Onder Auditoren. Zestien praktijksituaties door de ogen van. milieuauditors. Stichting Coördinatie Certificatie Milieuzorgsystemen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onder Auditoren. Zestien praktijksituaties door de ogen van. milieuauditors. Stichting Coördinatie Certificatie Milieuzorgsystemen"

Transcriptie

1 Onder Auditoren Zestien prktijksituties door de ogen vn milieuuditors Verslg SCCM-Auditordgen 2002 Stihting Coördintie Certifitie Milieuzorgsystemen

2 Inleiding Op 18 en 26 mrt 2002 heeft SCCM een tweetl uditordgen voor milieuuditoren vn de ngesloten ertifitie-instellingen georgniseerd. Het doel vn deze uditordgen is om door espreking vn prktijksituties ervringen uit te wisselen en tot hrmonistie te komen vn de werkwijze ij de uitvoering vn ertifitieudits op sis vn de ISO norm. An de uditordgen 2002 heen in totl ijn 60 uditors deelgenomen. Wrom uditordgen? Door het voeren vn disussies en het uitwisselen vn ervringen kunnen uditors vn elkr leren en tot hrmonistie komen ij de interprettie vn de norm en de werkwijze ij de uitvoering. Tevens wil SCCM de ekendheid met het ertifitiesysteem ISO vergroten en ndhtspunten inventriseren voor het Centrl College vn Deskundigen (CCvD). Het CCvD kn esluiten ndere rihtlijnen in het ISO ertifitiesysteem vst te leggen wnneer tijdens de disussies grote vershillen nr voren komen. Evlutie uditordgen 2001 Deelnemers n de uditordgen 2001 heen deze dg ls zeer positief ervren. De nwezige uditors heen de kwliteit vn de uditordgen 2001 met een hoog rpportijfer gewrdeerd, 50% vn de nwezige uditors gf een 8 of hoger. Volgens de meeste uditors is het goed uditordgen eens per jr te orgniseren. Als mogelijke veretering is voorgesteld om de disussiepunten meer inhoudelijk op de elementen vn ISO te rihten. Drnst ws er ehoefte om vn SCCM en/of de RvA een duidelijk stndpunt te krijgen over de edisussieerde onderwerpen. Angezien het CCvD de inhoud vn het ISO ertifitiesysteem eplt is dit niet ltijd mogelijk. Openstnde punten uditordgen 2001 Tijdens de uditordgen 2001 leek er ten nzien vn vier disussiepunten een nzienlijk vershil vn mening te estn tussen de nwezige uditors. Deze disussiepunten zijn voorgelegd n het CCvD vn SCCM. Onderstnd wordt de retie vn het CCvD ten nzien vn deze punten weergegeven. 1 Het eerste punt etrof een geertifieerd edrijf dt in de rohures milieu-informtie opneemt die niet volledig is en welliht een gekleurd eeld geeft. Het CCvD is vn mening dt dit een ongewenste situtie is. Het proleem is ehter dt de ISO norm geen duidelijk ngrijpingspunt heeft om een edrijf op dit punt n te spreken. Een mogelijke sis voor een fwijking kn worden gevonden in het door de inrihting geformuleerde milieueleid. Dit is ijvooreeld het gevl wnneer in het milieueleid een stelling over de ommunitie is opgenomen. Wnneer de wijze vn ommunieren 1 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

3 in strijd is met het eigen milieueleid kn op dit punt een formele fwijking worden vstgesteld. Wnneer er geen fwijking ten opzihte vn het eigen milieueleid kn worden geonstteerd verwht het CCvD dt de CI in de rpportge de diretie nspreekt op het niet volledig vershffen vn informtie. Wnneer ij een volgend onderzoek vn de CI lijkt dt het geertifieerde edrijf geen mtregelen heeft genomen zl de CI moeten eplen of het hr nm willen lijven verinden n het ISO ertifit. 2 Het tweede disussiepunt etrof een edrijf dt omputers ontwerpt en dt ij het ontwerp vn omputers geen rekening houdt met de milieuspeten energieverruik en de verwerking vn de omputer in het fvlstdium. Overeenstemming estond over het feit dt dit een fwijking etrof. De uditors vershilden vn mening over de vrg of dit een fwijking op niveu of niveu etrof. Een fwijking op niveu moet op korte termijn worden opgelost en een fwijking op niveu moet ij de volgende ontrole zijn hersteld. Het CCvD ws vn mening dt in dit gevl wrij het ontwerpen vn een omputer tot de kern vn de tiviteiten ehoort de fwijking vn niveu is en een elemmering is voor het verstrekken vn een ertifit. 3 Bij het derde disussiepunt ging het om de wijze wrop een ISO geertifieerd edrijf invloed kn uitoefenen op de milieuspeten die optreden ij een levernier. De vrg ws of het vereisen vn een ISO ertifit voldoende is om dr invulling n te geven. Conlusie vn het CCvD is dt dit niet voldoende is. Het ISO ertifit wil nmelijk niet zeggen dt de levernier de milieuspeten die voor het etreffende edrijf vn elng zijn heeft geïnventriseerd ls een vn de elngrijke milieuspeten wrvoor ook doelstellingen tot veretering zijn geformuleerd. Het zegt ook niets over het niveu vn veretering. 4 Het ltste disussiepunt etrof de vrg in hoeverre uditors ekend moeten zijn met nvullende regelgeving zols de IPPC-rihtlijn. Het CCvD heeft gesteld dt in het udittem tenminste één uditor nwezig dient te zijn die ekend is met de htergrond vn de IPPC-rihtlijn en de uitwerking in BREF-doumenten voor edrijfstkken. Bij deze BREF s gt het erom dt men ekend is met het estn vn deze doumenten en de glole inhoud ervn. Op sis vn deze kennis moet kunnen worden eoordeeld of het edrijf deze rihtlijnen voldoende heeft etrokken ij de inventristie vn milieuspeten en het formuleren vn doelstellingen. Detilkennis wordt derhlve niet vereist. 2

4 Stihting Coördintie Certifitie Milieuzorgsystemen (SCCM) Doelstelling vn SCCM is om de toepssing vn milieuzorgsystemen te stimuleren en het geruik ervn ij vergunningverlening en hndhving. Certifitie vn milieuzorgsystemen is drvoor een elngrijk middel. SCCM wil rndvoorwrden sheppen voor ertifitie zodt de ertifiten een zodnig kwliteitsniveu heen dt deze met nme in de reltie edrijf overheid een etekenis heen. SCCM treedt op ls Centrl College vn Deskundigen voor ertifitie-instellingen die werken op het terrein vn milieuzorgsystemenertifitie. SCCM stelt de spelregels op wrn de ertifitie-instellingen zih ij het ertifieren dienen te houden. Deze spelregels liggen vst in het zogenmde ISO ertifitiesysteem en het EMAS-verifitiesysteem. Certifitie-instellingen kunnen door een overeenkomst te sluiten met SCCM deze systemen geruiken. SCCM ertifieert dus zelf niet. SCCM is door het Ministerie vn VROM ngewezen ls uitvoerder vn de EMAS-verordening in Nederlnd en registreert de deelnemers n de EMASverordening. Verslg vn de SCCM - Auditordgen 2002 Gehouden op 18 en 26 mrt 2002 in onferentieentrum De Bergse Bossen te Drieergen. 3 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

5 4

6 Disussie over zestien prktijksituties De SCCM-uditordgen zijn opgeouwd rond een zestientl ses. De deelnemers heen een ntl vrgen voorgelegd gekregen, wrover zij in een kleiner groepsvernd uitgereid heen gedisussieerd. N floop vn deze disussies zijn de vrgen in een plenire sessie esproken. Dit verslg geeft per vrg een smenvtting vn de disussies. De vrgen zijn ingedeeld in een ntl onderwerpen. In het volgende overziht is te zien welke onderwerpen n de orde komen Onderwerp Vrgnummers Continue veretering/doelstellingen 1-4 Inkoop/levernierseoordeling 5 Vooronderzoek 6 Tken en verntwoordelijkheden 7-9 Milieuspetenregister Wet- en regelgeving Tijdsesteding De smenvtting vn de disussies is een weergve vn de disussies die door de uditors tijdens de uditordgen zijn gevoerd. De inhoud vn dit verslg is niet door het Centrl College vn Deskundigen vn SCCM geordeerd. Belngrijke disussiepunten worden nog wel door het CCvD esproken. Indien noodzkelijk wordt het ertifitieshem ngepst of worden ndere ties door het CCvD genomen. 5 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

7 Continue veretering / doelstellingen 1 Vrg Voor de ontinue veretering hnteert een edrijf het prinipe: "die doelen uitvoeren die geld opleveren", hierij wordt uitgegn vn een terugverdientijd vn 3 jr of minder. Alleen deze doelen worden in het milieuprogrmm opgenomen. Hierij is voor het edrijf uitgngspunt dt het edrijf voldoet n de wet- en regelgeving. Investeringen nodig voor het nleven vn wetgeving zijn inmiddels door het edrijf gedn. Is dit voldoende qu ontinue veretering? Wrom wel/niet? Op het moment vn de udit zijn er, met uitzondering vn mrginle vereteringen, geen vereteringen met een terugverdientijd vn minder dn 6 jr. Er worden dus geen doelstellingen geformuleerd. G je hiermee kkoord? Wrom wel/niet? Op een zeker moment zijn er veretermtregelen met een terugverdientijd vn minder dn 3 jr. Gezien de eonomishe reessie esluit het moederedrijf geen investeringen te doen, dus worden er geen doelstellingen geformuleerd en uitgevoerd. Aeptel? Wrom wel/niet? Smenvtting disussie: Bij het toetsen vn doelstellingen wordt ltijd gekeken of deze fgeleid zijn vn de signifinte speten. Drnst moet het totle pkket vn doelstellingen een ontinue veretering reliseren. Zolng het edrijf voldoende ontinue veretering kn reliseren en de signifinte milieuspeten ls uitgngspunt hnteert, is het uitgngspunt vn een terugverdientijd vn 3 jr of minder voldoende. Het is niet eptel dt het edrijf geen doelstellingen formuleert. Het edrijf moet proeren doelstellingen te formuleren. De inhoud vn de doelstellingen is fhnkelijk vn de milieuspeten vn het edrijf. Indien een edrijf doelstellingen niet formuleert vnwege hoge investeringskosten wordt door de uditor vergeleken hoe ndere edrijven in de rnhe hiermee omgn. In de prktijk lijkt dt er ltijd mogelijkheden tot veretering zijn, deze hoeven ook niet ltijd investeringen met zih mee te rengen. Het edrijf moet lijven streven nr ontinue veretering, drom is het eigenlijk niet eptel dt een edrijf geen doelstellingen reliseert, ook niet vnwege het kostenspet. Er kunnen ijn ltijd veretervoorstellen gemkt worden die weinig tot geen investeringen vergen. 6

