VWO-katern Globalisering - hoofdstuk 1 De economische kijk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VWO-katern Globalisering - hoofdstuk 1 De economische kijk"

Transcriptie

1 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 1 De eonomishe kijk Ktern Glolisering hoofdstuk 1 De eonomishe kijk Opdrht 1 Er komt meer eenheidsworst. Er wordt door de pltenindustrie minder gekeken nr uniek tlent, en meer nr muziek die de minstrem wil. Muziek is geen kunstuiting meer, mr een produt dt winst moet mken. Het uitwisselen vn llerlei estnden is door ijvooreeld internet veel mkkelijker geworden. Er ontstn zo nieuwe juridishe vrgstukken (mg je ijvooreeld muziek met elkr delen?). Miro-eonomie is de eonomie vn het individu of een individueel edrijf. Bedrijven worden geonfronteerd met toegenomen onurrentie. Individuele personen heen minder keuze. An de ndere knt zijn er ook mogelijkheden ijgekomen. Bnds zetten hun muziek rehtstreeks op het internet. d Mro-eonomie is de eonomie vn een lnd of een nog groter geheel. Sterk toegenomen onurrentie zou voor sterke prijsdlingen kunnen zorgen. Overheden krijgen minder grip op llerlei geld- en goederenstromen. Ntionle overheden worden steeds minder relevnt. e De interntionle hndel wordt elngrijker, dus ook de trnsportsetor (wr Nederlnd sterk in is). Onze exportmogelijkheden kunnen toenemen. Toegenomen onurrentie kn een prijsdrukkend effet heen voor de onsumenten. f Onze edrijven kunnen mrktndeel verliezen. Bedrijven kunnen hun produtiefdelingen nr het uitenlnd verpltsen. g Cees: vergrijzing leidt tot een stijging vn de uitkeringen. Die moeten etld worden door middel vn premies (omslgstelsel). De wig en de loonkosten zullen dn stijgen, mr de toegenomen onurrentie ls gevolg vn de glolisering mkt die stijging vn loonkosten vk onmogelijk. Annemrie: veel ouderen (werknemers) heen vi het kpitldekkingsstelsel een nvullend pensioen ij elkr gesprd. Bovendien levert een groeiende eonomie ruimte op om die gestegen kosten te drgen. Opdrht 2 Wrde = prijs x volume. Dus 102,1 = 100,8 x?/100 (geruik ltijd indexijfers).? = 101,3 (fgerond). Dit is dus een volumestijging (het ntl geprodueerde goederen en diensten = reële groei) vn 1,3%. De wrde vn dt volume is met 2,1% gestegen (zie tel). Wrde = prijs x volume. Dus 102 = 103 x?/100.? = 99,03. Dus de reële groei is met 0,97% gedld in 2003 ten opzihte vn In 2002 ten opzihte vn 2001 is de reële groei 0,58% (103,7 = 103,1 x?/100, dus? = 100,58) ,58? = 99, ,03 d Wrshijnlijk zit de groei vn de onsumptie in het feit dt er meer voedingsmiddelen worden gekoht. Consumentenvertrouwen slt toh meer op de duurzme onsumptiegoederen, zols uto s, tv s et. en de verkoop drvn is dus wrshijnlijk niet gestegen. e De groei vn de ruto investeringen over het eerste hlfjr 2004 edrgt 104,5 x 101,4/100 = 105,96 5,96%. 10% vn die groei komt voor rekening vn de netto investeringen. f De voorrden zullen wrshijnlijk dlen. De eonomishe groei is nr oven ijgesteld (2 x met 0,3%). Het gt dus eter wrdoor edrijven mkkelijker vn hun voorrden fkomen. 1

2 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 1 De eonomishe kijk Opdrht 3 BNI f = = 367 mld. BNP mp - BNI f = = 35 mld. = (kostprijsverhogende elsting - kostprijsverlgende susidies). De susidies edrgen 9 dus de kostprijsverhogende elsting (= indirete elstingen) edrgen 26 mld. 95% = formeel dus geregistreerd. Dus: 26 mld. x 100/95% = 27,37 (fgerond) mld. Het vergelijken vn solute edrgen is vk etekenisloos. d De optelsom vn l het primir inkomen levert het NNI f = 317. De mro-eonomishe winst edrgt dus = 37. De winstquote wordt dn: 37/317 x 100% = 11,7% (fgerond). Opdrht 4 d De reidstijd en de wereldhndel. Deze grootheden worden gegeven in het model. Ze zijn nergens resultnte vn. Strutureel: loonkosten per werknemer stijgen loonkosten per eenheid produt stijgen prijs vn reid ten opzihte vn kpitl stijgt innovties stijgen (reidsesprende) investeringen stijgen ntl reidspltsen dlt vrg nr reid dlt werkloosheid stijgt. Conjuntureel: loonkosten per werknemer stijgen looninkomen stijgt nod vn reid stijgt werkloosheid stijgt. De overheid kn de wig verlgen door ijvooreeld de trieven vn de inkomstenelsting te verlgen. Strutureel. Het eleid is voorl geriht op verlgen vn de loonkosten (wt goed is voor de nodknt vn de eonomie; denk ijvooreeld n goede interntionle onurrentiepositie) en niet zozeer op het vergoten vn het esteedre inkomen vn werknemers (wt de effetieve vrg zou stimuleren). Opdrht 5 Het etreft hier lleml geggregeerde grootheden; de EV = de totle vrg in heel de eonomie of het nnp = totle produtie in heel de eonomie enzovoort. Een verhoging vn de prtiuliere investeringen werkt diret door in een stijging vn de effetieve vrg (I stijgt EV stijgt W stijgt Y stijgt C stijgt in de volgende periode enzovoort). Een(zelfde) verlging vn de utonome elstingen zorgt wel voor een stijging vn de onsumptie en dus vn de effetieve vrg, mr het zorgt in dit model ook voor een stijging vn de rente en dus voor een dling vn de investeringen. Het netto effet op de effetieve vrg is dus een stuk minder. Door een verlging vn de utonome elstingen zl het ntionl inkomen groeien: Y = multiplier x Bo = -0,5 x -5 = 2,5. Door een verhoging vn de utonome investeringen zl het ntionl inkomen groeien: Y = multiplier x Io = 4 x 6,5 = 26. De totle verndering vn Y = ,5 = 28,5 nieuwe Y = 546,5. Het overheidssldo edrgt dn: B - O = 0,4 x 546,5-215 = 3,6. d Een stijging vn de utonome rentevoet met 0,01 zl de rente met 0,01 doen stijgen. Hierdoor dlen de investeringen en de onsumptie, wrdoor de effetieve vrg zl dlen en drdoor het inkomen. Een dling vn het inkomen heeft onder meer effet op de elstingontvngsten. Lgere elstingontvngsten heen een negtief effet op het overheidssldo. Een dling vn het overheidssldo zorgt ervoor dt de rente nog verder stijgt. Opdrht 6 Uit de proentuele stijging vn de investeringen ten opzihte vn het vorige jr (tel 1). Uit tel 1 lijkt dt de onsumptie minder is gestegen dn het BBP. (69,2% x 100) + (30,8% x 93,3) = 97,9 een dling vn 2,1%. 2

3 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 1 De eonomishe kijk Opdrht 7 Ev = % Qv/ P. In 2003 geldt: P = +2,5%. Qv = -10,3% (omzet = prijs x fzet 92 = 102,5 x?/100? = 89,7. (Let op, ltijd indexijfers geruiken.) Ev = -10,3/+2,5 = -4,12. Dit is elstisher dn -3. Die kruislingse elstiiteit is positief. Als de prijs vn d s stijgt, dn zl de vrg nr muziekestnden stijgen, omdt d s minder ntrekkelijk worden ten opzihte vn muziekestnden. De detilhndel ziet zijn inkomsten teruglopen. Door middel vn fusies met de nieders vn internetdiensten kunnen ze iets vn hun mrktpositie terug winnen. Opdrht 8 De rek-even-fzet ligt ij en Bij een fzet vn (die wordt ntuurlijk gekozen) edrgt de omzet De prijs is dn / = 7,50. J. Mximle omzet wordt ehld ij een fzet vn De totle winst edrgt dn (TO - TK) = De gemiddelde winst = / = 4 euro. De verkoopprijs ij een fzet vn edrgt / = 12,50. 30% hiervn is 3,75. Bij een fzet vn is de omzet dus mximl en ligt de gemiddelde winst oven 30% vn de verkoopprijs. Als de prijs wordt verhoogd zl de fzet dlen. De figuur lt dn zien dt de oprengsten stijgen. Het gt dus hier om een prijsinelstishe vrg, omdt de prijsstijging proentueel hoger moet zijn dn de vrgdling (nders kn de omzet niet stijgen). d Het gt om een lineire lijn, dus twee punten op die lijn pkken. Bijvooreeld q = prijs = 22,50 ( /10.000) en q = prijs = 7,50 ( /70.000). P/ Q = -15/ = - 0,00025 = rihtingsgetl. P = -0,00025Q + punt invullen levert: 22,50 = -0,00025 x Dus: P = -0,00025Q en Qv = -4000P e TK = 5q MK = 5. TK/ Q = 5. f TO = p(q) x q = (-0,00025q + 25) x q = -0,00025q q. MO = -0,0005q MO = MK -0,0005q + 25 = 5 q = g Bij q = geldt: TO - TK = TW = = Opdrht 9 MK = 0,002Q + 12 (TK gedifferentieerd). De reidsprodutiviteit neemt dn f. De mrginle kosten stijgen immers ltijd. Het wordt steeds moeilijker (dus duurder) om een extr produt te mken door inzet vn extr werknemers. Het edrijf streeft nr mximle winst, dus geldt: MO = MK. MO = 25 (dit is de prijs op de mrkt Q = Qv; gezien het feit dt het hier om hoeveelheidsnpssers gt, geldt MO = GO = P). MK = 0,002Q MO = MK Q = TO = 25 x 6500 = TK = 0,001 x x = TW = TO - TK = Dit is hoger dn het od, dus niet verkopen. 3

4 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 1 De eonomishe kijk Opdrht 10 Q = p p = 1/ Q + 5 p = 1/ Q Q = p Q = Qv p = 30. Let op: lleen de nodlijn verndert. De mrktprijs stijgt vn 25 nr 30, terwijl de heffing 15 edrgt. Het fwentelingsperentge edrgt dus: 5/15 x 100% = 33,33%. d TK wordt 0,001q q + 15q MK = 0,002q MO = 30. MO = MK q = GTK = TK/q = 62750/1500 = 41,83. e TW = TO - TK = (1500 x 30) - (0,001 x x ) = = Opdrht 11 d Het minimumloon in Spnje edrgt x 0,396 = 5.061,28. Het gemiddelde loon in Spnje edrgt dn dus 5.061,28/0,32 = ,50. Indien de extr loonkosten ls gevolg vn de verhoging vn het minimumloon niet opwegen tegen de extr verdiensten vn de werknemer met een lge reidsprodutiviteit, zl hij of zij niet in dienst worden genomen of worden ontslgen. Nee. Er is een ntl lnden wr een hoge Kitz-index smengt met een lge werkloosheid onder reidskrhten met een lge reidsprodutiviteit. De puntenwolk geeft geen duidelijk eeld vn een stijgende lijn. Het lgemeen verindend verklren vn CAO s kn leiden tot reltief hoge lonen. Afsprken gn immers gelden voor de gehele edrijfstk. Indien het minimumloon gelijk lijft, zl dt dus leiden tot een lge index. 4

5 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 1 De eonomishe kijk Opdrht 12 Opdrht 13 Het vertrouwen is lg en onsumenten stellen nkopen uit. Het onsumentenvertrouwen eïnvloedt de vrgknt vn de eonomie op korte termijn. Minder vrg nr huizen etekent meer werkloosheid in de ouw. Strutureel gezien zijn knt en klre woningen uit het uitenlnd goedkoper. Dit heeft met de nodknt te mken. De onurrentiepositie vn de Nederlndse ouwsetor is lijkr sleht. Dit zl op termijn tot meer werkloosheid gn leiden. De totle toegevoegde wrde vn het investeringsprogrmm edrgt 55% vn 800 miljoen = 440 miljoen euro (toegevoegde wrde = omzet - inkoopkosten). Dit levert dus 440 miljoen/ = 7040 extr reidspltsen op. d Er worden 5000 huizen extr geouwd. Dit zorgt voor verhuizingen. Als gevolg hiervn wordt er voor x 4000 = 60 miljoen extr uitgegeven; 90% in Nederlnd (10% import). De impuls voor Nederlnd edrgt 0,9 x 60 miljoen = 54 miljoen. Dit levert 54 miljoen/ = 1080 reidsjren werk op. 5

