtlijnen verwerkt. 5,6 De voordelen vn typische ntipsychotic voor lgere incidentie vn extrpirmidle symptomen is verkregen uit metnlyses. Tijdschrift voor Ouderengeneeskunde nummer

4 Tel 3 Overzicht vn psychosocile interventies voor de ehndeling vn proleemgedrg ij dementie in ntionle richtlijnen Ntionle richtlijnen Verenso-richtlijn Proleemgedrg 9 Richtlijn voor verzorgenden 10 Jr vn pulictie Psychosocile interventies eerste voorkeur Anpssing fysieke omgeving ABC-/gedrgstherpie Activiteiten Zintuigctivering Cognitieve stimultie/rot Vlidtion Bewegen/PMT Reminiscentie Animl-ssisted therpy / De NHG-stndrd en de CBO-richtlijn zijn niet opgenomen in deze tel vnwege het ontreken vn dviezen over psychosocile interventies. Muziektherpie, romtherpie of snoezelen (multisensory stimultion). ROT = reliteitsoriënttietrining, PMT = psychomotorische therpie. Tel 4 Overzicht vn medicmenteuze interventies voor de ehndeling vn proleemgedrg ij dementie in ntionle richtlijnen Ntionle richtlijnen NHG-stndrd Dementie 7 CBO-richtlijn Dementie 8 Jr vn pulictie Klssieke ntipsychotic Atypische ntipsychotic Benzodizepinen - Angst /gressie Antidepressiv voor gittie/gressie - SSRI (ciprmil) - Trzodon AChEI ij - LBD: hllucintie/wnen - AD: diverse symptomen - VD: diverse symptomen Anticonvulsiv (gressie) - Crmzepine - Vlprot Memntine - voor gittie/gressie ij mtig-ernstige tot ernstige AD - voor gittie/gressie ij overige type en stdi dementie / Verenso-richtlijn Proleemgedrg 9 De richtlijn voor verzorgenden is niet opgenomen in deze tel vnwege het ontreken vn medicmenteuze dviezen. Alleen typische ntipsychotic gedviseerd ij de ziekte vn Prkinson (risperidon). Bij slechts één onderzoek is directe vergelijking tussen klssieke (hloperidol) en typische (risperidon) mogelijk, met lleen een gunstig voordeel vn risperidon ten opzichte vn hloperidol in een lge dosering (1 mg). Bij hogere doseringen (hloperidol 2 mg in vergelijking met risperidon 2 mg) vlt dit voordeel weg. Benzodizepinen worden soms met enige voorzichtigheid ngerden, 2,3,5 soms lleen in de ehndeling vn cute gittie en soms lleen intrmusculir voor cute situties. 5 In ndere richtlijnen 1,4 is er geen plts voor het geruik vn enzodizepinen vnwege de schrste n ewijs en de niet onelngrijke ijwerkingen vn sufheid, vllen. SSRI s, trzodon en nticonvulsiv voor de 190

5 ehndeling vn gittie/gressie worden nevolen in respectievelijk twee, drie en twee richtlijnen. Cholinesterseremmers worden in drie richtlijnen 1,5,6 nevolen ij de ehndeling vn AD (glntmine) en LBD (rivstigmine). Memntine wordt in de interntionle richtlijnen tot 2007 niet nevolen ij de ehndeling vn gittie/gressie ij mtig ernstige tot ernstige AD, mr in de meest recente EFNS-richtlijn wel. 6 Ntionle richtlijnen 7-10 In volgorde vn pulictiejr worden de verschillende Nederlndse richtlijnen over proleemgedrg esproken. De richtlijnen zijn verschenen tussen 2003 en 2008 (tel 3 en 4). NHG-stndrd Dementie (2003) Deze NHG-stndrd 7 is met nme toegespitst op de dignostiek vn dementie. Positief is dt de richtlijn ijdrgt n het groeiend esef dt vroegdignostiek vn de dignose en ontsluiting ervn voor ptiënten en mntelzorgers dequte ehndeling en egeleiding mogelijk mkt. De NHG-stndrd cht onderscheid tussen verschillende type dementie (met nme het onderscheid tussen lzheimerdementie en vsculire dementie) niet vn elng voor de huisrtsgeneeskundeprktijk; terwijl het onderscheid wel vn elng is voor de medicmenteuze ehndeling. Overigens zijn de medicmenteuze ehndeldviezen zeer eperkt (hloperidol ij proleemgedrg), onvolledig en soms onjuist (risperidon ij de ziekte vn Prkinson). Ook is er weinig juridische sis voor het toepssen vn vrijheidseperkende mtregelen in de thuissitutie, omdt thuiswonende ptiënten niet onder de Wet BOPZ vllen. CBO-richtlijn (2005) Anders dn de NHG-stndrd legt de CBO-richtlijn 8 veel ndruk op het ewijs vn de effectiviteit vn medicmenteuze interventies voor dementie en proleemgedrg. Er is drentegen geen ndcht voor psychosocile interventies, omdt dit uiten het expertise geied vn de werkgroep lg. De dviezen over ntipsychotic (met nme de risico s voor lleen typische ntipsychotic) zijn inmiddels chterhld, omdt het risico voor CVA en sterfte ook voor klssieke ntipsychotic geldt. Richtlijn proleemgedrg vn Verenso (2008) De richtlijn voor specilisten ouderengeneeskunde 9 is een updte vn de oude richtlijn, die dteert uit de jren 90 en evt nst een updte vn de medictieprgrf ook een multidisciplinire hndreiking. In de Verenso-richtlijn wordt gesteld dt psychosocile interventies de voorkeur verdienen oven medicmenteuze interventies en dt deze ltste lleen worden ingezet ls psychosocile interventies onvoldoende effectief zijn geleken. De verdere uitwerking vn de nevelingen vn psychosocile interventies wordt uitsluitend gedn in de voetnoten vn de richtlijn op sis vn oude litertuur. In de medictieprgrf komt niet lleen de ehndeling vn proleemgedrg ij dementie n od, mr wordt eerst proleemgedrg ten gevolge vn ndere stoornissen esproken zols proleemgedrg ij delier, proleemgedrg ij depressie, psychose, ngststoornis, slpstoornis. Het wetenschppelijk ewijs ij dementie is opgedeeld per symptoom vnuit de klssieke indeling vn gittie/ gressie, psychose, depressie, ngst, pthie, mr er is ook ndcht voor de mogelijk medicmenteuze ehndeling vn climend gedrg/roepen, seksueel ontremd gedrg, dg-nchtritmestoornissen. De richtlijn sluit zo veel mogelijk n ij ndere richtlijnen. Net zols in ndere richtlijnen wordt ij de ehndeling vn gressie/gittie geen voorkeur uitgesproken voor een eplde groep psychofrmc (ntipsychotic, enzodizepine, ntidepressiv, nticonvulsiv, cholinesterseremmers, memntine), omdt op sis vn de litertuur geen voorkeur is n te geven of geen ehndellgoritme vlt te geven. De richtlijn verschilt vn de meeste interntionle richtlijnen vnwege de gelijkwrdige voorkeur voor typische en klssieke ntipsychotic (ij gittie/ gressie). In de richtlijn komt ook het stoppen vn ntipsychotic expliciet n de orde. Voor excte medictiedviezen voor de verschillende symptomen ij dementie wordt verwezen nr de richtlijn zelf. De huidige stnd vn zken voor wt etreft het ewijs vn medicmenteuze interventies ij proleemgedrg ij dementie pltst ehndelrs voor een dilemm Richtlijn omgn met gedrgsprolemen ij ptiënten met dementie (2008) Deze richtlijn 10 is edoeld voor verzorgenden en verpleegkundigen die in diverse settings te mken heen met ptiënten met dementie. De richtlijn geeft een overzicht vn wt verzorgenden en verpleegkundige zelf kunnen doen ij ptiënten met dementie (psychosocile interventies) en geeft ook nevelingen voor mngers. Het ewijs is verkregen door litertuurreview vn met-nlyses en systemtische reviews. Hierdoor is recent ewijs vn Tijdschrift voor Ouderengeneeskunde nummer