8 2 Vrg Bedrijf G is l 5 jr geertifieerd. Het voldoen n ontinue veretering wordt steeds moeilijker. Tijdens de ontroleonderzoeken lijkt steeds vker dt het edrijf geen nieuwe doelstellingen heeft kunnen formuleren en dus geen mogelijkheden ziet om te vereteren. Ook ij ndere edrijven in de rnhe lijkt dt een veretering steeds moeizmer wordt en niet meer hlr is zonder grote investeringen. Het is onduidelijk of de investeringen voor eventuele vereteringen eonomish hlr zijn. Hoe g je hiermee om? Als je hiermee kkoord gt, wr hl je informtie vndn om het rgument vn het edrijf te kunnen toetsen? Smenvtting disussie: De uditors zijn vn mening dt er ltijd vereteringen mogelijk zijn ij een edrijf. Indien vereteringen niet op tehnish geied hlr zijn, zl gezoht moeten worden nr veretermogelijkheden om op een hoger eheersniveu te komen, ook preventieve eheersing kn een doelstelling zijn. Dn kn het gn om ijvooreeld orgnistorishe mtregelen, vereteren vn ontwerpen of fsprken die in de keten worden gemkt. Als het edrijf op een epld moment eht niet verder kn is deze situtie eptel, mits er voor de toekomst wel plnnen zijn gemkt: het edrijf dient ereid te zijn hr horizon te verreden. De informtie om te toetsen of de rgumenttie vn het edrijf kloppend is kn verkregen worden uit gesprekken met onder ndere de diretie, de finnieel verntwoordelijke en de milieuoördintor. Het udittem kn hr eigen kennis over de stnd in de rnhe verkrijgen door ijvooreeld het ijhouden vn vklitertuur vn een rnhe, informtie uit rnhewerkoeken die in het kder vn onvennten worden opgesteld of zogenmde BREF s die in het kder vn de IPPC-rihtlijn worden opgesteld. Indien de kennis vn het udittem niet ver genoeg reikt, kn de CI esluiten een deskundige voor het uitvoeren vn deze toets n het udittem toe te voegen. 7 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

9 3 Vrg Uit je ervringen met ndere edrijven uit de setor weet je dt er wel mogelijkheden zijn om de milieuspeten te vereteren. Bij ir 50% vn de edrijven worden deze mtregelen l toegepst. Je onstteert dt het edrijf de mtregelen niet heeft overwogen. Vind je dit eptel? Zo nee, op welk normpunt shrijf je een tekortkoming? Het edrijf heeft de mtregelen wel overwogen, mr esluit om eonomishe overwegingen om de mtregelen niet in te voeren. Bij vergelijkre edrijven lijkt de terugverdientijd 2 jr te zijn. Aepteer je dt het edrijf de mtregelen niet invoert? Smenvtting disussie: Het is niet eptel dt het edrijf deze mtregelen niet heeft overwogen. Het edrijf voldoet niet n de stnd der tehniek vn de rnhe. Het lijkt erop lsof het milieuzorgsysteem vn het edrijf onvoldoende in stt is om tehnologishe mtregelen ij te houden. Er wordt een tekortkoming geshreven op normpunt Het is moeilijk om ls uditor te eoordelen of het edrijf vnuit edrijfseonomishe redenen geen mtregelen kn nemen. Een uditor moet toetsen of de rgumenttie klopt. Dit is ehter moeilijk omdt de uditor het edrijf mr eperkt kent. Drom is het verstndig om een vergelijking te mken met de riteri die voor ndere investeringen worden geruikt. Indien deze vergelijkr zijn met de riteri die voor de seletie vn milieu-vereteropties worden geruikt, dn zou het eptel kunnen zijn dt het edrijf de mtregelen niet invoert. 4 Vrg Filitir edrijf X verhuurt een edrijfspnd inlusief filiteiten n diverse huurders. Het filitir edrijf is vergunninghouder voor de gehele lotie. In het milieuspetenregister vn filitir edrijf X worden lleen de milieuspeten opgenomen die voortkomen uit de eigen edrijfstiviteiten nmelijk het verhuren vn geouwen en filiteiten. Het gt dn voornmelijk om fvl dt ij onderhoud ontstt. Verder kijkt het edrijf nr milieuspeten ij investering in nieuwe instllties en geouwen. De milieuspeten vn de tiviteiten vn de huurders zijn vele mlen groter, mr worden niet meegenomen, ngezien deze niet tot het milieuzorgsysteem ehoren vn edrijf X. Wel worden de milieuspeten ij noodsituties vn de huurders in het milieuspetenregister opgenomen. 8

10 Vind je dit voldoende ls je weet dt de verhuurder vergunninghouder is? Zo j, welke tie verwht je vn filitir edrijf X nr de huurder toe? Zo nee, in hoeverre moeten milieuspeten vn de huurders worden meegenomen? Smenvtting disussie: + De verhuurder, filitir edrijf X, heeft geen invloed op de milieuspeten vn de edrijfstiviteiten vn huurders. In dit opziht is het tereht dt deze milieuspeten door de het filitir edrijf niet worden meegenomen. Het filitir edrijf is ehter wel vergunninghouder. Hierdoor dient in het milieuzorgsysteem vn het filitir edrijf, het voldoen n de vergunning opgenomen te worden. Hierij moet het filitir edrijf ook ndht esteden n het voldoen n de vergunning door de huurders. Ook de omgng met noodsituties moeten voor zowel verhuurders ls huurder vstgelegd worden. De verhuurder is nsprkelijk en dient drom op te treden ls toezihthouder. Voor huurders die zih niet n de gemkte fsprken houden zouden snties vstgelegd moeten zijn. Bij nieuwe huurders moet voorf worden eoordeeld of zij pssen innen de vergunning. Inkoop/levernierseoordeling ISO evt onder normpunt Beheersing vn werkzmheden: het vststellen en ijhouden vn proedures die smenhngen met identifieerre signifinte milieuspeten vn de door de orgnistie geruikte goederen en diensten en het ekend mken vn relevnte proedures en eisen n leverniers en nnemers vn werk. 5 Vrg Bedrijf F is een produtieedrijf vn omputers en eeldshermen. Bedrijf F voert lleen een eoordeling uit vn milieurelevnte goederen en diensten. Kntoorenodigdheden en kntoorpprtuur worden niet gezien ls milieurelevnt, dus worden niet eoordeeld. Milieurelevnte goederen en diensten zijn voornmelijk nwezig op de produtiefdelingen. Wt verwht je vn dit edrijf met etrekking tot het eplen vn milieuspeten ij inkoop vn goederen en diensten: moet vn lle (groepen) goederen en diensten worden ngegeven of er wel/niet elngrijke milieuspeten zijn? 9 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

11 Moet voor elke nkoop een esluit terug te vinden zijn wruit lijkt dt ij de inkoop vn dt etreffende produt wel/geen rekening moet worden gehouden met de milieuspeten? Het edrijf esteedt geen ndht n de milieuspeten vn de kntoorenodigdheden en kntoorpprtuur omdt de milieueffeten hiervn in verhouding tot de inkoop vn de onderdelen vn produten mr mrginl zijn. G je hiermee kkoord? Wrom wel/niet? Smenvtting disussie: Bedrijf F dient miniml inziht te heen in de milieuspeten vn de (groepen) goederen en diensten die worden ingekoht. Het edrijf kn vervolgens ondersheid mken tussen de (m..t. de milieuelsting) elngrijkste groepen. Het edrijf eplt zelf de riteri voor deze indeling in groepen. Afhnkelijk vn de milieuelsting kn vervolgens epld worden hoe diepgnd de eoordeling vn goederen, diensten en leverniers wordt uitgevoerd. Niet voor elke nkoop hoeft een eslissing vstgelegd te worden wrom tot de nshf is esloten. Dit is fhnkelijk vn de milieuelsting vn het produt/de dienst. In het systeem moet wel vstliggen voor welke groepen produten wel ltijd een fzonderlijke eslissing wordt genomen. De onlusie dt de milieuspeten vn de kntoorenodigdheden en de kntoorpprtuur mrginl zijn, mg niet zonder meer getrokken worden. An deze onlusie moet een signifintieepling (of iets vergelijkrs) ten grondslg liggen. Vooronderzoek In het ertifitiesysteem ( 4.2) ISO stt het volgende over het vooronderzoek opgenomen: Het doel vn het vooronderzoek is om ten ehoeve vn de plnning vn het toetsingsonderzoek inziht te krijgen in het milieuzorgsysteem in reltie tot de milieuspeten, milieueffeten, milieueleid en doelstellingen. Beoordeeld wordt of de orgnistie voldoende is voorereid om te worden geertifieerd. Onderzoht wordt de mte wrin: in het milieuzorgsysteem een dequte identifitie en seletie vn milieuspeten zijn opgenomen. voor de relevnte tiviteiten milieuvergunningen nwezig zijn. het milieuzorgsysteem is opgezet om het milieueleid vn de orgnistie te reliseren. de implementtie vn het milieuzorgsysteem uitvoering vn het toetsingsonderzoek rehtvrdigt. 10

12 de interne udit onform de ISO norm is. de eoordelingen door de diretie heen pltsgevonden en etrekking heen op onder ndere de effetiviteit vn het milieuzorgsysteem. in het milieuzorgsysteem geregeerd wordt op relevnte ommunitie vn externe prtijen en deze worden gedoumenteerd. extr doumenttie moet worden opgenomen en/of voorf kennis moet worden verkregen. 6 Vrg Je moet voor een edrijf een vooronderzoek uitvoeren. Wt doe je in een idele situtie voor dt je het edrijf ezoekt en wt doe je tijdens het edrijfsezoek? Denk hierij onder ndere n: tijdsesteding; voorereiding (o.. enodigde informtie); eoordeling doumenttie (welke?); rondgng door edrijf. Hoe wordt tijdens het vooronderzoek nr de implementtie vn het systeem in de orgnistie gekeken? Met welke funtionrissen vn het edrijf wordt meestl gesproken tijdens het vooronderzoek? Smenvtting disussie: Voorf dient een uditor miniml de wet- en regelgeving vn de rnhe te kennen, zodt tijdens het vooronderzoek ook eoordeeld kn worden of het edrijf hiern voldoet en de eisen ook heeft meegenomen in het milieuzorgsysteem. In de meeste gevllen wordt voorf geen tijd esteed n de eoordeling vn doumenten vn het edrijf. Hierdoor ziet het progrmm voor een vooronderzoek vn één dg er glol ls volgt uit: ir nderhlf uur voor een rondleiding; tijdsesteding voor de doumenteoordeling ir 5 tot 6 uur; gesprekken met tenminste de diretie, de milieuoördintor en eventuele ndere sleutelfuntionrissen. De implementtie op de werkvloer wordt n het vooronderzoek eoordeeld. Tijdens het vooronderzoek proeert de uditor een indruk te krijgen vn de implementtie m..t. de interne udits, orrespondentie met het evoegd gezg, uitvoering milieudoelstellingen e.d. Met ehulp vn deze indruk eplt de uditor of het edrijf volgens plnning geertifieerd kn worden. Tijdens het ertifitieonderzoek wordt de implementtie getoetst. 11 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