6 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 1 De eonomishe kijk Opdrht 14 Vnwege de toegenomen onzekerheid zl een groter deel vn het extr inkomen geruikt worden om te spren (ppeltje voor de dorst), zodt de mrginle onsumptiequote kleiner wordt. Verder zullen de investeringen wrshijnlijk teruglopen omdt de winstvooruitzihten minder worden (vnwege de verslehterende eonomishe situtie). In vrint I is de mrginle onsumptiequote lger, wrdoor eenzelfde toevoeging n het inkomen zl leiden tot een kleinere toevoeging n de estedingen, zodt de hierop volgende toevoeging n het inkomen ook kleiner zl zijn. Y = 0,75 x 0,7Y ,41Y. 0,885Y = 400. Y = 452 (fgerond op miljrden euro s). d Nee (niet nvrdr). Y = 0,75 x 0,7Y ,41Y. Y - 0,115Y = ,885Y = 423. Y = 478 (fgerond), hetgeen etekent dt (O - B) = 170-0,3 x 478 = 26,6. e Het (grotere) tekort vn de overheid kn op termijn leiden tot elstingverhoging, hetgeen kn leiden tot ntsting vn de prtiuliere estedingen. Het (grotere) tekort vn de overheid kn leiden tot een grotere vrg op de kpitlmrkt, hetgeen de (lnge) rente kn opdrijven en drmee de prtiuliere investeringen kn verminderen. Opdrht 15 Netwinst gt niet leveren voor een edrg onder 30 per minuut. In dt gevl zouden ze niet eens de vriele kosten goedmken en zou elke verkohte minuut internet het verlies lleen mr groter mken. De mrginle kosten edrgen 30 (er zijn geen ndere vriele kosten en de onstnte kosten vllen weg ls je kijkt nr mrginle kosten). Bij mximle winst geldt: MO = MK en dt is ij Q1. d Indien klnten vn Netwinst veel meer gn internetten, kn de vergoeding die etld moet worden n Ringel groter zijn dn het vste edrg dt Netwinst innenkrijgt. 6

7 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 2 Bedrijven en stten hoofdstuk 2 Bedrijven en stten Opdrht 1 Wll-Mrt Stores. Dit is een groot edrijf geriht op dienstverlening in de VS (supermrkten). Het is geen multintionl (ron 4) en de wrde vn de tiv is reltief lg. Er zou ook geordend kunnen worden op ijvooreeld de eurswrde of de fzet. De toegevoegde wrde (omzet - inkoopkosten) geeft een eter eeld vn de wrde vn de produtie dn de omzet. Bedrijven kopen nmelijk grondstoffen, hlffrikten en diensten in ij ndere edrijven. Deze wrde zit wel in de omzet en dt vertekent de wrde vn de produtie. d Generl Motors: $ / = $ ,- omzet per werknemer. Exxon Moil: $ / = $ ,- omzet per werknemer. Ford Motors: $ / = $ ,- omzet per werknemer. Shell: $ / = $ ,- omzet per werknemer. De omzet per werknemer is dus het grootst ij de oliemtshppijen. e De oliewinning is kpitlintensiever. Er wordt met minder mensen toh een hoge omzet ehld. De reidsprodutiviteit moet dus hoog zijn. Dit is een nwijzing voor een hoge kpitlintensiteit. f Wll-Mrt Stores. Dit is een dienstverlenend edrijf (supermrkten). Diensten zijn vk moeilijker te mehniseren/utomtiseren. g Een supermrkt kn ntuurlijk niet nr het uitenlnd. De klnten wonen in het eigen lnd en zullen niet nr een nder lnd gn om oodshppen te doen. Opdrht 2 Administrties kunnen worden smengevoegd; men kn vn elkrs filiteiten geruik mken, vliegtuigen kunnen effiiënter worden gevuld met klnten, gezmenlijke relmempgnes et. Door de kostenespringen zijn er minder pssgiers nodig om uit de kosten te komen.. llinties umultief % umultief % (kleine 16) kleine 16 + Skytem kleine 16 + Skytem + Wings kleine 16 + Skytem + Wings + Oneworld kleine 16 + Skytem + Wings + Oneworld + Str Alline mrktprtijen = = = = 100 mrktndeel = = = = 100 Zie verder de figuur ij opdrht e. d Grote llinties zullen wrshijnlijk shlvoordelen kunnen ehlen, d.w.z. een lgere kostprijs per vliegtuigstoel heen. Zij kunnen dus, zonder verlies te lijden, een lgere verkoopprijs vststellen. Kleinere llinties zullen ls er een prijzenoorlog gt ontstn eerder met verliezen te kmpen heen. Ze kunnen deze onurrentie dus niet volhouden. e Stel dt de onstnte kosten voor kleine llintie = 100, dn zijn de onstnte kosten voor de grote llintie = 90. De GCK voor de grote llintie edrgen 90/120 x 100 = 75. Voor Esyjet geldt dn: 100/? x 100 = ,3. Dus 134 stoelen. 7

8 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 2 Bedrijven en stten f Ze zouden kunnen onurreren op servie (meer ruimte, eten et.). Opdrht 3 De zes grootste nieders heen in 2003 smen 61% vn de totle mrkt in hnden. Monopolistishe onurrentie. Het gt hier om de utodelers. Er zijn veel delers die een heterogeen produt verkopen (een Volvo-deler is iets nders dn een S-deler; ovendien is de ene S-deler nders dn de ndere). Er is een grote kns op een prijzenoorlog, omdt er mr een pr nieders zijn. En een prijzenoorlog is ndelig voor elke nieder. d Een prijsverlging zl ij een prijsinelstishe vrg slehts leiden tot een geringe vrgstijging (% prijsdling > % vrgstijging, wrdoor de omzet dlt). e Mrketingmix. Promotie: relmempgnes. Prijseleid: prijsverlgingen of juist -verhogingen (om het merk exlusiever te mken). Produt: innovties (veiligheid, snufjes). f Stel het totl ntl verkohte uto s in 2000 op 100. In 2003 worden er dn 95 uto s verkoht. In 2000 zijn er dn?/100 x 100% = 12%? = 12 PSA s verkoht In 2003 zijn er dn?/95 x 100% = 15%? = 14,25 PSA s verkoht. Dit is een toenme vn 14,25-12/12 x 100 = 18,75%. g GCK = 5 mld / = De oude GVK edroegen In de oude situtie edroegen de loonkosten 0,15x = / 29 = 103,448 uur werk. Nieuwe kostprijs: (GCK) 466 (loon 103,448 x 4,50) (overige GVK ) (nieuw kostprijs GTK) h - Toyot mkt zelf geen utoruiten meer, mr esteedt dt uit n een nder edrijf differentitie. - Toyot gt in rmere lnden in Zuidoost Azië voorl speil ontwikkelde, goedkope modellen verkopen integrtie. - Volvo gt lleen nog mr vrhtwgens produeren speilistie. - Generl Motors gt ook motoren voor tnks leveren n het Ameriknse leger prllellistie (rnhevervging). Opdrht 4 interntionlists Twee gevolgen voor deze ondernemingen zijn orret uitgewerkt. Te denken vlt n het voordeel vn een grotere/eter toegnkelijke fzetmrkt. 8

9 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 2 Bedrijven en stten Te denken vlt n het voordeel vn meer/etere mogelijkheden om (extr) uitenlnds kpitl n te trekken. Te denken vlt n het ndeel vn meer/vernderende onurrentie op de exportmrkt door WTO-regelgeving (nti-dumping regels; verod op sttssteun e.d.). ntionlists Twee gevolgen voor deze ondernemingen zijn orret uitgewerkt. Te denken vlt n het voordeel dt de ntionlists nu gedwongen worden effiiënter en rendeler te gn werken om in de onurrentieslg te overleven. Te denken vlt n het ndeel vn toetreding vn uitenlndse onurrentie tot de innenlndse mrkt, wr de uitenlndse ondernemingen een sterke positie kunnen verwerven dnkzij de veel hogere reidsprodutiviteit, hetgeen kn leiden tot verlies vn omzet, verlies vn reidspltsen of het verdwijnen vn ondernemingen. lolists Twee gevolgen voor deze ondernemingen zijn orret uitgewerkt. Te denken vlt n het voordeel vn een lgemene stijging vn de levensstndrd in Chin, hetgeen de estedingen ij deze ondernemingen zl doen toenemen. Te denken vlt n het ndeel vn het verdwijnen vn een deel vn de fzet n de ntionlists, omdt deze mrktndeel verliezen n uitenlndse ondernemingen. keuzespet 1 Een gevolg voor de reidsmrkt is orret uitgewerkt. Te denken vlt n stijging vn de werkloosheid ls gevolg vn onurrentieverlies ij de reidsintensieve ntionlists. Te denken vlt n grotere vershillen tussen ruto eloningen ls gevolg vn de uiteenlopende mte wrin ondernemingen mee kunnen in de interntionle onurrentie. Te denken vlt n een (geleidelijke) verhoging vn het gemiddelde opleidingsniveu/ekwmheidsniveu vn Chinese werknemers ls gevolg vn de toenme vn uitenlndse investeringen in Chin. 2 Een gevolg voor de kpitlmrkt is orret uitgewerkt. Te denken vlt n een grotere toestroom vn Westers kpitl tot de Chinese eonomie in de vorm vn direte investeringen of vn leningen. 3 Een gevolg voor het trnsformtieproes is orret uitgewerkt. Te denken vlt n de versterkende werking die het lidmtshp vn de WTO zl heen op het funtioneren vn het mrktmehnisme in Chin. Te denken vlt n de onomkeerrheid vn dit trnsformtieproes ls gevolg vn de deelnme n een vrijhndelskkoord. Opdrht 5 d e Belstingklimt; infrstrutuur; kwliteit vn de eroepsevolking; ligging; loonkosten. Bedrijven kijken nr de loonkosten per eenheid produt (loonkosten per werknemer/reidsprodutiviteit). Dus ze kijken nr eiden. Onduidelijk. Een lge vennootshpselsting is voordelig voor edrijven, mr een hogere loonelsting kn tot looneisen leiden (prijsompenstie). Het netto effet vn de twee mtregelen is zonder verdere gegevens niet te eplen. Eonomish: de loonkosten zijn dr veel lger dn hier. Cultureel: veel mensen spreken dr Afrikns (lijkt veel op 17 e -eeuws Nederlnds). Geogrfish: Het ligt in dezelfde tijdzone ls Nederlnd. Werknemers in de industrie lopen het risio te worden weggemehniseerd (diepteinvesteringen). Opdrht 6 Winst Nederlndse moederedrijf 0,65 x 10 = 6,5 miljoen euro. Winst Ierse dohter 0,9 x 5 = 4,5 miljoen euro. Smen 11 miljoen euro. Winst Ierse moederedrijf 0,9 x 10 = 9 miljoen euro. Winst Nederlndse dohter 0,65 x 5 = 3,25 miljoen euro. Smen 12,25 miljoen euro. Winst Nederlndse moederedrijf 0,65 x (10-5) = 3,25 miljoen euro. 9