6 RCT s die nog niet in met-nlyses zijn verschenen, niet opgenomen. De dviezen zijn onderverdeeld in dviezen ij lgemene gedrgsprolemen en ij specifieke symptomen zols gittie/gressie, ngst, pthie, depressie, ontremd gedrg en slpeloosheid. Er wordt onderscheid gemkt tussen hrd en minder hrd ewijs. Genoemde psychosocile interventies zijn muziek, gestructureerde ctiviteiten, ewegen/ psychomotorische therpie, snoezelen, romtherpie, huiselijke sfeer, reminiscentie, lichmelijke ctiviteiten, npssen leefomgeving, cognitieve trining en de plezierige-ctiviteitenmethode. Discussie Richtlijnen zijn ondersteunend en richtinggevend voor de dgelijkse prktijk. Het geeft een goed overzicht vn ehndeling vn veelvoorkomende ndoeningen en iedt ondersteuning voor professionls in de dgelijkse prktijk. Als prktiserend rts is het nmelijk ijn ondoenlijk om zelf lle litertuur over de ehndeling vn veelvoorkomende ndoeningen ij te houden. Het ndeel is dt richtlijnen ijn per definitie verouderd zijn op het moment vn verschijnen. Richtlijnen eschrijven immers de wetenschppelijke stnd vn zken tot het moment vn verschijnen vn de richtlijn. In de fgelopen cht jr zijn tien uitenlndse en innenlndse richtlijnen voor proleemgedrg ij dementie verschenen, met ieder een eigen ccent op dignostiek, medicmenteuze en psychosocile interventies. Deze ccentverschillen mken het moeilijk richtlijnen onderling met elkr te vergelijken. Drnst kunnen conclusies en nevelingen in richtlijnen ook enorm vn elkr verschillen doordt het wetenschppelijk ewijs toeneemt dn wel verndert in de loop vn de tijd. Voor wt etreft psychosocile interventies mken verschillen in definitie en clssifictie onderlinge vergelijking soms moeilijk. Wnneer een psychosocile interventie niet genoemd wordt in een richtlijn, wil dit nog niet zeggen dt er geen ewijs voor estt. Voor wt etreft medicmenteuze interventies zijn richtlijnen geseerd op ewijs vn gerndomiseerde duellinde onderzoeken (RCT s). Het voordeel dt de effectiviteit vn interventies getoetst wordt in grote groepen mensen met het oog op de generliseerrheid, is tegelijkertijd ook een ndeel. Uitsprken zijn nmelijk niet zonder meer ltijd geldig voor individuele kwetsre ptiënten in het verpleeghuis met multimoriditeit; een groep die om deze reden vk wordt uitgesloten vn deelnme n wetenschppelijk onderzoek. In de wetenschppelijke litertuur over medicmenteuze ehndeling vn proleemgedrg ij dementie zijn ook veel lcunes, wrdoor het moeilijk wordt om zekere uitsprken te doen. Voor sommige psychofrmc estt geen wetenschppelijk ewijs ij dementie. Pipmperon, een middel dt vk wordt voorgeschreven in de ehndeling vn dgnchtritmestoornissen ij dementie, is ijvooreeld niet onderzocht in gerndomiseerd klinisch onderzoek. Het ontreken vn evidence is ntuurlijk iets nders ls een definitief ewijs dt een middel niet werkt. Dit geldt ntuurlijk ook voor psychosocile interventies. Een veel gehoord kritiekpunt vn evidence-sed richtlijnen is dt er te weinig ruimte is voor prcticesed ervringen vn ehndelrs. Bij het ontreken vn wetenschppelijk ewijs wordt soms de mening vn experts meegewogen (klsse IV-ewijs), voor wt het wrd is. Ook experts heen, gegeven de eschikre evidence, zo hun eigen ehndelvoorkeur. Het opnemen vn te veel, overigens goed edoelde, dviezen vn experts in richtlijnen gt ten koste vn de wetenschppelijke kwliteit. De huidige stnd vn zken voor wt etreft het ewijs vn medicmenteuze interventies ij proleemgedrg ij dementie pltst ehndelrs voor een dilemm; de est onderzochte psychofrmc met het sterkste ewijs voor de werkzmheid (nl. ntipsychotic) heen tegelijkertijd de meeste ijwerkingen. Andere met nme nieuwere middelen (zols cholinesterseremmers, memntine) heen minder ijwerkingen, mr tegelijkertijd is ook het ewijs voor de effectiviteit minder sterk. Voor ehndeling vn individuele ptiënten zl een ehndelr de keuze niet lleen seren op richtlijnen, mr ook op sis vn ervringen vn psychofrmc ij de individuele ptiënt in het verleden en kennis over ijwerkingen/intercties ij ptiënten met polyfrmcie. Juist vnwege de risico s en ijwerkingen vn medicmenteuze ehndeling noemen de meeste richtlijnen psychosocile interventies ls therpie vn eerste voorkeur. Psychosocile interventies ij dementie met het meeste ewijs zijn: gedrgstherpeutische interventies, cognitieve therpie en ewegen. Andere psychosocile interventies, inclusief die vn kleinschlig wonen, dienen nder te worden onderzocht. De meeste psychosocile interventies kosten tijd, een schrs goed in de zorg. Om die reden worden mntelzorgers (fmilieprticiptie) en ICT-hulpmiddelen (gps, wecms) zowel innen ls uiten het verpleeghuis in toenemende mte ingezet. Het inzetten vn ICT-hulpmiddelen ls vervnging voor psychosocile interventies kn mogelijk wel tijd espren, mr kn nooit een vervnging zijn voor het intermenselijk contct, dt de sis vormt voor psychosocile interventies. Overigens hoeven niet lle psychosocile interventies tijd te kosten. Een etere endering en omgng vn mensen met dementie (ijvooreeld ij verzorgingsmomenten) zou mogelijk zelfs tijd kunnen espren. 192

