Concept Eindrapportage

Transcriptie

1 Cncept Eindrapprtage Mid-term Evaluatie Energy Valley Rapprt in pdracht van stichting Energy Valley Drs. Jan Dirk Gardenier Drs. Kay van der Ki 14 JANUARI 2008 CAB Martinikerkhf JH Grningen

2 Inhudspgave 1. Inleiding Aanleiding Interim Evaluatie Opzet Interim Evaluatie Beschrijving Energy Valley De levenscyclus van Energy Valley Schets bedrijvigheid energiesectr Inleiding Uitwerking vraagstelling Definitie energiesectr, werkgelegenheid en Energy Valley Resultaten Analyse werkgelegenheid en aantal vestigingen Energiesectr in de regi Energy Valley Dynamiek in de energiecluster Kenniscluster in Energy Valley Cnclusies sectrschets Database Analyse Inleiding Uitwerking vraagstelling Onderzeksgegevens Beperkingen Dcumentanalyse, Verwachtingskader Zelfduiding Studies Energy Valley werkplan Duiding betrkkenheid Energy Valley bij prjecten Resultaten Directe en indirecte betrkkenheid Duiding activiteiten Energy Valley Wat pvalt Analyse Investering en subsidievlume database Financieel: hefbm effect, verwachte werkgelegenheid Cnclusies Database Analyse De pijlers, utput Overig Kwalitatieve analyse Energy Valley Inleiding Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 1

3 4.2 Relevante bservaties kwalitatieve analyse Energy Valley Rllen en effect Uitbreiding Fcus en riëntatie Perspectieven p Energy Valley Rllen en netwerksturing Netwerken en Energy Valley Cmpetitive advantage Cnclusie Inleiding Verwachtingskader Relevante bservaties deelrapprtages Sltsm Branding Prjecten Energietransitie en duurzaamheid Kennis en Innvatie Cnventinele bedrijvigheid Fcus Reginaal vrdeel Aanbevelingen Bijlagen Bijlage 1. Partijen Energy Valley Platfrm Bijlage 2. Bedrijvenlijst werkgelegenheidsanalyse Bijlage 3. Methdlgische verantwrding werkgelegenheidsanalyse Bijlage 4. Prjectinventarisatie KNN milieu Bijlage 5. Subsidieregelingen in subsidie- en investeringdatabase Bijlage 6. Prjecten waarbij Energy Valley direct is betrkken Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 2

4 1. Inleiding Dit rapprt bevat het eindverslag interim evaluatie stichting Energy Valley, uitgeverd dr het CAB in pdracht van de stichting Energy Valley. Het rapprt is pgebuwd uit de bevindingen van drie deelrapprten: 1. Beschrijving dynamiek in de bedrijvigheid in de energiecluster. Gebruikmakend van een tweetal metingen van de werkgelegenheid in de energiecluster bracht het CAB deze dynamiek in kaart. Dr een relatie te leggen in het evaluatienderzek tussen ecnmische dynamiek en de bedrijven die participeren in prjecten waar k de stichting Energy Valley bij betrkken is kan wrden beredeneerd wat de rl van de stichting is en is geweest in de ttstandkming van deze ecnmische dynamiek evenals eventueel hieruit vrtvleiende werkgelegenheidsntwikkelingen. Deze verhandeling resulteerde in het deelrapprt Werkgelegenheid- en bedrijvigheidanalyse Energy Valley. 2. Analyse van een tweetal databases dat inzicht biedt in de cncrete utput van de stichting Energy Valley en in de financiële vlumes die gemeid zijn met Energy Valley prjecten. Er is k bekeken in heverre er k natinale en internatinale effecten zichtbaar zijn. Dit resulteerde in het deelrapprt Database analyse Energy Valley. 3. Analyse van de rl die de stichting speelt. Vr een belangrijk deel bestaan de activiteiten van de stichting uit cördinatie en branding. Deze activiteiten zijn achteraf meilijk te traceren. Het effect ervan is meestal ng meilijker vast te stellen. Het CAB nam interviews af met een aantal rganisaties waar de stichting cntact mee heeft gehad. Dit resulteerde in deelrapprt Kwalitatieve analyse Energy Valley. Elk deelrapprt kent zijn eigen tussencnclusie. De eerste twee deelrapprten hebben een sterk analytisch karakter. Het laatste deelrapprt cmbineert inzichten verkregen uit de twee analysen met een kwalitatieve analyse, gebaseerd p interviews met een aantal betrkken partijen. De stichting Energy Valley bestaat sinds 2003 en is vrtgekmen uit een studie in pdracht van de gemeente Grningen, tegen de achtergrnd van de splitsing van N.V. Nederlandse Gasunie. De stichting is in het leven gerepen m namens de verschillende betrkken private en publieke partijen cncrete invulling te geven aan de Energy Valley gedachte. De peratineel werkzaamheden van de stichting zijn ndergebracht bij het cördinatiebureau dat mmenteel bestaat uit 10 persnen. Het cördinatiebureau is samen met de betrkken prvincies, bedrijfspartijen en kennisinstellingen verantwrdelijk vr uitbuw van de energiecluster in het nrden van Nederland. De stichting is er zeer ged in geslaagd de regi te branden wat nder andere heeft geresulteerd in het feit dat energie een speerpunt van het reginale ecnmische beleid is gewrden (Pieken in de Delta), de Energy Valley regi nadrukkelijk nderdeel uitmaakt van het energietransitiebeleid, Energy Valley als praktijkvrbeeld vr mderne publiekprivate samenwerking wrdt beschuwd en de recente ndertekening van het energieqakkrd tussen de Energy Valley prvincies en het Rijk. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 3