10 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 2 Bedrijven en stten d e f Winst Ierse dohter 0,9 x (5 + 5) = 9 miljoen euro. Smen 12,25 miljoen euro. Ten opzihte vn de oorspronkelijke situtie neemt de winst nu dus met 1,25 miljoen euro toe. Hij moet dn 45% x = euro inkomstenelsting etlen. Over zijn looninkomen etlt hij 43% x = euro. Over de winst moet 35% x = euro vennootshpselsting worden etld. Smen dus euro. Zijn mrginle trief voor de inkomstenelsting edrgt 52%. Elke euro minder loon levert hem een voordeel op vn 52% en kost hem 35% (een euro minder loon etekent immers een euro meer winst en die wordt tegen 35% elst). g Besprde vermogenselsting in Nederlnd 0,35 x = Belsting in Andorr 0% x = 0. Besprd elsting Totl voordeel ( kosten erf). Opdrht 7 Door de introdutie vn de etotx (verruikselsting op milieugrondslg) wordt het verruik vn energie zwrder elst met het doel mensen ewuster met energieverruik te lten omgn. De trieven vn de inkomstenelsting (shijventrief) zijn verlgd. Hierdoor konden de loonkosten in veel gevllen dlen, wrdoor de verkoopprijzen ook nr eneden konden (of minder stegen in verhouding tot het uitenlnd). Veel ftrekposten werden fgeshft en vervngen door heffingskortingen. Aftrekposten zijn reltief voordeliger voor hogere inkomens (ze heen een hoog mrginl trief) en heffingskortingen zijn reltief voordeliger voor de lgere inkomens (eenzelfde solute korting is voordeliger voor lgere inkomens). d Het BTW-perentge werd (in veel gevllen) verhoogd vn 17½% nr 19%. Dit is reltief elstender voor mensen met een lg inkomen. Bovendien zijn de trieven vn de inkomenssteunelsting verlgd op zo n mnier dt de progressie fnm. e J. Modl: x 32,25% = x 37,6% = x 42% = Totl = heffingskorting = = 2496 te etlen elsting = = 8120 gemiddelde elstingtrief = 8120/ x 100 = 27%. f P. de Rijk: elstr inkomen: = x 32,25% = x 37,6% = x 42% = x 52% = Totl = Te etlen elsting = = gemiddelde elstingtrief = 33,6%. g Bij de vlktks zijn l de gemiddelde elstingtrieven 35%. h Het drgkrhteginsel in de elstingheffing verliest terrein. Door de toegenomen individulisering in de smenleving is men steeds minder ereid om nr drgkrht ij te drgen n de pulieke setor. i Nee. Men wilde reid juist minder elsten in vernd met de toegenomen interntionle onurrentie ls gevolg vn de glolisering. Opdrht 8 d De te etlen premies zijn in een jr gelijk n de uit te keren edrgen. De groep groeit minder snel dn de groep 65+. Hierdoor zullen minder tieven de premies moeten oprengen voor meer intieven. Bovendien stijgt de groep lleenstnden reltief meer dn de smenwonenden. De eerste groep krijgt reltief een hogere uitkering. ( x 0,47 x ) + ( x 0,53 x 7.200) = euro. De prijzen stijgen met /125 x 100 = 21,6%. Dus x 1,216 = 28,2 (fgerond) miljrd. Nominle premie in 2010: x 1,216 (= prijsstijging) = ,40 euro. 10

11 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 2 Bedrijven en stten Bedrg dt door tieven wordt opgerht = x ,40 = 127,95 miljrd euro. Het premieperentge edrgt dn dus 28,2/127,95 x 100 = 22%. Opdrht 9 d e Hoog- en lgonjuntuur. In hoogonjuntuur stijgt de prtiuliere onsumptie, de import en de reële produtie. In een lgonjuntuur dlen die grootheden juist. De reidsprodutiviteit is meer gestegen dn de produtie. Opdrht 10 Hndel met dit lnd zl soepeler en goedkoper kunnen verlopen. Dit iedt ntuurlijk etere exportmogelijkheden. Stiel tekort op de hndelslns, dt lleen mr toeneemt ls we de EMU niet meetellen, kn de wisselkoers onder druk zetten, omdt er dn meer nod vn vlut is. De totle liquiditeitenmss groeit meer dn het BBP. Er komt dus teveel geld in de eonomie, wt infltie tot gevolg kn heen. Het lnd ligt wt etreft infltie l oven de referentiewrde. 11

12 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 2 Bedrijven en stten d e f Hoge infltie kn tot gevolg heen dt eleggers wegtrekken, wt de wisselkoers verder onder druk zet. Indien de infltie hoog is, zl de lnge rente ook hoog zijn. Infltie en kpitlmrktrente zijn n elkr gekoppeld. Infltie vermindert immers de reële wrde vn het sprgeld en dt zl geompenseerd moeten worden met een hogere rente. Omshkeling vn het udgetmehnisme nr een vrije mrkteonomie gt meestl geprd met grote sneringen. Onrendele edrijven moeten diht en er ontstt veel werkloosheid. Dit etekent minder inkomsten voor de overheid (en eventueel meer uitgven). Opdrht 11 d e f De produent weet zeker dt hij een eplde prijs krijgt voor zijn produt en zl dus meestl proeren zoveel mogelijk te produeren, ook ls er geen vrg is nr het produt op de mrkt. Een overshot zou dn etekenen dt de prijzen zouden dlen, wrdoor ook het nod zl gn dlen en de mrkt weer in evenwiht gerkt. De gemiddelde winst edrgt 1,50-1 = 0,50 euro per liter. Er wordt liter geprodueerd en verkoht. De totle winst edrgt dus x 0,50 = euro. Melk werd minder ntrekkelijk en dus werden veel koeien ngeoden voor de slht. Veel nod vn vlees leidt tot lgere prijzen. De urger etlt vi elsting de opgekohte melk en in de winkel ook nog eens een te hoge prijs voor melk. Een stijging vn de (mrkt)melkprijs. Opdrht 12 d e f g h Glolisering rengt gevren, mr ook uitdgingen met zih mee. Zo zou het kunnen dt Europese edrijven de knsen op ndere mrkten enutten. Afzetgeieden worden gemkkelijker toegnkelijk. De toegenomen interntionle onurrentie zl edrijven dwingen tot reidsesprende vernieuwing. Hierdoor stijgt de reidsprodutiviteit. De zwkkeren in de smenleving krijgen het moeilijker. De overheid treedt terug en dus ook de soile zekerheid. Als je iets kunt, zit je goed en nders niet. Lggeshoolden moeten onurreren met lggeshoolde reid vn over de hele wereld. Regionle smenleving. De interntionle hndel en smenwerking wordt minder entrl gesteld. Men riht zih niet lleen op inkomensgroei, mr op welvrt in ruime zin. Trnstlntishe smenwerking. De AOW lijft gehndhfd en dit zorgt in een vergrijzende smenleving voor hoge lsten. Europ sluit zih f voor Azië. We zien duidelijk dt in Nederlnd ten opzihte vn de VS werknemers minder uren werken. De reidsprodutiviteit per uur is ehter iets hoger. Toh produeert een gemiddelde werknemer in Nederlnd veel minder (hij werkt minder uren). Wrshijnlijk zullen werknemers in Nederlnd onder druk komen te stn om lnger te gn werken en meer uren per week te gn werken. Meer werk etekent meer inkomen, mr ook minder vrije tijd. De welvrt in enge zin kn dus est stijgen, mr de welvrt in ruime zin? 12

13 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 2 Bedrijven en stten Opdrht 13 Opdrht 14 De grntieprijs (interventieprijs) ligt oven de wereldmrktprijs. Indien die wordt fgeshft, zl de mrktprijs dus dlen ,50 = 22,50 ent per kilo grn. Het nodovershot edrgt = 30 (mld. kilo). d De totle grnoprengst vn de oeren in de EU edrgt 40 ent x 160 (mld. kilo) = euro. e Kosten EU: opkopen 30 mld. kilo x 40 ent = euro. Oprengsten EU: dumpen 10 mld. kilo x 15 ent = euro. Per sldo kost het de EU euro. f De prijs wordt nu 35 ent en de oprengst 35 x 140 (mld. kilo) = euro. g Afzet dlt met = 20 mld kilo. Het oprengstverlies edrgt dn 20 mld x 35 ent = 7 mld euro. De kosten dlen met 5 mld euro. De inkomensompenstie moet dus 2 mld euro edrgen. Opdrht eroepsevolking 0,63 x = ,67 x = (x personen) tieven (6.063) = (x 1000 personen) intieven ,114 x = ,111 x = (x personen) Groter (dn 1995). Een stijging vn de verhouding personen/reidsjr kn etekenen dt meer personen één reidsjr invullen, hetgeen kn leiden tot een dling vn de werkloze eroepsevolking. Uit de tel lijkt dt de werkloze eroepsevolking is gedld met personen, terwijl het ntl personen met een reidsongeshiktheidsuitkering is gestegen met (0,111 x 13

14 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 2 Bedrijven en stten ) (0,114 x ) = d De prtiiptiegrd neemt toe, wrdoor er meer mensen elsting en premie gn etlen, terwijl de fnme vn de werkloze eroepsevolking leidt tot lgere olletieve uitgven. Opdrht 16 Het estn vn heffingskortingen ij het shijvenstelsel roomt een deel vn de reltief (fgezet tegen de vlktks ) hogere inkomsten uit de mrginle trieven f. Bovendien versmlt het estn vn ftrekposten de grondslg wrop deze hogere trieven worden geheven, hetgeen in reltief sterke mte de elstinginkomsten drukt, omdt deze ftrekposten voorl door de hogere inkomens opgevoerd worden. Shijvenstelsel. Met de progressieve trieven vn het shijvenstelsel kn ereikt worden dt de hogere inkomens reltief meer fdrgen dn de lgere, hetgeen de inkomensvershillen verkleint. deiel 4: elstr inkomen = 0,86 x = elsting = 0,325 x = / x 100% = 27,9%. deiel 10: elstr inkomen = 0,75 x = elsting ,42 x ( ) = / x 100% = 280%. d Nivellerend. De vste heffingskorting vn is voor de lgere inkomens een reltief groter elstingvoordeel dn voor de hogere inkomens, hetgeen de inkomensvershillen n elstingheffing verkleint. Opdrht 17 - BBP per hoofd groeit snel, ondnks het feit dt de evolkingsgroei nog wel flink hoger is dn in het westen. Toh zijn er nog grote hterstnden op veel geieden (nlfetisme; vrouwen, teleommunitie). Er is sprke vn een jonge evolkingsopouw. - Verder is er sprke vn een erg sheve inkomensverdeling. Het perentge vn de olletieve uitgven dt nr onderwijs gt zl hopelijk groeien. Er zl een vershuiving pltsvinden vn produtiewerk nr dienstverlening (voorl in filmindustrie en teleommunitie). Drnst estt er een grrishe setor die vele dorpen in Indi redelijk zelfvoorzienend mkt. - De ruilvoet vn Indi is spetulir vereterd; de interntionle hndel egint iets voor te stellen en ehlve textiel exporteert Indi steeds meer diensten. Het ndeel vn onewerkte produten in de export is l flink wt lger dn in Nederlnd. 14

15 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 3 Vrijhndel vergroot de welvrt niet voor idereen hoofdstuk 3 Vrijhndel vergroot de welvrt niet voor iedereen Opdrht 1 Opkomende industrie mg in een nloopperiode eshermd worden tegen uitenlndse onurrentie. In de eginfse is het voor ijvooreeld een setor ls de uto-industrie vk onmogelijk te onurreren met l estnde onurrenten, gezien de enorme investeringen die gedn moeten worden en de verwerving vn de juiste kennis en produtieproessen. De esherming vn de industrie geeurt vi de prijs vn (de onurrerende) produten. Invoerontingent. Er mg dn simpelweg niet meer dn een eplde hoeveelheid goederen worden geïmporteerd. d Vrijhndel stimuleert interntionle reidsverdeling; dt wil zeggen dt elk lnd zih gt toeleggen (speiliseren) op dtgene wr het goed in is. Op die mnier worden lle produten op de meest effiiënte mnier gemkt. Een zo hoog mogelijke produtie tegen een zo lg mogelijke prijs is het gevolg. e Indirete elsting. De elsting wordt etld vi een tussenpersoon (de importeur). f Nederlnd is lid vn de Europese Unie. De EU kent een gemeenshppelijk uitentrief en dus zl zo n esluit op Europees niveu genomen moeten worden. g Q2 = -0,16 x ( ,5 x 300) + 0,18 x 400 = 0. Er is dus geen import vn wsmhines. h E k = dq 2 /dp 1 x P 1 /Q 2 = 0,18 x 400/0 =? i Er moet gelden: Q2 = -0,16 x (300 + t300) + 0,18 x 440 = 0. Oplossen levert t = 0,65. Dus het invoertrief moet 65% worden. j Q2 = -0,16 x ( ,1 x 300) + 0,18 x 440 = 26,4 duizend. Er worden dus wsmhines uit de VS geïmporteerd. Elke wsmhine kost n de grens $ 300. De totle importwrde edrgt dn x 300 = % hiervn gt ls heffing nr de overheid; $ k Ev = dq 2 /dp 2 x P 2 /Q 2 = -0,176 x 300/26,4 = -2. l Het gt om een elstish goed. Dit etekent dt de reltieve prijsverndering kleiner is dn de reltieve vrgverndering. Een prijsstijging zl dus tot een reltief grotere vrgdling leiden, wrdoor de wrde zl dlen. Opdrht 2 Stel dt 1 kilo pind s 1 geldeenheid oplevert. Dn kost 1 kilo ement in de uitgngssitutie 0, Cement wordt dn duurder (of pind s goedkoper). Als 1 kilo pind s nog steeds 1 oplevert, dn kost 1 kilo ement 0,2. Ruilvoet = 100/150 x 100 = 66,7. Een dling vn 33,3%. De prijzen op de mrkt vn volkomen onurrentie worden epld door de mrkt. Individuele produenten kunnen hier geen invloed op uitoefenen. Vk stn deze prijzen onder druk. Geïmporteerde produten komen vk op mrkten wr de nieders meer mht heen om hun prijzen zelf te eplen. Vk zullen deze prijzen juist mkkelijker stijgen. Bij een prijs vn 20. De fzet ij mximle winst edrgt 10 (MO = MK). Bij deze fzet is de prijs (kijk nr de go-lijn) 20. d Q = 10 (zie ). GO = 20 (zie ). GTK = 10/2 + 80/10 = 13. Gemiddelde winst = = 7. Totle winst = 7 x 10 = 70. e Evenwihtsprijs = 15. De MK-lijn geeft de nodlijn weer en de go-lijn is de vrglijn. Snijpunt levert een prijs op vn 15. f Q edrgt nu 15. TO = 15 x 15 = 225. TK = (15/2 + 80/15) x 15 = 192,5. TW = ,5 = 32,5. De winst ws 70. Het vershil, de monopoliewinst, edrgt 37,5. g Ontwikkelingslnden etlen te veel voor hun import, omdt de nieders uit het westen sterker stn (minder onurrenten heen). Je zou kunnen zeggen dt ze misruik mken vn hun mht (je kunt het ook gewoon mrktwerking noemen). 15