7 Smenvtting De ltste tien jr zijn er veel ntionle en interntionle richtlijnen verschenen over de psychosocile en medicmenteuze ehndeling vn proleemgedrg ij dementie. In dit rtikel worden tien interntionle en ntionle richtlijnen met elkr vergeleken. Bijn lle richtlijnen doen uitsprken over de effectiviteit vn psychosocile interventies. Deze interventies worden door de meeste richtlijnen eschouwd ls ehndeling vn eerste voorkeur. Voor wt etreft de dviezen over medicmenteuze interventie weerspiegelen richtlijnen het dilemm dt ntipsychotic op dit moment het este ewijs heen, mr tegelijkertijd ook de meeste ijwerkingen. Andere middelen (zols cholinesterseremmers en memntine) heen minder ijwerkingen, mr tegelijkertijd is het ewijs ook minder sterk. Richtlijnen geven een ctueel overzicht over de stnd vn zken voor wt etreft het wetenschppelijk ewijs op het moment vn verschijnen, mr zijn om deze reden ook weer snel verouderd. Drnst doen richtlijnen uitsprken over grote groepen ptiënten, dviezen die niet ltijd toepsr zijn voor de individuele ptiënt met dementie met multimoriditeit. Deze groep wordt nmelijk meestl uitgesloten vn deelnme n wetenschppelijk onderzoek. Richtlijnen zijn ondersteunend voor het hndelen vn professionls in de dgelijkse prktijk, mr ook eerdere ervringen vn psychofrmc ij individuele ptiënten en kennis over ijwerkingen/ intercties wegen mee in een rtionele keuze ij de ehndeling vn ptiënten met dementie en proleemgedrg. Summry The lst decde, mny ntionl nd interntionl guidelines hve een pulished out psychosocil nd phrmcologicl tretment of neuropsychitric symptoms in dementi. In this rticle ten ntionl nd interntionl guidelines will e compred. Almost ll guidelines provide recommendtions out psychosocil interventions, which re considered s first-choice tretment in most guidelines. Recommendtions out phrmcologicl interventions reflect the current dilemm concerning the use of old nd newer clsses of psychotropic drugs. The evidence of ntipsychotics is roust, ut these gents hve mjor side effects. Newer drugs (such s cholinesterse-inhiitors nd memntine) hve less side effects, ut the evidence is less roust. Guidelines re supposed to give recent updte out scientific evidence, ut re thus outdted when pulished. Guidelines provide recommendtions out lrge groups of ptients, ut re not necessrily pplicle in individul ptients with dementi with co-moridity. These ptients re usully excluded from rndomized controlled trils. Guidelines support tretment decisions in dily prctice, ut prior experience out individul efficcy nd dverse events nd interctions should e considered s well, to mke rtionl choice in the tretment of ptients with dementi nd ehviorl prolems. Litertuur Interntionle richtlijnen 1. Scottish Intercollegite Guidelines Network (SIGN). Mngement of ptients with dementi. A ntionl clinicl guideline. Edinurgh, UK, Cliforni Workgroup on Guidelines for Alzheimer s Disese Mngement/Alzheimer s Assocition of Los Angeles (CWGAD/AALA). Guidelines for Alzheimer s disese mngement. Los Angeles, CA, Ntionl Guidelines for seniors mentl helth. The ssessment nd tretment of mentl helth issues in long term cre homes. Focus on mood nd ehviour symptoms Americn Geritrics Society, Americn Assocition for Geritric Psychitry (AGS/AAGP). Consensus sttement of improving the qulity of mentl helth cre in U.S. nursing homes: mngement of depression nd ehviorl symptoms ssocited with dementi. J Am Geritr Soc 2003; 51: Ntionl Institute for Helth nd Clinicl Excellence (NICE). Dementi. Supporting people with dementi nd their crers in helth nd socil cre. Londen, Wldemr G, Duois B, Emre M, et l. Recommendtions for the dignosis nd mngement of Alzheimer s disese nd other disorders ssocited with dementi: EFNS guideline. Eur J Neurol 2007; 14: e1-26. Ntionle richtlijnen 7. Wind AW, Gussekloo J, Vernooij-Dssen MJFJ, et l. NHG-stndrd Dementie (tweede herziening). Huisrts Wet 2003; 46: CBO-richtlijn Dignostiek en medicmenteuze ehndeling vn dementie. Utrecht: CBO, Smlrugge M, Boersm F, Kleijer BC, et l. Richtlijn Proleemgedrg (met herziene medictieprgrf). Utrecht: Verenso, Eijken M. Richtlijn Omgn met gedrgsprolemen ij ptiënten met dementie. Nijmegen: UMC St Rdoud, Overige litertuur is opvrgr ij de uteur. Tijdschrift voor Ouderengeneeskunde nummer

Een CVA (beroerte) kan uw leven drastisch veranderen! 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging

Een CVA (beroerte) kan uw leven drastisch veranderen! 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging N een CVA (beroerte)... hoe verder?. Een CVA (beroerte) kn uw leven drstisch vernderen! 2009 Een uitgve vn de Nederlndse CVA-vereniging Wt is een CVA? In Nederlnd leven meer dn een hlf miljoen mensen met

Nadere informatie

Opdrachten bij hoofdstuk 2

Opdrachten bij hoofdstuk 2 Opdrchten ij hoofdstuk 2 2.1 Het vullen vn je portfolio In hoofdstuk 2 he je gezien op welke mnier je de informtie kunt verzmelen. An de hnd vn die informtie kun je de producten mken wrmee jij je portfolio

Nadere informatie

Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wageningen UR

Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wageningen UR Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wgeningen UR Vstgesteld door het College vn Bestuur d.d. 11 ugustus 2003* Gelet op rtikel 3.21 lid 1 su vn de CAO Nederlndse Universiteiten en rtikel 8.5 vn de CAO Stichting

Nadere informatie

Medicatieveiligheid voor kwetsbare groepen in de langdurige zorg en zorg thuis onvoldoende

Medicatieveiligheid voor kwetsbare groepen in de langdurige zorg en zorg thuis onvoldoende Medictieveiligheid voor kwetsre groepen in de lngdurige zorg en zorg thuis onvoldoende Verpleeghuizen en verzorgingshuizen moeten nog punten vereteren; gehndicptenzorg en thuiszorg moeten snel veiliger

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Stichting Promes, onderdeel Schoolmanagement

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Stichting Promes, onderdeel Schoolmanagement Functiebeschrijving en -wrdering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Slrisschl Indelingsniveu FUWASYS-dvies Werkterrein Activiteiten Kenmerkscores 44343 43334 43 43 Somscore

Nadere informatie

Praktijkcursus Gezondheidszorg Cursuscoördinator Dr. M.B.M. Soethout / Drs. W. Hopmans Oefentoets met 55 MC en stellingen MET antwoorden

Praktijkcursus Gezondheidszorg Cursuscoördinator Dr. M.B.M. Soethout / Drs. W. Hopmans Oefentoets met 55 MC en stellingen MET antwoorden OefenCAT Cursus Prktijkcursus Gezondheidszorg Cursuscoördintor Dr. M.B.M. Soethout / Drs. W. Hopmns Oefentoets met 55 MC en stellingen MET ntwoorden 1 Wt is de elngrijkste determinnt vn ziektelst in lgeinkomenslnden

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Stichting Promes, onderdeel Onderwijsondersteuning Slrisschl 5 Indelingsniveu FUWASYS-dvies IIc Werkterrein Onderwijsproces -> onderwijsbegeleiding Activiteiten Bewerken

Nadere informatie

JOB-monitor 2016 Vragenlijst

JOB-monitor 2016 Vragenlijst JOB-monitor 2016 Vrgenlijst (versie met wijzigingen t.o.v. 2014) JOB in smenwerking met ReserchNed 2015 JOB. Geen vn de mterilen die onderdeel uitmken vn de JOB-monitor 2016 mogen zonder voorfgnde schriftelijke

Nadere informatie

Werkblad TI-83: Over de hoofdstelling van de integraalrekening

Werkblad TI-83: Over de hoofdstelling van de integraalrekening Werkld TI-8: Over de hoofdstelling vn de integrlrekening. Inleiding We ekijken chtereenvolgens in onderstnde figuren telkens de grfiek vn een functie f met in het intervl [; ]. f ( ) = f ( ) = + y = 5

Nadere informatie

Symposium In relatie tot kanker

Symposium In relatie tot kanker Symposium In reltie tot knker Mndg 26 mei 2014 Loctie: Ersmus MC - Onderwijscentrum te Rotterdm Het medische behndeltrject kn voor de ptiënt vernderingen teweeg brengen in de reltie en rol nr nsten, werk

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Beslissen onder risico en onzekerheid

Hoofdstuk 8 Beslissen onder risico en onzekerheid Hoofdstuk 8 Beslissen onder risico en onzekerheid 8.5 Tectronis Tectronis, een friknt vn elektronic, kn vn een nder edrijf een éénjrige licentie verkrijgen voor de fricge vn product A, B of C. Deze producten

Nadere informatie

In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers van het college: eindige automaten.

In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers van het college: eindige automaten. 9 2 Eindige utomten In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers vn het college: eindige utomten. 2.1 Deterministische eindige utomten We eginnen met een vooreeld. Vooreeld 2.1 Beschouw het volgende

Nadere informatie

De tijdens de training aangeboden ski-imitaties gebruiken we zowel als middel maar ook als doel.