5 In haar krte bestaansgeschiedenis heeft de stichting zeer veel activiteiten ntplid en een grt aantal prjecten begeleid. De stichting initieert, faciliteert en begeleid deze prjecten vanuit verschillende functinele rlpatrnen. Hierin blijkt de stichting bijznder effectief te zijn, wat nder andere blijkt uit de zeer grte subsidie- en investeringsvlumes die gemeid zijn met deze prjecten. Deze effectiviteit blijkt vral grt als deze vlumes wrden afgezet tegen het ttale subsidiebedrag dat de stichting Energy Valley ntving. De daadwerkelijke uitrl en implementatie van veel prjecten met in de kmende fase van de grnd kmen. Bezien vanuit een ntwikkelingsperspectief bevindt de stichting Energy Valley zich in de vergang van een piniersfase naar een cnslidatiefase. Deze piniersfase kmt naar vren in het brede karakter van prjecten in de prtfli en de peratinele riëntatie van de stichting. Het rapprt sluit af met een zestal aanbevelingen met betrekking tt vr Energy Valley relevante thema s en gecnstateerde prblematiek. 1.1 Aanleiding Interim Evaluatie De stichting Energy Valley werd in april 2003 pgericht als een publiek-privaat samenwerkingsverband van de Nederlandse Gasunie, de prvincies Grningen, Friesland en Drenthe, de gemeenten Grningen, Assen, Emmen, Leeuwarden, de Nrdelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM), de Rijksuniversiteit Grningen en de Nederlandse Aardlie Maatschappij. Energy Valley is een publiek privaat samenwerkingsverband dat als missie heeft de energieactiviteiten in Nrd-Nederland uit te laten greien tt een cluster van natinale en internatinale betekenis. Del is de ecnmie en werkgelegenheid van Nrd-Nederland te versterken dr de energieactiviteiten ptimaal te benutten. Energy Valley is gefundeerd p drie pijlers: 1. Energietransitie. 2. Kennis & innvatie. 3. Cnventinele energieactiviteiten. De stichting Energy Valley is pgericht m verheden, kennisinstellingen en het bedrijfsleven te begeleiden bij het vrmgeven en invullen van de strategische kers, z wrdt de samenhang en afstemming tussen verschillende initiatieven en prjecten gegarandeerd. De stichting Energy Valley bevindt zich inmiddels halverwege haar tweede subsidiefase, waarmee het tijd is te evalueren in heverre de stichting haar deleinden heeft gehaald, maar k he zij werkzaam is, he zij van buitenaf gepercipieerd wrdt en waar vral haar meerwaarde kan wrden gevnden. 1.2 Opzet Interim Evaluatie De stichting Energy Valley heeft het CAB gevraagd een interim evaluatie uit te veren naar de activiteiten. Dr de veelheid en diversiteit van de prjecten is er ng nvldende systematisch inzicht in de effecten, de schaal en de inhud van de activiteiten die wrden ntplid. Daarnaast wil men zicht krijgen p de rl en psitie die de stichting speelt. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 4

6 Deze interim evaluatie mvat de vlgende uitgangspunten: 1. Analyse van de ntwikkeling in het aantal vestigingen en werkgelegenheid in de energiecluster van 2003 tt Analyse van de prjecten die dr de stichting Energy Valley zijn geïnitieerd. Daarbij gaat het vrnamelijk m de uitstraling naar bedrijven en rganisaties in Nrd-Nederland en Nederland. Zwel de lpende prjecten als de prjecten die in de pijplijn zitten. 3. Kwalitatieve analyse en evaluatie van de stichting Energy Valley. 4. een zestal aanbevelingen vr de verdere ntpliing van de stichting Energy Valley en het Energy Valley initiatief. 1.3 Beschrijving Energy Valley Het prject Energy Valley kan cnceptueel wrden pgedeeld in drie dmeinen: 1. De regi Energy Valley. 2. De stichting Energy Valley. 3. Het cördinatiebureau Energy Valley. De regi Energy Valley besleg initieel de drie nrdelijke prvincies Grningen, Friesland en Drenthe. In 2006 is de Kp van Nrd Hlland hier bij aangeslten. Kaart 1.1. De regi Energy Valley. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 5

7 De stichting Energy Valley is de rganisatrische entiteit m de verdere uitbuw van de energiecluster in het nrden van Nederland te ndersteunen. De stichting is als vlgt pgebuwd: Schema 1.1. Organisatiestructuur Stichting Energy Valley. Raad van Tezicht Cördinatiebureau Begeleidingsgrep Gedeputeerden Overleg Energy Valley Platfrm De Raad van Tezicht kmt minimaal 4 maal per jaar bijeen nder leiding van de Cmmissaris van de Kningin van de prvincie Grningen en bestaat uit vertegenwrdigers van uit de plitiek, de kenniswereld en het bedrijfsleven. De begeleidingsgrep kmt maandelijks bijeen en bestaat uit vertegenwrdigers van de Energy Valley prvincies, de gemeente Grningen, het ministerie van EZ Nrd en de NOM. Bvendien schuiven vertegenwrdigers van een aantal grte markt- en kennispartijen aan. Het gedeputeerden verleg vindt tweemaal per jaar plaats. Hierin nemen de gedeputeerden van de Energy Valley prvincies zitting. Het Energy Valley platfrm kmt 8 tt 12 maal per jaar bijeen en det aan gezamenlijke marketing. Hierin heeft een grt aantal energiegerelateerde bedrijven uit de regi zitting (zie bijlage). Verder is de stichting Energy Valley vrzitter van: Het Energiekmpas, een verleg ver duurzaamheid waarin vertegenwrdigers van de nrdelijke prvincies, milieufederaties en kennisinstituten zitting nemen. Pwercncern, een verleg waarin circa 40 vertegenwrdigers uit energiegerelateerde rganisaties p persnlijke titel diverse energiethema s bespreken. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 6

8 1.4 De levenscyclus van Energy Valley Het Energy Valley initiatief lpt sinds De stichting Energy Valley prfiteerde p het mment van prichting en gedurende de levenslp van gunstige mstandigheden en van deltreffend handelen. We kunnen de levenscyclus van de stichting pdelen in een aantal fasen dat is drlpen, deze zijn in de vlgende figuur weergegeven: Figuur 1.1. Levenscyclus Energy Valley 2003 Startstudie Energy Valley Oprichting Stichting Energy Valley als publiek privaat partnerschap Branding & Psitinering OTC UKR Cnslidering prjectpartners Aanhaken publiekprivate partners EV I 2005 Cncretisering: Kp van Nrd Hlland Pieken in de Delta Energie transitiebeleid UKR Kmpas IAG PG IB MEP BSRI KN WF Prjecten Lbby p Deelgebieden Beleidsimpact Subsidie Bundeling prjecten vr subsidiegevers Prtwachter Netwerker Ambassadeur MEP naar SDE Waddenfnds Wegen in de vallei EnergieAkkrd Waddenfnds Bestuurlijke ruimte EV II Perspectief: 2008 Prgrammatische riëntatie Scherpere Fcus Aaneenschakelen deelclusters Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 7

