Antipsychotica voor gedragsproblemen bij dementie: evidentie versus de praktijk 1

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Antipsychotica voor gedragsproblemen bij dementie: evidentie versus de praktijk 1"

Transcriptie

1 Tijdschr. voor Geneeskunde, 70, nr. 00, doi: /TVG Farmacotherapie Antipsychotica voor gedragsproblemen bij dementie: evidentie versus de praktijk 1 M. Azermai 2, 5, T. Declercq 3, M. Petrovic 4 Samenvatting Dementiegerelateerde gedragsproblemen is een overkoepelende term voor symptomen zoals agitatie, agressie, wanen, hallucinaties en depressie bij ouderen met dementie. Het gebruik van antipsychotica of neuroleptica voor gedragsproblemen bij dementie is dagelijkse praktijk, maar blijft omstreden. In Belgische woonzorgcentra gebruikt één op drie bewoners (33%) antipsychotica, vaak langdurig (langer dan drie maanden). Antipsychotica zijn niet geregistreerd voor de behandeling van gedragsproblemen bij dementie. De evidentie toont een beperkte doeltreffendheid aan voor agressie en psychose. Het risico-batenprofiel bij ouderen is vaak ongunstig, met een risico op mortaliteit dat verder toeneemt bij chronisch gebruik (1% oversterfte per jaar). Bijgevolg moet het antipsychoticagebruik bij ouderen met dementie én gedragsproblemen individueel afgewogen worden. Het advies van de Hoge Gezondheidsraad, alsook internationale richtlijnen wijzen op het waakzame gebruik van antipsychotica voor dementiegerelateerde gedragsproblemen bij ouderen met aandacht voor tijdelijk gebruik én afbouw. Inleiding Dementie is een syndroom gekenmerkt door zowel cognitieve als niet-cognitieve symptomen. De cognitieve symptomen, zoals aantasting van het geheugen en het begripsvermogen, zijn goed beschreven. De niet-cognitieve symptomen of dementiegerelateerde gedragsproblemen zijn echter minder goed gekend. Dementiegerelateerde gedragsproblemen, in de literatuur benoemd als behavioural and psychological 1 Vereniging der Geneesheren, Oud-Studenten der Universiteit te Gent, werkgroep Farmacotherapeutisch Bijblijven, redactie L. Van Bortel, P. De Paepe, M. Petrovic verslag van de vergadering van 18 december Heymans Instituut voor Farmacologie, Onderzoekseenheid Klinische Farmacologie, Universiteit Gent. 3 Vakgroep Huisartsgeneeskunde en Eerstelijnsgezondheidszorg, Universiteit Gent. 4 Vakgroep Inwendige Ziekten, Universiteit Gent. 5 Correspondentieadres: dr. M. Azermai, Heymans Instituut voor Farmacologie, Universiteit Gent 1 blok B, De Pintelaan 185, 9000 Gent; ugent.be symptoms of dementia (BPSD), is een overkoepelende term voor symptomen zoals agitatie, agressie, wanen, hallucinaties en depressie. Tot 80% van de ouderen met dementie vertoont gedragsproblemen (1). In de literatuur worden gedragsproblemen ingedeeld in vier clusters: hyperactiviteit, psychose, affectieve symptomen en apathie (2). Een belangrijke cluster vormen de symptomen onder de noemer hyperactiviteit, waaronder zowel psychomotore agitatie als verbale en fysieke agressie vallen. Gedragsproblemen bij ouderen met dementie is een vaak voorkomend en aanhoudend probleem, waarvoor meestal antipsychotica als eerste keuze worden voorgeschreven (3). Het doel van dit artikel is om het gebruik van antipsychotica in Belgische woonzorgcentra onder de loep te nemen en te vergelijken met de bestaande evidentie en internationale richtlijnen. Methodologie Dit artikel geeft een overzicht van de gebruiksgegevens, de evidentie en de richtlijnen met betrekking tot

2 2 M. Azermai, T. Declerq, M. Petrovic het gebruik van antipsychotica voor dementiegerelateerde gedragsproblemen. De gebruiksgegevens van geneesmiddelen bij ouderen in woonzorgcentra zijn afkomstig van de PHEBE-studie ( Prescribing in Homes for the Elderly in Belgium ) van Deze studie was een gerandomiseerde, representatieve steekproef en omvatte 76 Belgische woonzorgcentra. Het doel van de PHE- BE-studie was om het geneesmiddelengebruik in woonzorgcentra te bestuderen in relatie tot institutionele kenmerken en kenmerken van de bewoners. Meer informatie over de PHEBE-studie is gepubliceerd in het rapport van het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE), namelijk Geneesmiddelengebruik in de Belgische rusthuizen en rusten verzorgingstehuizen (4). Azermai et al. publiceerden in 2012 een overzicht van de bestaande evidentie en evidentiegebaseerde richtlijnen, met een vergelijkende analyse van de kwaliteit van de aanbevelingen voor dementiegerelateerde gedragsproblemen (5). Resultaten Geneesmiddelengebruik in Belgische woonzorgcentra De gemiddelde leeftijd van de studiegroep (n = 1.730) was 85 jaar (bereik: ) en 78% betrof vrouwen. 48% van de bewoners leed aan dementie en 36% had een diagnose van depressie. De residenten gebruikten gemiddeld acht geneesmiddelen (bereik: 0-21), waarvan zeven chronisch. Geneesmiddelen voor het centrale zenuwstelsel werden gebruikt door 88% van de studiegroep (6, 7). Psychofarmacagebruik Aan 79% van de bewoners werden psychofarmaca voorgeschreven (bereik: 1-7). Dementie was een belangrijke determinant in het psychofarmacagebruik ( fig. 1). Zo was er een statistisch niet-significante afname van benzodiazepinen (p = 0,05) bij een toenemende graad van dementie en een afname in het gebruik van antidepressiva (p < 0,001). Antipsychotica werden significant (p < 0,001) meer gebruikt bij een toenemende graad van dementie (6). Antipsychotica Een derde (33%) van de bewoners in woonzorgcentra gebruikte antipsychotica. Niet alleen de prevalentie was hoog, ook het langdurige gebruik was alarmerend (> 90%) (8). Atypische of tweedegeneratieantipsychotica werden het meest voorgeschreven, met risperidon (Risperdal) en olanzapine (Zyprexa) als meest voorgeschreven geneesmiddelen. % p=0,05 p<0,001 Benzodiazepines Antidepressiva Antipsychotica p<0,001 Linear (Benzodiazepines) Linear-(Antidepressiva) 10 Linear-(Antipsychotica) 0 graad-1 graad-2 graad-3 graad-4 graad-5 Fig. 1: Psychofarmacagebruik in relatie tot desoriëntatie in tijd en ruimte (graad 1: geen desoriëntatie tot graad 5: volledige desoriëntatie).