De tijdens de training aangeboden ski-imitaties gebruiken we zowel als middel maar ook als doel. 15 Ski-eroics Hoofdstuk 15, Pgin 1 vn 5 15.1 Inleiding Het is elngrijk om SneeuwFit triningen gevrieerd te houden. Proeer het nod vn ctiviteiten zo verschillend mogelijk te houden. Een vooreeld hiervn

Nadere informatie

Op zoek naar talent en ambitie!

Op zoek naar talent en ambitie! Ersmus MC Desiderius School vn begrijpen nr beslissen Op zoek nr tlent en mbitie! Geneeskunde studeren in Rotterdm Decentrle selectie 2011-2012 Wt hebben we jou te bieden? Sterke knten vn het onderwijsprogrmm

Nadere informatie

Bijlage agendapunt 7: Inhoudelijke planning overlegtafels 2015

Bijlage agendapunt 7: Inhoudelijke planning overlegtafels 2015 Bijlge gendpunt 7: Inhoudelijke plnning overlegtfels 2015 In de Ontwikkelgend (ijlge 5 ij de Deelovereenkomst mtwerkvoorziening egeleiding 18+) zijn 7 them s en 31 suthem s opgenomen die in 2015 tijdens

Nadere informatie

Werken aan resultaat, altijd en overal

Werken aan resultaat, altijd en overal nbroek choemn dviseurs Werken n resultt, ltijd en overl Nr een professionele implementtie vn Het Nieuwe Werken bij de Belstingdienst Michël Geerdink Onder het motto Werken n resultt, ltijd en overl is

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Stichting Promes, onderdeel Onderwijsondersteuning Slrisschl 4 Indelingsniveu FUWASYS-dvies IIb Werkterrein Bedrijfsvoering - Mngementondersteuning Activiteiten Bewerken

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Verlenen van hand- en spandiensten Beheren/beveiligen van goederen, gebouwen en personen

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Verlenen van hand- en spandiensten Beheren/beveiligen van goederen, gebouwen en personen Functiebeschrijving en -wrdering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Stichting Promes, onderdeel Scholen Slrisschl 3 Indelingsniveu FUWASYS-dvies II Werkterrein Bedrijfsvoering

Nadere informatie

Wens 1: Oriëntatie op de EU. Inleiding. Leerfilosofie. Tot slot staan wij voor activerend en interoctief onderwijs. Onze opzet, materialen en het

Wens 1: Oriëntatie op de EU. Inleiding. Leerfilosofie. Tot slot staan wij voor activerend en interoctief onderwijs. Onze opzet, materialen en het Wens 1: Oriënttie op de EU Inleiding De doelstellingen en de brede doelgroep voor de opleiding Oriënttie op de EU vrgen om een prktijkgerichte cursus met een grote ndruk op de invloed vn de EU op de werkprocessen

Nadere informatie

V2.1 Eerlijk verdeeld?

V2.1 Eerlijk verdeeld? Wie verdient wt? v2 Mkt geld gelukkig? L Voor je sisehoeften zols eten, woonruimte en kleding en je l guw dit edrg kwijt. Bedenk mr eens wt de mndhuur is. En hoeveel etl je voor vste lsten 1s gs, liht

Nadere informatie

KWALITEITSCRITERIA ADVISERING EN IMMUNISATIE VAN REIZIGERS VOOR VACCINATIEBUREAUS

KWALITEITSCRITERIA ADVISERING EN IMMUNISATIE VAN REIZIGERS VOOR VACCINATIEBUREAUS KWALITEITSCRITERIA ADVISERING EN IMMUNISATIE VAN REIZIGERS VOOR VACCINATIEBUREAUS 2007 LCR Kwliteitsriteri 2007 1 VOORWOORD Hierij treft u de notitie "Kwliteitsriteri dvisering en immunistie vn reizigers"

Nadere informatie

Snelstartgids Access Online: Betalingen en Rapportage

Snelstartgids Access Online: Betalingen en Rapportage Snelstrtgids Access Online: Betlingen en Rpportge Snel op weg met Access Online Voor het geruik vn de pplictie De meest geruikte functies in overzichtelijke stppen Snelstrtgids Access Online: Betlingen

Nadere informatie

Om welke reden heeft een kwak relatief grote ogen?

Om welke reden heeft een kwak relatief grote ogen? Route K - Volière en fznterie Strt ij de volière; de vrgen 1 t/m 6 gn over een ntl grote Europese vogels. De vrgen over de ndere dieren vn deze route hoeven niet in de juiste volgorde te stn. Dt komt omdt

Nadere informatie

Het Museumregister. Museumregistratie anno 2012

Het Museumregister. Museumregistratie anno 2012 Het Museumregister Museumregistrtie nno 2012 Het Museumregister Museumregister Nederlnd Geregistreerde muse Voorwrden voor registrtie Registrtiecyclus Anmelden Voor welke vrgen ij wie? Auditmodule en interctief

Nadere informatie

Handreiking voor zij-instroom in de zuivelindustrie

Handreiking voor zij-instroom in de zuivelindustrie Hndreiking voor zij-instroom in de zuivelindustrie Inleiding In het projet zij-instroom, onderdeel vn het progrmm Areidsmrkt & Opleiding Zuivelindustrie, is in de periode 2011-2012 onderzoek gedn nr mogelijkheden

Nadere informatie

M1 Combinatie van naar voren staande tanden met impacties en een overtallig gebitselement bij een 10-jarig meisje

M1 Combinatie van naar voren staande tanden met impacties en een overtallig gebitselement bij een 10-jarig meisje M1 Comintie vn nr voren stnde tnden met impcties en een overtllig geitselement ij een 10-jrig meisje Trefwoorden: Klsse-II/1 mlocclusie Impctie Overtllig geitselement Eversie Functionele pprtuur Buiteneugel

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 BASISBEGRIPPEN

HOOFDSTUK 1 BASISBEGRIPPEN I - 1 HOOFDSTUK 1 BASISBEGRIPPEN 1.1. Het egrip krcht 1.1.1. Definitie vn krcht Een stoffelijk punt is een punt wrn een zekere mss toegekend wordt. Dit punt is meestl de voorstellende vn een lichm. Zo

Nadere informatie

1 Uw secretaresse vraagt u wie u voor deze sessie wilt uitnodigen. Aan welke mensen denkt u?

1 Uw secretaresse vraagt u wie u voor deze sessie wilt uitnodigen. Aan welke mensen denkt u? CREATIVITEIT drs. R.B.E. vn Wijngrden 1 SITUATIE Elke dg zijn er momenten die om retiviteit vrgen. Een proleem oplossen, een nieuw idee ontwikkelen, ties edenken, vereterpunten zoeken zken wrvoor het nuttig

Nadere informatie

INTERVIEWEN 1 SITUATIE

INTERVIEWEN 1 SITUATIE INTERVIEWEN drs. W. Bontenl 1 SITUATIE Een interview vlt te omshrijven ls een gesprek tussen één of meerdere personen - de interviewers - en een ndere persoon (of diverse nderen) - de geïnterviewden -

Nadere informatie

NOTA VAN BEANTWOORDING STRUCTUURVISIE HAAREN

NOTA VAN BEANTWOORDING STRUCTUURVISIE HAAREN NOTA VAN BEANTWOORDING STRUCTUURVISIE HAAREN Procedure De Structuurvisie Hren etreft een ctulistie vn de Structuurvisie Plus uit 2004. De ctulistie heeft pltsgevonden ls gevolg vn het in werking treden

Nadere informatie

edatenq is een toepassing die de ondernemingen de mogelijkheid biedt om hun statistische aangiften in te vullen en door te sturen via internet.

edatenq is een toepassing die de ondernemingen de mogelijkheid biedt om hun statistische aangiften in te vullen en door te sturen via internet. Hndleiding edatenq Mndelijkse enquête toerisme en hotelwezen Inleiding edatenq is een toepssing die de ondernemingen de mogelijkheid iedt om hun sttistische ngiften in te vullen en door te sturen vi internet.