9 De rsprng van Energy Valley ligt in een startstudie 1 die in pdracht van de gemeente Grningen is uitgeverd. Op de achtergrnd vltrk zich destijds de discussie en besluitvrming rndm de psplitsing van N.V. Nederlandse Gasunie, die mgelijk zu leiden tt een verhuizing van het hfdkantr. Hierp vlgde een peride waarin Energy Valley zichzelf zeer effectief p de bestuurlijke kaart zette. Middels een aantal cruciale cntactmmenten en een zeer hge bijdrage van het aantal haalbaarheidsstudies dat in het kader van de regeling Ondersteuning Transitie Calitie (OTC) in het Nrden werd verricht heeft Energy Valley zich natinaal p de plitieke kaart weten te zetten. Mmenteel geld Energy Valley als de meest succesvlle en kansrijke ntwikkelingsthema van Nrd- Nederland. De stichting Energy Valley slaagde er in de prjectpartners die deelnamen aan de OTC studies aan zich te binden waardr het netwerk van betrkken partijen snel greide. Een grt aantal implementatieprjecten is geïnitieerd in de Unieke Kansen Regeling (UKR) als direct vrtvleisel van de nder de OTC regeling ndernmen studies. Het cördinatiebureau haalde de expertise in huis m prjectideeën en initiatieven te lanceren. Bvendien werden middels actieve werving en passieve aanlp prjecten binnengehaald. De nieuw pgerichte kennisinstituten Energy Delta Research Centre (EDReC) en Energy Delta Institute werden aan Energy Valley verbnden en in het Meerwld gebuw is een Energy Business Centre gerealiseerd. Hiermee is Energy Valley de afgelpen peride nadrukkelijk gecncretiseerd en zijn de fundamenten neergelegd m k in de peride na medi 2008 de energiecluster verder uit te buwen. 1 Energy Valley, mgelijkheden vr uitbuw van de energiesectr in Nrd-Nederland. Van Werven, Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 8

10 2. Schets bedrijvigheid energiesectr 2.1 Inleiding Vr het eerste deelrapprt van de interim evaluatie Energy Valley werd een nderzek verricht naar de mate van dynamiek in de energiecluster in Nrd-Nederland. Tweemaal eerder verrichtte het CAB een dergelijke sectrschets, in 2002 en De bevindingen van het 2004 rapprt wrden in dit hfdstuk vergeleken met nieuw verzamelde gegevens vr Hieruit blijkt dat de energiecluster in abslute termen ver een peride van 3 jaar weinig extra werkgelegenheid en bedrijvigheid vertnt. De nderzekspzet liet echter weinig ruimte m een bredere verkenning van de energiecluster p te stellen. De nieuw verzamelde gegevens wrden gebruikt m een gedetailleerd verzicht te geven in welke subsectren en in welke deelgebieden bedrijvigheid en werkgelegenheid zich bevind. Deze basis dient m na te gaan f de aansluiting van het deelgebied Kp van Nrd Hlland aan de Energy Valley regi een lgische keuze is geweest, waar deze tevegingen det en waar deze aansluit p de bestaande bedrijvigheid in de regi. 2.2 Uitwerking vraagstelling Definitie energiesectr, werkgelegenheid en Energy Valley Vr de sectrschets in dit nderzek wrdt een brede definitie van de energiesectr gehanteerd. Hierbij wrdt naast de klassieke upstream, midstream en dwnstream benadering van de energiesectr k gekeken naar bedrijven die technlgie ntwikkelen en/f leveren, die wrdt tegepast in bij de prductie en levering van energie. Verder wrdt bedrijvigheid p het gebied van dienstverlening binnen en aan de sectr k tt de energiesectr gerekend. Het vlgende schema geeft grafisch de in de sectrschets gehanteerde definitie van de energiesectr met haar kernclusters en randgebieden weer: Schema definitie Energiesectr Prducenten en leveranciers van energie Prductie en installatie van energie technlgie Dienstverlening gericht p energie activiteiten Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 9

11 Energy Valley mvatte in de eerste prjectfase de drie nrdelijke prvincies, Grningen, Friesland en Drenthe. Hier is de kp van Nrd-Hlland in 2006 bij tegetreden. Vr het nderzek betekent dit dat een analyse van de dynamiek in de energiecluster beperkt is tt de drie nrdelijke prvincies. Het meenemen van infrmatie ver de bedrijvigheid en werkgelegenheid in de Kp van Nrd-Hlland geeft inzicht in heverre de keuze van tetreding van de Kp van Nrd-Hlland lgisch en intern cnsistent is met de delstelling die de Energy Valley zichzelf heeft gesteld. 2.3 Resultaten Analyse werkgelegenheid en aantal vestigingen Energiesectr in de regi Energy Valley De Energy Valley regi huisvest in bedrijven waar persnen werkzaam zijn. De nderstaande tabel geeft een gedetailleerd verzicht van de bedrijvigheid en werkgelegenheid in verschillende subsectren in de verschillende deelgebieden die samen de Energy Valley regi vrmen. De grtste werkgelegenheid bevnd zich in de subsectren vervaardiging van energietechnlgie en installatie en islatie. Deze huisvesten gezamenlijk meer dan de helft van de ttale werkgelegenheid in de energiesectr. De nderstaande tabel geeft een gedetailleerd verzicht van de verdeling van werkgelegenheid en bedrijvigheid ver de verschillende subsectren en deelgebieden in de regi Energy Valley. De SBI cdering die de basis vrmt vr de werkgelegenheid en bedrijvigheidanalyse dekt in mindere mate de tenemende dienstverlening in de sectr, de utsurcing, en de crss-ver naar andere sectren als agrbusiness en chemie. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 10