13 Zie vrg : er wordt ij het vooronderzoek tenminste gesproken met de milieuoördintor en de diretie, eventueel ook met ndere sleutelfuntionrissen. Tken en verntwoordelijkheden ISO evt onder normpunt 4.4.1; strutuur en verntwoordelijkheid: De tkverdeling, verntwoordelijkheden en evoegdheden moeten worden gedefinieerd, (shriftelijk) vstgelegd en ekendgemkt ter evordering vn een doeltreffende milieuzorg. En onder normpunt ; eheersing vn de werkzmheden: Het vststellen en ijhouden vn proedures voor die situties wrin het ontreken vn deze proedures tot fwijken vn het milieueleid en de doelstellingen en tkstellingen zou kunnen leiden. Een opertor in een voedingsmiddelenfriek heeft vershillende tken met etrekking tot het milieu. Er moet ijvooreeld zorg gedrgen worden voor eplde registrties en eenml per mnd dient men monsters te nemen vn het fvlwter volgens de fsprken uit de Wvo-vergunning. 7 Vrg Bij het vstleggen vn tken, verntwoordelijkheden en evoegdheden kn een edrijf kiezen tussen het vstleggen in funtieomshrijvingen of het vstleggen in proedures. In het gevl vn de opertor: zou je liever proedures of een funtieomshrijving zien? Zijn er nog ndere mogelijkheden? Smenvtting disussie: De uditors zijn voorstnder vn zowel funtieomshrijvingen ls proedures. Eén en nder hngt f vn de edrijfsultuur. Het elngrijkste is dt er inzge is in tken en verntwoordelijkheden en dt vervnging vn funtionrissen mogelijk is. In de funtieomshrijving kunnen de grote lijnen worden vstgelegd, in de proedure worden meer detils geregeld. Zeker ij proessen met een groot freukrisio is de vstlegging erg elngrijk, een funtieomshrijving is dn vk onvoldoende. Een ndere mogelijkheid is een tken, verntwoordelijkheden en evoegdheden mtrix, mr dit is in feite een funtieomshrijving in ndere vorm. 12

14 8 Vrg De voedingsmiddelenfriek heeft ervoor gekozen om tken, verntwoordelijkheden en evoegdheden vn de opertor in een funtieomshrijving vst te leggen en geen proedures te mken. Gt u hiermee kkoord? Welke eisen stel je n deze funtieomshrijving? (hoe gedetilleerd) Moeten de funtieomshrijvingen door de funtionris ondertekend zijn? d Moeten de funtieomshrijvingen jrlijks eoordeeld worden? Zo j, moet dit in het systeem vstgelegd zijn? Smenvtting disussie: Hoe de tken en verntwoordelijkheden zijn vstgelegd mkt niet uit, zolng niet lleen de uitvoering mr ook de vervnging goed is geregeld. Als de uditor in de prktijk ziet dt de vstlegging werkt, zl hij/zij ermee kkoord gn. De uditors willen in dit gevl een erg gedetilleerde funtieomshrijving zien, zodt duidelijk is dt lle tken en verntwoordelijkheden geregeld zijn. In de norm is geen verplihting opgenomen om funtieomshrijvingen te ondertekenen. De funtionrissen moeten ekend zijn met de inhoud vn hun funtieomshrijving. Het wordt wel gedviseerd n het edrijf om de funtieomshrijvingen te ondertekenen. Hiermee wordt een zekere sttus/wrde n de funtieomshrijving gegeven. d De funtieomshrijvingen hoeven niet jrlijks getoetst te worden. Vnuit de norm kun je geen jrlijkse toetsing eisen. Wel moeten de funtieomshrijvingen tueel zijn. Het edrijf kn tijdens de interne udit toetsen of de funtieomshrijvingen nog tueel zijn of npssing ehoeven. 9 Vrg Voedingsmiddelenfriek B heeft gekozen voor het vstleggen vn tken, verntwoordelijkheden en evoegdheden vn opertors in proedures. Hoe verifieert u of de opertor(s) de proedures ook kennen? Moet in dit gevl in het systeem vstliggen voor welke funtionrissen de proedures gelden? 13 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

15 Smenvtting disussie: Men kn de kennis vn de opertors met etrekking tot de proedures toetsen door: opertors een toelihting te lten geven; de registrties te ontroleren. Het is vn elng dt in het systeem vstligt voor welke funtionrissen de etreffende proedures gelden. Het is ook vn elng om n te gn of de opertor kennis heeft vn wt hij wel of niet mg doen en of hij weet wr hij de eshrijvingen vn de proedures kn vinden. Milieuspetenregister ISO evt onder normpunt Milieuspeten: De orgnistie moet (een) proedure (s) vststellen en ijhouden om de milieuspeten vn de tiviteiten, produten of diensten, die zij kn eheersen en wrvn mg worden verwht dt zij er invloed op kn uitoefenen, te identifieren om speten te eplen die elngrijke effeten (kunnen) heen op het milieu. De orgnistie moet ewerkstelligen dt ij het vststellen vn hr milieudoelstellingen rekening wordt gehouden met de speten die met deze elngrijke effeten smenhngen. 10 Vrg Drukkerij C met ir 50 werknemers heeft ls proedure om eenml per jr een rinstorm te orgniseren vn diretie, milieuoördintor en fdelingshefs om de milieuspeten te inventriseren. De uitkomst vn de rinstorm is een lijstje met de elngrijke milieuspeten. Op het lijstje stn drie punten: inkt / oplosmiddelen geruik; energieverruik mhines en verwrming; ppierfvl. Is deze proedure eptel? Is het resultt voor u genoeg, zo nee wt moet er miniml in het register voor informtie stn. In de nlyse vn de milieuspeten vn drukkerij C wordt geen reltie gelegd met de effeten vn deze milieuspeten op het milieu ijvooreeld op de kwliteit vn luht, wter, odem et. Is dt eptel? Alleen die milieuspeten zijn in het register opgenomen die volgens het edrijf te eïnvloeden zijn. Dt wt niet te eïnvloeden is, is niet vstgelegd. Het gt om ijvooreeld het soort ppier dt wordt geruikt (de klnt shrijft dit nmelijk voor), de verpkking en trnsport (is uitesteed). Wt verwht je vn het edrijf voor wt 14

16 etreft de onderouwing m..t. de niet genoemde milieuspeten? d Is het nodig de milieuspeten te kwntifieren? e Uiteindelijk lijkt dt de drukkerij lleen energie ls elngrijk spet heeft geseleteerd om hier doelstellingen voor te formuleren. Het edrijf vindt dit vnwege de CO2 prolemtiek een elngrijk milieuspet. Verder is energie elngrijk omdt energiemtregelen geld opleveren. Aepteer je deze onderouwing? Wrom wel / niet? f Op welk niveu moet volgens jou het edrijf inziht heen in het energieverruik om goede doelstellingen te kunnen formuleren? Energieverruik n..v. de jrrekening, een energielns, nders Smenvtting disussie: De rinstormproedure vn de drukkerij is niet eptel. Deze mnier vn milieuspeten inventriseren is niet volledig ngezien de reltie met de proesstppen ontreekt en een ntl effeten vn de milieuspeten niet worden meegenomen. De prioriteiten worden niet voldoende onderouwd en de reltie tot de proestppen ontreekt. Nee, dit is niet eptel, zols ij ook l is ngegeven moet er een reltie gelegd worden met de effeten op het milieu vn de milieuspeten vn de edrijfsvoering ijvooreeld op de kwliteit vn luht, wter, odem et. De drukkerij moet de niet genoemde milieuspeten wel kennen. Ze moeten n kunnen geven wrom deze speten niet te eïnvloeden zijn. Ook moeten deze milieuspeten in de gten gehouden worden, ngezien ze in de toekomst welliht wel eïnvloedr zijn. d In de norm wordt niet gevrgd om de milieuspeten te kwntifieren. Het edrijf moet wel voldoende inziht heen in de milieuspeten om een goede signifintieepling uit te kunnen voeren. e De drukkerij dient hr riteri goed te wegen. Voor hr doelstellingen is het nodig om inziht te heen in de reltie tussen spet en effet. Op sis hiervn kn energie een elngrijk spet zijn. Nst de reltie tussen spet en effet, kn de CO2 prolemtiek en het finniële spet ook een onderouwing zijn. f Zie vrg 10e. Verder moet het edrijf inziht heen in het energieverruik in reltie tot het produtieproes, om op de juiste punten energie te espren. 15 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

17 11 Vrg Een gemeente heeft een ntl setoren: stf/filitire dienst; urgerzken; soile zken; onderwijs; sport en ultuur; milieu; reiniging; ruimtelijke ordening en openre werken. De gemeente wil de gehele orgnistie lten ertifieren volgens ISO De stf komt met het voorstel om entrl vst te stellen wt de milieuspeten zijn zodt niet lle setoren worden lstig gevllen met de inventristie. Centrl worden de volgende them s geseleteerd: energie; inkoop; ouwen; wter; voldoen n wet- en regelgeving. Voor elk vn de them s worden gerihte vrgen gesteld n de setoren wrij lleen wordt gekeken nr de elngrijkste energieronnen, ingekohte goederen, fvlstromen et. Er wordt geen ndht esteed n de niet elngrijke energieronnen, fvlstromen et. Op sis hiervn worden voor elk them de elngrijkste milieuspeten geseleteerd. Is dit een eptele npk? Wrom wel/niet? De setor milieu ereidt het milieueleid vn de gemeente voor en zorgt voor de uitvoering. Hieronder vllen ook de vergunningverlening en hndhving. De setor milieu komt tot de onlusie dt er geen elngrijke milieuspeten zijn innen de setor omdt het vereteren vn het milieu inherent is n de tiviteiten vn de setor. Kn dit worden geepteerd? Smenvtting disussie: Nee, dit is geen eptele npk. De signifintie wordt l epld voordt de inventristie heeft plts gevonden. Er wordt ij het eplen vn de signifintie geen rekening gehouden met de milieueffeten die eïnvloed kunnen worden. Nee, dit is niet eptel. Bij deze redenering wordt geen rekening gehouden met de milieuspeten vn de tiviteiten vn de fdeling of met de milieuspeten vn het produt. Het verlenen en hndhven vn milieuvergunningen heeft signifinte milieuspeten die op deze wijze niet worden meegenomen. Ook de milieuspeten vn de kntoortiviteiten worden niet eoordeeld. 16

18 Wet- en regelgeving 12 Vrg Bedrijf Z heeft het gevoel dt zij hun vergunningeheer goed heen geregeld. Het edrijf krijgt ijn nooit hndhvingezoeken vn het evoegd gezg. Bij de enkele ezoeken die wel zijn geweest, heeft de hndhver geen opmerkingen. Tijdens de initiële udit onstteer je ls uditor grote vershillen tussen de eisen uit de vergunning en de ddwerkelijke uitvoering vn tiviteiten. Het gt hierij zowel om lnglopende struturele prolemen ls kleine snel oplosre knelpunten. Wt moet het edrijf hiermee doen? Kn hierij ondersheid gemkt worden tussen struturele prolemen en kleine knelpunten? Moet het edrijf hierij het evoegd gezg etrekken? d Is ertifiering mogelijk? Zijn er extr voorwrden voor ertifiering? Smenvtting disussie: Het edrijf voldoet niet n de eisen uit de milieuvergunning. Het feit dt de hndhver dit niet heeft geonstteerd doet in dit gevl niet ter zke. Als het edrijf niet n de vergunning voldoet, zullen de prolemen opgelost moeten worden voor ertifitie. Alleen indien de hndhver ewust gedoogd, en dit op ppier evestigd, mg het edrijf vn de vergunning fwijken. J, er kn ondersheid gemkt worden tussen struturele prolemen en oplosre knelpunten. De knelpunten moeten worden opgelost. Voor de struturele prolemen kn het edrijf een pln vn npk mken hoe deze op te lossen. Dit pln vn npk wordt met het evoegd gezg esproken. Het evoegd gezg geeft goedkeuring n het pln. J, het evoegd gezg moet hiervn op de hoogte gesteld worden, het voldoen n de vergunning is een eis uit ISO Indien hiervn fgeweken wordt, moet hiervoor een onderouwing vn het evoegd gezg nwezig zijn. d J, ertifiering is mogelijk mits het evoegd gezg kkoord gt met het pln vn npk om de struturele prolemen op te lossen. 17 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