16 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 3 Vrijhndel vergroot de welvrt niet voor idereen Opdrht 3 Nee. Op de etlingslns stn de geldstromen in en uit het lnd over een eplde periode (ijvooreeld een jr). De totle shuld is (meestl) over meerdere jren opgeouwd. Het tekort op de lopende rekening neemt toe met 103,3-86,2 = 17,1 mld. terwijl de shuld stijgt met 547,1-464,8 = 82,3 mld. 17,1/82,3 x 100 = 20,78% vn de toenme vn de tekorten op de lopende rekening; is dus gedekt door een toenme vn de uitenlndse shuld. Over de uitenlndse shuld moet rente etld worden. Te etlen rente wordt op de inkomensrekening vn de lopende rekening geoekt en zl dus op den duur zorgen voor een verdere verslehtering vn de lopende rekening. d Zie tel ruilvoet (103,5/97,2) x 100 = (95,8/97,4) x 100 = (95,9/112,6) x 100 = 106,5 98,4 85,2 % verndering +6,5% -1,6% -14,8% e Eonomishe groei in de Westerse lnden leidt tot inkomensstijging ldr. Het ndeel vn de Afriknse import in het totle importpkket zl fnemen. De produten die zij exporteren regeren zwk op een inkomensstijging ij ons (inkomensinelstish). f De uitvoerwrde is in 2003 met (95,9 x 105,9) / 100 = 101,6 dus met 1,6% gestegen (wrde = prijs x volume). De shuld in proenten vn de uitvoerwrde is in 2003 met ( ) / 189 x 100 = 39,2% gestegen. Dit is meer dn de proentuele stijging vn de uitvoerwrde en dus moet de stijging vn de shuld dr de oorzk vn zijn geweest. g De renteetlingen over de uitenlndse shuld (die neemt toe) komen op de inkomensrekening vn de lopende rekening, zodt de totle lopende rekening negtiever is dn de hndelslns. Opdrht 4 De uffervoorrd ws sterk fgenomen. De BVB heeft moeten verkopen. De BVB iedt n ls de mrktprijs te hoog dreigt te worden. Door de verhoging vn de referentieprijs ws de vrije mrktprijs niet meer te hoog en hoefde de BVB niet meer te interveniëren (verkopen). De BVB moet ltijd zorgen dt ze een uffervoorrd heeft, nders kn ze niet interveniëren. De BVB ws verpliht om ls de prijs te lg werd ntuurruer op te kopen en ls de prijs te hoog dreigde te worden te verkopen. Ze koht dus ltijd 20% lger in dn de referentieprijs en verkoht 20% hoger dn de referentieprijs. Op deze mnier mkte de BVB winst. De ovenste interventiegrens is % vn 200 dollrent = 240 dollrent per kg. Uit de grfiek kn worden fgeleid dt ij 240 dollrent ton ngeoden en ton gevrgd wordt. Er is dus een nodtekort vn ton of kg en dit moet de BVB dus nieden (verkopen). Het edrg dt met de interventie is gemoeid, edrgt dus x 240 dollrent = $ 36 mln. d Een meer prijselstish nod etekent dt een prijsstijging een sterkere stijging vn de ngeoden hoeveelheid tot gevolg zou heen. Als nu dus de prijs door een grotere vrg zou stijgen en hierdoor komt er nzienlijk meer nod, dn zou de prijsstijging worden fgeremd en is interventie minder snel nodig. e Op de lnge termijn zl een hogere prijs meer nod kunnen geven omdt het enige tijd duurt voordt de produtiepiteit kn worden uitgereid. Zo kost het in produtie rengen vn nieuwe rueromen veel tijd. f (Prijs 200; hoeveelheid 70) en (prijs 240; hoeveelheid 90). Opdrht 5 Ruilvoet 164/94,8 x 100 = 173 (Exportprijs 0,32 x 100/0,195 = 164 en importprijs 32,32 x 100/34,1 = 94,8.) Let op het omzetten vn dollrprijzen in euro s ij de import. De ruilvoet zl stijgen omdt de importprijzen voor olie zullen dlen (de dollr wordt immers goedkoper t.o.v. de euro). Berekening: in 2004 verndert het importprijspeil vn $ 32,32 nr $ 32,3 (olie wordt in dollrs duurder mr in euro s iets goedkoper). De noemer vn de ruilvoetvergelijking wordt dus kleiner wrdoor de uitkomst groter wordt. 16

17 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 3 Vrijhndel vergroot de welvrt niet voor idereen Wnneer olie ontoegnkelijker (of duurder) wordt, worden lterntieven ntrekkelijker. Ardgs is zo n lterntieve energieron. d Een hoge prijs zou het utogeruik kunnen fremmen, hetgeen goed kn zijn voor het milieu of de vermindering vn de geluidsoverlst. e Benzine wordt duurder, wrdoor de koopkrht vn veel mensen zl dlen (welvrt in enge zin riht zih lleen op de koopkrht per hoofd vn de evolking). Opdrht 6 Op de Nederlndse Antillen. De reidsprodutiviteit op de Antillen groeit jrlijks met 1,5%. Met hetzelfde ntl mensen kn dn 1,5% meer geprodueerd worden. De stijging vn het ruto innenlnds produt is ehter 3%. Als de produtie eerst 100 ws, zl door de reidsprodutiviteitsstijging de produtie 101,5 worden, het wordt ehter 103. Er is zodoende ( ,5)/101,5 x 100 = 1,48% meer werkgelegenheid gekomen. De reidsprodutiviteit op Aru groeit jrlijks met 2,5%. Met hetzelfde ntl mensen kn dn 2,5% meer geprodueerd worden. De stijging vn het ruto innenlnds produt is ehter 3,6%. Als de produtie eerst 100 ws, zl door de reidsprodutiviteitsstijging de produtie 102,5 worden, het wordt ehter 103,6. Er is zodoende (103,6-102,5)/102,5 x 100 = 1,07% meer werkgelegenheid gekomen. Op de Nederlndse Antillen is de jrlijkse proentuele groei vn de werkgelegenheid het grootst. Voor Aru. Op de Nederlndse Antillen is het ruto innenlnds produt gestegen met 3%. De netto investeringen in vste tiv (= uitreidingsinvesteringen) stijgen met 2,8%. De produtiepiteit is wrshijnlijk minder gegroeid dn de produtie en dit etekent een stijging vn de ezettingsgrd. Op Aru is het ruto innenlnds produt gestegen met 3,6%. De netto investeringen in vste tiv (= uitreidingsinvesteringen) stijgen met 5,7%. De produtiepiteit is wrshijnlijk meer gegroeid dn de produtie en dit etekent een dling vn de ezettingsgrd. De vrg nr toeristishe diensten is sterk fhnkelijk vn de eonomishe situtie in de VS en Europ. Een verslehtering vn de onjuntuur in deze lnden zl de toeristishe vrg sterk doen dlen. Omdt de Nederlndse Antillen een zeer eenzijdig produtiepkket heen, zl de totle produtie dus ook sterk dlen. d Als de dollr sterker shommelt ten opzihte vn de Europese vlut dn voorheen de Antillinse vlut shommelde ten opzihte vn de Europese vlut. e Een 5%-trief zou ondernemers kunnen ntrekken die edrijven opzetten in ndere setoren dn het toerisme. Opdrht 7 De goederenrekening (mr ook de dienstenrekening, inkomensrekening, lopende rekening) kn vereteren. Als een (westers) lnd geld shenkt in geonden vorm, dn verpliht men het ontvngende (ontwikkelings-)lnd dit geld te esteden in het lnd vn de donor (= shenker). Het ontwikkelingslnd zl zodoende gedwongen zijn om goederen (of diensten of kennis of een omintie hiervn) te kopen in het desetreffende (westerse) lnd. Door voedselhulp zl een extr nod op de mrkt komen. Dit nod zl grtis of tegen een zeer lge prijs fgezet worden. Hierdoor zl er nuwelijks vrg zijn nr de produten vn de lokle produenten. De lokle produenten kunnen hun produten niet of lleen tegen onrendele prijzen fzetten. Zij zullen zodoende geen geld heen om hun produtiemogelijkheden in stnd te houden (lt stn te vereteren of uit te reiden). Het nominle BNP indexijfer (ni) is 100 x 1,05 5 = 127,6 (er komt groei op groei op groei). Het prijsindexijfer (pi) is 116. Het reële BNP indexijfer (ri) is (127,6/116) x 100 = 110,0. Het evolkingsindexijfer is 100 x 1,01 5 = 105,1. Het reële BNP per hoofd vn de evolking is dn: (110,0/105,1) x 100 = 104,7. Het reële inkomen per hoofd in 2000 is dus met evolkingspolitiek: 1,047 x $ 300,- = $ 314,-. De extr groei is zodoende $ 314,- - $ 282,- = $ 32,-. d Als de evolkingsgroei ( met evolkingspolitiek ) lger uitvlt, zullen de mensen gemiddeld meer reëel inkomen heen. Hierdoor zouden de espringen hoger kunnen uitvllen, wrdoor er 17

18 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 3 Vrijhndel vergroot de welvrt niet voor idereen middelen vrijkomen voor de investeringen. Ook: door een grote evolkingsgroei ( zonder evolkingspolitiek ) kunnen er soile spnningen optreden, wrdoor het investeringsklimt verslehtert en investeringen zullen uitlijven. Opdrht 8 Stel het indexijfer voor shuld op 100. Dn geldt voor 1996: (100/126) x 100 = 79,36 en voor 2004 (100/118) x 100 = 84,75. Dit zijn indexijfers voor de export. Toenme is dn: (84,75/79,36) x 100% = 106,7% + 6,7%. Indien er met de uitvoer genoeg vlut innenkomen om de rente en flossing te etlen is er niets n de hnd. Het zijn ook fzetgeieden. Met nme ls die lnden zih gn ontwikkelen en rijker worden, etekent dt dt wij onze export welliht kunnen opvoeren. Opdrht 9 1 Vooreeld vn een etoog dt het eens is met de stelling Ontwikkelingslnden zullen deviezen moeten verdienen. Hun etlingslns moet drom een mterieel overshot vertonen. Het is eter wnneer edrijven uit rme lnden zelf in stt zijn hun produten op de interntionle mrkt te verkopen dn fhnkelijk te lijven vn steun door IMF en/of Wereldnk. Om de ontwikkeling vn effiiënte edrijfstkken te evorderen en orruptie te voorkomen, is mrktwerking het este middel. Bedrijven worden door onurrentie effiiënt en hoeven niet meer eshermd te worden met invoerrehten. De wisselkoers moet vrij zijn, zodt er ook geen vergunningen meer nodig zijn om n hrde vlut te komen. Een vrije wisselkoers eperkt orruptie en kn het onurrerend vermogen vn edrijven in rme lnden versterken. 2 Vooreeld vn een etoog dt het oneens is met de stelling Bedrijven uit rme lnden die hun produten op de wereldmrkt willen verkopen, verkeren in een hterstndssitutie. Door onder meer de verslehtering vn de ruilvoet en de protetie door Westerse lnden vn hun eigen mrkten is de onurrentie niet eerlijk. Bovendien gt het edrijfstkken uit rme lnden vk om 'jonge industrie' die lleen kn worden opgeouwd wnneer de stt drij een tieve rol speelt. Om een mterieel overshot op de etlingslns te kweken is dn ook interne sttssteun zowel ls externe steun vn IMF en Wereldnk ijvooreeld in de vorm vn leningen in hrde vlut noodzkelijk voor een eplde periode. Nrmte de hterstnd wordt ingelopen kn de steun verminderen. Atieve rmoedeestrijding is voorl een zk vn verstndig mro-eonomish eleid. Opdrht 10 % lnden % lnden umultief % inkomen % inkomen umultief rmste ,4 1, ,6 15 rijkste Zet de luwe kolommen uit op een ssenstelsel. De Lorenzurve zl dihter ij de digonl komen te liggen. Door het fshffen vn lndouwsusidies zullen oeren uit ontwikkelingslnden meer kunnen verdienen en oeren uit Europ en de VS minder. De vershillen zullen dus fnemen. De rmste twee groepen estn smen uit 49% vn de evolking (1,4% + 47,6%). Het netto inkomen vn de rmste twee groepen edrgt ,- (9.300 x x ). Het totle netto inkomen edrgt ,64 x = ,-. De rmste twee groepen verdienen 40% (fgerond) vn het totle netto inkomen. 18