12 Tabel 2.1. Werkzame persnen en aantal vestigingen energiesectr regi Energy Valley Subsectr Werkzame persnen Aantal Vestigingen Aardlie- en aardgas winning en dienstverlening en aardlieverwerking Prductie en distributie van elektriciteit, aardgas, stm en water Vervaardiging van energie technlgie Installatie en islatie % % % 6 1.5% Grningen % 2 0.5% Friesland % % Drenthe % % Nrd- Hlland % % % 6 1.5% Grningen % % Friesland % 5 1.2% Drenthe % % Nrd- Hlland % % % % Grningen % % Friesland % % Drenthe % % Nrd- Hlland % % % % Grningen % % Friesland % % Drenthe % % Nrd- Hlland % % % % Grningen % 6 1.5% Friesland % % Drenthe Handelsbemiddeling in brandstf en grthandel in brandstf en verige grthandel % 2 1% Nrd- Hlland ge- Dienstverlening richt p energie % % % % Grningen % 7 1.7% Friesland % 8 2% Drenthe % % Nrd- Hlland Ttaal Brn: PWR Grningen, Friesland, Drenthe, Handelsregister en PWR Kp van Nrd-Hlland Verstedelijkte gemeenten zals Assen, Emmen, Den Helder, Grningen en Leeuwarden huisvesten de meeste werkgelegenheid en bedrijvigheid. In de Kp van Nrd-Hlland bestaat relatief veel bedrijvigheid in de subsectren Aardlie en aardgas winning en dienstverlening en aardlie verwerking en Prductie en distributie van elektriciteit, aardgas, stm en water. In de Kp van Nrd-Hlland blijken bvendien veel kantren van grte en middelgrte spelers in de ffshre industrie gehuisvest te zijn. De subsectr prductie en distributie van elektriciteit, aardgas, stm en water huisvest weinig werkgelegenheid, gemiddeld 2 persnen per bedrijf. Veel van de ndernemingen in deze subsectr blijken explitanten van windmlenparken. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 11

13 Er is, met uitzndering van de subsectren Prductie en distributie van elektriciteit, aardgas, stm en water en Installatie en Islatie grte mate van vereenstemming van werkgelegenheidspercentages tussen de twee deelgebieden. De laatstgenemde subsectr huist in de Kp van Nrd-Hlland per vestiging meer werknemers dan vestigingen in dezelfde subsectr in Nrd-Nederland. De tetreding van de Kp van Nrd-Hlland levert vr de bedrijvigheid vral een stimulans in de subsectren Aardlie en aardgas winning en dienstverlening en aardlie verwerking en Handelsbemiddeling in brandstf en grthandel in brandstf en verige grthandel Kaart 2.1. Werkgelegenheid in de energiesectr per gemeente in de regi Energy Valley Kaart 2.2. Aantal vestigingen in de energiesectr per gemeente in de regi Energy Valley Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 12

14 2.3.2 Dynamiek in de energiecluster We vergelijken nu de werkgelegenheidsgegevens en bedrijvigheidsgegevens van de sectrschets 2004 met de nieuwe infrmatie. Tabel 2.2. Werkzame persnen energiesectr per subsectr Subsectr Werkzame persnen Werkzame persnen Aardlie- en aardgas winning en dienstverlening en aardlieverwerking Prductie en distributie van elektriciteit, aardgas, stm en water Vervaardiging van energie technlgie Installatie en islatie Handelsbemiddeling in brandstf en grthandel in brandstf en verige grthandel Dienstverlening gericht p energie Ttaal Brn: PWR Grningen, Friesland en Drenthe Opmerkelijk is de daling ten pzichte van 2003 van het aantal werkzame persnen in de subsectr aardlie en aardgaswinning en dienstverlening en aardlieverwerking. Dit verschil valt vr een deel te te schrijven aan de sectrverschuiving als gevlg van de splitsing in 2003 van N.V. Nederlandse Gasunie in N.V. Nederlandse Gasunie en Gasterra (vrheen Gasunie Trade & Supply). Beide nieuwe bedrijven (ged vr ngeveer 750 werkzame persnen) verschven hierbij van de cluster Aardlie- en aardgas winning en dienstverlening en aardlieverwerking naar Prductie en distributie van elektriciteit, aardgas, stm en water. Verder daalt het aantal werkzame persnen bij de NAM gestaag, een verschil van ngeveer 250 werkzame persnen ten pzichte van Deze daling van het aantal werkzame persnen blijkt bvendien aanwezig bij bedrijven ver hele linie in deze subsectr. Er is sprake van een afname in werkzame persnen in de subsectr handelsbemiddeling in brandstf en grthandel in brandstf en verige grthandel. Deze afname is prcentueel gezien klein, ten pzichte van het ttale aantal werkzame persnen in de sectr. In de subsectr dienstverlening gericht p energie zien we een lichte stijging van het aantal werkzame persnen ten pzichte van Deze stijging is grtendeels te verklaren aan de hand van de vestiging in de prvincie Drenthe van een aantal grte technische cnsultancy spelers dat energiegerelateerde technlgie vervaardigt. Deze spelers zijn: Hneywell, Emmtec Services en Getrnics PinkRccade. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 13