3 Antipsychotica voor gedragsproblemen bij dementie: evidentie versus de praktijk 3 Binnen de groep van de klassieke antipsychotica werd haloperidol (Haldol) het meest voorgeschreven. De belangrijkste indicaties voor het gebruik van antipsychotica waren dementiegerelateerde agitatie/ agressie (57%) en psychose (23%), wat het gebruik voor dementiegerelateerde gedragsproblemen bevestigt (tabel 1) (8). De voorgeschreven dagdosis van antipsychotica was laag, met een mediane dagdosis voor risperidon (Risperdal) van 0,5 mg (bereik: 0,25-9), 15 mg voor aripiprazol (Abilify) en 5 mg (bereik: 1,25-25) voor olanzapine (Zyprexa). Evidentie Werkzaamheid en doeltreffendheid voor gedragsproblemen bij dementie Atypische antipsychotica hebben de beste evidentie met betrekking tot werkzaamheid en doeltreffendheid. Een kanttekening hierbij is dat de studies vaak beperkt zijn tot acht à twaalf weken. Slechts enkele studies liepen zes maanden of langer, waarbij één studie na zes maanden nog een matig effect aantoonde en twee studies geen effect meer vaststelden (9-11). In een Cochrane-review van Lonergan et al. werd de werkzaamheid bestudeerd van haloperidol voor agitatie en agressie bij ouderen met dementie (12). TABEL 1 Beschrijving van de indicaties en het gebruik van antipsychotica in Belgische woonzorgcentra. Antipsychotica ATCclassificatie Studiegroep in % (n = 1.730) Totaal gebruik antipsychotica N05A 32,9 Typische antipsychotica 16,1 Butyrofenonderivaten Andere N05AD 12,1 1,2 Atypische antipsychotica 19,1 Risperidon Olanzapine Andere N05AX 13,5 5,5 1,3 Indicaties % (n = 403) Agitatie bij dementie Psychose Multipele indicaties Andere 56,6 22,8 2,4 18,2 ATC-classificatie: anatomisch-therapeutisch-chemische classificatie. Deze studie toonde aan dat er geen significante verbetering werd gevonden ten opzichte van een placebo met betrekking tot agitatie, maar dat er wel een kleine, maar statistisch significante verbetering was bij dementiegerelateerde agressie. De klinische relevantie van deze milde verbetering was onduidelijk. De groep behandeld met haloperidol had tevens meer bijwerkingen. De onderzoekers kwamen tot het besluit dat haloperidol een plaats zou kunnen hebben bij agressie (mits bijwerkingen), maar niet bij andere gedragsproblemen. In 2006 bestudeerden Ballard et al. in een meta-analyse de werkzaamheid van atypische antipsychotica in relatie tot agressie, agitatie en psychose (13). Deze studie toonde aan dat er een beperkte verbetering was, vooral met betrekking tot agressie (en in mindere mate psychose). In 2006 bestudeerden Ballard et al. in een Cochranereview opnieuw de werkzaamheid van atypische antipsychotica voor agressie en psychose (14). Deze studie toonde een statistisch significante verbetering voor psychose met risperidon en olanzapine ten opzichte van een placebo. Bij de met risperidon en olanzapine behandelde groepen werd er echter een significant hogere incidentie gevonden van cerebrovasculaire gebeurtenissen en extrapiramidale symptomen. De CATIE-AD-studie ( Clinical Antipsychotic Trial of Intervention Effectiveness for Alzheimer s Disease ) is de belangrijkste studie die de doeltreffendheid bestudeerde van atypische antipsychotica bij dementiegerelateerde gedragsproblemen (15). Het betrof een studie bij 421 ouderen, met een opvolging van maximaal 36 weken. De patiënten kregen olanzapine, quetiapine, risperidon of een placebo. De primaire uitkomstmaat was de gebruiksduur alvorens de behandeling werd stopgezet (ongeacht om welke reden). De secundaire uitkomstmaten waren de functionaliteit, de cognitie, de zorgbehoefte en de levenskwaliteit. Het resultaat toonde een voordeel aan voor olanzapine (Zyprexa) en risperidon (Risperdal) met betrekking tot de tijdsduur alvorens stopzetting. Wanneer de factor stopzetting wegens intolerantie (= bijwerkingen) werd bestudeerd, dan werd het hoogste percentage gevonden voor olanzapine (24%), gevolgd door quetiapine (16%), risperidon (18%) en een placebo (5%). Wanneer de Clinician s Global Impression of Change (na twaalf weken) werd gebruikt als maat voor de subjectieve indruk van de algemene verbetering van de dementiegerelateerde gedragsproblemen, dan bleek ook een placebo een

4 4 M. Azermai, T. Declerq, M. Petrovic verbetering op te leveren. Hierdoor was het verschil in verbetering tussen actieve behandelingen met een antipsychoticum en een placebo niet langer significant (p = 0,14). Ongewenste effecten Antipsychotica hebben een uitgebreid bijwerkingenprofiel. Voor de klassieke of typische antipsychotica zijn de ongewenste effecten goed beschreven: sedatie, een versnelde cognitieve achteruitgang, dosisafhankelijke extrapiramidale symptomen en tardieve dyskinesie, vooral bij een langdurige toediening. Bovendien is er een verlaging van de drempel voor een epileptische crisis, hyperprolactinemie, een verlenging van het QT-interval en het maligne neuroleptische syndroom met mogelijk een fatale afloop. Atypische of tweedegeneratieantipsychotica hebben eveneens een uitgebreid bijwerkingenprofiel (o.a. gewichtstoename, hyperglykemie en hyperlipidemie), maar worden onterecht als veiliger voorgesteld, vooral omdat ze minder extrapiramidale symptomen zouden geven. In de grootschalige CATIE-AD-studie bleek dit echter niet bevestigd te worden. In de DART-AD-studie ( Dementia Antipsychotic Withdrawal Trial ) werden patiënten met de ziekte van Alzheimer die reeds minstens drie maanden antipsychotica namen gerandomiseerd tot een placebo of tot een verderzetting van de antipsychotica gedurende twaalf maanden (16). De uitkomstmaat was de mortaliteit na twaalf maanden. De mortaliteit was hoger in de antipsychotica- dan in de placebogroep (30% versus 23%). Bij een meer langdurige follow-up (tot 42 maanden) nam het verschil in mortaliteit tussen beide groepen nog verder toe (74% versus 46%). Sinds 2005 is uit meerdere grote en goed uitgevoerde studies gebleken dat de number needed to harm (NNH) bij chronisch gebruik van antipsychotica in de behandeling van ouderen met dementie en gedragsproblemen aanleiding geeft tot een jaarlijkse oversterfte van 1% (NNH = 100). Voor het Verenigd Koninkrijk berekende Banerjee in zijn rapport Time for action voor het ministerie van Volksgezondheid dat dit elk jaar extra overlijdens betrof, alsook extra cerebrovasculaire accidenten (17). Deze onthutsende cijfers hebben geleid tot een black box -waarschuwing voor antipsychotica bij ouderen met dementie. Deze ernstige waarschuwing werd geleverd door de Amerikaanse Food and Drug Administration. De waarschuwing geldt voor zowel de nieuwere als de oudere antipsychotica ( fda.gov/drugs/drugsafety/postmarketdrugsafetyinformationforpatientsandproviders/drugsafetyinformationforheathcareprofessionals/publichealthadvisories/ ucm htm) ( Newsroom/PressAnnouncements/2008/ucm htm) Afbouw Een recente Cochrane-review, alsook eigen onderzoek toonden aan dat een afbouw van de antipsychotica bij de meerderheid van de ouderen met dementiegerelateerde gedragsproblemen haalbaar was en meestal niet leidde tot herval van de gedragsproblemen (18, 19). Belangrijke voorspellende factoren voor herval waren de ernst en de aard van de aanvankelijke gedragsproblemen. Bij een minderheid van de ouderen met ernstige gedrags problemen kunnen de baten van het verdere antipsychoticagebruik de risico s overtreffen. Ook de richtlijnen raden aan om af te bouwen. Uit eigen onderzoek werd aangetoond dat verpleegkundigen en huisartsen slechts bij respectievelijk 13,8% en 12,2% van hun patiënten die chronisch antipsychotica gebruiken (in woonzorgcentra) bereid zijn om af te bouwen (20). Een belangrijke barrière bleek het theoretische risico op herval van de gedragsproblemen na de afbouw van de antipsychotica, hoewel afbouw niet werd geprobeerd. Bespreking Het globale antipsychoticagebruik in de Belgische woonzorgcentra is enerzijds te hoog (33%) en anderzijds chronisch. De belangrijkste indicatie voor antipsychoticagebruik zijn dementiegerelateerde gedragsproblemen. Internationale richtlijnen raden aan om voorzichtig om te gaan met antipsychotica voor gedragsproblemen bij dementie ( uk/pdf/sign86.pdf) (21). Antipsychotica zijn niet geregistreerd ( off-label use ) voor dementiegerelateerde gedragsproblemen. Enkele aanbevelingen Volgens evidentiegebaseerde richtlijnen blijven niet-farmacologische interventies de eerste keuze