19 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 3 Vrijhndel vergroot de welvrt niet voor idereen Opdrht 11 Opdrht 12 De produent zl eenheden produeren (Pw > MK). Bij deze produtieomvng edrgt het gemiddelde verlies = 15 en het totle verlies 15 x = dollr. De prijs ligt oven de GVK en dus wordt in ieder gevl nog een deel vn de onstnte kosten goedgemkt. Een verkoopprijs onder de GVK leidt tot onmiddellijke stopzetting vn de produtie, omdt elke extr geprodueerde eenheid ijdrgt n een groter verlies. De totle produtie edrgt eenheden. De innenlndse vrg is en het exportvolume dus De exportwrde is dn x 35 = dollr. d De produtiekosten edrgen 50 x = dollr. De importwrde is 60% hiervn = dollr. De ijdrge n het sldo vn de hndelslns is dus (zie ) = dollr. e Indien de produtie gestkt wordt, zl de importwrde x 35 = dollr edrgen en de exportwrde 0. Het sldo op de hndelslns wordt dn en dit is een verslehtering ten opzihte vn het niet stken vn de produtie (zie d). f Prijs vn 115 (dr is vershil GO met GTK het grootst). g (prijs op de wereldmrkt) = 80. h De winst die het edrijf mkt, kn dn geruikt worden om mtregelen te nemen om de interntionle onurrentie n te kunnen (ijvooreeld eplde investeringen). Opdrht 13 Een ruilvoetverslehtering. Ontwikkelingslnden exporteren vk grondstoffen en importeren industrieproduten. Een dling vn het reële prijsindexijfer etekent dt of de exportprijzen vn grondstoffen dlen of de importprijzen vn industrieproduten stijgen (of lleei). Ruilvoet = exportprijspeil/importprijspeil dit zl dus dlen. Bij een reessie dlt de vrg in de eonomie en dus ook de vrg nr grondstoffen. Minder vrg etekent een lgere prijs. 19

20 VWO-ktern Glolisering - hoofdstuk 3 Vrijhndel vergroot de welvrt niet voor idereen De eonomishe groei in het westen ging voorl zitten in de dienstensetor. De industrie groeide niet of slehts gering. Dit hd lles te mken met de opkomst vn lgelonenlnden die veel produtiewerk overnmen. d Indien de exportprijzen dlen, zullen deze lnden dus meer moeten exporteren om toh nog voldoende inkomsten te ehlen. Meer nod etekent dn ehter ook een verdere dling vn de prijs. e Er zl een verwerkende industrie moeten worden opgeouwd. Dit vergt nloopinvesteringen. Kpitlgoederen zullen voor het grootste deel moeten worden geïmporteerd. f Het nod zl dn 50 miljoen kg moeten edrgen. g De omzet ws 8 x 80 (mln.) = 640 (mln.). N de vrgdling zou de omzet 6 x 60 (mln.) = 360 (mln.) edrgen, een omzetdling vn 280 (mln.). Indien het krtel suesvol de prijsdling weet tegen te gn zl de nieuwe omzet 8 x 50 (mln.) = 400 (mln.) edrgen; een omzetdling vn 240 (mln.). De omzetdling wordt nu dus verminderd met 40 (mln.). h E = da/dp x P/A = 10 x (8/80) = 1. Q = 10P en P = 8 en Q = 80. Opdrht 14 De import kn nu minder mkkelijk etld worden uit de oprengsten vn de export. De exportprijzen vn de ontwikkelingslnden zijn immers gedld. De verwerkende industrie in het westen kn nu goedkoper produeren en dus de fzet vergroten. Extr produtie kn voor extr werkgelegenheid zorgen. De ontwikkelingslnden verdienen nu minder en kunnen dus op hun eurt minder importeren uit het westen. d Indien de flossingen groter zijn dn het tekort op de lopende rekening. e De renteetlingen over die shulden komen op de inkomensrekening (onderdeel vn de lopende rekening). f Wnneer ontwikkelingslnden hun shulden in eigen vlut kunnen terugetlen is er een grote prikkel om geld ij te drukken. Op die mnier verliest het geld (interntionl) snel zijn wrde. De dollr is een interntionl geepteerde vlut. g De hndelslns vertoont een negtief sldo en de overheidsshuld neemt ook toe (de kns is groot dt dit door uitenlnders is gefinnierd). h De totle shuld edrgt in ,2 mld. 10% is rente (14,72 mld.). In 2000 edrgt de rente/exportwrde x 100 = 76,2%. De exportwrde wordt dus: 14,72/0,762 = 19,32 mld. 20

V2.1 Eerlijk verdeeld?

V2.1 Eerlijk verdeeld? Wie verdient wt? v2 Mkt geld gelukkig? L Voor je sisehoeften zols eten, woonruimte en kleding en je l guw dit edrg kwijt. Bedenk mr eens wt de mndhuur is. En hoeveel etl je voor vste lsten 1s gs, liht

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Beslissen onder risico en onzekerheid

Hoofdstuk 8 Beslissen onder risico en onzekerheid Hoofdstuk 8 Beslissen onder risico en onzekerheid 8.5 Tectronis Tectronis, een friknt vn elektronic, kn vn een nder edrijf een éénjrige licentie verkrijgen voor de fricge vn product A, B of C. Deze producten

Nadere informatie

1 De onderneming in de wereldeconomie

1 De onderneming in de wereldeconomie 1 De onderneming in de wereldeconomie Meerkeuzevrgen 1.1 Glolisering is een proces vn wereldwijde economische integrtie door een sterke toenme vn de interntionle hndel en investeringen. wrij de wereldproductie

Nadere informatie

Economie. vragen. Donderdag 18 mei 1995 13.30 15.30 uur

Economie. vragen. Donderdag 18 mei 1995 13.30 15.30 uur Eonomie vrgen Donderdg 18 mei 1995 13.30 15.30 uur 1995 Eonomie tijdvk 1 toelihting Dit exmen estt uit 50 vrgen. Voor elk vrgnummer is ngegeven hoeveel punten met een goed ntwoord ehld kunnen worden. instrutie

Nadere informatie

4 De regio s in de wereldeconomie

4 De regio s in de wereldeconomie 4 De regio s in de wereldeonomie Meerkeuzevrgen 4.1 De Wereldnk lssifieert lnden nr inkomensniveu. Tot de lge inkomenslnden worden lnden gerekend met een inkomen per hoofd dt lger ligt dn zo n $ 1.000

Nadere informatie

Hoofdstuk 9 Investeringsbeslissingen

Hoofdstuk 9 Investeringsbeslissingen Hoofdstuk 9 Investeringseslissingen 9.5 Beleggingsmtshppij X Beleggingsmtshppij X moet kiezen tussen de investeringsprojeten A en B. Projet A vergt een investering vn 1,5 mln en zl gedurende vijf jr een

Nadere informatie

Economische Topper 4 Evaluatievragen thema 3

Economische Topper 4 Evaluatievragen thema 3 Eonomishe Topper 4 Evlutievrgen them 3 1 Vn een lnd zijn volgende gegevens bekend: bbp in 2002 800 miljrd EUR bbp in 2003 833 miljrd EUR Prijspeil 2002 t.o.v. 2003 + 1,5 % Bevolking 2002 t.o.v. 2003 +

Nadere informatie

8 Kostenverbijzondering (I)

8 Kostenverbijzondering (I) 8 Kostenverijzondering (I) V8.8 Speelgoedfriknt Autoys BV heeft onlngs de Jolls Joye ontwikkeld: een plsti speelgoeduto voor peuters in de leeftijdstegorie vn twee tot vijf jr. De produtie voor 2009 wordt

Nadere informatie

Werkloosheid, armoede, schooluitval en criminaliteit. Er zal veel belastinggeld nodig zijn om al die problemen op te lossen.

Werkloosheid, armoede, schooluitval en criminaliteit. Er zal veel belastinggeld nodig zijn om al die problemen op te lossen. vk Mtshppijleer them Multiulturele smenleving onderwerp Het multiulturele drm vn P. Sheffer ntwoorden ij de vrgen over het rtikel kls Hvo 5 dtum jnuri 2014 1 2 3 4 5 6 7 8 De vrg hoe de slehte werk-, woon-

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwaarden Hypotheek SpaarVerzekering Model 10052. Delta Lloyd Levensverzekering NV. 1 Wat bedoelen wij met? 3

Inhoudsopgave. Voorwaarden Hypotheek SpaarVerzekering Model 10052. Delta Lloyd Levensverzekering NV. 1 Wat bedoelen wij met? 3 Voorwrden Hypotheek SprVerzekering Model 10052 Delt Lloyd Levensverzekering NV Inhoudsopgve 1 Wt edoelen wij met? 3 2 Wnneer strt uw verzekering? 3 3 Wnneer stopt uw verzekering? 3 3.1 Kunt u de verzekering

Nadere informatie

HOEVEEL KEREN WIJ UIT? 5.1 Keren we altijd alles uit? WANNEER KEREN WIJ NIET UIT? WAT DOEN WIJ BIJ FRAUDE? 9.1 Wat zijn de gevolgen van fraude?

HOEVEEL KEREN WIJ UIT? 5.1 Keren we altijd alles uit? WANNEER KEREN WIJ NIET UIT? WAT DOEN WIJ BIJ FRAUDE? 9.1 Wat zijn de gevolgen van fraude? VOORWAARDEN Overlijdensrisicoverzekering Delt Lloyd Levensverzekering NV Amsterdm MODEL 2401 U wilt uw finnciële zken goed geregeld heen. Ook ij overlijden. Drom het u een overlijdensrisicoverzekering

Nadere informatie

Getallenverzamelingen

Getallenverzamelingen Getllenverzmelingen Getllenverzmelingen Ntuurlijke getllen Het getlegrip heeft zih wrshijnlijk ontwikkeld op een wijze die overeenkomt met de mnier wrop u zelf de getllen geleerd het. De sis is het tellen.