15 Tabel 2.3. Aantal vestigingen in de energiesectr in Grningen, Friesland en Drenthe Subsectr Aantal vestigingen 2003 Aantal vestigingen 2006 Aardlie- en aardgas 29 11% 28 10% winning en dienstverlening en aardlieverwerking Prductie en distributie 15 5% 26 9% van elektriciteit, aardgas, stm en water Vervaardiging van 97 35% % energie technlgie Installatie en islatie 73 27% 68 24% Handelsbemiddeling in 43 16% 32 11% brandstf en grthandel in brandstf en verige grthandel Dienstverlening gericht p energie 17 6% 28 10% Ttaal Brn: PWR Grningen, Friesland en Drenthe Als we de ntwikkelingen in aantallen werkzame persnen in de regi Energy Valley vergelijken met de ntwikkelingen van het aantal vestigingen, zien we dat een lichte grei in het aantal vestigingen in de energiesectr samenvalt met een lichte grei in het aantal werkzame persnen in de energiesectr. Ok hier zien we een afname van de heveelheid vestigingen in de energie gerelateerde handel. Het aantal bedrijven dat zich richt p dienstverlening in de energiesectr is gestegen. Bij nadere beschuwing blijkt het hier vrnamelijk m bedrijven te gaan in prjectmanagement en cnsultancy. 2.4 Kenniscluster in Energy Valley Naast de bedrijvigheid bestaat er in de Energy Valley regi een verscheidenheid aan kennis- en pleidingsinstituten met een speciale fcus p energie. Hierbij met gedacht wrden aan Universiteiten, hgeschlen en nderzeksinstellingen. Het meenemen van deze instituten in de database zu een vertekening hebben pgeleverd mdat het meilijk is gespecialiseerde nderzeksschlen binnen grte kennisinstellingen zals de Rijksuniversiteit Grningen af te bakenen en mee te nemen. Bekende nderzek- en schlingsinstituten in de regi Energy Valley zijn: Tabel 2.4. Kennisinstituten in de regi Energy Valley Kennisinstituten in de regi Energy Valley Rijksuniversiteit Grningen (RuG) Energy Delta Research Centre (EdREC) Verenigt al het energie gerelateerde nderzek aan de Rijksuniversiteit Grningen. Fcus ligt p energietransitie van fssiele naar duurzame brandstffen, multidisciplinair. Centrum vr Energie en Milieukunde (IVEM) Samenwerkingsverband tussen een aantal faculteiten binnen de Rijksuniversiteit Grningen, aangevuld met een aantal natinale en internatinale Universiteiten. Aangestuurd vanuit faculteiten Wiskunde en Natuurkunde, Rijksuniversiteit Grningen. Det nderzek naar breed scala aan energie- Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 14

16 gerelateerde materie. Gas research and Sustainability Prgram(GrASp) Op 1 januari 2007 gestart nderzeksprgramma naar kennis en tepassingen vr duurzame energievrzieningen. Hierin bundelen grte partijen, waarnder de RuG, ECN, TUD, Essent en Gasunie hun krachten. Hanzehgeschl Energie Kenniscentrum (EKC) Onderzek- en advies centrum van de HanzeHgeschl. Fcus ligt p tegepast nderzek met multidisciplinair karakter. Energy Delta Institute (EDI) Internatinale Business schl vr aardlie en aardgas. Biedt k prjectmanagement slutins. Energy Research Centre f the Netherlands (ECN) Grtste Beta nderzeksinstituut p energiegebied in Nederland, 900 werknemers. Technisch energienderzek met een fcus p duurzame energievrziening. Ontwikkeld in pdracht van verheid en bedrijfsleven kennis en technlgie. Cartesius Instituut Samenwerkingsverband TUDelft, TUEindhven en TUTwente, nderzekt en ntwikkeld nieuwe prducten en diensten. Del is het bevrderen van de ecnmische ntwikkeling in het nrden dr middel van duurzame innvaties. Van Hall Larenstein Leeuwarden Onderdeel van Wageningen UR. Praktijkgerichte HBO pleidingen met internatinale riëntatie. Vralsng fcus p diermanagement en landbuw, veding en gezndheid, gaat k energiepleidingen rganiseren. Value in the Valley Verzrgt p MBO leerwerkplaatsen en stageplaatsen vr studenten. Zeer succesvl met meer dan 200 geplaatste studenten in 3 jaar. 2.5 Cnclusies sectrschets Op basis van de gehanteerde indeling beslaat de energiesectr in de regi Energy Valley, inclusief de Kp van Nrd-Hlland, 400 bedrijven waar iets meer dan persnen werkzaam zijn. Vervaardiging van energietechnlgie is de grtste subsectr, bijna 8000 banen en 135 bedrijven. Veel cnsultancy en slutins bedrijven met een technische riëntatie blijken dit segment te bespelen. De subsectr Installatie- en Islatie is k een grte brn van bedrijvigheid en werkgelegenheid, ruim 6000 banen en 88 bedrijven bevinden zich hier. Samen met de subsectr Vervaardiging van energietechnlgie zijn deze twee subsectren ged vr 63% van alle werkgelegenheid in de energiesectr. Binnen de subsectr Aardlie- en aardgas winning en dienstverlening en aardlieverwerking blijkt als gevlg van unbundling in het kader van Eurpese marktliberalisering sprake van veel dynamiek. Dit vertaalt zich in een verschuiving van ruim 1000 werkzame persnen tussen deze subsectr en de subsectr Prductie en distributie van elektriciteit, aardgas, stm en water. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 15

17 Werkgelegenheid en bedrijvigheid vertnen in de kp van Nrd-Hlland min f meer vereenkmstige vrmen met de drie andere prvincies. Het gebied huisvest bvendien een aantal ffshre rganisaties en kent qua vlume vereenkmstige dienstverlening- en handels subsectren De energiesectr wrdt gekenmerkt dr tenemende vermenging met andere sectren (landbuw, chemie, grtindustrie, etc.). Daarnaast prfiteren andere bedrijfstakken, k buiten de regi, van de huidige investeringen in de energiesectr (bijv. bij de aanleg gasleidingen en de buw van (duurzame) energiecentrales). De gehanteerde afbakening p basis van SBI cdes geeft derhalve een beperkt beeld van de daadwerkelijke energiegerelateerde bedrijvigheid en werkgelegenheid. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 16