5 Antipsychotica voor gedragsproblemen bij dementie: evidentie versus de praktijk 5 bij dementiegerelateerde gedragsproblemen, ondanks de zwakke evidentie (5). De kwaliteit van de bestaande studies voor (atypische) antipsychotica is meer hoogstaand, maar de beperkte doeltreffendheid voor dementiegerelateerde gedragsproblemen en het ongunstige bijwerkingenprofiel overschaduwen het gebruik bij ouderen. Antipsychotica kunnen een beperkte, maar statistisch significante verbetering opleveren bij ernstige agressie, alsook bij psychose in het kader van dementie. Roep- en doolgedrag en apathie reageren niet op antipsychotica. Concreet wordt enkel een kortdurend gebruik ( drie maanden) aanbevolen voor ernstige vormen van agitatie/agressie, psychotische symptomen of wanneer de niet-medicamenteuze aanpak blijft falen. De dosis moet zo laag mogelijk gehouden worden. Voor de algemene aanpak van dementiegerelateerde gedragsproblemen bij ouderen met dementie bestaan er in België tot op heden geen duidelijke aanbevelingen of richtlijnen. De Hoge Gezondheidsraad heeft in 2011 adviezen geformuleerd over De impact van psychofarmaca op de gezondheid met een bijzondere aandacht voor ouderen ( input/download?func = downloadfile&recordoid = &fileOId = ). In Nederland beschikt de vereniging voor verpleeghuisartsen en specialisten ouderengeneeskunde over een richtlijn Probleemgedrag ( nl/wp-content/uploads/2011/04/nvva-richtlijnprobleemgedrag.pdf). Een belangrijke aanbeveling blijft het juist beschrijven van dementiegerelateerde gedragsproblemen aan de hand van een van de gedefinieerde clusters (zie Inleiding), wat leidt tot een juiste inschatting van het probleemgedrag. Bovendien pleit men ervoor om het probleemgedrag bij ouderen met dementie in te schalen wat betreft de ernstgraad, namelijk mild, matig of ernstig. De ernstgraad heeft niet alleen te maken met de lijdenslast ( impairment ) die het betreffende symptoom meebrengt bij de oudere met dementie, maar houdt eveneens rekening met de last die het symptoom berokkent aan de omgeving van de oudere. Een mogelijke schaal om gedragsproblemen te inven tariseren en de ernstgraad te meten, is de Neuro psychiatrische Vragenlijst (Neuropsychiatric Inventory (NPI) of de verkorte Neuropsychiatric Inventory Questionnaire (NPI-Q)) ( wp-content/uploads/2011/04/nvva-richtlijn-probleemgedrag.pdf). Dit gevalideerde instrument bestaat uit twaalf symptomen: wanen, hallucinaties, agitatie/ agressie, depressie, angst, euforie, apathie, ontremd gedrag, prikkelbaarheid, doelloos repetitief gedrag, nachtelijke onrust en eetlustverandering. Elk symptoom wordt gescoord op frequentie en ernst. De NPI-Q wordt tot op heden vooral onderzoeksmatig gebruikt en heeft nog geen ingang gevonden in de praktijk als screeningsinstrument voor dementiegerelateerde gedragsproblemen. Een bijzonder aandachtspunt bij het voorschrijven van antipsychotica bij ouderen met dementie is de verhoogde mortaliteit die verder toeneemt bij chronisch gebruik. Het ondernemen van afbouw blijft noodzakelijk om niet-rationeel en langdurig gebruik van antipsychotica te vermijden. Een afbouwpoging moet systematisch ondernomen worden om te kunnen differentiëren tussen ouderen die wel en niet gebaat zullen zijn bij de verdere toediening van antipsychotica. Besluit Antipsychotica zijn niet geregistreerd voor de behandeling van gedragsproblemen bij dementie. Ze hebben een beperkte doeltreffendheid binnen de ruime cluster van gedragsproblemen. De bestaande evidentie toont een beperkte werkzaamheid aan voor ernstige agressie en psychose. Het risico-batenprofiel bij ouderen met dementie is echter vaak ongunstig, met een risico op verhoogde mortaliteit dat toeneemt bij chronisch gebruik (1% oversterfte per jaar). Bijgevolg moet elk antipsychoticagebruik bij ouderen met dementie én gedragsproblemen individueel afgewogen worden. Ook internationale richtlijnen wijzen op het waakzame gebruik van antipsychotica bij ouderen met dementie. Concreet wordt enkel een kortdurend gebruik aanbevolen ( drie maanden) voor ernstige vormen van agitatie/agressie, psychotische symptomen of wanneer de niet-medicamenteuze aanpak blijft falen. Systematische herevaluatie en afbouw worden aanbevolen om niet-rationeel, alsook langdurig gebruik van antipsychotica bij ouderen met dementie te beperken. Mededeling Geen belangenconflict en geen financiële ondersteuning gemeld.