Nadere informatie

Praktische Opdracht Lineair Programmeren V5

Praktische Opdracht Lineair Programmeren V5 Prktische Opdrcht Lineir Progrmmeren V5 Bij deze prktische opdrcht g je n het werk met een ntl prolemen die je door middel vn Lineir Progrmmeren kunt oplossen. Je werkt lleen of in tweetllen. De prktische

Nadere informatie

Internetopgaven hoofdstuk 8

Internetopgaven hoofdstuk 8 Internetopgven hoofdstuk 8 IO.8.1 Zie onderstnde MVA-stt vn Anders BV, producent vn kunststof kozijnen. MVA stt Anders BV Omschrijving Anschf Anschf Afschrijvings- Boekwrde Afschrijving Boekwrde dtum wrde

Nadere informatie

4 De regio s in de wereldeconomie

4 De regio s in de wereldeconomie 4 De regio s in de wereldeconomie Meerkeuzevrgen 4.1 4.1 De Wereldnk clssificeert lnden nr inkomensniveu. Tot de lge inkomenslnden worden lnden gerekend met een inkomen per hoofd dt lger ligt dn zo n $

Nadere informatie

6.4 Rekenen met evenwichtsreacties

6.4 Rekenen met evenwichtsreacties 6.4 Rekenen met evenwihtsreties An de hnd vn een reeks vooreelden zullen we het rekenwerk ehndelen n evenwihtsreties. Vooreeld 6.2 We estuderen het gsevenwiht: A(g) + B(g) C(g) + D(g) In een ruimte vn

Nadere informatie

Route F - Desert. kangoeroerat

Route F - Desert. kangoeroerat Route F - Desert Voor deze route, moet je eerst nr de Bush. Dr moet je even zoeken nr de tunnel die nr de Desert leidt. Geruik onderstnd krtje voor de Desert. Begin ij nummer 1. 1 Kngoeroertten Kngoeroertten

Nadere informatie

INTERVIEWEN 1 SITUATIE

INTERVIEWEN 1 SITUATIE INTERVIEWEN drs. W. Bontenl 1 SITUATIE Een interview vlt te omshrijven ls een gesprek tussen één of meerdere personen - de interviewers - en een ndere persoon (of diverse nderen) - de geïnterviewden -

Nadere informatie

Rapportage Enquête ondergrondse afvalinzameling Zaltbommel

Rapportage Enquête ondergrondse afvalinzameling Zaltbommel Rpportge Enquête ondergrondse fvlinzmeling Zltommel Enquête ondergrondse fvlinzmeling Zltommel VERSIEBEHEER Versie Sttus Dtum Opsteller Wijzigingen Goedkeuring Door Dtum 0.1 onept 4-11-09 VERSPREIDING

Nadere informatie

Internetopgaven hoofdstuk 6

Internetopgaven hoofdstuk 6 Auteurs: Krijgsheld G. & Strver J.P.G.A. isn: 97-89-001-82065-7 www.eginselenvndefinnieledministrtie.noordhoff.nl 2013 Noordhoff Uitgevers v Internetopgven hoofdstuk 6 IO 6.1 Niole en Frns Berkhuizen runnen

Nadere informatie

De route van de Ocean start in de Bush. Volg de bordjes naar de Ocean. De vragen staan in chronologische volgorde.

De route van de Ocean start in de Bush. Volg de bordjes naar de Ocean. De vragen staan in chronologische volgorde. Route L - Oen 1 De route vn de Oen strt in de Bush. Volg de ordjes nr de Oen. De vrgen stn in hronologishe volgorde. Kwllen Dt er lngs de Nederlndse kust kwllen voorkomen, is lgemeen ekend. De oorkwl kun

Nadere informatie

Werkkaarten GIGO 1184 Elektriciteit Set

Werkkaarten GIGO 1184 Elektriciteit Set Werkkrten GIGO 1184 Elektriiteit Set PMOT 2006 1 Informtie voor de leerkrht Elektriiteit is één vn de ndhtsgeieden ij de nieuwe kerndoelen voor ntuur en tehniek: 42 De leerlingen leren onderzoek doen n

Nadere informatie

Kennistoets bij H3 havo - antwoorden De Verenigde Staten en hun federale overheid 1865 1965

Kennistoets bij H3 havo - antwoorden De Verenigde Staten en hun federale overheid 1865 1965 Exmenktern hvo en vwo De Verenigde Stten en hun federle overheid 1865 1965 Kennistoets ij H3 hvo - ntwoorden Kennistoets ij hoofdstuk 3 ntwoorden De Verenigde Stten en hun federle overheid 1865 1965 Opdrht

Nadere informatie

1a Een hoeveelheid stof kan maar op één manier veranderen. Hoe?

1a Een hoeveelheid stof kan maar op één manier veranderen. Hoe? Oefenopgven over Stoffen en Mterilen Uitwerking en ntwoord op elke opgve stt n de ltste opgve. Gegevens kunnen worden opgezoht in de tellen hterin. Als de zwrteftor niet vermeld is mg je 9,81 N/kg nemen.

Nadere informatie

Om welke reden heeft een kwak relatief grote ogen?

Om welke reden heeft een kwak relatief grote ogen? Route K - Volière en fznterie Strt ij de volière; de vrgen 1 t/m 6 gn over een ntl grote Europese vogels. De vrgen over de ndere dieren vn deze route hoeven niet in de juiste volgorde te stn. Dt komt omdt

Nadere informatie

1 Uw secretaresse vraagt u wie u voor deze sessie wilt uitnodigen. Aan welke mensen denkt u?

1 Uw secretaresse vraagt u wie u voor deze sessie wilt uitnodigen. Aan welke mensen denkt u? CREATIVITEIT drs. R.B.E. vn Wijngrden 1 SITUATIE Elke dg zijn er momenten die om retiviteit vrgen. Een proleem oplossen, een nieuw idee ontwikkelen, ties edenken, vereterpunten zoeken zken wrvoor het nuttig

Nadere informatie

1.3 Wortels. x x 36 6 = x = 1.5 Breuken. teller teller noemer noemer. Delen: vermenigvuldig met het omgekeerde.

1.3 Wortels. x x 36 6 = x = 1.5 Breuken. teller teller noemer noemer. Delen: vermenigvuldig met het omgekeerde. Voorereidende opgven Stoomursus Tips: Mk de volgende opgven het liefst voorin in één vn de A4-shriften die je gt geruiken tijdens de ursus. Als een som niet lukt, werk hem dn uit tot wr je kunt en g verder

Nadere informatie

Werkblad TI-83: Over de hoofdstelling van de integraalrekening

Werkblad TI-83: Over de hoofdstelling van de integraalrekening Werkld TI-8: Over de hoofdstelling vn de integrlrekening. Inleiding We ekijken chtereenvolgens in onderstnde figuren telkens de grfiek vn een functie f met in het intervl [; ]. f ( ) = f ( ) = + y = 5

Nadere informatie

Handreiking voor zij-instroom in de zuivelindustrie

Handreiking voor zij-instroom in de zuivelindustrie Hndreiking voor zij-instroom in de zuivelindustrie Inleiding In het projet zij-instroom, onderdeel vn het progrmm Areidsmrkt & Opleiding Zuivelindustrie, is in de periode 2011-2012 onderzoek gedn nr mogelijkheden

Nadere informatie

Door Henk Jongsma, hoofdauteur Op niveau tweede fase, eerste editie. Pesten en klikken

Door Henk Jongsma, hoofdauteur Op niveau tweede fase, eerste editie. Pesten en klikken Door Henk Jongsm, hoofduteur Op niveu tweede fse, eerste editie Inleiding Pesten en klikken Dr zou iets n gedn moeten worden, dt zouden ze moeten verieden. Hoe vk hoor je dt niet? Zoiets denk jij vst ook

Nadere informatie

2 Mondiale demografische, ecologische en culturele ontwikkelingen

2 Mondiale demografische, ecologische en culturele ontwikkelingen 2 Mondile demogrfishe, eologishe en ulturele ontwikkelingen Meerkeuzevrgen 2.1 2.1 Het ndeel vn de ontwikkelingslnden in de wereldevolking edrgt ongeveer 20%. 40%. 60%. d 80%. 2.1 2.2 We spreken vn een

Nadere informatie

REGLEMENT BETREFFENDE DE SPAARLOONREGELING

REGLEMENT BETREFFENDE DE SPAARLOONREGELING De rd vn de gemeente Coevorden; gelezen het voorstel vn urgemeester en wethouders d.d. 13 jnuri 1998; gelet op de ereikte overeenstemming met de ommissie voor Bijzonder Georgniseerd overleg; e s l u i

Nadere informatie

Opdrachten bij hoofdstuk 2

Opdrachten bij hoofdstuk 2 Opdrchten ij hoofdstuk 2 2.1 Het vullen vn je portfolio In hoofdstuk 2 he je gezien op welke mnier je de informtie kunt verzmelen. An de hnd vn die informtie kun je de producten mken wrmee jij je portfolio

Nadere informatie

Bijlage agendapunt 7: Inhoudelijke planning overlegtafels 2015

Bijlage agendapunt 7: Inhoudelijke planning overlegtafels 2015 Bijlge gendpunt 7: Inhoudelijke plnning overlegtfels 2015 In de Ontwikkelgend (ijlge 5 ij de Deelovereenkomst mtwerkvoorziening egeleiding 18+) zijn 7 them s en 31 suthem s opgenomen die in 2015 tijdens

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 BASISBEGRIPPEN

HOOFDSTUK 1 BASISBEGRIPPEN I - 1 HOOFDSTUK 1 BASISBEGRIPPEN 1.1. Het egrip krcht 1.1.1. Definitie vn krcht Een stoffelijk punt is een punt wrn een zekere mss toegekend wordt. Dit punt is meestl de voorstellende vn een lichm. Zo

Nadere informatie

Opdrachten Hoofdstuk 7

Opdrachten Hoofdstuk 7 Opdrhten Hoofdstuk 7 7.1 Herinner je een situtie vn je werk of privé wrvn je hterf geonludeerd het 'dt hd ik nders moeten doen'. Dit mg gerust vn tien jr oud zijn. Het hoeft geen grote morele misser te

Nadere informatie

Verschil zal er zijn mvbo bovenbouw WERKBLAD

Verschil zal er zijn mvbo bovenbouw WERKBLAD Vershil zl er zijn mvo ovenouw WERKBLAD 1. Hoe heet de gemeente wr jij in woont? 2. Hoeveel inwoners heeft je gemeente in 2010? 3. Is het ntl inwoners in jouw gemeente sinds 2010 gestegen of gedld? 4.

Nadere informatie

Aanvulling Oefenboek rijbewijs B 20 e druk

Aanvulling Oefenboek rijbewijs B 20 e druk rijshoolservie Anvulling Oefenoek rijewijs B 20 e druk Nr nleiding vn reties vnuit de mrkt zijn we vn mening dt enkele vrgen ngesherpt of vereterd moeten worden. In deze nvulling stn vrgen en ntwoorden

Nadere informatie

columbus Onrust in Iran: het begin van het einde of het einde van het begin? HAVO/VWO brengt het beste uit twee werelden samenlesbrief

columbus Onrust in Iran: het begin van het einde of het einde van het begin? HAVO/VWO brengt het beste uit twee werelden samenlesbrief olumus rengt het este uit twee werelden smenlesrief HAVO/VWO Foto: Polo Woods / Anzenerger / Hollndse Hoogte Onrust in Irn: het egin vn het einde of het einde vn het egin? olumus Inleiding Er gt geen dg

Nadere informatie

opgaven formele structuren procesalgebra

opgaven formele structuren procesalgebra opgven formele struturen proeslger Opgve 1. (opgve 3.3.7 op p.97 vn het ditt 2005) Een mier moet vn links voor onder nr rehts hter oven op een kuus, met ties (rehts), (hter), en (oven). Uitwerking vn opgve

Nadere informatie

Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wageningen UR

Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wageningen UR Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wgeningen UR Vstgesteld door het College vn Bestuur d.d. 11 ugustus 2003* Gelet op rtikel 3.21 lid 1 su vn de CAO Nederlndse Universiteiten en rtikel 8.5 vn de CAO Stichting

Nadere informatie

Een CVA (beroerte) kan uw leven drastisch veranderen! 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging

Een CVA (beroerte) kan uw leven drastisch veranderen! 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging N een CVA (beroerte)... hoe verder?. Een CVA (beroerte) kn uw leven drstisch vernderen! 2009 Een uitgve vn de Nederlndse CVA-vereniging Wt is een CVA? In Nederlnd leven meer dn een hlf miljoen mensen met

Nadere informatie

500 gestort. Elk jaar krijg je 3% interest over dit bedrag. 100.000 100.000. -Eenmalige inleg. looptijd. 10.476 30 maanden.