18 3. Analyse van Prjectendatabase 4.1 Inleiding Vr het tweede deelrapprt van de interim evaluatie Energy Valley werd een analyse verricht ver de prjectendatabase van Energy Valley. Het cördinatiebureau Energy Valley leverde hiervr twee databases aan: 1. Een algemene prjectendatabase die de bij het cördinatiebureau bekende en relevante prjecten in de Energy Valley regi dcumenteert en; 2. Een subsidie- en investeringdatabase die specifiek de prjecten dcumenteert waarbij het cördinatiebureau Energy Valley betrkken is. De algemene prjectendatabase bevat de namen en een algemene beschrijving van 377 bekende en relevante prjecten in de Energy Valley regi per medi Een beknpte analyse hiervan levert een algemeen beeld p van de heveelheid prjecten in de regi Energy Valley. We zien dat de meerderheid van de prjecten in deze database in de pijler Duurzaamheid en energietransitie valt. Er kan nderscheid wrden gemaakt tussen drie betrkkenheidniveaus: direct, indirect en autnm. Van de prjecten waarbij de stichting Energy Valley direct betrkken is bevind de meerderheid zich in een ntwikkelingsfase; idee, haalbaarheidsstudie, nderzek & ntwikkeling en piltprject. De subsidie- en investeringdatabase gebruiken we m de effecten meer inzichtelijk te maken. We zien dat het cördinatiebureau direct betrkken is bij prjecten waar zeer grte subsidie- en investeringsvlumes mee gemeid zijn. Gegeven deze vlumes mgen substantiële werkgelegenheidseffecten wrden verwacht. Bvendien kmt de stichting hiermee ruimschts tegemet aan de in haar subsidieaanvragen gestelde utput. Het merendeel van deze prjecten valt nder de pijler Duurzaamheid en energietransitie. Tch blijken dat de pijlers Kennis- innvatie en Uitbuw cnventinele bedrijvigheid wel degelijk aanwezig. Deze wrden gevnden in de samenstelling van prjectpartners bij de verschillende prjecten. 3.2 Uitwerking vraagstelling De missie van Energy Valley is het realiseren van een energiecluster van internatinale betekenis. De mid-term evaluatie heeft tt del de stichting een beeld van de huidige stand van zaken te leveren. Een analyse van de prjectinventarisatie van de kan een aantal lastige vragen beantwrden. Hfdvraag is welke rl de stichting vervult, welke psitie zij inneemt ten pzichte van haar prjectpartners f zelfs he we de rganisatie kunnen duiden. Ok met de database analyse inzicht genereren in de huidige staat van activiteiten en eventuele effecten hiervan p de delstellingen van de stichting Energy Valley; he staat het met de prjecten in termen van: fasering; werkgelegenheidseffecten; energetische pbrengst; uitrl van innvatie; lsgemaakte investeringen; subsidievlumes; het ntplien van activiteiten p de drie speerpunten die de stichting frmuleerde vr haar delstelling Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 17

19 Zdende genereert de analyse een stand van zaken die inzicht biedt in vragen als: He staat het met de verdeling van tijd en middelen ver de drie pijlers en he crrespndeert dit aan de delstellingen? He staat het met ntwikkelingen van aan Energy Valley prjecten verbnden partijen en het netwerk waarin de stichting rganiseert? Welke stappen zijn genmen en welke ntbreken f zijn ng niet duidelijk zichtbaar? Onderzeksgegevens De analyse maakt gebruik van twee databases. De eerste database betreft een prjectendatabase, pgesteld in het kader van een stageprject in 2007 van de Hanzehgeschl Grningen. De database inventariseert de energiegerelateerde prjecten in de Energy Valley regi die bekend zijn bij het cördinatiebureau Energy Valley en aanverwante partners. De database beschrijft de prjecten inhudelijk en in termen van fasering, betrkken partijen, chrnlgie, betrkkenheidniveau van het crdinatiebureau, cntactpersnen, cntactpersnen en verbnden partijen. De tweede database beschrijft de subsidie- en investeringsvlumes die gemeid zijn met de prjecten waar de stichting Energy Valley direct bij is betrkken, deze is pgesteld dr medewerkers van het cördinatiebureau. De inhud van deze database is van vertruwelijke aard. De database beschrijft de subsidie- en investeringsvlumes, de fasering, de prjectpartners en de rl die het cördinatiebureau per prject heeft gespeeld. Figuur 3.1. Gebruikte databases Prjectendatabase Investeringsdatabase Er is geen cntrle uitgeverd p de juistheid en betruwbaarheid van de gegevens in de database. Wij gaan er van uit dat de gegevens die aan ns zijn verstrekt dr gecntrleerd en gevalideerd zijn Beperkingen De databases die het cördinatiebureau gebruikt kennen een aantal beperkingen. Niet alle prjecten in de algemene prjectendatabase zijn met alle kenmerken pgenmen. Het den van uitspraken p basis van een reeks kenmerken wrdt zdende bemeilijkt. Hierdr kunnen niet alle analyses wrden uitgeverd. Het is niet mgelijk m de ntwikkeling van het aantal prjecten met directe betrkkenheid van het cördinatiebureau Energy Valley in de tijd te analyseren. Ok de verschillende rllen die het cördinatiebureau vervuld vallen niet te achterhalen. Dit alles maakt dat de analyse van de algemene prjectendatabase vral een sterk beschrijvend en kwalitatief karakter kent. Vr z ver er kwantitatieve data wrden gebruikt meten deze vlgens ns vral als indicatief wrden beschuwd. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 18