19 13 Vrg Filitir edrijf X uit vrg 10 eheert de prpluvergunning voor de gehele lotie. De diverse huurders moeten n de eisen uit de vergunning voldoen. Tijdens een ontroleonderzoek lijkt dt op een groot ntl punten door de huurders niet n de vergunning wordt voldn. Bedrijf X zegt dt ze lles heeft gedn om de huurders n de vergunning te lten voldoen, mr dt het niet wil lukken. Welke ties verwht je miniml vn edrijf X rihting de huurders voordt je deze uitsprk epteert? Moet het edrijf ontt opnemen met het evoegd gezg? Mk je ij je eoordeling ondersheid tussen struturele prolemen en kleine knelpunten? Smenvtting disussie: Het edrijf zl, om in nmerking te lijven komen voor ertifiering, n moeten tonen wt zij rihting de huurders heeft ondernomen. Hierij kn men denken n: orrespondentie; opzetten vn proedures; tiviteiten om huurders lsnog n de vergunning te lten voldoen; snties indien een huurder weigert te voldoen n de vergunningvoorshriften. Indien de verhuurder prolemen heeft met een huurder die de voorshriften niet nleeft, kn het edrijf ook het evoegd gezg op de hoogte te stellen. Dt kn een risio zijn voor het edrijf, ngezien zij ls vergunninghouder verntwoordelijk is. Bij de eoordeling vn de prolemen, mg je ls uditor ondersheid mken tussen struturele prolemen en kleine knelpunten. 14 Vrg Bedrijf S huurt voor het uitvoeren vn diverse diensten gespeiliseerde edrijven in. Zo ook voor het onderhouden vn koelinstllties. Dit onderhoudsedrijf en ook ndere leverniers vn diensten voeren zelf de fvlstoffen f die tijdens het werk ontstn. Moet het edrijf dit soort fsprken met leverniers vstleggen? Zo j, hoe ijvooreeld? Moet het edrijf de leverniers ontroleren op nleving vn deze fsprken? 18

20 Hoe ver g je tijdens een udit met het ontroleren of dit volgens de geldende wet- en regelgeving geeurt? d Mk je een vershil ij de ontrole ls de levernier wel of niet ISO geertifieerd is? Smenvtting disussie: Het edrijf dient de fsprken met hr leverniers vst te leggen, ijvooreeld in een ontrt. Het edrijf moet zijn leverniers ook ontroleren op nleving vn deze fsprken. Speifiek voor onderhoud n koelinstllties worden logoeken ijgehouden wrdoor ontrole vn leverniers op nleven vn fsprken eenvoudiger wordt. Indien een edrijf ISO geertifieerd is, hoeven ontroles minder diepgnd en minder frequent uitgevoerd te worden dn ij een niet geertifieerd edrijf. Tijdsesteding 15 Vrg Een l ISO geertifieerd edrijf komt ij uw CI. Men wil overstppen en vrgt een offerte. Het ISO ertifit is reent verlengd voor drie jr. Het edrijf heeft wt ongelukkige ervringen met de vorige CI en hoopt ook wt goedkoper uit te zijn. Formeel dient de CI het ertifit vn een ndere door de RvA gerediteerde CI over te nemen. Welke informtie vrg je voor het mken vn een offerte? G je het edrijf ook ezoeken? Worden eplde voorwrden gesteld? Wnneer is het eerste ontroleonderzoek? Op welke punten ziet dit progrmm er nders uit dn ij een norml ontroleezoek vn een geertifieerd edrijf wrvn je zelf het initieel onderzoek het uitgevoerd? Smenvtting disussie: + In prinipe ehoeft dit edrijf niet ezoht te worden, het ertifit is tenslotte reent verlengd. In de prktijk wordt door de nieuwe CI toh een onderzoek uitgevoerd voordt het ertifit overgenomen wordt. Hierij wordt het edrijf eoordeeld lsof het een niet geertifieerd edrijf is. Er wordt geen ondersheid gemkt tussen een ontrole ezoek en de overnme vn een ertifit. 19 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

21 16 Vrg Ndt de overeenkomst is ngegn wordt ij deze nieuwe klnt het ontroleonderzoek uitgevoerd. Tijdens het onderzoek kom je erhter dt het milieuspetenregister vn het edrijf niet voldoet n de eisen uit de ISO norm. De milieuspeten zijn ijn niet geïdentifieerd en er is ook geen signifintieepling uitgevoerd. Wt eis je vn het edrijf op welke termijn? Doe je ook iets met deze onsttering rihting olleg CI en/of RvA? Smenvtting disussie: In prinipe worden er weinig ertifiten vn ndere CI s overgenomen. Volgens de uditoren is dit een theoretishe vrg. An het edrijf zl ttish ngegeven worden dt er een ntl zken niet geregeld zijn volgens de norm. De te volgen proedure is om het edrijf te vrgen innen 3 mnden een stppenpln te mken om n de norm te gn voldoen. Er wordt geen klht ingediend ij de CI of de Rd voor Aredittie (RvA). Men zou n de etreffende CI kunnen melden dt één en nder niet volgens de norm geregeld ws, mr in de prktijk geeurt dit niet. 20

22 Presenttie herziening ISO door Dik Hortensius & John Stns De heren D. Hortensius (NEN) en J. Stns (URS) vertegenwoordigen Nederlnd in de ISO ommissie die verntwoordelijk is voor de herziening vn ISO en ISO Zij heen tijdens de uditordgen een presenttie gegeven over de herziening vn de ISO norm. Opouw ISO serie De ISO norm voor het milieumngementsysteem is de kern vn de ISO serie. Alleen ISO heeft de sttus vn eisenstellend doument en kn ls sis voor ertifitie worden geruikt. De rihtlijnen innen de ISO serie kunnen worden ingedeeld in hulpmiddelen voor de veretering vn het mngementsysteem vn een orgnistie en hulpmiddelen geriht op het mngen vn de milieuspeten vn de produten en diensten vn een orgnistie. In het onderstnde shem worden een ntl vooreelden vn ekende rihtlijnen gegeven. Systeem gerihte hulpmiddelen Produtgerihte hulpmiddelen ISO 14010/11/12 m..t. uditing ISO m..t. due dilligene ISO m..t. eoordelen milieuprestties ISO 14040/41/42/43 m..t. LCA s ISO 14020/21/24 m..t. milieu lelling Als meer lgemene hulpmiddelen moeten nog ISO (toelihting m..t. ISO 14001) en de in ontwikkeling zijnde ISO norm over milieuommunitie worden genoemd. ISO 14010/11/12 met etrekking tot uditing zullen worden vervngen door ISO wrin de uditrihtlijnen met etrekking tot milieu- en kwliteitmngementsystemen worden geomineerd. Door de uditors werd ngegeven dt de vershillende hulpmiddelen door ISO geertifieerde orgnisties slehts spordish worden toegepst. De uditing rihtlijnen worden nog wel eens geruikt. 21 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

23 Herziening ISO en ISO 14004: reikwijdte en plnning Doel vn de herziening is de fstemming met ISO 9001 te vereteren en het wegnemen vn eventuele onduidelijkheden in de estnde eisen. Het is uitdrukkelijk niet de edoeling om nieuwe eisen toe te voegen. Bij de herziening vn ISO is het drnst de doelstelling dt de toepsrheid ervn voor het midden- en kleinedrijf wordt vergroot. Door de keuze vn ISO om geen nieuwe eisen toe te voegen is er sprke vn een eperkte herziening. Binnen ISO is over deze keuze gestemd. Nederlnd hd voorkeur voor een ndere npk wrij de normle herzieningstermijn zou worden ngehouden en het ook mogelijk is om de eisen in de norm te vernderen. Door de keuze voor een eperkte herziening zl ook de meer wezenlijke herziening worden uitgesteld en nog wel 10 jr op zih lten whten. Het voordeel vn de gekozen npk is dt de ISO geertifieerde orgnisties voor lnge tijd weten wr ze n toe zijn. De eerste onepten voor de npssing zijn gereed. De plnning is dt egin 2004 de nieuwe ISO norm vn krht wordt. Begin 2003 wordt l wel duidelijk hoe de definitieve tekst eruit komt te zien. N die tijd zijn er stemmingsrondes die lleen nog mrginle wijzigingen tot gevolg zullen heen. Herziening ISO 14001: inhoudelijke disussiepunten Bij de herziening zijn onder meer de volgende onderwerpen n de orde: Continue veretering Het lijkt dt er vershillende interpretties zijn vn het egrip ontinue veretering. Gt het om het systeem of om de milieuprestties? Om drin meer duidelijkheid te rengen ligt er het voorstel om de definities vn milieupresttie en milieumngementsysteem n te pssen. De inzet is drij dt duidelijk wordt dt het uiteindelijk gt om veretering vn de milieuprestties. Reikwijdte milieumngementsysteem Er estt onduidelijkheid over de vrg of het milieumngementsysteem zih moet rihten op zowel de tiviteiten, de produten ls de diensten vn een orgnistie of dt er een keuze kn worden gemkt. Het voorstel is dt een orgnistie innen de vstgestelde sope vn het milieumngementsysteem (orgnistorishe fkening) ndht geeft n lle relevnte milieuspeten. In ISO zl meer duidelijkheid worden gegeven over de wijze wrop de elngrijke milieuspeten worden epld. In de disussie drover speelt de vrg wt voor riteri voor signifintie een orgnistie zou moeten hnteren en of in lle gevllen expliiet de signifintie vn de milieueffeten moet worden epld ls sis voor de signifintie vn de milieuspeten. 22