6 6 M. Azermai, T. Declerq, M. Petrovic Abstract?????????????????????? The appropriateness of antipsychotic drugs for the treatment of Behavioural and Psychological Problems of Dementia (BPSD) is a controversial topic. Evidence suggests modest, limited efficacy within the broad BPSD spectrum, especially for severe aggression and psychosis. However, the risk-benefit profile in older people with dementia is often unfavorable, with an increased mortality risk that even further increases with chronic use (1% excess mortality per year). Therefore, international guidelines advise to minimize antipsychotic use in older people; to initiate antipsychotics only in severe distress after individual risk-benefit analysis; and to limit treatment duration with attempts of discontinuation. Literatuur 1. Lyketsos CG, Lopez O, Jones B, Fitzpatrick AL, Breitner J, DeKosky S. Prevalence of neuropsychiatric symptoms in dementia and mild cognitive impairment: results from the cardiovascular health study. JAMA 2002; 288: Petrovic M, Hurt C, Collins D, et al. Clustering of behavioural and psychological symptoms in dementia (BPSD): a European Alzheimer s disease consortium (EADC) study. Acta Clin Belg 2007; 62: Briesacher BA, Limcangco MR, Simoni-Wastila L, et al. The quality of antipsychotic drug prescribing in nursing homes. Arch Intern Med 2005; 165: Vander Stichele R, Van de Voorde C, Elseviers MM, et al. Medication use in Belgian rest and nursing homes, KCE reports vol. 47A. 5. Azermai M, Petrovic M, Elseviers MM, Bourgeois J, Van Bortel LM, Vander Stichele RH. Systematic appraisal of dementia guidelines for the management of behavioural and psychological symptoms. Ageing Res Rev 2012; 11: Azermai M, Elseviers M, Petrovic M, Van Bortel L, Vander Stichele R. Geriatric drug utilisation of psychotropics in Belgian nursing homes. Hum Psychopharmacol 2011; 26: Elseviers MM, Vander Stichele RR, Van Bortel L. Drug utilization in Belgian nursing homes: impact of residents and institutional characteristics. Pharmacoepidemiol Drug Saf 2010; 19: Azermai M, Elseviers M, Petrovic M, Van Bortel L, Vander Stichele R. Assessment of antipsychotic prescribing in Belgian nursing homes. Int Psychogeriatr 2011; 23: Schneider LS, Dagerman K, Insel PS. Efficacy and adverse effects of atypical antipsychotics for dementia: meta-analysis of randomized, placebo-controlled trials. Am J Geriatr Psychiatry 2006; 14: Ballard C, Margallo-Lana M, Juszczak E, et al. Quetiapine and rivastigmine and cognitive decline in Alzheimer s disease: randomised double blind placebo controlled trial. BMJ 2005; 330: Ballard C, Lana MM, Theodoulou M, et al. A randomised, blinded, placebo-controlled trial in dementia patients continuing or stopping neuroleptics (the DART-AD trial). PLoS Med 2008; 5: e Lonergan E, Luxenberg J, Colford J. Haloperidol for agitation in dementia. Cochrane Database Syst Rev 2002: CD Ballard C, Howard R. Neuroleptic drugs in dementia: benefits and harm. Nat Rev Neurosci 2006; 7: Ballard C, Waite J. The effectiveness of atypical antipsychotics for the treatment of aggression and psychosis in Alzheimer s disease. Cochrane Database Syst Rev 2006: CD Sultzer DL, Davis SM, Tariot PN, et al. Clinical symptom responses to atypical antipsychotic medications in Alzheimer s disease: phase 1 outcomes from the CATIE-AD effectiveness trial. Am J Psychiatry 2008; 165: Ballard C, Hanney ML, Theodoulou M, et al. The dementia antipsychotic withdrawal trial (DART-AD): long-term follow-up of a randomised placebo-controlled trial. Lancet Neurol 2009; 8: Banerjee S. An independent report commissioned and funded by the Department of Health. The use of antipsychotic medication for people with dementia: time for action, Declercq T, Petrovic M, Azermai M, et al. Withdrawal versus continuation of chronic antipsychotic drugs for behavioural and psychological symptoms in older people with dementia. Cochrane Database Syst Rev 2013; 3: CD Azermai M, Petrovic M, Engelborghs S, et al. The effects of abrupt antipsychotic discontinuation in cognitively impaired older persons: a pilot study. Aging Ment Health 2013; 17: Azermai M, Vander Stichele RR, Van Bortel LM, Elseviers MM. Barriers to antipsychotic discontinuation in nursing homes: an exploratory study. Aging Ment Health 2014; 18: National Institute for Health and Clinical Excellence. The NICE-SCIE guideline on supporting people with dementia and their carers in health and social care, 2007.

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe Psychofarmaca bij de ouderen Waarom slikken zij? A. D Hooghe Psychofarmaca Benzodiazepines en aanverwanten Antidepressiva Antipsychotica Antipsychotica Assessment of antipsychotic prescribing in Belgian

Nadere informatie

Casus. Weg met psychofarmaca. Number Needed to Treat ±5 26-11- 12

Casus. Weg met psychofarmaca. Number Needed to Treat ±5 26-11- 12 Casus Weg met psychofarmaca Pr Frans Verhey Alzheimer Centrum Limburg Maastricht University Medical Center 82 jarige man myocardinfarct Vanaf enkele jaren Alzheimer, met wanen Thuis, op wachtlijst voor

Nadere informatie

DE AANPAK VAN GEDRAGSSTOORNISSEN BIJ OUDEREN MET DEMENTIE IN EEN WZC

DE AANPAK VAN GEDRAGSSTOORNISSEN BIJ OUDEREN MET DEMENTIE IN EEN WZC DE AANPAK VAN GEDRAGSSTOORNISSEN BIJ OUDEREN MET DEMENTIE IN EEN WZC Infomoment voor huisartsen en verplegend personeel van WZC Sint-Camillus in Wevelgem Dokters Fien Dendoncker en Jan Vanroose 25/09/2014

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

Pharmacologische behandeling delirium. Etienne Joosten UZ GHB

Pharmacologische behandeling delirium. Etienne Joosten UZ GHB Pharmacologische behandeling delirium Etienne Joosten UZ GHB Wat is een delirium? CAM 1. Acuut begin en wisselend verloop a) acute veranderingen gaande van enkele uren tot dagen tov aanvankelijke toestand

Nadere informatie

Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking

Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Congres Mind the Body 12 februari 2015 Barber Tinselboer, AVG s Heeren Loo locatie Apeldoorn Inhoud Casus Medicatie en de cliënt met een verstandelijke

Nadere informatie

Waarom schrijven specialisten ouderen- geneeskunde psychofarmaca voor?

Waarom schrijven specialisten ouderen- geneeskunde psychofarmaca voor? UMCG Waarom schrijven specialisten ouderen- geneeskunde psychofarmaca voor? Verenso Jaarcongres 2011 Dr. S.U. Zuidema (Sytse) Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde UMC St Radboud Nijmegen Afdeling Huisartsgeneeskunde

Nadere informatie

Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge. Wie ben ik??

Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge. Wie ben ik?? Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge Wie ben ik?? Specialist ouderengeneeskunde Hoofd opleidingsinstituut specialisme ouderengeneeskunde

Nadere informatie

VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS

VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS OVER MIJ Veiligheid & voorschrijven van medicatie 6-11-2014 2 IK ZAL HET VANDAAG HEBBEN OVER Onderzoek doen OF waarom onderzoek doen leuk is en soms

Nadere informatie

Succesvol afbouwen benzodiazepines bij ouderen

Succesvol afbouwen benzodiazepines bij ouderen Succesvol afbouwen benzodiazepines bij ouderen Prof. dr. Mirko Petrovic Dienst Geriatrie Universitair Ziekenhuis Gent Het 3 e Landelijk Valsymposium, AMC Amsterdam, 05 november, 2015 Prescribing in Homes

Nadere informatie

30-06-2015 1. Is er over 10 jaar nog plek voor antipsychotica bij mensen met dementie? Inhoud. Is er over 10 jaar nog plek voor antipsychotica?