20 Het blijkt dat veel ntbrekende infrmatie ver de prjecten deels wel aanwezig is bij de medewerkers van het cördinatiebureau. Het is echter niet mgelijk m in het kader van nze pdracht deze infrmatie systematisch uit te vragen Dcumentanalyse, Verwachtingskader Er zijn een vijftal aanknpingspunten vr het vrmen van een beeld ver de activiteiten die de stichting Energy Valley ntplid. We kunnen deze vervlgens dr middel van een analyse van de prjectendatabase relateren aan de dr het cördinatiebureau geïnitieerde en begeleidde prjecten. De aanknpingspunten zijn: 1. Startnderzek Energy Valley. Mgelijkheden vr de uitbuw van de energiesectr in Nrd-Nederland, Van werven, Ntie: perspectief vr Energy Valley, Onderzeksrapprt De Strategische Psitinering van Energy Valley, Universiteit Twente; gericht p de pijler uitbuw kennisinfrastructuur, Onderzeksrapprt Strategienta Energy Valley, Research and Plicy Crpratin; gericht p de pijler drntwikkeling bestaande bedrijfsactiviteiten, Onderzeksrapprt Prgrammatische mgelijkheden vr prjectntwikkeling p het gebied van Nieuw Gas en Bimassa, KNN milieu; gericht p de pijler duurzaamheid, De ntitie: Energy Valley werkplan De ntitie: Energy Valley werkplan De initiële Energy Valley studie perspectief vr Energy Valley en de drie pijlerstudies vrmen een basis vr de verkzen kers. Deze kers is echter niet rigide en wrdt vrnamelijk bepaald in de jaarlijkse werkplannen. Hierbij hudt het cördinatiebureau vldende ruimte m te anticiperen p ad hc- en marktntwikkelingen. We beschrijven nu kernachtig de inhud van de bvengenemde dcumenten en destilleren hieruit een aantal meetlatten waarlangs we, met behulp van de databases, de stichting kunnen leggen. Dit levert een aantal interessante perspectieven p ver de rllen die het cördinatiebureau kan aannemen, he we verwachten dat deze verschillen per prjectgrep f pijler Zelfduiding In de ntitie perspectief vr Energy Valley staat de rl van het cördinatiebureau geëxpliciteerd als: Het cördinatiebureau richt zich primair p het initiëren en aanjagen van nieuwe ntwikkelingen. Hierbij wrdt aangetekend dat deze rl een intermediair karakter heeft. Het cördinatiebureau prbeert dr het ntwikkelen van ideeën en het creëren van draagvlak een klimaat te creëren waarin zakelijke en nn-prfit activiteiten p energiegebied tt ntpliing kunnen kmen. Tevens wrden individuele prjecten van deze parijen gestimuleerd en ndersteund m de haalbaarheid te vergrten en de marktintrductie te bespedigen. Brn: perspectief vr Energy Valley Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 19

21 3.2.5 Studies De drie studies werden in 2003 en 2004 in pdracht van de stichting Energy Valley uitgeverd, per pijler een studie. De studies verkennen in de cntext van de pijlers en de mgeving waarin Energy Valley pereert. Hierna wrden een aantal aanbevelingen vr te ntplien initiatieven en activiteiten gedaan. We smmen bndig de aanbevelingen van de studies p. 1. De Strategische Psitinering van Energy Valley, Universiteit Twente; gericht p de pijler uitbuw kennisinfrastructuur. Tabel 3.1. Aanbevelingen nderzeksrapprt Universiteit Twente: Aanbevelingen: Buw uit p 4 pijlers en ntwikkel 5 pleidingen: kennisntwikkeling (universitair nderwijs) kennisuitwisseling (cnferenties, wrkshps & seminars) kennisverdracht (nderwijs) kennistepassing (cmmercialisering van bestaande en nieuwe kennis) Opleidingen: 1. hb pleiding gas engineer 2. pst hb pleiding gas shipper 3. znne-energie gerichte pleiding 4. pst dctrale pleiding master in gas engineering and management 5. universitaire pleiding master in gas chain management Brn: De Strategische Psitinering van Energy Valley, Universiteit Twente We verwachten p basis van de in deze studie gedane aanbevelingen in de prjectendatabase cncrete initiatieven te vinden vr het verbinden van partijen in prjecten die de kennisntwikkelingpijlers tegemet kmen. We verwachten prjecten ver de gehele linie van kennisntwikkeling; van het verbinden van academische partijen aan prjecten tt de verdracht en tepassing van ntwikkelde cncepten. Partijen die we hierbij verwachten kmen zwel uit de hek van cnventinele bedrijfsactiviteiten; de gasgerelateerde pleidingen prfiteren ngetwijfeld van de kennis die bij Gasunie en Gasterra aanwezig is. Ok zal de database meten aantnen dat er een aantal academische partijen is verbnden aan prjecten met een kennisntwikkelingcmpnent. Belangrijk is hierbij nderscheid te maken tussen technische en niet-technische universiteiten. 2. Strategienta Energy Valley, Research and Plicy Crpratin; gericht p de pijler drntwikkeling bestaande bedrijfsactiviteiten Tabel 3.2. Aanbevelingen nderzeksrapprt Plicy Crpratin: Aanbevelingen: Het afstemmen van beleid p vlak van duurzame energie tussen prvincies. Het ndernemen van een actieve lbby vr intensivering natinaal beleid duurzame energie. Het bevrderen van innvatie via samenwerking tussen kennisinstellingen in Nrd- Nederland. Werkgrep prichten ten beheve van het prmten van een ethyleenindustrie in Delfzijl. Werkgrep prichten Energy Valley bevrderen bimassa/bivergisting functie Eemshaven/Delfzijl. Creëren van draagvlak uitbuw energiepark Eemsmnd/Delfzijl. Brn: Strategienta Energy Valley, Research and Plicy Crpratin De aanbevelingen die in deze studie zijn gedaan zullen meilijk uit de databases te destilleren zijn. De p te richten werkgrepen ten beheve van het aanjagen van ethyleenindustrie en de bimassa/bivergisting functie van de Eemshaven en Delfzijl zuden kunnen zijn terug te vinden. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 20