24 Produtgerihte milieuzorg Nederlnd heeft voorgesteld om in de ijlge vn ISO een ntl vooreelden toe te voegen wruit lijkt dt ij de inventristie vn milieuspeten vn produten en diensten ook de reltie met de keten nr voren komt. Doumenttie Nu moeten de kernelementen vn het systeem worden vstgelegd en zijn er voor drie onderwerpen verpliht gedoumenteerde proedures voorgeshreven. Nederlnd heeft voorgesteld om vn lle door ISO gevrgde systeemproedures te eisen dt die worden gedoumenteerd. Het lijkt erop dt het tegendeel wordt ereikt en dt vn geen enkele systeemproedure wordt vereist dt die ook wordt gedoumenteerd. Alleen de zogenoemde proedures voor opertionele eheersing (ingevolge prgrf vn de norm) moeten nog steeds worden gedoumenteerd. De uditors eshouwen dit ls een slehte ontwikkeling die lleen leidt tot meer disussie. Communitie Het voorstel is om in prgrf over ommunitie het erden op proessen voor externe ommunitie te lten vervllen. Dn lijft lleen het esluit over externe ommunitie over. Dit wordt door de uditors ls een verzwkking vn de norm eshouwd. Competentie en trining In de prgrf over vkekwmheid, trining en ewustzijn (4.4.2) is nog onduidelijkheid over de reltie tussen de eis tot vkekwmheid en de eis tot het identifieren vn en voorzien in enodigde trining. De prktishe vershillen met de huidige versie vn de norm lijken eperkt. In de prktijk heen uditors wel vk disussie over de invulling vn dit onderdeel vn de norm. Deze stn ehter los vn de wijzigingen in de norm. Conlusie is dt de herziening vn de ISO norm nuwelijks gevolgen heen voor het ertifitieproes. Bij een ntl orgnisties zl lleen de wijziging vn de doumenttie-eisen tot extr disussies leiden. (toelihting: dt er weinig onsequenties zijn voor de prktijk volgt l uit de vorige zin; de herziening is verder m.i. geen theoretishe exeritie wnt er komen juist vershillen in inziht over de prktijktoepssing vn de norm in diverse lnden nr oven.) 23 Verslg SCCM-Auditordgen 2002

25 Meer informtie Vrgen? Heeft u nr nleiding vn dit verslg nog vrgen? Neem dn ontt op met: SCCM Postus EM Den Hg Telefoon: Fx:

26

Handreiking voor zij-instroom in de zuivelindustrie

Handreiking voor zij-instroom in de zuivelindustrie Hndreiking voor zij-instroom in de zuivelindustrie Inleiding In het projet zij-instroom, onderdeel vn het progrmm Areidsmrkt & Opleiding Zuivelindustrie, is in de periode 2011-2012 onderzoek gedn nr mogelijkheden

Nadere informatie

INTERVIEWEN 1 SITUATIE

INTERVIEWEN 1 SITUATIE INTERVIEWEN drs. W. Bontenl 1 SITUATIE Een interview vlt te omshrijven ls een gesprek tussen één of meerdere personen - de interviewers - en een ndere persoon (of diverse nderen) - de geïnterviewden -

Nadere informatie

Bijlage agendapunt 7: Inhoudelijke planning overlegtafels 2015

Bijlage agendapunt 7: Inhoudelijke planning overlegtafels 2015 Bijlge gendpunt 7: Inhoudelijke plnning overlegtfels 2015 In de Ontwikkelgend (ijlge 5 ij de Deelovereenkomst mtwerkvoorziening egeleiding 18+) zijn 7 them s en 31 suthem s opgenomen die in 2015 tijdens

Nadere informatie

Opdrachten bij hoofdstuk 2

Opdrachten bij hoofdstuk 2 Opdrchten ij hoofdstuk 2 2.1 Het vullen vn je portfolio In hoofdstuk 2 he je gezien op welke mnier je de informtie kunt verzmelen. An de hnd vn die informtie kun je de producten mken wrmee jij je portfolio

Nadere informatie

Rapportage Enquête ondergrondse afvalinzameling Zaltbommel

Rapportage Enquête ondergrondse afvalinzameling Zaltbommel Rpportge Enquête ondergrondse fvlinzmeling Zltommel Enquête ondergrondse fvlinzmeling Zltommel VERSIEBEHEER Versie Sttus Dtum Opsteller Wijzigingen Goedkeuring Door Dtum 0.1 onept 4-11-09 VERSPREIDING

Nadere informatie

KWALITEITSCRITERIA ADVISERING EN IMMUNISATIE VAN REIZIGERS VOOR VACCINATIEBUREAUS

KWALITEITSCRITERIA ADVISERING EN IMMUNISATIE VAN REIZIGERS VOOR VACCINATIEBUREAUS KWALITEITSCRITERIA ADVISERING EN IMMUNISATIE VAN REIZIGERS VOOR VACCINATIEBUREAUS 2007 LCR Kwliteitsriteri 2007 1 VOORWOORD Hierij treft u de notitie "Kwliteitsriteri dvisering en immunistie vn reizigers"

Nadere informatie

Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wageningen UR

Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wageningen UR Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wgeningen UR Vstgesteld door het College vn Bestuur d.d. 11 ugustus 2003* Gelet op rtikel 3.21 lid 1 su vn de CAO Nederlndse Universiteiten en rtikel 8.5 vn de CAO Stichting

Nadere informatie

HOEVEEL KEREN WIJ UIT? 5.1 Keren we altijd alles uit? WANNEER KEREN WIJ NIET UIT? WAT DOEN WIJ BIJ FRAUDE? 9.1 Wat zijn de gevolgen van fraude?

HOEVEEL KEREN WIJ UIT? 5.1 Keren we altijd alles uit? WANNEER KEREN WIJ NIET UIT? WAT DOEN WIJ BIJ FRAUDE? 9.1 Wat zijn de gevolgen van fraude? VOORWAARDEN Overlijdensrisicoverzekering Delt Lloyd Levensverzekering NV Amsterdm MODEL 2401 U wilt uw finnciële zken goed geregeld heen. Ook ij overlijden. Drom het u een overlijdensrisicoverzekering

Nadere informatie

Assertiviteit. Agressiviteit

Assertiviteit. Agressiviteit ASSERTIVITEIT drs. M.F. Serrurier Shepper 1 SITUATIE Assertiviteit is een zelfewuste, psyhishe weerrheid wrdoor u in stt ent op te komen voor uw eigen elngen en uiting te geven n uw gevoelens, wensen en

Nadere informatie

REGLEMENT BETREFFENDE DE SPAARLOONREGELING

REGLEMENT BETREFFENDE DE SPAARLOONREGELING De rd vn de gemeente Coevorden; gelezen het voorstel vn urgemeester en wethouders d.d. 13 jnuri 1998; gelet op de ereikte overeenstemming met de ommissie voor Bijzonder Georgniseerd overleg; e s l u i

Nadere informatie

Riante bouwkavel met ruime bebouwingsmogelijkheden

Riante bouwkavel met ruime bebouwingsmogelijkheden Rinte ouwkvel met ruime eouwingsmogelijkheden gelegen n de krkteristieke strt Berg te Nuenen Koopprijs 682.000,00 v.o.n. Groot 1.748 m² 1. Algemene eschrijving Op een prchtige plek, nij het centrum vn

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Beslissen onder risico en onzekerheid

Hoofdstuk 8 Beslissen onder risico en onzekerheid Hoofdstuk 8 Beslissen onder risico en onzekerheid 8.5 Tectronis Tectronis, een friknt vn elektronic, kn vn een nder edrijf een éénjrige licentie verkrijgen voor de fricge vn product A, B of C. Deze producten

Nadere informatie

Opdrachten Hoofdstuk 7

Opdrachten Hoofdstuk 7 Opdrhten Hoofdstuk 7 7.1 Herinner je een situtie vn je werk of privé wrvn je hterf geonludeerd het 'dt hd ik nders moeten doen'. Dit mg gerust vn tien jr oud zijn. Het hoeft geen grote morele misser te

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwaarden Hypotheek SpaarVerzekering Model 10052. Delta Lloyd Levensverzekering NV. 1 Wat bedoelen wij met? 3

Inhoudsopgave. Voorwaarden Hypotheek SpaarVerzekering Model 10052. Delta Lloyd Levensverzekering NV. 1 Wat bedoelen wij met? 3 Voorwrden Hypotheek SprVerzekering Model 10052 Delt Lloyd Levensverzekering NV Inhoudsopgve 1 Wt edoelen wij met? 3 2 Wnneer strt uw verzekering? 3 3 Wnneer stopt uw verzekering? 3 3.1 Kunt u de verzekering

Nadere informatie

Het Museumregister. Museumregistratie anno 2012

Het Museumregister. Museumregistratie anno 2012 Het Museumregister Museumregistrtie nno 2012 Het Museumregister Museumregister Nederlnd Geregistreerde muse Voorwrden voor registrtie Registrtiecyclus Anmelden Voor welke vrgen ij wie? Auditmodule en interctief

Nadere informatie

Werkloosheid, armoede, schooluitval en criminaliteit. Er zal veel belastinggeld nodig zijn om al die problemen op te lossen.

Werkloosheid, armoede, schooluitval en criminaliteit. Er zal veel belastinggeld nodig zijn om al die problemen op te lossen. vk Mtshppijleer them Multiulturele smenleving onderwerp Het multiulturele drm vn P. Sheffer ntwoorden ij de vrgen over het rtikel kls Hvo 5 dtum jnuri 2014 1 2 3 4 5 6 7 8 De vrg hoe de slehte werk-, woon-

Nadere informatie

8 Kostenverbijzondering (I)

8 Kostenverbijzondering (I) 8 Kostenverijzondering (I) V8.8 Speelgoedfriknt Autoys BV heeft onlngs de Jolls Joye ontwikkeld: een plsti speelgoeduto voor peuters in de leeftijdstegorie vn twee tot vijf jr. De produtie voor 2009 wordt

Nadere informatie

1 Uw secretaresse vraagt u wie u voor deze sessie wilt uitnodigen. Aan welke mensen denkt u?

1 Uw secretaresse vraagt u wie u voor deze sessie wilt uitnodigen. Aan welke mensen denkt u? CREATIVITEIT drs. R.B.E. vn Wijngrden 1 SITUATIE Elke dg zijn er momenten die om retiviteit vrgen. Een proleem oplossen, een nieuw idee ontwikkelen, ties edenken, vereterpunten zoeken zken wrvoor het nuttig

Nadere informatie

De route van de Ocean start in de Bush. Volg de bordjes naar de Ocean. De vragen staan in chronologische volgorde.

De route van de Ocean start in de Bush. Volg de bordjes naar de Ocean. De vragen staan in chronologische volgorde. Route L - Oen 1 De route vn de Oen strt in de Bush. Volg de ordjes nr de Oen. De vrgen stn in hronologishe volgorde. Kwllen Dt er lngs de Nederlndse kust kwllen voorkomen, is lgemeen ekend. De oorkwl kun

Nadere informatie

opgaven formele structuren procesalgebra

opgaven formele structuren procesalgebra opgven formele struturen proeslger Opgve 1. (opgve 3.3.7 op p.97 vn het ditt 2005) Een mier moet vn links voor onder nr rehts hter oven op een kuus, met ties (rehts), (hter), en (oven). Uitwerking vn opgve

Nadere informatie

Werkkaarten GIGO 1184 Elektriciteit Set

Werkkaarten GIGO 1184 Elektriciteit Set Werkkrten GIGO 1184 Elektriiteit Set PMOT 2006 1 Informtie voor de leerkrht Elektriiteit is één vn de ndhtsgeieden ij de nieuwe kerndoelen voor ntuur en tehniek: 42 De leerlingen leren onderzoek doen n

Nadere informatie

Praktische Opdracht Lineair Programmeren V5

Praktische Opdracht Lineair Programmeren V5 Prktische Opdrcht Lineir Progrmmeren V5 Bij deze prktische opdrcht g je n het werk met een ntl prolemen die je door middel vn Lineir Progrmmeren kunt oplossen. Je werkt lleen of in tweetllen. De prktische

Nadere informatie

Door Henk Jongsma, hoofdauteur Op niveau tweede fase, eerste editie. Pesten en klikken

Door Henk Jongsma, hoofdauteur Op niveau tweede fase, eerste editie. Pesten en klikken Door Henk Jongsm, hoofduteur Op niveu tweede fse, eerste editie Inleiding Pesten en klikken Dr zou iets n gedn moeten worden, dt zouden ze moeten verieden. Hoe vk hoor je dt niet? Zoiets denk jij vst ook

Nadere informatie

V2.1 Eerlijk verdeeld?