30-06-2015 1. Is er over 10 jaar nog plek voor antipsychotica bij mensen met dementie? Inhoud. Is er over 10 jaar nog plek voor antipsychotica? Samenwerkende academische netwerken ouderenzorg (SANO) UNO-UMCG feliciteert UNC-ZH Is er over 10 jaar nog plek voor antipsychotica bij mensen met dementie? Sytse Zuidema, specialist ouderengeneeskunde

Nadere informatie

CEREBROVASCULAIRE ACCIDENTEN BIJ DEMENTERENDEN

CEREBROVASCULAIRE ACCIDENTEN BIJ DEMENTERENDEN BIJLAGE : ATYPISCHE ANTIPSYCHOTICA EN HET RISICO OP CEREBROVASCULAIRE ACCIDENTEN BIJ DEMENTERENDEN F. BOUCKAERT 1,3, J. DE LEPELEIRE 2, D. BAMELIS 3, M. BURIN 3, D. LIESSENS 3, A. HAEKENS 3, L. LEMEY 3

Nadere informatie

Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015

Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Even voorstellen Psychische klachten: neuropsychiatrische symptomen (NPS) De laatste

Nadere informatie

Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen

Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen CineMec Ede 29-5-2015 Dr. Martin Kat (ouderen)psychiater Amsterdam/Alkmaar psykat@hetnet.nl Med. Centrum Alkmaar Afd. Klin. Geriatrie Praktijk Amsterdam Experiment!

Nadere informatie

Een kwestie van maatwerk

Een kwestie van maatwerk Medicamenteuze interventies ter vermindering van agressief gedrag Een kwestie van maatwerk Dr Rob Heerdink Pharmacoepidemiology & Clinical Pharmacology Utrecht Institute for Pharmaceutical Sciences Universiteit

Nadere informatie

CONCERN. Inleiding: Inleiding: Doelstelling: Gevolgen van NPS: Een beloopstudie naar probleemgedrag bij mensen met dementie in de huisartspraktijk

CONCERN. Inleiding: Inleiding: Doelstelling: Gevolgen van NPS: Een beloopstudie naar probleemgedrag bij mensen met dementie in de huisartspraktijk CONCERN Een beloopstudie naar probleemgedrag bij mensen met dementie in de huisartspraktijk UKON symposium 15 april 2014 Petra Borsje Specialist ouderengeneeskunde Thebe Junior onderzoeker Radboudumc Nijmegen

Nadere informatie

alrisico, mobiliteit en edicatie

alrisico, mobiliteit en edicatie alrisico, mobiliteit en edicatie Shanty Sterke 23 november 2015 Normale looppatroon heelstrike foot flat midstance heel strike heel foot flat off midstance heel off toe off midswing heelstrike http://jeugdjournaal.nl/item/656286-oma-van-91-jaar-rent-marathon.html

Nadere informatie

De toepassing van antipsychotica bij demente ouderen

De toepassing van antipsychotica bij demente ouderen De toepassing van antipsychotica bij demente ouderen Inleiding Neuropsychiatrische verschijnselen, zoals agitatie, agressie, wanen en hallucinatie, komen veelvuldig voor bij demente ouderen. Naast niet-medicamenteuze

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

Criteria om kwaliteit van medicatie te meten

Criteria om kwaliteit van medicatie te meten Criteria om kwaliteit van medicatie te meten Prof. Dr. R. Vander Stichele Heymans Instituut voor Farmacologie, Universiteit van Gent Antwerpen, 15 september 2012 Conflict of Interest Statement Als huisarts,

Nadere informatie

2. Inleiding antipsychotica

2. Inleiding antipsychotica 2. Inleiding antipsychotica 2.1 Geneesmiddelengroep Binnen de antipsychotica onderscheiden we de klassieke/typische en de atypische antipsychotica. Er zijn geen eenduidig omschreven criteria om beide klassen

Nadere informatie

Het beloop van gedragsproblemen bij oudere verpleeghuispatiënten met dementie die worden behandeld met antipsychotica*

Het beloop van gedragsproblemen bij oudere verpleeghuispatiënten met dementie die worden behandeld met antipsychotica* Het beloop van gedragsproblemen bij oudere verpleeghuispatiënten met dementie die worden behandeld met antipsychotica* Drs. Bart C. Kleijer, onderzoeker UMC Utrecht, afdeling Geriatrie en Stichting Aveant,

Nadere informatie

Kleinschaligheid binnen grootschaligheid

Kleinschaligheid binnen grootschaligheid Kleinschaligheid binnen grootschaligheid effekten bij verpleeghuisbewoners H.A. Dercksen, specialist ouderengeneeskunde Context onderzoek Lokatie het Zonnehuis van Zorgcombinatie Zwolle Oudbouw grootschalige

Nadere informatie

Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen. Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker

Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen. Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker Congres Focus op onderzoek Utrecht 22 juni 2015 Inhoud presentatie

Nadere informatie

Antipsychotica. [ Geneesmiddelbeoordeling voor de kwetsbare oude patiënt in het Farmacotherapeutisch Kompas ]

Antipsychotica. [ Geneesmiddelbeoordeling voor de kwetsbare oude patiënt in het Farmacotherapeutisch Kompas ] Antipsychotica [ Geneesmiddelbeoordeling voor de kwetsbare oude patiënt in het Farmacotherapeutisch Kompas ] Projectgroep Drs. A.L. van Ojik, projectapotheker Dr. P.A.F. Jansen, geriater klinisch farmacoloog

Nadere informatie

Ontremd Dement. Seksueel Ontremd Gedrag in Verpleeghuizen bij Mensen met Dementie. Een Verstoorde Impulscontrole? Inhibited in Dementia

Ontremd Dement. Seksueel Ontremd Gedrag in Verpleeghuizen bij Mensen met Dementie. Een Verstoorde Impulscontrole? Inhibited in Dementia Ontremd Dement Seksueel Ontremd Gedrag in Verpleeghuizen bij Mensen met Dementie. Een Verstoorde Impulscontrole? Inhibited in Dementia Sexual Disinhibited Behaviour on people with Dementia Living in Nursinghomes.

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

Omgaan met ongewenst gedrag bij Dementie

Omgaan met ongewenst gedrag bij Dementie Omgaan met ongewenst gedrag bij Dementie Bunnik 30-4-2015 Dr. Martin Kat (ouderen)psychiater Amsterdam/Alkmaar psykat@hetnet.nl inhoud Ongewenst gedrag bij dementie: definitie Neuropsychiatrische stoornissen:

Nadere informatie

Gebruik psychofarmaca en alternatieven?