Nadere informatie

b,^.c/ -í w-t S t><-h.scl

b,^.c/ -í w-t S t><-h.scl Z g AUG Z0lt C \/f2 b,^.c/ -í w-t S t> Retourdres Postbus 88 5000 AB Tilburg OPTIMUS stichting ktholiek, protestnts-christelijk

Nadere informatie

HOEVEEL KEREN WIJ UIT? 5.1 Keren we altijd alles uit? WANNEER KEREN WIJ NIET UIT? WAT DOEN WIJ BIJ FRAUDE? 9.1 Wat zijn de gevolgen van fraude?

HOEVEEL KEREN WIJ UIT? 5.1 Keren we altijd alles uit? WANNEER KEREN WIJ NIET UIT? WAT DOEN WIJ BIJ FRAUDE? 9.1 Wat zijn de gevolgen van fraude? VOORWAARDEN Overlijdensrisicoverzekering Delt Lloyd Levensverzekering NV Amsterdm MODEL 2401 U wilt uw finnciële zken goed geregeld heen. Ook ij overlijden. Drom het u een overlijdensrisicoverzekering

Nadere informatie

Opdrachten Hoofdstuk 7

Opdrachten Hoofdstuk 7 Opdrhten Hoofdstuk 7 7.1 Herinner je een situtie vn je werk of privé wrvn je hterf geonludeerd het 'dt hd ik nders moeten doen'. Dit mg gerust vn tien jr oud zijn. Het hoeft geen grote morele misser te

Nadere informatie

Werkloosheid, armoede, schooluitval en criminaliteit. Er zal veel belastinggeld nodig zijn om al die problemen op te lossen.

Werkloosheid, armoede, schooluitval en criminaliteit. Er zal veel belastinggeld nodig zijn om al die problemen op te lossen. vk Mtshppijleer them Multiulturele smenleving onderwerp Het multiulturele drm vn P. Sheffer ntwoorden ij de vrgen over het rtikel kls Hvo 5 dtum jnuri 2014 1 2 3 4 5 6 7 8 De vrg hoe de slehte werk-, woon-

Nadere informatie

Rapportage Enquête ondergrondse afvalinzameling Zaltbommel

Rapportage Enquête ondergrondse afvalinzameling Zaltbommel Rpportge Enquête ondergrondse fvlinzmeling Zltommel Enquête ondergrondse fvlinzmeling Zltommel VERSIEBEHEER Versie Sttus Dtum Opsteller Wijzigingen Goedkeuring Door Dtum 0.1 onept 4-11-09 VERSPREIDING

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwaarden Hypotheek SpaarVerzekering Model 10052. Delta Lloyd Levensverzekering NV. 1 Wat bedoelen wij met? 3

Inhoudsopgave. Voorwaarden Hypotheek SpaarVerzekering Model 10052. Delta Lloyd Levensverzekering NV. 1 Wat bedoelen wij met? 3 Voorwrden Hypotheek SprVerzekering Model 10052 Delt Lloyd Levensverzekering NV Inhoudsopgve 1 Wt edoelen wij met? 3 2 Wnneer strt uw verzekering? 3 3 Wnneer stopt uw verzekering? 3 3.1 Kunt u de verzekering

Nadere informatie

14 Effectevaluatie van de Strafrechtelijke Opvang Verslaafden (SOV)

14 Effectevaluatie van de Strafrechtelijke Opvang Verslaafden (SOV) Smenvtting Op 1 pril 2001 trd de wet SOV in werking. Op grond vn deze wet kunnen justitibele verslfden die n een ntl in de wet genoemde voorwrden voldoen, in het kder vn een strfrechtelijke mtregel, voor

Nadere informatie

Praktische Opdracht Lineair Programmeren V5

Praktische Opdracht Lineair Programmeren V5 Prktische Opdrcht Lineir Progrmmeren V5 Bij deze prktische opdrcht g je n het werk met een ntl prolemen die je door middel vn Lineir Progrmmeren kunt oplossen. Je werkt lleen of in tweetllen. De prktische

Nadere informatie

INFORMATIE. hart. verwennend WEEKEND EEN LANG WEEKEND OP EEN TOPLOCATIE VOOR BALANS EN VITALITEIT

INFORMATIE. hart. verwennend WEEKEND EEN LANG WEEKEND OP EEN TOPLOCATIE VOOR BALANS EN VITALITEIT INFORMATIE hrt WEEKEND EEN LANG WEEKEND OP EEN TOPLOCATIE VOOR BALANS EN VITALITEIT COLOFON INHOUD INITIATIEFNEEMSTER Jessy Jnsen www.jessyjnsen.nl Hvelte Inleiding 05 HrtVerwennend voor Jou & Visie 07

Nadere informatie

Verschil zal er zijn mvbo bovenbouw WERKBLAD

Verschil zal er zijn mvbo bovenbouw WERKBLAD Vershil zl er zijn mvo ovenouw WERKBLAD 1. Hoe heet de gemeente wr jij in woont? 2. Hoeveel inwoners heeft je gemeente in 2010? 3. Is het ntl inwoners in jouw gemeente sinds 2010 gestegen of gedld? 4.

Nadere informatie

Erasmus MC Junior Med School

Erasmus MC Junior Med School Ersmus MC Desiderius School vn begrijpen nr beslissen Ersmus MC Junior Med School 2012-2013 De rts-onderzoekers vn morgen Het progrmm Dit progrmm loopt prllel n VWO-5 en -6 en bestt uit vier onderdelen:

Nadere informatie

September 2015 - Reproductie toegelaten mits bronvermelding. V.U. Frédérick Warzée CODE. inzake reclame en marketingcommunicatie cosmetische producten

September 2015 - Reproductie toegelaten mits bronvermelding. V.U. Frédérick Warzée CODE. inzake reclame en marketingcommunicatie cosmetische producten CODE Septemer 2015 - Reproductie toegelten mits ronvermelding. V.U. Frédérick Wrzée inzke reclme en mrketingcommunictie voor cosmetische producten 1 2 Inhoud 1 2 3 4 5 6 Inleiding 4 Referenties 6 2.1.

Nadere informatie

Leesvaardigheidsexamens moderne vreemde talen in Europees verband

Leesvaardigheidsexamens moderne vreemde talen in Europees verband Leesvrdigheidsexmens moderne vreemde tlen in Europees vernd De reltie tussen de centrle exmens leesvrdigheid en het Europees Referentiekder José Noijons, Henk Kuijper juni 6 An deze uitgve heen meegewerkt:

Nadere informatie

Getallenverzamelingen

Getallenverzamelingen Getllenverzmelingen Getllenverzmelingen Ntuurlijke getllen Het getlegrip heeft zih wrshijnlijk ontwikkeld op een wijze die overeenkomt met de mnier wrop u zelf de getllen geleerd het. De sis is het tellen.

Nadere informatie

Mytylschool De Trappenberg Peter van Sparrentak

Mytylschool De Trappenberg Peter van Sparrentak Mytylshool De Trppenberg Peter vn Sprrentk www.m3v.nl Nieuwbouwonept en revlidtieentrum geriht op de toekomst Mytylshool De Trppenberg en het ngrenzende revlidtieentrum in Huizen willen in de toekomst

Nadere informatie

fonts: achtergrond PostScript Fonts op computers?

fonts: achtergrond PostScript Fonts op computers? fonts: chtergrond PostScript Fonts op computers? Tco Hoekwter tco.hoekwter@wkp.nl bstrct Dit rtikel geeft een korte inleiding in de interne werking vn PostScript computerfonts en hun coderingen. Dit rtikel

Nadere informatie

Een flexibel samenwerkingsverband

Een flexibel samenwerkingsverband Een flexibel smenwerkingsverbnd Zorg op mt is mogelijk met een flexibele orgnistie en met flexibel inzetbr personeel. Mr hoe krijg je dt voor elkr? Een brochure vn: in opdrcht vn de Projectgroep Pltsingsbeleid.