V2.1 Eerlijk verdeeld? Wie verdient wt? v2 Mkt geld gelukkig? L Voor je sisehoeften zols eten, woonruimte en kleding en je l guw dit edrg kwijt. Bedenk mr eens wt de mndhuur is. En hoeveel etl je voor vste lsten 1s gs, liht

Nadere informatie

Mytylschool De Trappenberg Peter van Sparrentak

Mytylschool De Trappenberg Peter van Sparrentak Mytylshool De Trppenberg Peter vn Sprrentk www.m3v.nl Nieuwbouwonept en revlidtieentrum geriht op de toekomst Mytylshool De Trppenberg en het ngrenzende revlidtieentrum in Huizen willen in de toekomst

Nadere informatie

De tijdens de training aangeboden ski-imitaties gebruiken we zowel als middel maar ook als doel.

De tijdens de training aangeboden ski-imitaties gebruiken we zowel als middel maar ook als doel. 15 Ski-eroics Hoofdstuk 15, Pgin 1 vn 5 15.1 Inleiding Het is elngrijk om SneeuwFit triningen gevrieerd te houden. Proeer het nod vn ctiviteiten zo verschillend mogelijk te houden. Een vooreeld hiervn

Nadere informatie

Examenreglement 2015-2016 30 september 2015 GEERT GROOTE COLLEGE AMSTERDAM. Stichting voor Voortgezet Vrijeschoolonderwijs Noord-Holland

Examenreglement 2015-2016 30 september 2015 GEERT GROOTE COLLEGE AMSTERDAM. Stichting voor Voortgezet Vrijeschoolonderwijs Noord-Holland Exmenreglement vn het GEERT GROOTE COLLEGE AMSTERDAM Vestiging vn de Stihting voor Voortgezet Vrijeshoolonderwijs Noord-Hollnd Vstgesteld door het evoegd gezg septemer 2015-1- 30 septemer 2015 Het Geert

Nadere informatie

Getallenverzamelingen

Getallenverzamelingen Getllenverzmelingen Getllenverzmelingen Ntuurlijke getllen Het getlegrip heeft zih wrshijnlijk ontwikkeld op een wijze die overeenkomt met de mnier wrop u zelf de getllen geleerd het. De sis is het tellen.

Nadere informatie

schets 10 Bergrede: tweeërlei fundament (7:24-29)

schets 10 Bergrede: tweeërlei fundament (7:24-29) shets 10 Bergrede: tweeërlei fundment (7:24-29) A Kernpunten * An het einde vn de Bergrede vergelijkt Jezus de mens met de ouwer vn een huis. Het is een eeld voor wt wij vn ons leven mken en vioor de hele

Nadere informatie

Buitenlandse rechtsvorm/-persoon Land Rechtsvorm

Buitenlandse rechtsvorm/-persoon Land Rechtsvorm BIBOB vrgenlijst Anvrg omgevingsvergunning ouwen ingevolge rtikel 2.1, lid 1, onder Wet lgemene eplingen omgevingsrecht (Wo) Anvullende vrgen in het kder vn de Wet Bevordering Integriteitseoordelingen

Nadere informatie

Baseline Informatiehuishouding Gemeenten. Deel 3: De Praktijk

Baseline Informatiehuishouding Gemeenten. Deel 3: De Praktijk Bseline Informtiehuishouding Gemeenten Deel 3: De Prktijk Toelichting Dit deel evt prktisch instrumentrium en gemeentelijke prktijkvooreelden, die zijn ngedrgen door leden vn de projectgroep; De ngeleverde

Nadere informatie

Hoofdstuk 9 Investeringsbeslissingen

Hoofdstuk 9 Investeringsbeslissingen Hoofdstuk 9 Investeringseslissingen 9.5 Beleggingsmtshppij X Beleggingsmtshppij X moet kiezen tussen de investeringsprojeten A en B. Projet A vergt een investering vn 1,5 mln en zl gedurende vijf jr een

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Stichting Promes, onderdeel Onderwijsondersteuning Slrisschl 5 Indelingsniveu FUWASYS-dvies IIc Werkterrein Onderwijsproces -> onderwijsbegeleiding Activiteiten Bewerken

Nadere informatie

6.4 Rekenen met evenwichtsreacties

6.4 Rekenen met evenwichtsreacties 6.4 Rekenen met evenwihtsreties An de hnd vn een reeks vooreelden zullen we het rekenwerk ehndelen n evenwihtsreties. Vooreeld 6.2 We estuderen het gsevenwiht: A(g) + B(g) C(g) + D(g) In een ruimte vn

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Stichting Promes, onderdeel Onderwijsondersteuning Slrisschl 4 Indelingsniveu FUWASYS-dvies IIb Werkterrein Bedrijfsvoering - Mngementondersteuning Activiteiten Bewerken

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Stichting Promes, onderdeel Schoolmanagement

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Stichting Promes, onderdeel Schoolmanagement Functiebeschrijving en -wrdering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Slrisschl Indelingsniveu FUWASYS-dvies Werkterrein Activiteiten Kenmerkscores 44343 43334 43 43 Somscore

Nadere informatie

Een flexibel samenwerkingsverband

Een flexibel samenwerkingsverband Een flexibel smenwerkingsverbnd Zorg op mt is mogelijk met een flexibele orgnistie en met flexibel inzetbr personeel. Mr hoe krijg je dt voor elkr? Een brochure vn: in opdrcht vn de Projectgroep Pltsingsbeleid.

Nadere informatie

edatenq is een toepassing die de ondernemingen de mogelijkheid biedt om hun statistische aangiften in te vullen en door te sturen via internet.

edatenq is een toepassing die de ondernemingen de mogelijkheid biedt om hun statistische aangiften in te vullen en door te sturen via internet. Inleiding edatenq is een toepssing die de ondernemingen de mogelijkheid iedt om hun sttistishe ngiften in te vullen en door te sturen vi internet. Het etreft een door de FOD Eonomie volledig eveiligde

Nadere informatie

Baseline Informatiehuishouding Gemeenten. Deel 3: De Praktijk

Baseline Informatiehuishouding Gemeenten. Deel 3: De Praktijk Bseline Informtiehuishouding Gemeenten Deel 3: De Prktijk Bijdrgen De hieronder genoemde personen heen in smenwerking met KING ijgedrgen n de totstndkoming vn de Bseline Informtiehuishouding Gemeenten

Nadere informatie

JOB-monitor 2016 Vragenlijst

JOB-monitor 2016 Vragenlijst JOB-monitor 2016 Vrgenlijst (versie met wijzigingen t.o.v. 2014) JOB in smenwerking met ReserchNed 2015 JOB. Geen vn de mterilen die onderdeel uitmken vn de JOB-monitor 2016 mogen zonder voorfgnde schriftelijke

Nadere informatie

Om welke reden heeft een kwak relatief grote ogen?

Om welke reden heeft een kwak relatief grote ogen? Route K - Volière en fznterie Strt ij de volière; de vrgen 1 t/m 6 gn over een ntl grote Europese vogels. De vrgen over de ndere dieren vn deze route hoeven niet in de juiste volgorde te stn. Dt komt omdt

Nadere informatie

WET BIBOB MODEL 3 Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur

WET BIBOB MODEL 3 Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur WET BIBOB MODEL 3 Wet evordering integriteitseoordelingen door het openr estuur Formulier voor: Gemchtigd nvrger nmens de rechtspersoon BIBOB VRAGENFORMULIER Bestemd voor GEMACHTIGD AANVRAGER NAMENS DE

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE UITVOERING BURGERJAARVERSLAG

VOORTGANGSRAPPORTAGE UITVOERING BURGERJAARVERSLAG VOORTGANGSRAPPORTAGE UITVOERING BURGERAARVERSAG versie 22-10-2013, lz. 1 1. INTERACTIEVE BEEIDSVORMING De provinie wil meer doen met signlen uit de smenleving. Op een ntl eleidsterreinen etrekt de provinie

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 20 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 20 mei 13.30 16.30 uur Wiskunde B Profi Exmen VWO Voorereidend Wetenschppelijk Onderwijs Tijdvk Donderdg 20 mei 3.30 6.30 uur 9 99 Dit exmen estt uit 5 vrgen. Voor elk vrgnummer is ngegeven hoeveel punten met een goed ntwoord

Nadere informatie

columbus Onrust in Iran: het begin van het einde of het einde van het begin? HAVO/VWO brengt het beste uit twee werelden samenlesbrief

columbus Onrust in Iran: het begin van het einde of het einde van het begin? HAVO/VWO brengt het beste uit twee werelden samenlesbrief olumus rengt het este uit twee werelden smenlesrief HAVO/VWO Foto: Polo Woods / Anzenerger / Hollndse Hoogte Onrust in Irn: het egin vn het einde of het einde vn het egin? olumus Inleiding Er gt geen dg

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Verlenen van hand- en spandiensten Beheren/beveiligen van goederen, gebouwen en personen

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Verlenen van hand- en spandiensten Beheren/beveiligen van goederen, gebouwen en personen Functiebeschrijving en -wrdering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Stichting Promes, onderdeel Scholen Slrisschl 3 Indelingsniveu FUWASYS-dvies II Werkterrein Bedrijfsvoering

Nadere informatie

Algemene voorwaarden bij een accreditatieaanvraag van bij- of nascholing (januari 2013)

Algemene voorwaarden bij een accreditatieaanvraag van bij- of nascholing (januari 2013) Algemene voorwren ij een reittienvrg vn ij- of nsholing (jnuri 2013) An o komen: 1. Anvrgtermijn. 2. Digitle en/of ppieren nvrg. 3. Mogelijkhei tot het stellen vn nvullene eisen. 4. In te sturen informtie,

Nadere informatie

Route F - Desert. kangoeroerat

Route F - Desert. kangoeroerat Route F - Desert Voor deze route, moet je eerst nr de Bush. Dr moet je even zoeken nr de tunnel die nr de Desert leidt. Geruik onderstnd krtje voor de Desert. Begin ij nummer 1. 1 Kngoeroertten Kngoeroertten

Nadere informatie

Checklist. Aanvulling ondersteuningsplan. integratie LWOO en PrO in passend onderwijs. 11 mei 2015. [Typ hier]

Checklist. Aanvulling ondersteuningsplan. integratie LWOO en PrO in passend onderwijs. 11 mei 2015. [Typ hier] [Typ hier] Checklist Anvulling ondersteuningspln integrtie LWOO en PrO in pssend onderwijs 11 mei 2015 Deze checklist is tot stnd gekomen in nuwe smenwerking met: Ministerie vn Onderwijs, Cultuur en Wetenschp

Nadere informatie

Een CVA (beroerte) kan uw leven drastisch veranderen! 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging

Een CVA (beroerte) kan uw leven drastisch veranderen! 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging N een CVA (beroerte)... hoe verder?. Een CVA (beroerte) kn uw leven drstisch vernderen! 2009 Een uitgve vn de Nederlndse CVA-vereniging Wt is een CVA? In Nederlnd leven meer dn een hlf miljoen mensen met