500 gestort. Elk jaar krijg je 3% interest over dit bedrag. 100.000 100.000. -Eenmalige inleg. looptijd. 10.476 30 maanden. Ais je geen extr geld ijstort of opneemt, wordt het interestedrg per periode steeds hoger ij smen- gestelde interest. per periode steeds even hoog. 1 Bij enkelvoudige interest lijft het interestedrg ENKELVOUDIG

Nadere informatie

Stichting Het Schooltje van Dik Trom. Werkplan 2014. December 2013 JV

Stichting Het Schooltje van Dik Trom. Werkplan 2014. December 2013 JV Stihting Het Shooltje vn Dik Trom Werkpln 2014 Deemer 2013 JV Inhoudsopgve 1 Inleiding 2 Musele tiviteiten 3 Ons puliek 4 Edutieve rrngementen 5 Vrijwilligerseleid 6 Bestuur en eheer 7 Overziht geplnde

Nadere informatie

Auteurs: De Kam, e.a. isbn: 978-90-01-80247-9. Vragen en opdrachten. Vragen en opdrachten bij Overheidsfinanciën 1

Auteurs: De Kam, e.a. isbn: 978-90-01-80247-9. Vragen en opdrachten. Vragen en opdrachten bij Overheidsfinanciën 1 Auteurs: De Km, e.. isn: 978-90-01-80247-9 2012 Noordhoff Uitgevers v Vrgen en opdrchten Vrgen en opdrchten ij Overheidsfinnciën 1 Auteurs: De Km, e.. isn: 978-90-01-80247-9 2012 Noordhoff Uitgevers v

Nadere informatie

Medicatie HOOFDSTUK. Bloeddrukcontrole

Medicatie HOOFDSTUK. Bloeddrukcontrole UNIT 4 Meditie HOOFDSTUK 4 Bloeddrukontrole Dit projet werd gefinnierd met de steun vn de Europese Commissie. De verntwoordelijkheid voor deze pulitie ligt uitsluitend ij de uteur; de Commissie kn niet

Nadere informatie

Assertiviteit. Agressiviteit

Assertiviteit. Agressiviteit ASSERTIVITEIT drs. M.F. Serrurier Shepper 1 SITUATIE Assertiviteit is een zelfewuste, psyhishe weerrheid wrdoor u in stt ent op te komen voor uw eigen elngen en uiting te geven n uw gevoelens, wensen en

Nadere informatie

Mytylschool De Trappenberg Peter van Sparrentak

Mytylschool De Trappenberg Peter van Sparrentak Mytylshool De Trppenberg Peter vn Sprrentk www.m3v.nl Nieuwbouwonept en revlidtieentrum geriht op de toekomst Mytylshool De Trppenberg en het ngrenzende revlidtieentrum in Huizen willen in de toekomst

Nadere informatie

Riante bouwkavel met ruime bebouwingsmogelijkheden

Riante bouwkavel met ruime bebouwingsmogelijkheden Rinte ouwkvel met ruime eouwingsmogelijkheden gelegen n de krkteristieke strt Berg te Nuenen Koopprijs 682.000,00 v.o.n. Groot 1.748 m² 1. Algemene eschrijving Op een prchtige plek, nij het centrum vn

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 20 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 20 mei 13.30 16.30 uur Wiskunde B Profi Exmen VWO Voorereidend Wetenschppelijk Onderwijs Tijdvk Donderdg 20 mei 3.30 6.30 uur 9 99 Dit exmen estt uit 5 vrgen. Voor elk vrgnummer is ngegeven hoeveel punten met een goed ntwoord

Nadere informatie

In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers van het college: eindige automaten.

In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers van het college: eindige automaten. 9 2 Eindige utomten In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers vn het college: eindige utomten. 2.1 Deterministische eindige utomten We eginnen met een vooreeld. Vooreeld 2.1 Beschouw het volgende

Nadere informatie

Aanvulling oefenboek rijbewijs B 19 e druk

Aanvulling oefenboek rijbewijs B 19 e druk Anvulling oefenoek rijewijs B 19 e druk Deze nvulling is noodzkelijk geworden door npssingen ij het CBR en vernderingen in de wetgeving. Met deze nvulling ij het oek ent u weer up to dte. Tijdens of n

Nadere informatie

Zelfstudie practicum 1

Zelfstudie practicum 1 Zelfstudie prtium 1 1.8 Gegeven is de volgende expressie:. () Geef de wrheidstel vn deze expressie. () Minimliseer de gegeven expressie. () Geef een poort implementtie vn de expressie vn onderdeel ().

Nadere informatie

edatenq is een toepassing die de ondernemingen de mogelijkheid biedt om hun statistische aangiften in te vullen en door te sturen via internet.

edatenq is een toepassing die de ondernemingen de mogelijkheid biedt om hun statistische aangiften in te vullen en door te sturen via internet. Inleiding edatenq is een toepssing die de ondernemingen de mogelijkheid iedt om hun sttistishe ngiften in te vullen en door te sturen vi internet. Het etreft een door de FOD Eonomie volledig eveiligde

Nadere informatie

SVM~nivo MAKELAARDIJLEER. www.svnmivo.ni

SVM~nivo MAKELAARDIJLEER. www.svnmivo.ni SVM~nivo MKELRDIJLEER 31 mei 2005 eshikre tijd: 3 uur. NWIJZING Dit exmen estt uit 60 m..-opgven. ij elke opgve zijn drie ntwoorden gegeven, wrvn er één het meest juiste is. Is ijvooreeld vn opgve 1 ntwoord

Nadere informatie

schets 10 Bergrede: tweeërlei fundament (7:24-29)

schets 10 Bergrede: tweeërlei fundament (7:24-29) shets 10 Bergrede: tweeërlei fundment (7:24-29) A Kernpunten * An het einde vn de Bergrede vergelijkt Jezus de mens met de ouwer vn een huis. Het is een eeld voor wt wij vn ons leven mken en vioor de hele

Nadere informatie

Aanvulling Oefenboek rijbewijs B 20 e druk

Aanvulling Oefenboek rijbewijs B 20 e druk rijshoolservie Anvulling Oefenoek rijewijs B 20 e druk Nr nleiding vn reties vnuit de mrkt zijn we vn mening dt enkele vrgen ngesherpt of vereterd moeten worden. In deze nvulling stn vrgen en ntwoorden

Nadere informatie

De tijdens de training aangeboden ski-imitaties gebruiken we zowel als middel maar ook als doel.

De tijdens de training aangeboden ski-imitaties gebruiken we zowel als middel maar ook als doel. 15 Ski-eroics Hoofdstuk 15, Pgin 1 vn 5 15.1 Inleiding Het is elngrijk om SneeuwFit triningen gevrieerd te houden. Proeer het nod vn ctiviteiten zo verschillend mogelijk te houden. Een vooreeld hiervn

Nadere informatie

Bewerkingen met eentermen en veeltermen

Bewerkingen met eentermen en veeltermen 5 Bewerkingen met eentermen en veeltermen Dit kun je l 1 werken met letters ls onekenden, ls vernderlijken en om te verlgemenen 2 een tel mken ij een situtie 3 de fsprken over lettervormen toepssen 4 oppervlkteformules

Nadere informatie

Onder Auditoren. Zestien praktijksituaties door de ogen van. milieuauditors. Stichting Coördinatie Certificatie Milieuzorgsystemen

Onder Auditoren. Zestien praktijksituaties door de ogen van. milieuauditors. Stichting Coördinatie Certificatie Milieuzorgsystemen Onder Auditoren Zestien prktijksituties door de ogen vn milieuuditors Verslg SCCM-Auditordgen 2002 Stihting Coördintie Certifitie Milieuzorgsystemen Inleiding Op 18 en 26 mrt 2002 heeft SCCM een tweetl

Nadere informatie

Adiameris. Beleggingsstrategie

Adiameris. Beleggingsstrategie Aimeris Beleggingsstrtegie B Aimeris Intekenformuliernr. Beleggingsstrtegie (in te vullen oor Privte Estte Life) Nm vn e eheerer 1. Beleggersprofiel De onerstne informtie stelt Privte Estte Life in stt

Nadere informatie

6.0 INTRO. 1 a Bekijk de sommen hiernaast en ga na of ze kloppen. 1 2 0 3 = 2 2 3 1 4 = 2 3 4 2 5 = 2 4 5 3 6 = 2 5 6 4 7 = 2...

6.0 INTRO. 1 a Bekijk de sommen hiernaast en ga na of ze kloppen. 1 2 0 3 = 2 2 3 1 4 = 2 3 4 2 5 = 2 4 5 3 6 = 2 5 6 4 7 = 2... 113 6.0 INTRO 1 Bekijk de sommen hiernst en g n of ze kloppen. Schrijf de twee volgende sommen uit de rij op en controleer of deze ook ls uitkomst 2 heen. c Schrijf twee sommen op die veel verder in de

Nadere informatie

Wiskunde voor 2 havo. Deel 1. Versie 2013. Samensteller

Wiskunde voor 2 havo. Deel 1. Versie 2013. Samensteller Wiskunde voor 2 hvo Deel 1 Versie 2013 Smensteller 2013 Het uteursreht op dit lesmteril erust ij Stihting Mth4All. Mth4All is derhlve de rehtheende zols edoeld in de hieronder vermelde retive ommons lientie.

Nadere informatie

Beslagwerk voor bouw en constructie met hout

Beslagwerk voor bouw en constructie met hout Beslgwerk voor ouw en onstrutie met hout Ctlogus 6.1 01/2009 Fxnummer voor estellingen: +49 (0) 2357-907-292 Legende NEU Nieuwe produten SB-verpkte produten Ter presenttie in rekken op hk. Als skin- of

Nadere informatie

Krommen en oppervlakken in de ruimte

Krommen en oppervlakken in de ruimte (HOOFDSTUK 60, uit College Mthemtis, door Frnk Ares, Jr. nd Philip A. Shmidt, Shum s Series, MGrw-Hill, New York; dit is de voorereiding voor een uit te geven Nederlndse vertling). Krommen en oppervlkken

Nadere informatie

Hoe maak je een huiswerkplanning?

Hoe maak je een huiswerkplanning? PLANNEN HOE MAAK JE EEN HUISWERKPLANNING? Hoe mk je een huiswerkplnning? Wt he je ern? In deze les leer je hoe je een huiswerkplnning mkt. Dt is hndig, wnt zo g je goed voorereid n de slg en kun je sneller

Nadere informatie

Nakomelingen van rendieren kunnen een paar uur na de geboorte al met de kudde meerennen. Zijn rendieren nestvlieders of nestblijvers?

Nakomelingen van rendieren kunnen een paar uur na de geboorte al met de kudde meerennen. Zijn rendieren nestvlieders of nestblijvers? Route A 1 Bosrendieren en korstmossen Rendieren zijn de enige herten wrvn zowel mnnetjes ls vrouwtjes een gewei drgen. Vroeger dcht men dt het gewei geruikt werd om sneeuw weg te schuiven zodt ze ij het

Nadere informatie

Klimaatneutraal en duurzaam ondernemen voor evenementen in Eindhoven. Concept beleidsstuk, april 2008

Klimaatneutraal en duurzaam ondernemen voor evenementen in Eindhoven. Concept beleidsstuk, april 2008 Gemeente Eindhoven Klimtneutrl en duurzm ondernemen voor evenementen in Eindhoven. Concept eleidsstuk, pril 2008 Jolijn Brouwers Stgiire gemeente Eindhoven, fdeling MO Derdejrs student Algemene Cultuurwetenschppen

Nadere informatie

Prijs consument bereid te betalen voor eerlijke banaan. Fairtrade banaan. Stuntbanaan

Prijs consument bereid te betalen voor eerlijke banaan. Fairtrade banaan. Stuntbanaan w o l l e Y r i F r e p p y D n n B 2,34 Euro. Zoveel denkt de Belg te moeten betlen voor 1 kilogrm bnnen in de supermrkt 1. De reliteit toont echter iets nders. Je hoeft niet veel moeite te doen om bnnen

Nadere informatie

Lucht in je longen. Streep de foute woorden door. Hoe komt lucht in je longen? Zet een cirkel om de dieren met longen.

Lucht in je longen. Streep de foute woorden door. Hoe komt lucht in je longen? Zet een cirkel om de dieren met longen. 9 Luht in je longen Hoe komt luht in je longen? = longen = middenrif Kleur op de tekening de volgende onderdelen: Streep de foute woorden door. Ons lihm heeft zuurstof / kooldioxide nodig. Bij het indemen

Nadere informatie

SVM~nivo MAKELAARDIJLEER

SVM~nivo MAKELAARDIJLEER SVM~nivo MAKELAARDIJLEER 7 deemer 2004 Beshikre tijd: 3 uur. AANWIJZING Dit exmen estt uit 60 m..-opgven. Bij elke opgve zijn drie ntwoorden gegeven, wrvn er één het meest juiste is. Is ijvooreeld vn opgve

Nadere informatie

Overzicht Opzoomerkanjers per deelgemeente

Overzicht Opzoomerkanjers per deelgemeente De uitslg wordt 1 novemer ekend gemkt. wrin de jeugd entrl stt Wie verdient uw stem? Wie krijgt uw muntje? opzoomerknjer in uw deelgemeente 1e prijs: 500 euro + sponsorpkket AH 2e prijs: 250 euro + sponsorpkket

Nadere informatie

DOEL: Weten wat de gevolgen en risico s kunnen zijn van het plaatsen van (persoonlijke) informatie op internet.