Nadere informatie

HBO-Monitor (ROA/HBO-Raad) en WO-Monitor (ROA/VSNU) Dataverzameling alumnigegevens particuliere instellingen hoger onderwijs

HBO-Monitor (ROA/HBO-Raad) en WO-Monitor (ROA/VSNU) Dataverzameling alumnigegevens particuliere instellingen hoger onderwijs ReserchNed v Toernooiveld 216 6525 EC Nijmegen Postus 31162 6503 CD Nijmegen t 024 350 62 52 f 024 350 62 53 e info@reserchned.nl kvk 09159322 Bron vrgenlijst: Bewerkt door: In opdrcht vn: HBO-Monitor

Nadere informatie

Baseline Informatiehuishouding Gemeenten. Deel 3: De Praktijk

Baseline Informatiehuishouding Gemeenten. Deel 3: De Praktijk Bseline Informtiehuishouding Gemeenten Deel 3: De Prktijk Toelichting Dit deel evt prktisch instrumentrium en gemeentelijke prktijkvooreelden, die zijn ngedrgen door leden vn de projectgroep; De ngeleverde

Nadere informatie

ja, studentaccount is groter dan standaard account en nog steeds gratis. Wel moet je mail adres van school en website van school invoeren ter controle

ja, studentaccount is groter dan standaard account en nog steeds gratis. Wel moet je mail adres van school en website van school invoeren ter controle Werken met Prezi Infolok Prezi: www.prezi.om prijs ipd pp geshikt voor leerling voordeel Stp 1: het nmken vn een ount. - G nr de wesite. - Kies voor 'Sign Up. grtis j presentties en mindmppen j, studentount

Nadere informatie

1a Een hoeveelheid stof kan maar op één manier veranderen. Hoe?

1a Een hoeveelheid stof kan maar op één manier veranderen. Hoe? Oefenopgven over Stoffen en Mterilen Uitwerking en ntwoord op elke opgve stt n de ltste opgve. Gegevens kunnen worden opgezoht in de tellen hterin. Als de zwrteftor niet vermeld is mg je 9,81 N/kg nemen.

Nadere informatie

Dat kan toch niet waar zijn?

Dat kan toch niet waar zijn? Door Henk Jongsm, hoofduteur Op Niveu tweede fse Dt kn toch niet wr zijn? 1 Inleiding In de Leeuwrder Cournt vn zterdg 16 jnuri 2010 stond dit ericht. Eerder dood door tv kijken? Dt geloof je toch niet?

Nadere informatie

Baseline Informatiehuishouding Gemeenten. Deel 3: De Praktijk

Baseline Informatiehuishouding Gemeenten. Deel 3: De Praktijk Bseline Informtiehuishouding Gemeenten Deel 3: De Prktijk Bijdrgen De hieronder genoemde personen heen in smenwerking met KING ijgedrgen n de totstndkoming vn de Bseline Informtiehuishouding Gemeenten

Nadere informatie

Zo zijn onze manieren Integriteit en gewenst gedrag in het Erasmus MC

Zo zijn onze manieren Integriteit en gewenst gedrag in het Erasmus MC Zo zijn onze mnieren Integriteit en gewenst gedrg in het Ersmus MC Inhoudsopgve 1. Werken met ptiënten, colleg s, studenten en externe relties Inleiding... 3 2. Integriteit en (on)gewenst gedrg Mtschppelijke

Nadere informatie

Uponor Smart ISI SNEL EN VEILIG INSTALLEREN

Uponor Smart ISI SNEL EN VEILIG INSTALLEREN Uponor Smrt ISI SNEL EN VEILIG INSTALLEREN Uponor Smrt ISI de eenvoudige en snelle instlltieoplossing in de droogouw. Alle componenten zijn veilig in een gesloten unit nwezig, pref gemonteerd en gereed

Nadere informatie

Buitenlandse rechtsvorm/-persoon Land Rechtsvorm

Buitenlandse rechtsvorm/-persoon Land Rechtsvorm BIBOB vrgenlijst Anvrg omgevingsvergunning ouwen ingevolge rtikel 2.1, lid 1, onder Wet lgemene eplingen omgevingsrecht (Wo) Anvullende vrgen in het kder vn de Wet Bevordering Integriteitseoordelingen

Nadere informatie

Route F - Desert. kangoeroerat

Route F - Desert. kangoeroerat Route F - Desert Voor deze route, moet je eerst nr de Bush. Dr moet je even zoeken nr de tunnel die nr de Desert leidt. Geruik onderstnd krtje voor de Desert. Begin ij nummer 1. 1 Kngoeroertten Kngoeroertten

Nadere informatie

Hoe gezond zijn jongeren in Zuid?

Hoe gezond zijn jongeren in Zuid? GGD Amsterdm Hoe gezond zijn jongeren in Zuid? Uitkomsten Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 Om goed lokl jeugdgezondheidsbeleid te kunnen mken, is inzicht nodig in de gezondheid, het welzijn en

Nadere informatie

Medicatie HOOFDSTUK. Bloeddrukcontrole

Medicatie HOOFDSTUK. Bloeddrukcontrole UNIT 4 Meditie HOOFDSTUK 4 Bloeddrukontrole Dit projet werd gefinnierd met de steun vn de Europese Commissie. De verntwoordelijkheid voor deze pulitie ligt uitsluitend ij de uteur; de Commissie kn niet

Nadere informatie

8 Kostenverbijzondering (I)

8 Kostenverbijzondering (I) 8 Kostenverijzondering (I) V8.8 Speelgoedfriknt Autoys BV heeft onlngs de Jolls Joye ontwikkeld: een plsti speelgoeduto voor peuters in de leeftijdstegorie vn twee tot vijf jr. De produtie voor 2009 wordt

Nadere informatie

Hbo-bacheloropleiding Audiologie. Fontys Hogescholen. Competentieprofiel. Eindhoven maart 2007 Versie 3.1

Hbo-bacheloropleiding Audiologie. Fontys Hogescholen. Competentieprofiel. Eindhoven maart 2007 Versie 3.1 Hbo-bcheloropleiding Audiologie Fontys Hogescholen Competentieprofiel Eindhoven mrt 2007 Versie 3.1 Inhoud Inleiding...4 1. Uitgngspunten OCM...5 1.1 Opzet OCM...5 1.2 Visie op het beroep en leren...5

Nadere informatie

MARKETING / PR / COMMUNICATIEMEDEWERKER

MARKETING / PR / COMMUNICATIEMEDEWERKER OPLEIDING: MARKETING / PR / COMMUNICATIEMEDEWERKER MET DE SPECIALISATIE SOCIAL MEDIA 2015 1 Mrketing/PR/Communictiemedewerker Specilistie Socil Medi SCHEIDEGGER en CEDOR bieden een unieke opleiding n.

Nadere informatie

Inhoud leereenheid 13. Integreren. Introductie 125. Leerkern 126. Samenvatting 149. Zelftoets 150

Inhoud leereenheid 13. Integreren. Introductie 125. Leerkern 126. Samenvatting 149. Zelftoets 150 Inhoud leereenheid 3 Integreren Introductie 5 Leerkern 6 Integrl ls oppervlkte 6 De functie ls fgeleide vn zijn oppervlktefunctie 3 3 Primitieven 33 4 Beplde en oneplde integrl 35 5 Oneigenlijke integrlen

Nadere informatie

WET BIBOB MODEL 3 Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur

WET BIBOB MODEL 3 Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur WET BIBOB MODEL 3 Wet evordering integriteitseoordelingen door het openr estuur Formulier voor: Gemchtigd nvrger nmens de rechtspersoon BIBOB VRAGENFORMULIER Bestemd voor GEMACHTIGD AANVRAGER NAMENS DE

Nadere informatie

Hoe gezond zijn jongeren in Zuidoost?