Gebruik psychofarmaca en alternatieven? Gebruik psychofarmaca en alternatieven? Sytse Zuidema, specialist ouderengeneeskunde Hoogleraar ouderengeneeskunde en dementie Afdeling huisartsgeneeskunde UMCG Minisymposium farmacotherapie bij ouderen

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen met cognitieve achteruitgang

Probleemgedrag bij ouderen met cognitieve achteruitgang Probleemgedrag bij ouderen met cognitieve achteruitgang Tom Declercq MD Huisarts Praktijkassistent Vakgroep Huisartsgeneeskunde en ELGZ UGent Majda Azermai RN MSc PhD Verpleegkundige & researcher klinische

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Werkzaamheid en bijwerkingen van antipsychotica voor neuropsychiatrische symptomen bij dementie; een systematische review

Werkzaamheid en bijwerkingen van antipsychotica voor neuropsychiatrische symptomen bij dementie; een systematische review verhoogde valneiging. In reviews wordt beschreven dat atypische antipsychotica minder extrapiramidale bijwerkingen hebben, 1 2 maar toch even werkzaam zouden zijn als klassieke antipsychotica. Recent waarschuwden

Nadere informatie

Bewegingsstoornissen bij jong volwassenen met schizofrenie. GROUP Symposium Ypsilon en Anoiksis 22 januari 2010 J. Koning, AIOS Symforagroep

Bewegingsstoornissen bij jong volwassenen met schizofrenie. GROUP Symposium Ypsilon en Anoiksis 22 januari 2010 J. Koning, AIOS Symforagroep Bewegingsstoornissen bij jong volwassenen met schizofrenie GROUP Symposium Ypsilon en Anoiksis 22 januari 2010 J. Koning, AIOS Symforagroep Hoofdboodschap Ondanks de introduc/e van nieuwere types an/psycho/ca

Nadere informatie

Gebruik van antidepressiva en antipsychotica in de rusthuizen Persconferentie 12 mei 2011

Gebruik van antidepressiva en antipsychotica in de rusthuizen Persconferentie 12 mei 2011 Gebruik van antidepressiva en antipsychotica in de rusthuizen Persconferentie 12 mei 2011 Als gevolg van de studie Geneesmiddelengebruik in rusthuizen: grote verschillen 1 en de ontmoetingen met de rustoordsector

Nadere informatie

Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie. Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC)

Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie. Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC) Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC) overzicht Detectie van dementie - cognitieve screening in de eerste lijn - ADL evaluatie

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Medicatie bij dementie

Medicatie bij dementie Medicatie bij dementie Dementie Dementie is een ernstige ziekte die de duur van het leven bekort Tijdens beloop kunnen allerlei problemen ontstaan Een behandeling die gericht is op herstel bestaat niet

Nadere informatie

Pub u l b ic i at a i t e i s

Pub u l b ic i at a i t e i s Internationale publicaties (Peer ( Peer-reviewed reviewed journal articles) Castelein S, Gaag M van der, Bruggeman R, Busschbach JT van, Wiersma, D. Empowerment in People with Psychotic Disorders: A Comparison

Nadere informatie

Totstandkoming project

Totstandkoming project NOGGGG Func/onele binding Gent- Deinze Werken aan een efficiënter en effectiever beleid van psychofarmaca in woon-zorgcentra Dirk De Meester Hoofd zorgverlening WZC Leiehome residentiële ouderenzorg op

Nadere informatie

Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang?

Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang? Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang? Pieter Hoekstra Kinder- en jeugdpsychiatrie Accare, Universitair Centrum voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie Groningen Relaties

Nadere informatie

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn Het zijn net gewone mensen Voorstellen Julia Machielsen (POH-GGZ/verpleegkundig specialist GGZ) Ingrid Houtman (Huisarts/Kaderarts

Nadere informatie

Chemotherapie en stolling

Chemotherapie en stolling Chemotherapie en stolling Therapie, preventie en risicofactoren Karen Geboes UZ Gent 4 december 2015 Avastin en longembolen: hoe behandelen en Avastin al dan niet verder? Chemotherapie en stolling: Therapie,

Nadere informatie

Acute ingrijpmedicatie. Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht

Acute ingrijpmedicatie. Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht Acute ingrijpmedicatie Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht Disclosure Maarten Bak Speaker fees received from: Astra Zeneca, Lundbeck Positions

Nadere informatie

Handreiking. Dementie

Handreiking. Dementie Handreiking Dementie Handreiking Dementie Doelgroep Ouderen met (een verdenking op) geheugen en overige cognitieve stoornissen die van invloed zijn op het dagelijkse leven. Diagnostiek (huisarts, wijkverpleegkundige)

Nadere informatie

NEUROPSYCHIATRISCHE SYMPTOMEN BIJ M.PARKINSON

NEUROPSYCHIATRISCHE SYMPTOMEN BIJ M.PARKINSON NEUROPSYCHIATRISCHE SYMPTOMEN BIJ M.PARKINSON - SLAAPSTOORNISSEN - STEMMINGSSTOORNISSEN - PSYCHOTISCHE SYMPTOMEN / DELIER - MCI / PDD W.Garenfeld 24092014 SLAAPSTOORNISSEN BIJ M.PARKINSON PREVALENTIE:

Nadere informatie

Vroege interventies voor mensen met dementie en hun mantelzorgers

Vroege interventies voor mensen met dementie en hun mantelzorgers Improving Mental Health by Sharing Knowledge Vroege interventies voor mensen met dementie en hun mantelzorgers hall Anne Margriet Pot Hoogleraar Ouderenpsychologie, VU Amsterdam, Programmahoofd Ouderen

Nadere informatie

Samenvatting BPSD (behavioural and psychological symptoms of dementia) of gedragsmatige en psychiatrische symptomen bij dementie is bij de huisartsen

Samenvatting BPSD (behavioural and psychological symptoms of dementia) of gedragsmatige en psychiatrische symptomen bij dementie is bij de huisartsen Samenvatting BPSD (behavioural and psychological symptoms of dementia) of gedragsmatige en psychiatrische symptomen bij dementie is bij de huisartsen een nog onbekende afkorting, maar een vaak voorkomende

Nadere informatie

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG)

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Bowman, L. (2006) "Validation of a New Symptom Impact Questionnaire for Mild to Moderate Cognitive Impairment." Meetinstrument Patient-reported

Nadere informatie

Stapsgewijze aanpak van probleemgedrag bij dementie*

Stapsgewijze aanpak van probleemgedrag bij dementie* Stapsgewijze aanpak van probleemgedrag bij dementie* Een clustergerandomiseerde gecontroleerde trial Marjoleine J.C. Pieper, Anneke L. Francke, Jenny T. van der Steen, Erik J.A. Scherder, Jos W.R. Twisk,

Nadere informatie

De 3D,s POH 02-04-2014

De 3D,s POH 02-04-2014 De 3D,s POH 02-04-2014 Doelstelling Onderscheid delier, dementie en depressie Vroegtijdig herkennen/signaleren van een delier. Behandeling delier Delier Dementie Depressie Casus Een 70-jarige vrouw wordt

Nadere informatie

Charlotte Griffioen. Opioïd gebruik bij ouderen. Wetenschapsdag SANO in Maastricht 2016

Charlotte Griffioen. Opioïd gebruik bij ouderen. Wetenschapsdag SANO in Maastricht 2016 Opioïd gebruik bij ouderen Charlotte Griffioen Specialist Ouderengeneeskunde bij Novicare Promovenda, afd. Public Health en Eerstelijnsgeneeskunde, LUMC Wetenschapsdag SANO in Maastricht 2016 Disclosure

Nadere informatie

Ontwikkeling van de vragenlijst Betrouwbaarheid en validiteit

Ontwikkeling van de vragenlijst Betrouwbaarheid en validiteit 109 Samenvatting 110 Inleiding Dit proefschrift beschrijft de ontwikkeling van een vragenlijst die door patiënten zelf in te vullen is om zowel gewenste (effectiviteit) als ongewenst effecten (bijwerkingen/tolerabiliteit)

Nadere informatie

Metabool syndroom. Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt?