Nadere informatie

Examenreglement 2014-2015 30 september 2014 GEERT GROOTE COLLEGE AMSTERDAM. Stichting voor Voortgezet Vrijeschoolonderwijs Noord-Holland

Examenreglement 2014-2015 30 september 2014 GEERT GROOTE COLLEGE AMSTERDAM. Stichting voor Voortgezet Vrijeschoolonderwijs Noord-Holland Exmenreglement vn het GEERT GROOTE COLLEGE AMSTERDAM Vestiging vn de Stichting voor Voortgezet Vrijeschoolonderwijs Noord-Hollnd Vstgesteld door het evoegd gezg septemer 2014-1- 30 septemer 2014 Het Geert

Nadere informatie

Medicatieveiligheid voor kwetsbare groepen in de langdurige zorg en zorg thuis onvoldoende

Medicatieveiligheid voor kwetsbare groepen in de langdurige zorg en zorg thuis onvoldoende Medictieveiligheid voor kwetsre groepen in de lngdurige zorg en zorg thuis onvoldoende Verpleeghuizen en verzorgingshuizen moeten nog punten vereteren; gehndicptenzorg en thuiszorg moeten snel veiliger

Nadere informatie

1.3 Wortels. x x 36 6 = x = 1.5 Breuken. teller teller noemer noemer. Delen: vermenigvuldig met het omgekeerde.

1.3 Wortels. x x 36 6 = x = 1.5 Breuken. teller teller noemer noemer. Delen: vermenigvuldig met het omgekeerde. Voorereidende opgven Stoomursus Tips: Mk de volgende opgven het liefst voorin in één vn de A4-shriften die je gt geruiken tijdens de ursus. Als een som niet lukt, werk hem dn uit tot wr je kunt en g verder

Nadere informatie

Z- ß- ßr!2f int tçotg

Z- ß- ßr!2f int tçotg Z- ß- ßr!2f int tçotg A n s I u iti n g sco nve n nt "De Bouw Werkt ln Noordoost Brbnt" Er is een convennt gesloten De Bouw Werkt in Noordoost Brbnt. Eén vn de doelstellingen vn het convennt is het uitbreiden

Nadere informatie

CAO Huisarts in dienst bij een huisarts 1 juli 2010 31 juli 2011

CAO Huisarts in dienst bij een huisarts 1 juli 2010 31 juli 2011 CAO Huisrts in dienst ij een huisrts 1 juli 2010 31 juli 2011 CAO Slristellen Professioneel sttuut Model reids - over eenkomst Model studie - over eenkomst Colletieve reidsovereenkomst voor de Huisrts

Nadere informatie

Is er tussen de dieren in de afbeelding sprake van voedselconcurrentie? Leg je antwoord uit.

Is er tussen de dieren in de afbeelding sprake van voedselconcurrentie? Leg je antwoord uit. Route M - Sfri 1 De Afriknse svnne De Afriknse svnne is een eosysteem met een open lndshp; in uitgestrekte grsvlkten kom je oomgroepen en drinkpltsen tegen die voor zowel plnteneters ls roofdieren elngrijk

Nadere informatie

Eindverslag inspraakprocedure Voorontwerpbestemmingsplan Wildackers-Abcoven, herziening Geeracker.

Eindverslag inspraakprocedure Voorontwerpbestemmingsplan Wildackers-Abcoven, herziening Geeracker. Eindverslg insprkproedure Voorontwerpestemmingspln Wildkers-Aoven, herziening Geerker. Gemeente Goirle Afdeling Ontwikkeling Postus 17 5050 AA Goirle INHOUDSOPGAVE 1. Overziht vn de gevolgde proedure 1.1

Nadere informatie

Werkblad TI-83: Over de hoofdstelling van de integraalrekening

Werkblad TI-83: Over de hoofdstelling van de integraalrekening Werkld TI-8: Over de hoofdstelling vn de integrlrekening. Inleiding We ekijken chtereenvolgens in onderstnde figuren telkens de grfiek vn een functie f met in het intervl [; ]. f ( ) = f ( ) = + y = 5

Nadere informatie

Crossculturele psychologie

Crossculturele psychologie Csuïstiek bij Crossulturele psyhologie De zoektoht nr vershillen en overeenkomsten tussen ulturen Jn Pieter vn Oudenhoven Tweede, herziene druk o u t i n h o bussum 2008 Deze suïstiek hoort bij de tweede,

Nadere informatie

NOTA VAN BEANTWOORDING STRUCTUURVISIE HAAREN

NOTA VAN BEANTWOORDING STRUCTUURVISIE HAAREN NOTA VAN BEANTWOORDING STRUCTUURVISIE HAAREN Procedure De Structuurvisie Hren etreft een ctulistie vn de Structuurvisie Plus uit 2004. De ctulistie heeft pltsgevonden ls gevolg vn het in werking treden

Nadere informatie

Zelfstudie practicum 1

Zelfstudie practicum 1 Zelfstudie prtium 1 1.8 Gegeven is de volgende expressie:. () Geef de wrheidstel vn deze expressie. () Minimliseer de gegeven expressie. () Geef een poort implementtie vn de expressie vn onderdeel ().

Nadere informatie

Medicatie HOOFDSTUK. Bloeddrukcontrole

Medicatie HOOFDSTUK. Bloeddrukcontrole UNIT 4 Meditie HOOFDSTUK 4 Bloeddrukontrole Dit projet werd gefinnierd met de steun vn de Europese Commissie. De verntwoordelijkheid voor deze pulitie ligt uitsluitend ij de uteur; de Commissie kn niet

Nadere informatie

In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers van het college: eindige automaten.

In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers van het college: eindige automaten. 9 2 Eindige utomten In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers vn het college: eindige utomten. 2.1 Deterministische eindige utomten We eginnen met een vooreeld. Vooreeld 2.1 Beschouw het volgende

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 BASISBEGRIPPEN

HOOFDSTUK 1 BASISBEGRIPPEN I - 1 HOOFDSTUK 1 BASISBEGRIPPEN 1.1. Het egrip krcht 1.1.1. Definitie vn krcht Een stoffelijk punt is een punt wrn een zekere mss toegekend wordt. Dit punt is meestl de voorstellende vn een lichm. Zo

Nadere informatie

Het bepalen van een evenwichtstoedeling met behulp van het 1 e principe van Wardrop is equivalent aan het oplossen van een minimaliserings-probleem.

Het bepalen van een evenwichtstoedeling met behulp van het 1 e principe van Wardrop is equivalent aan het oplossen van een minimaliserings-probleem. Exmen Verkeerskunde (H1I6A) Ktholieke Universiteit Leuven Afdeling Industrieel Beleid / Verkeer & Infrstructuur Dtum: dinsdg 2 september 28 Tijd: Instructies: 8.3 12.3 uur Er zijn 4 vrgen over het gedeelte

Nadere informatie

Wat kun je met prestatieindicatoren?

Wat kun je met prestatieindicatoren? Een uitgve vn het Lnelijk Pltform GGz Wt kun je met presttieinitoren? Hnreiking voor liëntenen fmilieren, liënten- en fmilieorgnisties in e Geestelijke Gezonheiszorg en Verslvingszorg Mrt 2008 Wt zijn

Nadere informatie

1a Een hoeveelheid stof kan maar op één manier veranderen. Hoe?

1a Een hoeveelheid stof kan maar op één manier veranderen. Hoe? Oefenopgven over Stoffen en Mterilen Uitwerking en ntwoord op elke opgve stt n de ltste opgve. Gegevens kunnen worden opgezoht in de tellen hterin. Als de zwrteftor niet vermeld is mg je 9,81 N/kg nemen.

Nadere informatie

EUROPESE BINNENVAART & KUSTVAART - TOELICHTING OP REGEL 25

EUROPESE BINNENVAART & KUSTVAART - TOELICHTING OP REGEL 25 Vn krht vnf 20 feruri 2008 12.00 uur GMT EUROPESE BINNENVAART & KUSTVAART - TOELICHTING OP REGEL 25 Dekking overeenkomstig de Klsse 1 Regels vn de Stemship Mutul Underwriting Assoition (Bermud) Limited,

Nadere informatie

COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST AANVULLENDE ARBEIDSVOORWAARDELIJKE REGELINGEN. 1 oktober 2014 1 januari 2016

COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST AANVULLENDE ARBEIDSVOORWAARDELIJKE REGELINGEN. 1 oktober 2014 1 januari 2016 COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST & AANVULLENDE ARBEIDSVOORWAARDELIJKE REGELINGEN 1 oktoer 2014 1 jnuri 2016 1 INHOUDSOPGAVE 1 COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST... 5 1.1 DEFINITIES... 6 1.1.1 Werkgever 6 1.1.2

Nadere informatie

SVM~nivo MAKELAARDIJLEER

SVM~nivo MAKELAARDIJLEER SVM~nivo MAKELAARDIJLEER 7 deemer 2004 Beshikre tijd: 3 uur. AANWIJZING Dit exmen estt uit 60 m..-opgven. Bij elke opgve zijn drie ntwoorden gegeven, wrvn er één het meest juiste is. Is ijvooreeld vn opgve

Nadere informatie

Aanvulling Oefenboek rijbewijs B 20 e druk

Aanvulling Oefenboek rijbewijs B 20 e druk rijshoolservie Anvulling Oefenoek rijewijs B 20 e druk Nr nleiding vn reties vnuit de mrkt zijn we vn mening dt enkele vrgen ngesherpt of vereterd moeten worden. In deze nvulling stn vrgen en ntwoorden

Nadere informatie

Welke van de volgende beweringen over de kromme snavel is of welke zijn juist voor jonge flamingo's? Maak het hokje met een juiste bewering zwart.

Welke van de volgende beweringen over de kromme snavel is of welke zijn juist voor jonge flamingo's? Maak het hokje met een juiste bewering zwart. Route I 1 Flmingo's Flmingo's zeven met hun kromme snvel voedsel uit het wter. Jonge flmingo's heen een rehte snvel. De jonge dieren zeven niet zelf voedsel uit het wter, mr worden door de ouders gevoerd.

Nadere informatie

edatenq is een toepassing die de ondernemingen de mogelijkheid biedt om hun statistische aangiften in te vullen en door te sturen via internet.

edatenq is een toepassing die de ondernemingen de mogelijkheid biedt om hun statistische aangiften in te vullen en door te sturen via internet. Hndleiding edatenq Mndelijkse enquête toerisme en hotelwezen Inleiding edatenq is een toepssing die de ondernemingen de mogelijkheid iedt om hun sttistische ngiften in te vullen en door te sturen vi internet.