Hoe gezond zijn jongeren in Zuidoost? GGD Amsterdm Hoe gezond zijn jongeren in Zuidoost? Uitkomsten Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 Om goed lokl jeugdgezondheidsbeleid te kunnen mken, is inzicht nodig in de gezondheid, het welzijn

Nadere informatie

Hoe gezond zijn jongeren in West? Uitkomsten Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014

Hoe gezond zijn jongeren in West? Uitkomsten Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 GGD Amsterdm Hoe gezond zijn jongeren in West? Uitkomsten Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 Om goed lokl jeugdgezondheidsbeleid te kunnen mken, is inzicht nodig in de gezondheid, het welzijn en

Nadere informatie

DOEL: Weten wat de gevolgen en risico s kunnen zijn van het plaatsen van (persoonlijke) informatie op internet.

DOEL: Weten wat de gevolgen en risico s kunnen zijn van het plaatsen van (persoonlijke) informatie op internet. kennismking met i-respect.nl INTRODUCTIE GEMAAKT DOOR: Annèt Lmmers ONDERWERP: Een eerste kennismking met i-respect.nl en het onderwerp publiceren. DOEL: Weten wt de gevolgen en risico s kunnen zijn vn

Nadere informatie

1 De onderneming in de wereldeconomie

1 De onderneming in de wereldeconomie 1 De onderneming in de wereldeconomie Meerkeuzevrgen 1.1 Glolisering is een proces vn wereldwijde economische integrtie door een sterke toenme vn de interntionle hndel en investeringen. wrij de wereldproductie

Nadere informatie

De route van de Ocean start in de Bush. Volg de bordjes naar de Ocean. De vragen staan in chronologische volgorde.

De route van de Ocean start in de Bush. Volg de bordjes naar de Ocean. De vragen staan in chronologische volgorde. Route L - Oen 1 De route vn de Oen strt in de Bush. Volg de ordjes nr de Oen. De vrgen stn in hronologishe volgorde. Kwllen Dt er lngs de Nederlndse kust kwllen voorkomen, is lgemeen ekend. De oorkwl kun

Nadere informatie

Onder Auditoren. Zestien praktijksituaties door de ogen van. milieuauditors. Stichting Coördinatie Certificatie Milieuzorgsystemen

Onder Auditoren. Zestien praktijksituaties door de ogen van. milieuauditors. Stichting Coördinatie Certificatie Milieuzorgsystemen Onder Auditoren Zestien prktijksituties door de ogen vn milieuuditors Verslg SCCM-Auditordgen 2002 Stihting Coördintie Certifitie Milieuzorgsystemen Inleiding Op 18 en 26 mrt 2002 heeft SCCM een tweetl

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Bedrijfsaansprakelijkheidsverzekering ten behoeve van de leden van het Nederlands Genootschap van Tolken en Vertalers

Algemene Voorwaarden Bedrijfsaansprakelijkheidsverzekering ten behoeve van de leden van het Nederlands Genootschap van Tolken en Vertalers Algemene Voorwrden Bedrijfsnsprkelijkheidsverzekering ten ehoeve vn de leden vn het Nederlnds Genootschp vn Tolken en Vertlers AVB.MINT NGTV 2013.1 Inhoudsopgve 1 Definities 3 2 Grondslg 4 3 De dekking

Nadere informatie

Keuze van het lagertype

Keuze van het lagertype Keuze vn het lgertype Beschikbre ruimte... 35 Belstingen... 37 Grootte vn de belsting... 37 Richting vn de belsting... 37 Scheefstelling... 40 Precisie... 40 Toerentl... 42 Lgergeruis... 42 Stijfheid...

Nadere informatie

Assertiviteit. Agressiviteit

Assertiviteit. Agressiviteit ASSERTIVITEIT drs. M.F. Serrurier Shepper 1 SITUATIE Assertiviteit is een zelfewuste, psyhishe weerrheid wrdoor u in stt ent op te komen voor uw eigen elngen en uiting te geven n uw gevoelens, wensen en

Nadere informatie

Wat maak jij. morgen mee MBO. Loonwerk (Groen, grond en infra)

Wat maak jij. morgen mee MBO. Loonwerk (Groen, grond en infra) Wt mk jij morgen mee MBO Loonwerk (Groen, grond en infr) Morgen is groen bij AOC Oost Morgen is groen bij AOC Oost. En dt is mr goed ook. We hebben een groene wereld nodig, wrin jij en je omgeving goed

Nadere informatie

FACEBOOK MARKETING. WORD óók 6 JUNI 2013

FACEBOOK MARKETING. WORD óók 6 JUNI 2013 Congres FACEBOOK MARKETING 6 JUNI 2013 WORD óók SPONSOR! Op donderdg 6 juni 2013 orgniseren Entopic en Likeconomics de eerste editie vn Congres Fcebook Mrketing. Een event wrbij de inzet vn Fcebook voor

Nadere informatie

Economische Topper 4 Evaluatievragen thema 3

Economische Topper 4 Evaluatievragen thema 3 Eonomishe Topper 4 Evlutievrgen them 3 1 Vn een lnd zijn volgende gegevens bekend: bbp in 2002 800 miljrd EUR bbp in 2003 833 miljrd EUR Prijspeil 2002 t.o.v. 2003 + 1,5 % Bevolking 2002 t.o.v. 2003 +

Nadere informatie

Mededelingen over de eindexamens 2002 voor vwo, havo, mavo, vbo en vavo (Septembermededeling)

Mededelingen over de eindexamens 2002 voor vwo, havo, mavo, vbo en vavo (Septembermededeling) CEVO-mededelingen Vmo Voorlichting Dtum: 7 septemer 2001 Kenmerk: CEVO-01-963 Dtum inwerkingtreding: n.v.t. Geldigheidsduur eleidsregel: n.v..t Juridische grondslg: n.v.t. Reltie tot eerdere mededelingen:

Nadere informatie

HANDLEIDING FOKWAARDEN 2014. Informatie & Inspiratie document Met uitleg over het hoe en waarom van de fokwaarden

HANDLEIDING FOKWAARDEN 2014. Informatie & Inspiratie document Met uitleg over het hoe en waarom van de fokwaarden HANDLEIDING FOKWAARDEN 2014 Informtie & Inspirtie document Met uitleg over het hoe en wrom vn de fokwrden Missie Al ruim 25 jr ondersteunt ELDA bedrijven in de grrische sector, en het is voor ons een belngrijke

Nadere informatie

Het leesdossier of de leesportfolio

Het leesdossier of de leesportfolio 1 Het leesdossier of de leesportfolio Leerdoelen 1 Litertuur Tekstkeuze en leeservring eschrijven, evlueren en documenteren. Tekstervrend en -estuderend lezen. c d e Informtie verzmelen en verwerken. Bij

Nadere informatie

Hoe gezond zijn jongeren in Uithoorn? Factsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014

Hoe gezond zijn jongeren in Uithoorn? Factsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 GGD Amsterdm Hoe gezond zijn jongeren in Uithoorn? Fctsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 Om goed gemeentelijk jeugdgezondheidsbeleid te mken is inzicht nodig in de gezondheid, het welzijn en

Nadere informatie

abcdefg Nieuwsbrief 1 11 september 2013

abcdefg Nieuwsbrief 1 11 september 2013 bcdefg Nieuwsbrief 1 11 september 2013 lgemeen nieuws Het nieuwe schooljr is begonnen! Het nieuwe schooljr is fgelopen week vn strt gegn. We hopen dt iedereen een leuke vkntie heeft gehd en lekker is uitgerust.