Metabool syndroom. Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt? Metabool syndroom Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt? Even voorstellen Casper Jansen Specialist ouderengeneeskunde Centrum voor ouderenpsychiatrie GGNet Sanne Wassink-Vossen Verpleegkundig

Nadere informatie

Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de medicamenteuze aanpak van dementie, gevolgd door de Transparantiefiche van juli 2008.

Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de medicamenteuze aanpak van dementie, gevolgd door de Transparantiefiche van juli 2008. Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de medicamenteuze aanpak van dementie, gevolgd door de Transparantiefiche van juli 2008. Dementie Zoekdatum tot 15 september 2015 Epidemiologie De

Nadere informatie

Staken antihypertensiva bij ouderen. Groot Haags Geriatrie Referaat oktober 2016 Marielle Hofman, aios geriatrie

Staken antihypertensiva bij ouderen. Groot Haags Geriatrie Referaat oktober 2016 Marielle Hofman, aios geriatrie Staken antihypertensiva bij ouderen Groot Haags Geriatrie Referaat oktober 2016 Marielle Hofman, aios geriatrie 2 Vragen Zou u antihypertensiva staken bij een geriatrische patiënt met hypertensie en een

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Jonge mensen met een dementie: Een bijzondere doelgroep

Jonge mensen met een dementie: Een bijzondere doelgroep Jonge mensen met een dementie: Een bijzondere doelgroep Sandra Hazebroek, GZ-Psycholoog Christian Bakker, GZ-psycholoog Florence, Lokatie Mariahoeve Expertisecentrum voor jonge mensen met een dementie

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Elektroconvulsieve behandeling van gedragsproblemen bij ouderen met dementie

Elektroconvulsieve behandeling van gedragsproblemen bij ouderen met dementie gevalsbeschrijving Elektroconvulsieve behandeling van gedragsproblemen bij ouderen met dementie b.l.i.a.m. kramer, t. albronda, d.l clarenbach-wierda samenvatting Gedragsproblemen bij ouderen met dementie

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Probleemgedrag. Gebruik van psychofarmaca. Psychofarmaca gebruik bij demenee: Factoren en ahouwen.

Probleemgedrag. Gebruik van psychofarmaca. Psychofarmaca gebruik bij demenee: Factoren en ahouwen. Probleemgedrag Psychofarmaca gebruik bij demenee: Factoren en ahouwen. Dr. RB. Wetzels VOSON Afdeling ELG Radboudumc Pleyade Arnhem Gebruik van psychofarmaca type medica1e Nederland Oostenrijk Finland

Nadere informatie

Gezonde voeding en voldoende beweging ook voor ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit 12-11, Active Ageing 2015

Gezonde voeding en voldoende beweging ook voor ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit 12-11, Active Ageing 2015 Gezonde voeding en voldoende beweging ook voor ouderen Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit 12-11, Active Ageing 2015 Waar hebben we het over? Gezonde voeding Nieuwe richtlijnen Gezondheidsraad

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de medicamenteuze aanpak van dementie, gevolgd door de Transparantiefiche van juli 2008.

Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de medicamenteuze aanpak van dementie, gevolgd door de Transparantiefiche van juli 2008. Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de medicamenteuze aanpak van dementie, gevolgd door de Transparantiefiche van juli 2008. Dementie Publicatiedatum tot 1 september 2014 Epidemiologische

Nadere informatie

Huisarts of hometrainer?

Huisarts of hometrainer? Huisarts of hometrainer? In het literatuuroverzicht werden zes studies opgenomen. Vier studies onderzochten het effect van training op ziekteverzuim, drie daarvan bestudeerden tevens de effecten op klachten

Nadere informatie

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige Cindy Kenis Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige UZ Leuven, België Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken Introductie (1) Definitie Comprehensive Geriatric

Nadere informatie

Gedragsproblematiek bij dementie: een uitdaging!?

Gedragsproblematiek bij dementie: een uitdaging!? Gedragsproblematiek bij dementie: een uitdaging!? Martin Smalbrugge, specialist ouderengeneeskunde & onderzoeker Sandra Zwijsen, psycholoog & onderzoeker Wat gaan we vandaag doen? Warming up Gevolgen gedragsproblematiek

Nadere informatie

Psychofarmacologie bij kinderen en jongeren voor niet-kinder- & jeugdpsychiaters: Is dit wel een goed idee? Dr. Daniel Neves Ramos ZNA UKJA

Psychofarmacologie bij kinderen en jongeren voor niet-kinder- & jeugdpsychiaters: Is dit wel een goed idee? Dr. Daniel Neves Ramos ZNA UKJA Psychofarmacologie bij kinderen en jongeren voor niet-kinder- & jeugdpsychiaters: Is dit wel een goed idee? Dr. Daniel Neves Ramos ZNA UKJA Casus 4 Op de wachtpost komt een oproep binnen van wanhopige

Nadere informatie

EVIDENCE BASED BEHANDELEN ZONDER EVIDENCE. Esther van de Glind, geriater i.o. Margot van Dongen, geriater i.o. Henk Kruithof, geriater

EVIDENCE BASED BEHANDELEN ZONDER EVIDENCE. Esther van de Glind, geriater i.o. Margot van Dongen, geriater i.o. Henk Kruithof, geriater EVIDENCE BASED BEHANDELEN ZONDER EVIDENCE Esther van de Glind, geriater i.o. Margot van Dongen, geriater i.o. Henk Kruithof, geriater Wat gaan we doen? Quiz Inleiding EBM Toelichting poseybed Opzetten

Nadere informatie

Medicatieveiligheid in verpleeg- en verzorgingshuizen. Patricia van den Bemt

Medicatieveiligheid in verpleeg- en verzorgingshuizen. Patricia van den Bemt Medicatieveiligheid in verpleeg- en verzorgingshuizen Patricia van den Bemt 25-11-2011 risico s 300 potentieel vermijdbare doden tijdens opname door medicatiefouten per jaar: 190 per 10 milj. Inw. 1000

Nadere informatie

VZP bij beginnende dementie. Myriam De Schynkel Dementiecoach

VZP bij beginnende dementie. Myriam De Schynkel Dementiecoach VZP bij beginnende dementie Myriam De Schynkel Dementiecoach Overzicht Context Wat kan je doen? Definitie VZP Timing VZP VZP in ziekenhuis: implementatie in verschillende trajecten: Diagnostiek, Cognufit,

Nadere informatie

III Identificatie van de geneesheer die verantwoordelijk is voor de behandeling (naam, voornaam, adres, RIZIV-nummer):

III Identificatie van de geneesheer die verantwoordelijk is voor de behandeling (naam, voornaam, adres, RIZIV-nummer): BIJLAGE A: Model van formulier voor eerste aanvraag: Formulier voor eerste aanvraag tot terugbetaling van EXELON pleisters voor transdermaal gebruik ( 4680000 van hoofdstuk IV van het K.B. van 21 december