DOEL: Weten wat de gevolgen en risico s kunnen zijn van het plaatsen van (persoonlijke) informatie op internet. kennismking met i-respect.nl INTRODUCTIE GEMAAKT DOOR: Annèt Lmmers ONDERWERP: Een eerste kennismking met i-respect.nl en het onderwerp publiceren. DOEL: Weten wt de gevolgen en risico s kunnen zijn vn

Nadere informatie

Waaruit zou je kunnen afleiden dat het bewegen van de staart iets te maken kan hebben met een soort van communicatie naar soortgenoten?

Waaruit zou je kunnen afleiden dat het bewegen van de staart iets te maken kan hebben met een soort van communicatie naar soortgenoten? Route C 1 Bluwe duikers Omdt lleen de mnnetjes kleine hoorntjes heen, zijn ze goed vn de vrouwtjes te ondersheiden. Een vrouwtje zorgt smen met het mnnetje voor de jongen. In hun territorium willen deze

Nadere informatie

Het bepalen van een evenwichtstoedeling met behulp van het 1 e principe van Wardrop is equivalent aan het oplossen van een minimaliserings-probleem.

Het bepalen van een evenwichtstoedeling met behulp van het 1 e principe van Wardrop is equivalent aan het oplossen van een minimaliserings-probleem. Exmen Verkeerskunde (H1I6A) Ktholieke Universiteit Leuven Afdeling Industrieel Beleid / Verkeer & Infrstructuur Dtum: dinsdg 2 september 28 Tijd: Instructies: 8.3 12.3 uur Er zijn 4 vrgen over het gedeelte

Nadere informatie

Dat kan toch niet waar zijn?

Dat kan toch niet waar zijn? Door Henk Jongsm, hoofduteur Op Niveu tweede fse Dt kn toch niet wr zijn? 1 Inleiding In de Leeuwrder Cournt vn zterdg 16 jnuri 2010 stond dit ericht. Eerder dood door tv kijken? Dt geloof je toch niet?

Nadere informatie

fonts: achtergrond PostScript Fonts op computers?

fonts: achtergrond PostScript Fonts op computers? fonts: chtergrond PostScript Fonts op computers? Tco Hoekwter tco.hoekwter@wkp.nl bstrct Dit rtikel geeft een korte inleiding in de interne werking vn PostScript computerfonts en hun coderingen. Dit rtikel

Nadere informatie

Bemoeizucht staat laat geen diversiteit en flexibiliteit toe

Bemoeizucht staat laat geen diversiteit en flexibiliteit toe CDV I NR 7. 8. 91 SEPTEMBER 2001 161 Beoeizuht stt lt geen diversiteit en flexibiliteit toe G. DOLSMA EN C. VAN DER KNAAP Een gezonde groei vn rbeidsprtiiptie is de uitdging voor de koende tijd en vrgt

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Leerlingenmateriaal DELFSTOFFEN IN NEDERLAND. Niveau. Inhoud. Opdracht 2. Inleiding. Opdracht 3. Opdracht 1

Docentenhandleiding. Leerlingenmateriaal DELFSTOFFEN IN NEDERLAND. Niveau. Inhoud. Opdracht 2. Inleiding. Opdracht 3. Opdracht 1 111122952X_Geokrnt 58 05-09-2005 08:24 Pgin 6 6 Docentenhndleiding Inhoud In Nederlnd worden op dit moment rdgs, rdolie en steenzout vnuit grote diepte omhoog gehld. Drnst worden er zogenmde oppervlktedelfstoffen,

Nadere informatie

Snelstartgids Access Online: Betalingen en Rapportage

Snelstartgids Access Online: Betalingen en Rapportage Snelstrtgids Access Online: Betlingen en Rpportge Snel op weg met Access Online Voor het geruik vn de pplictie De meest geruikte functies in overzichtelijke stppen Snelstrtgids Access Online: Betlingen

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde B1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. wiskunde B1,2 (nieuwe stijl) wiskunde 1,2 (nieuwe stijl) Exmen VWO Voorbereidend Wetenschppelijk Onderwijs Tijdvk 1 insdg 25 mei 13.30 16.30 uur 20 04 Voor dit exmen zijn mximl 86 punten te behlen; het exmen bestt uit 18 vrgen. Voor

Nadere informatie

Amendementen verkiezingsprogramma Europees Parlement Partijcongres 8 februari 2014

Amendementen verkiezingsprogramma Europees Parlement Partijcongres 8 februari 2014 endementen verkiezingsprogrmm Europees Prlement Prtijcongres 8 feruri 2014 Versie congres zterdg 8 feruri 2014 c Bespreken, verstrekkend Kort espreken, veell nvullingen, tekstueel Am No Art Artikel Verkiezingsprogrmm

Nadere informatie

Formeel Denken. Herfst 2004. Contents

Formeel Denken. Herfst 2004. Contents Formeel Denken Hermn Geuvers Deels geseerd op het herfst 2002 dictt vn Henk Brendregt en Bs Spitters, met dnk n het Discrete Wiskunde dictt vn Wim Gielen Herfst 2004 Contents 1 Automten 1 1.1 Automten

Nadere informatie

13% van de mensen tussen 25 en 34 jaar toont startend ondernemerschap

13% van de mensen tussen 25 en 34 jaar toont startend ondernemerschap Fctsheet De ondernemer Leeftijdsopouw mk-ondernemers, 213 9 11 3 jr of jonger 31 45 jr 46 64 jr 65 jr of ouder 35 44 ndeel in totle werkzme eroepsevolking, tweede kwrtl 21 215 18 16 14 12 1 8 6 4 2 21

Nadere informatie

HANDLEIDING FOKWAARDEN 2014. Informatie & Inspiratie document Met uitleg over het hoe en waarom van de fokwaarden

HANDLEIDING FOKWAARDEN 2014. Informatie & Inspiratie document Met uitleg over het hoe en waarom van de fokwaarden HANDLEIDING FOKWAARDEN 2014 Informtie & Inspirtie document Met uitleg over het hoe en wrom vn de fokwrden Missie Al ruim 25 jr ondersteunt ELDA bedrijven in de grrische sector, en het is voor ons een belngrijke

Nadere informatie

Armoedemonitor 1998. Sociaal en Cultureel Planbureau Centraal Bureau voor de Statistiek

Armoedemonitor 1998. Sociaal en Cultureel Planbureau Centraal Bureau voor de Statistiek Armoedemonitor 1998 Socil en Cultureel Plnbureu Centrl Bureu voor de Sttistiek Armoedemonitor 1998 Exemplren vn deze uitgve zijn verkrijgbr in de boekhndel en bij Elsevier bedrijfsinformtie onder vermelding

Nadere informatie

HBO-Monitor (ROA/HBO-Raad) en WO-Monitor (ROA/VSNU) Dataverzameling alumnigegevens particuliere instellingen hoger onderwijs

HBO-Monitor (ROA/HBO-Raad) en WO-Monitor (ROA/VSNU) Dataverzameling alumnigegevens particuliere instellingen hoger onderwijs ReserchNed v Toernooiveld 216 6525 EC Nijmegen Postus 31162 6503 CD Nijmegen t 024 350 62 52 f 024 350 62 53 e info@reserchned.nl kvk 09159322 Bron vrgenlijst: Bewerkt door: In opdrcht vn: HBO-Monitor

Nadere informatie

AFRIKA RAPPORT www.burgerszoo.nl

AFRIKA RAPPORT www.burgerszoo.nl AFRIKA RAPPORT Je gt op ontdekkingstoht nr de Afriknse dieren die in het Prk en in de Sfri vn Koninklijke Burgers Zoo leven. Bentwoord lle vrgen en hl je Afrik Rpport! Wrttenzwijnen Welkom in Burgers Prk!

Nadere informatie

REKENEN MACHTEN MET. 5N4p EEBII 2013 GGHM

REKENEN MACHTEN MET. 5N4p EEBII 2013 GGHM REKENEN MET MACHTEN Np EEBII 0 GGHM Inhoud Herhlin: Eponentiele roei... Netieve Mchten... Geroken mchten... Etr Oefeninen... 9 Hoere-mchts functies... 0 Overzicht vn de reels... Herhlin: Eponentiële roei

Nadere informatie

Het kwadraat van een tweeterm a+b. (a+b)²

Het kwadraat van een tweeterm a+b. (a+b)² Merkwrdig producten: Het kwdrt vn een tweeterm + (+)² Even herhlen Wnneer een getl of een lettervorm met zichzelf vermenigvuldigd wordt, dn duid je dt n door dt getl of die lettervorm één keer te schrijven

Nadere informatie

Profijt van de gemeentelijke overheid

Profijt van de gemeentelijke overheid Profijt vn de gemeentelijke overheid De invloed vn het gemeentebeleid op de koopkrcht vn de minim in Groningen Dr. M.A. Allers Profijt vn de gemeentelijke overheid De invloed vn het gemeentebeleid op de

Nadere informatie

Opdrachten Hoofdstuk 5

Opdrachten Hoofdstuk 5 Opdrhten Hoofdstuk 5 5.1 Lees het krnteneriht over het féverod goed door en entwoord de vrgen. Een levenslng féverod Gemeenten en hore nemen steeds drstishere mtregelen tegen overlst gevende jongeren.

Nadere informatie

Welke van de volgende beweringen over de kromme snavel is of welke zijn juist voor jonge flamingo's? Maak het hokje met een juiste bewering zwart.

Welke van de volgende beweringen over de kromme snavel is of welke zijn juist voor jonge flamingo's? Maak het hokje met een juiste bewering zwart. Route I 1 Flmingo's Flmingo's zeven met hun kromme snvel voedsel uit het wter. Jonge flmingo's heen een rehte snvel. De jonge dieren zeven niet zelf voedsel uit het wter, mr worden door de ouders gevoerd.

Nadere informatie

JOB-monitor 2016 Vragenlijst

JOB-monitor 2016 Vragenlijst JOB-monitor 2016 Vrgenlijst (versie met wijzigingen t.o.v. 2014) JOB in smenwerking met ReserchNed 2015 JOB. Geen vn de mterilen die onderdeel uitmken vn de JOB-monitor 2016 mogen zonder voorfgnde schriftelijke

Nadere informatie

Spiegelen, verschuiven en draaien in het vlak

Spiegelen, verschuiven en draaien in het vlak 2 Spiegelen, vershuiven en drien in het vlk it kun je l 1 de iddelloodlijn vn een lijnstuk herkennen en tekenen 2 een hoek eten en tekenen 3 de issetrie vn een hoek herkennen en tekenen 4 de oördint vn

Nadere informatie

1.0 Voorkennis. Voorbeeld 1:

1.0 Voorkennis. Voorbeeld 1: 1.0 Voorkennis Voorbeeld 1: 4 2 4 2 8 5 3 5 3 15 Als je twee breuken met elkr vermenigvuldigd moet je de tellers en de noemers vn beide breuken met elkr vermenigvuldigen. Voorbeeld 2: 3 3 1 5 4 8 3 5 4

Nadere informatie

Crossculturele psychologie

Crossculturele psychologie Csuïstiek bij Crossulturele psyhologie De zoektoht nr vershillen en overeenkomsten tussen ulturen Jn Pieter vn Oudenhoven Tweede, herziene druk o u t i n h o bussum 2008 Deze suïstiek hoort bij de tweede,

Nadere informatie

Handleiding voor het maken van Papierarchitectuur, PA.

Handleiding voor het maken van Papierarchitectuur, PA. Hnleiing voor het mken vn Ppierrhitetuur, PA. Inleiing PA is het mken vn 3D ojeten uit een plt stuk ppier of krton. Eerst wort een ontwerp gemkt op ppier of krton. Door het snijen en vouwen vn het ontwerp

Nadere informatie

Belastingvoordelen voor kleinverbuikers op zonne-energie

Belastingvoordelen voor kleinverbuikers op zonne-energie Belstingvoordelen voor kleinverbuikers op zonne-energie nsluitingen tot en met 3x80 Ampère Mrket Pro is de of ciële deler vn Nord Solr in de Benelux Wie zijn wij? Mrket Pro BV is de of ciële deler vn Nord

Nadere informatie

e u z e B L O K K E N K L A S V M B O

e u z e B L O K K E N K L A S V M B O K e u z e B L O K K E N K L A S 1 2 V M B O V M B O BLOK 1 Dinsdg 3 de en 4 de uur 10 septemer tot en met 1 oktoer (4 lessen) Jeugd d Vliegen/vliegeren e g Powerpoint/Prezi/Wordle h TomTom(1) Redy stedy

Nadere informatie