Nadere informatie

Platte en bolle meetkunde

Platte en bolle meetkunde Hoofdstuk I Pltte en olle meetkunde F. vn der lij Dit hoofdstuk evt een door de redctie gemkte ewerking vn een in Utrecht op 6 oktoer 1993 gegeven Kleidoscoop college vn F. vn der lij. Grg willen we professor

Nadere informatie

Het lichamelijk onderzoek

Het lichamelijk onderzoek 3 Het lichmelijk onderzoek J.A.N. Verhr en J.B.A. vn Mourik. Inleiding 4.2 Anmnese 4.3 Orthopedische terminologie 4.4 Klinisch meten.5 Algemeen orthopedisch onderzoek.6 Specieel onderzoek 2.7 Oriënterend

Nadere informatie

Zorg goed geregeld voor u

Zorg goed geregeld voor u Hndig om goed te ewren! Zorg goed geregeld voor u Reglement Hulpmiddelen 2012 Asn Reglement Hulpmiddelen 2012 Gechte verzekerde, Dit is het Agis Hulpmiddelenreglement. Dit Reglement is onderdeel vn de

Nadere informatie

Uittreksel uit het register van de gemeenteraadszittingen. aanpassing meerjarenplan 2014-2019 budget 2015. Namens de gemeenteraad,

Uittreksel uit het register van de gemeenteraadszittingen. aanpassing meerjarenplan 2014-2019 budget 2015. Namens de gemeenteraad, oz )2 CE NTRU IS TA D Uittreksel uit het register vn de gemeenterdszittingen Gemeenterd 26 jnuri 2015 Welzijn OCMW kennisneming. npssing meerjrenpln 2014-2019 budget 2015 nwez g Odette VAN HAMME, voozitter

Nadere informatie

Amendementen verkiezingsprogramma Europees Parlement Partijcongres 8 februari 2014

Amendementen verkiezingsprogramma Europees Parlement Partijcongres 8 februari 2014 endementen verkiezingsprogrmm Europees Prlement Prtijcongres 8 feruri 2014 Versie congres zterdg 8 feruri 2014 c Bespreken, verstrekkend Kort espreken, veell nvullingen, tekstueel Am No Art Artikel Verkiezingsprogrmm

Nadere informatie

ELECTRONIC ALARMS MANUALE D USO PER: E-POWER 602687 M E-LUX 602688 M E-1 602689 M. Imarchi

ELECTRONIC ALARMS MANUALE D USO PER: E-POWER 602687 M E-LUX 602688 M E-1 602689 M. Imarchi MANUALE D USO PER: E-POWER 602687 M E-LUX 602688 M E-1 602689 M Imrchi sono di proprietà dellpiaggio &CS.p.. www.piggio.com V.leR.Piggio,25-56025 PONTEDERA (PI) ELECTRONIC ALARMS BY INHOUDSOPGAVE PAGINA

Nadere informatie

Wat is goed voor een mooie, gezonde huid? Kruis de goede antwoorden aan. weinig slaap. buitenlucht goede voeding. ontspanning veel fruit eten

Wat is goed voor een mooie, gezonde huid? Kruis de goede antwoorden aan. weinig slaap. buitenlucht goede voeding. ontspanning veel fruit eten DE HUID 1 Bouw en functie O: 12/1 Wt is goed voor een mooie, gezonde huid? Kruis de goede ntwoorden n. weinig slp uitenlucht goede voeding ontspnning veel fruit eten innen zitten ptt met myonise eten in

Nadere informatie

Z- ß- ßr!2f int tçotg

Z- ß- ßr!2f int tçotg Z- ß- ßr!2f int tçotg A n s I u iti n g sco nve n nt "De Bouw Werkt ln Noordoost Brbnt" Er is een convennt gesloten De Bouw Werkt in Noordoost Brbnt. Eén vn de doelstellingen vn het convennt is het uitbreiden

Nadere informatie

HET VELOCARDIOFACIAAL SYNDROOM : GENETISCHE EN ERFELIJKHEIDSASPECTEN.

HET VELOCARDIOFACIAAL SYNDROOM : GENETISCHE EN ERFELIJKHEIDSASPECTEN. 1 HET VELOCARDIOFACIAAL SYNDROOM : GENETISCHE EN ERFELIJKHEIDSASPECTEN. KOEN DEVRIENDT. Centrum voor Menselijke Erfelijkheid KULeuven Inleiding. Het DiGeorge syndroom werd reeds in 1965 eschreven door

Nadere informatie

PROCEDURE SCHADEMELDING - VASTGOED -

PROCEDURE SCHADEMELDING - VASTGOED - PROCEDURE SCHADEMELDING - VASTGOED - Afdeling Finnciën Gemeente Molenwrd Procedure Schdemelding Vstgoed versie 1.0 - pg. 1 Gemeente Molenwrd Inhoud Inleiding 1. Algemene beplingen 1.1 Schde melding 1.2.Schde

Nadere informatie

Hoe gezond zijn jongeren in Amstelveen? Factsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014

Hoe gezond zijn jongeren in Amstelveen? Factsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 GGD Amsterdm Hoe gezond zijn jongeren in Amstelveen? Fctsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 Om goed gemeentelijk jeugdgezondheidsbeleid te mken is inzicht nodig in de gezondheid, het welzijn

Nadere informatie

Aanvulling oefenboek rijbewijs B 19 e druk

Aanvulling oefenboek rijbewijs B 19 e druk Anvulling oefenoek rijewijs B 19 e druk Deze nvulling is noodzkelijk geworden door npssingen ij het CBR en vernderingen in de wetgeving. Met deze nvulling ij het oek ent u weer up to dte. Tijdens of n

Nadere informatie

Opdrachten Hoofdstuk 5

Opdrachten Hoofdstuk 5 Opdrhten Hoofdstuk 5 5.1 Lees het krnteneriht over het féverod goed door en entwoord de vrgen. Een levenslng féverod Gemeenten en hore nemen steeds drstishere mtregelen tegen overlst gevende jongeren.

Nadere informatie

Formeel Denken. Herfst 2004. Contents

Formeel Denken. Herfst 2004. Contents Formeel Denken Hermn Geuvers Deels geseerd op het herfst 2002 dictt vn Henk Brendregt en Bs Spitters, met dnk n het Discrete Wiskunde dictt vn Wim Gielen Herfst 2004 Contents 1 Automten 1 1.1 Automten

Nadere informatie

1.3 Wortels. x x 36 6 = x = 1.5 Breuken. teller teller noemer noemer. Delen: vermenigvuldig met het omgekeerde.

1.3 Wortels. x x 36 6 = x = 1.5 Breuken. teller teller noemer noemer. Delen: vermenigvuldig met het omgekeerde. Voorereidende opgven Stoomursus Tips: Mk de volgende opgven het liefst voorin in één vn de A4-shriften die je gt geruiken tijdens de ursus. Als een som niet lukt, werk hem dn uit tot wr je kunt en g verder

Nadere informatie

Zelfstudie practicum 1

Zelfstudie practicum 1 Zelfstudie prtium 1 1.8 Gegeven is de volgende expressie:. () Geef de wrheidstel vn deze expressie. () Minimliseer de gegeven expressie. () Geef een poort implementtie vn de expressie vn onderdeel ().

Nadere informatie

opgaven formele structuren procesalgebra

opgaven formele structuren procesalgebra opgven formele struturen proeslger Opgve 1. (opgve 3.3.7 op p.97 vn het ditt 2005) Een mier moet vn links voor onder nr rehts hter oven op een kuus, met ties (rehts), (hter), en (oven). Uitwerking vn opgve

Nadere informatie