Nadere informatie

determinanten van agressie bij dementie Lonneke Schuurmans VOVA Onderzoek & Onderwijsdag 2009

determinanten van agressie bij dementie Lonneke Schuurmans VOVA Onderzoek & Onderwijsdag 2009 determinanten van agressie bij dementie Lonneke Schuurmans VOVA Onderzoek & Onderwijsdag 2009 Opbouw Presentatie Inleiding definitie & prevalentie relevantie vraagstelling Methode zoekstrategie Resultaten

Nadere informatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Behandeling van Psychose De rol van medicatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Behandeling van Psychose De rol van medicatie Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Geautomatiseerde medicatiereviews bij polyfarmacie patiënten in de eerstelijn: een retrospectieve studie Eerstelijnsgeneeskunde (ELG) Radboudumc

Geautomatiseerde medicatiereviews bij polyfarmacie patiënten in de eerstelijn: een retrospectieve studie Eerstelijnsgeneeskunde (ELG) Radboudumc Geautomatiseerde medicatiereviews bij polyfarmacie patiënten in de eerstelijn: een retrospectieve studie Eerstelijnsgeneeskunde (ELG) Radboudumc Jorrit Harms OSV: Dr. Kees van Boven Inhoud Achtergrond

Nadere informatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek Symptomen 1:1 Ziekte Klassiek Geriatrische ziekte uiting Waarom? Ziektebeloop: Patiënten met bv. kanker, hartfalen, dementie. Lorenz KA Ann Int

Nadere informatie

Diagnostiek & preventie van dementie

Diagnostiek & preventie van dementie Diagnostiek & preventie van dementie Zeeland, 10 oktober 2013 Eric Moll van Charante, huisarts Afdeling Huisartsgeneeskunde AMC Nadelen vroegdiagnostiek 1. Fout-positieve diagnoses: onduidelijke consequenties

Nadere informatie

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Unrestricted research grantshire In het verleden

Nadere informatie

Antipsychotica en seksuele bijwerkingen: het afwegen van behandelingsstrategieën

Antipsychotica en seksuele bijwerkingen: het afwegen van behandelingsstrategieën Antipsychotica en seksuele bijwerkingen: het afwegen van behandelingsstrategieën Dr. Marrit K. de Boer Psychiater / onderzoeker Universitair Medisch Centrum Groningen Disclosure Twee studies die mede gefinancierd

Nadere informatie

Antipsychotica bij ouderen in woon-en zorgcentra: in kaart brengen van redenen voor opstart, duur van het gebruik en drempels voor stop

Antipsychotica bij ouderen in woon-en zorgcentra: in kaart brengen van redenen voor opstart, duur van het gebruik en drempels voor stop Antipsychotica bij ouderen in woon-en zorgcentra: in kaart brengen van redenen voor opstart, duur van het gebruik en drempels voor stop Hannah Govaert, Universiteit Gent Promotor: Prof. Dr. T. Christiaens,

Nadere informatie

Nurse versus physician-led care for the management of asthma

Nurse versus physician-led care for the management of asthma TRAM onderzoek Nurse versus physician-led care for the management of asthma Maarten C Kuethe1, Anja A P H Vaessen-Verberne1, Roy G Elbers2, Wim MC Van Aalderen3 1. Paediatrics, AMPHIA Hospital, Breda,

Nadere informatie

Psychofarmaca en QT-interval. Het inschatten van risico s aan de hand van casuïstiek

Psychofarmaca en QT-interval. Het inschatten van risico s aan de hand van casuïstiek Psychofarmaca en QT-interval Het inschatten van risico s aan de hand van casuïstiek Leerdoelen Na deze workshop weet u aan de hand van casus Wat het effect van verschillende psychofarmaca op het QTinterval

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 Om de herkenning van patiënten met depressieve stoornis in de eerste lijn te verbeteren wordt wel screening aanbevolen. Voorts worden pakketinterventies aanbevolen om de kwaliteit van zorg en de resultaten

Nadere informatie

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis IBOM-2 Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis Abeer Ahmad Ruth Mast Giel Nijpels Jacqueline Dekker Piet Kostense Jacqueline Hugtenburg Afdelingen Klinische

Nadere informatie

PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN

PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN In dit artikel wordt de plaats van antidepressiva in de aanpak van depressie in de eerste lijn bij volwassenen besproken.

Nadere informatie

Sterven bij dementie. studie arena 2011: sterven bij dementie 1. Progressie Alzheimer MMSE 30. vroeg mild matig ernstig. Prevalentie dementie

Sterven bij dementie. studie arena 2011: sterven bij dementie 1. Progressie Alzheimer MMSE 30. vroeg mild matig ernstig. Prevalentie dementie Prevalentie dementie Sterven bij dementie mannen vrouwen Prof.dr. WP (Wilco) Achterberg Hoogleraar Institutionele Zorg en Ouderengeneeskunde Afdeling Public health en Eerstelijnsgeneeskunde % populatie

Nadere informatie

UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? 30/04/2013. A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op

UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? 30/04/2013. A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Mijn innovatie is beter dan de concurrentie Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op Bijvoorbeeld: Mortaliteit Kwaliteit

Nadere informatie

Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners

Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners van Somatische en Psychogeriatrische Afdelingen Validation of the Depression List (DL) and the Geriatric

Nadere informatie

MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS

MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS Bipolaire stoornis (vroeger manisch-depressieve stoornis genoemd) wordt gekenmerkt door recidiverende episoden van manie/hypomanie en depressie. Een globale

Nadere informatie

Werkinstructies adverse events rapportage STOP-BPD studie

Werkinstructies adverse events rapportage STOP-BPD studie Werkinstructies adverse events rapportage STOP-BPD studie De STOP-BPD studie wordt uitgevoerd bij extreem prematuur geboren kinderen die los van deelname aan de studie een continu verhoogd risico hebben

Nadere informatie

Middelengebruik: Cannabisgebruik

Middelengebruik: Cannabisgebruik Middelengebruik: Cannabisgebruik Inleiding Cannabisgebruik geeft zowel gezondheidsrisico s, psychosociale gevolgen als wettelijke consequenties 1,2. Frequent gebruik van cannabis wordt geassocieerd met

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen Nikkie Aarts Afdeling Epidemiologie & Inwendige Geneeskunde 3 de Lustrum Farmacovigilantie Platform Nederland Dinsdag 19 mei 2015 Promotietraject In de dagelijkse

Nadere informatie

Psychofarmaca in woonzorgcentra: de ene stopt niet wat de andere start

Psychofarmaca in woonzorgcentra: de ene stopt niet wat de andere start Psychofarmaca in woonzorgcentra: de ene stopt niet wat de andere start Maarten Peeters, Faculteit Geneeskunde, KULeuven Promotor: Prof. dr. J. De Lepeleire, KULeuven Co-promotor: Prof. Dr. J. Craenen,

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN PALLIATIEVE ZORG Referentie. Rayner, L., Price, A., Hotopf, M., Higginson, I.J. (2011). The development of evidencebased

Nadere informatie