Nadere informatie

Werken aan resultaat, altijd en overal

Werken aan resultaat, altijd en overal nbroek choemn dviseurs Werken n resultt, ltijd en overl Nr een professionele implementtie vn Het Nieuwe Werken bij de Belstingdienst Michël Geerdink Onder het motto Werken n resultt, ltijd en overl is

Nadere informatie

CAT B2.1.5 0809 / Cursusafhankelijke toets

CAT B2.1.5 0809 / Cursusafhankelijke toets Oefentoets CAT B2.1.5 0809 / Cursusfhnkelijke toets Cursus B2.1.5 Prktijkursus gezonheiszorg Cursusoörintor Dr. L. Hennemn / Dr. M.B.M. Soethout Oefentoets met 50 MC vrgen MET ntwooren 1 Welke veronerstelling

Nadere informatie

H. Detacheringen. Artikel 1. Inleiding

H. Detacheringen. Artikel 1. Inleiding H. Detcheringen Onder Dimnt groep Tlent&Werk wordt in deze lgemene verkoopvoorwrden verstn het onderdeel Tlent&Werk vn het rechtspersoonlijkheid bezittend lichm Dimnt groep ls bedoeld ls bedoeld in rtikel

Nadere informatie

Didactiek van het vreemdetalenonderwijs. Opdrachten. Erik Kwakernaak. u i t g e v e r ij c o u t i n h o. bussum 2009

Didactiek van het vreemdetalenonderwijs. Opdrachten. Erik Kwakernaak. u i t g e v e r ij c o u t i n h o. bussum 2009 Didtiek vn het vreemdetlenonderwijs Opdrhten Erik Kwkernk o u t i n h o ussum 2009 Deze opdrhten horen ij Didtiek vn het vreemdetlenonderwijs vn Erik Kwkernk 2009 Uitgeverij Coutinho.v. Alle rehten voorehouden.

Nadere informatie

Opdrachten Hoofdstuk 5

Opdrachten Hoofdstuk 5 Opdrhten Hoofdstuk 5 5.1 Lees het krnteneriht over het féverod goed door en entwoord de vrgen. Een levenslng féverod Gemeenten en hore nemen steeds drstishere mtregelen tegen overlst gevende jongeren.

Nadere informatie

Stichting Het Schooltje van Dik Trom. Werkplan 2014. December 2013 JV

Stichting Het Schooltje van Dik Trom. Werkplan 2014. December 2013 JV Stihting Het Shooltje vn Dik Trom Werkpln 2014 Deemer 2013 JV Inhoudsopgve 1 Inleiding 2 Musele tiviteiten 3 Ons puliek 4 Edutieve rrngementen 5 Vrijwilligerseleid 6 Bestuur en eheer 7 Overziht geplnde

Nadere informatie

Economische Topper 4 Evaluatievragen thema 3

Economische Topper 4 Evaluatievragen thema 3 Eonomishe Topper 4 Evlutievrgen them 3 1 Vn een lnd zijn volgende gegevens bekend: bbp in 2002 800 miljrd EUR bbp in 2003 833 miljrd EUR Prijspeil 2002 t.o.v. 2003 + 1,5 % Bevolking 2002 t.o.v. 2003 +

Nadere informatie

WELK LICHTSCHERM MOET IK GEBRUIKEN VOOR INLOOPBEVEILIGING?

WELK LICHTSCHERM MOET IK GEBRUIKEN VOOR INLOOPBEVEILIGING? ICK KEUZEHULP WELK LICHTCHERM MOET IK GEBRUIKEN VOOR INLOOPBEVEILIGING? Voor inloopeveiliging geldt onder meer de norm EN 13855. Dit is de norm voor het eplen vn de veiligheidsfstnd. Deze fstnd is fhnkelijk

Nadere informatie

Leesvaardigheidsexamens moderne vreemde talen in Europees verband

Leesvaardigheidsexamens moderne vreemde talen in Europees verband Leesvrdigheidsexmens moderne vreemde tlen in Europees vernd De reltie tussen de centrle exmens leesvrdigheid en het Europees Referentiekder José Noijons, Henk Kuijper juni 6 An deze uitgve heen meegewerkt:

Nadere informatie

Hoe maak je een huiswerkplanning?

Hoe maak je een huiswerkplanning? PLANNEN HOE MAAK JE EEN HUISWERKPLANNING? Hoe mk je een huiswerkplnning? Wt he je ern? In deze les leer je hoe je een huiswerkplnning mkt. Dt is hndig, wnt zo g je goed voorereid n de slg en kun je sneller

Nadere informatie

MARKETING / PR / COMMUNICATIEMEDEWERKER

MARKETING / PR / COMMUNICATIEMEDEWERKER OPLEIDING: MARKETING / PR / COMMUNICATIEMEDEWERKER MET DE SPECIALISATIE SOCIAL MEDIA 2015 1 Mrketing/PR/Communictiemedewerker Specilistie Socil Medi SCHEIDEGGER en CEDOR bieden een unieke opleiding n.

Nadere informatie

CAT B2.1.5 0708 / Cursusafhankelijke toets

CAT B2.1.5 0708 / Cursusafhankelijke toets Oefentoets CAT B2.1.5 0708 / Cursusfhnkelijke toets Cursus B2.1.5 Prktijkursus gezonheiszorg Cursusoörintor Dr. L. Hennemn / Dr. M.B.M. Soethout Oefentoets met 50 MC vrgen MET ntwooren 1 Welke veronerstelling

Nadere informatie

Betwisting Een onenigheid tussen u en uw debiteur over de vordering zelf en/of over de geleverde goederen en/of diensten.

Betwisting Een onenigheid tussen u en uw debiteur over de vordering zelf en/of over de geleverde goederen en/of diensten. Model DP 06/03 Algemene voorwrden Interpolis Deiteurenpolis 1084 012008 Inhoudsopgve 1 Verzekerde vordering 2 Verzekerd risio 3 Verplihtingen verzekerde 4 Premie 5 Contrtrisio 6 Kredietlimieten 7 Insso

Nadere informatie

Inhoud leereenheid 13. Integreren. Introductie 125. Leerkern 126. Samenvatting 149. Zelftoets 150

Inhoud leereenheid 13. Integreren. Introductie 125. Leerkern 126. Samenvatting 149. Zelftoets 150 Inhoud leereenheid 3 Integreren Introductie 5 Leerkern 6 Integrl ls oppervlkte 6 De functie ls fgeleide vn zijn oppervlktefunctie 3 3 Primitieven 33 4 Beplde en oneplde integrl 35 5 Oneigenlijke integrlen

Nadere informatie

PROCEDURE SCHADEMELDING - VASTGOED -

PROCEDURE SCHADEMELDING - VASTGOED - PROCEDURE SCHADEMELDING - VASTGOED - Afdeling Finnciën Gemeente Molenwrd Procedure Schdemelding Vstgoed versie 1.0 - pg. 1 Gemeente Molenwrd Inhoud Inleiding 1. Algemene beplingen 1.1 Schde melding 1.2.Schde

Nadere informatie

Ook verricht de gemeente geen periodiek onderzoek naar kwetsbare handelingen, functies en processen. En houdt hier geen overzicht van bij.

Ook verricht de gemeente geen periodiek onderzoek naar kwetsbare handelingen, functies en processen. En houdt hier geen overzicht van bij. *13.20303* Rekenkmercommissie Borger-Odoorn Gemeenterd vn Borger-Odoorn Postbus 3 7875 ZG EXLOO Dtum 10 september 2013 Onderwerp Anbieding onderzoeksrpport "Beleid en uitvoering integriteit". Uw bsn nummer

Nadere informatie

fonts: achtergrond PostScript Fonts op computers?

fonts: achtergrond PostScript Fonts op computers? fonts: chtergrond PostScript Fonts op computers? Tco Hoekwter tco.hoekwter@wkp.nl bstrct Dit rtikel geeft een korte inleiding in de interne werking vn PostScript computerfonts en hun coderingen. Dit rtikel

Nadere informatie

e u z e B L O K K E N K L A S V M B O

e u z e B L O K K E N K L A S V M B O K e u z e B L O K K E N K L A S 1 2 V M B O V M B O BLOK 1 Dinsdg 3 de en 4 de uur 10 septemer tot en met 1 oktoer (4 lessen) Jeugd d Vliegen/vliegeren e g Powerpoint/Prezi/Wordle h TomTom(1) Redy stedy

Nadere informatie

7 Databases 1 RELATIONELE DATABASES

7 Databases 1 RELATIONELE DATABASES Hoofdstuk 7 Dtses 7.1 7 Dtses N verwerking vn dit hoofdstuk: kun je uitleggen wt een dtse systeem is; ken je de vershillen tussen een één-op-één reltie, een één-op-veel reltie en een veel-op-veel reltie;

Nadere informatie

Aanvulling oefenboek rijbewijs B 19 e druk

Aanvulling oefenboek rijbewijs B 19 e druk Anvulling oefenoek rijewijs B 19 e druk Deze nvulling is noodzkelijk geworden door npssingen ij het CBR en vernderingen in de wetgeving. Met deze nvulling ij het oek ent u weer up to dte. Tijdens of n

Nadere informatie

ja, studentaccount is groter dan standaard account en nog steeds gratis. Wel moet je mail adres van school en website van school invoeren ter controle

ja, studentaccount is groter dan standaard account en nog steeds gratis. Wel moet je mail adres van school en website van school invoeren ter controle Werken met Prezi Infolok Prezi: www.prezi.om prijs ipd pp geshikt voor leerling voordeel Stp 1: het nmken vn een ount. - G nr de wesite. - Kies voor 'Sign Up. grtis j presentties en mindmppen j, studentount

Nadere informatie

Overzicht Opzoomerkanjers per deelgemeente

Overzicht Opzoomerkanjers per deelgemeente De uitslg wordt 1 novemer ekend gemkt. wrin de jeugd entrl stt Wie verdient uw stem? Wie krijgt uw muntje? opzoomerknjer in uw deelgemeente 1e prijs: 500 euro + sponsorpkket AH 2e prijs: 250 euro + sponsorpkket

Nadere informatie

Business performance measurement

Business performance measurement Business performne mesurement Het is n te ren om voor eze projetse eerst het rtikel MVO in meetmoellen voor usiness performne te lezen, met nme het eel over het EFQM-moel. Dit rtikel kun je vinen op e

Nadere informatie

b,^.c/ -í w-t S t><-h.scl

b,^.c/ -í w-t S t><-h.scl Z g AUG Z0lt C \/f2 b,^.c/ -í w-t S t> Retourdres Postbus 88 5000 AB Tilburg OPTIMUS stichting ktholiek, protestnts-christelijk

Nadere informatie

Praktijkcursus Gezondheidszorg Cursuscoördinator Dr. M.B.M. Soethout / Drs. W. Hopmans Oefentoets met 55 MC en stellingen MET antwoorden

Praktijkcursus Gezondheidszorg Cursuscoördinator Dr. M.B.M. Soethout / Drs. W. Hopmans Oefentoets met 55 MC en stellingen MET antwoorden OefenCAT Cursus Prktijkcursus Gezondheidszorg Cursuscoördintor Dr. M.B.M. Soethout / Drs. W. Hopmns Oefentoets met 55 MC en stellingen MET ntwoorden 1 Wt is de elngrijkste determinnt vn ziektelst in lgeinkomenslnden

Nadere informatie

Formeel Denken. Herfst 2004. Contents

Formeel Denken. Herfst 2004. Contents Formeel Denken Hermn Geuvers Deels geseerd op het herfst 2002 dictt vn Henk Brendregt en Bs Spitters, met dnk n het Discrete Wiskunde dictt vn Wim Gielen Herfst 2004 Contents 1 Automten 1 1.1 Automten

Nadere informatie