22 Partijen die we hier verwachten in aanverwante prjecten zijn bimassa en bivergisting spelers, Grningen Seaprts en eventuele afnemers van de prducten van deze prjectpartijen; uit ethyleen kan ethanl wrden gemaakt en uit bimassa wrden mgezet in zwel warmte als elektriciteit. Opvallend is dat veel van deze aanbevelingen inspelen p een duurzame cmpnent. Derhalve is het mgelijk dat veel duurzaamheidprjecten een cnventinele bedrijvigheidcmpnent meedragen f vice versa. 3. Prgrammatische mgelijkheden vr prjectntwikkeling p het gebied van Nieuw Gas en Bimassa, KNN milieu; gericht p de pijler duurzaamheid. Deze studie adviseert de stichting vr de pijler duurzame energie vral de fcus te leggen p zgenaamd nieuw gas en p bimassa en werkt vr beide nderwerpen uit welke initiatieven de stichting Energy Valley kan ndernemen m deze aan te jagen. Tabel 3.3. Aanbevelingen nderzeksrapprt KNN milieu: Aanbevelingen: Vr het thema nieuw gas wrdt Energy Valley geadviseerd technische, institutinele en bestuurlijke experimenteerruimte te maken vr het tetsen van manieren m nieuw gas in te zetten en te genereren. Hierbij wrdt aangetekend dat alle reeds bestaande (kleinschalige) initiatieven gekesterd zuden meten wrden. Vr het thema bimassa wrdt Energy Valley geadviseerd visie te creëren vr de aanlanding van bimassa in de regi. De stichting zu dit kunnen bewerkstelligen dr nderzek te den naar de mgelijkheden vr het pzetten van een marktplaats vr bimassastrmen, het uitwerken van een preftuingedachte vr bimassa en het in de praktijk uitwerken van cascadeketens. Brn: Prgrammatische mgelijkheden vr prjectntwikkeling p het gebied van Nieuw Gas en Bimassa, KNN milieu In de duurzaamheidpijler mgen gebaseerd p deze studie een fcus p nieuw gas (gren gas, SNG, Syngas) en bimassa verwachten. We kunnen verder verwachten dat er verheden betrkken zijn in prjectcnstructies. Mgelijkerwijs mgen we een veelvud aan prjectvarianten p het nieuwe gas thema verwachten, in het kader van de experimenteerruimte. We mgen hierbij partijen verwachten uit bestuurlijke en technische hek, bijvrbeeld de prvincies, gemeenten, ECN en TNO. De studie adviseert Energy Valley vr het thema bimassa visie te creëren vr de aanlanding van bimassa in de regi. We kunnen mgelijkerwijs initiatieven verwachten waarbij partijen wrden ingeschakeld m bimassaprgramma s invulling te geven. Deze aanbeveling heeft een grte mate van verlap met de nder de cnventinele pijler genemde initiatieven Energy Valley werkplan Werkplan 2006 In het werkplan 2006 frmuleert de stichting Energy Valley de ambitie bij te dragen aan natinale delstellingen p het gebied van energiebeleid en leveringszekerheid, energietransitie, reginaal ecnmische beleid en innvatiebeleid. Vr de drie pijlers staat gefrmuleerd dat: Tabel 3.4. Delstelling per pijler Delstellingen: De pijler uitbuw van bedrijfsactiviteiten de nadruk legt p verdere grei van marktgedragen cnventinele bedrijfsactiviteiten. De stichting is zich er bewust van dat duurzaam en cnventineel de kmende jaren steeds meer met elkaar vervlchten zullen raken. De inzet p duurzame energie zich richt p energietransitie, waarmee de nadruk wrdt gelegd p nieuwe ntwikkelingen die bijdragen aan een tekmstige schne en duurzame Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 21

23 energievrziening en die tevens een ecnmisch ptentieel met zich meedragen. De pijler kennis en innvatie vr beide andere pijlers ndersteunend is. Hierbij ligt de nadruk p (een cmbinatie van) energiegerelateerd nderwijs vr het verkrijgen van vldende ged geëquipeerd persneel en energiegerelateerd nderzek ter ndersteuning van innvaties. Brn: Energy Valley werkplan 2006 Werkplan In het werkplan geeft duidelijk weer dat een deel van de ntwikkelingen die de Energy Valley regi vrmen autnm verlpen (znder inmenging van de stichting). In het werkplan is een nadere fcus p een aantal kerntaken gefrmuleerd. Deze zijn: Tabel 3.4. Delstellingen werkplan Delstellingen: Cmmunicatie en kppeling van de lpende initiatieven die de Energy Valley regi vrmen, dr middel van branding, rganisatie van (netwerk)bijeenkmsten en samenwerking / afstemming met andere ndersteunende instanties. Frmalisering van het brede relatienetwerk dr prichting en vrmgeving van het Energy Valley Platfrm als vehikel vr (reginale) afstemming, draagvlak en betrkkenheid. Prjectmatig ndersteuning p strategische thema s: schn fssiel, HRe / smart pwer system, gren gas / bimassa, duurzame mbiliteit en duurzame electriciteit (windenergie, waterstf, blue energy, etc.). Brn: Energy Valley werkplan Duiding betrkkenheid stichting Energy Valley bij prjecten De stichting Energy Valley stelt dat het de rl aanneemt van een intermediaire rganisatie. Dit bemeilijkt enerzijds met behulp van een database een effectmeting te maken. Anderzijds schept het mgelijkheden een kwalitatieve invulling te geven aan de meetlat waarlangs we de stichting leggen. De vraag is f deze invulling via de databaseanalyse kan wrden gegeven. De spreiding van prjecten ver de pijlers, de specifieke mix van prjectpartners en de betrkkenheid van de stichting per prject zal de inzet vrmen van de analyse. De betrkkenheid per prject valt uiteen in de vlgende drie niveaus: Directe betrkkenheid: de stichting heeft een initiërende, faciliterende, aanjagende en/f lbbyende, actieve rl in het prject Indirecte betrkkenheid: er is sprake van cntact en eventuele infrmatieuitwisseling tussen de stichting en de prjecteigenaren Autnm: de stichting heeft geen rl in het prject 3.3 Resultaten Tabel 3.5: Ttale database spreiding ver de pijlers Energietransitie en Kennis en Innvatie Duurzaamheid Uitbuw (Cnventinele) bedrijfsactiviteiten Ttaal Brn: prjectendatabase Energy Valley De database telt 377 prjecten. De meerderheid, 70%, van de prjecten in de database valt in de categrie energietransitie en duurzaamheid. 11% van de prjecten valt nder de pijler kennis en innvatie en de verige 19% nder de uitbuw van cnventinele bedrijfsactiviteiten. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 22

24 Tabel 3.6: Ttale database spreiding ver betrkkenheidniveau Direct & Direct Indirect Autnm Onbekend Ttaal Indirect % % % % % Brn: prjectendatabase Energy Valley Van alle prjecten in de database is vr ngeveer 40% niet aangegeven he ze gerelateerd zijn aan de stichting Energy Valley. De verige 60% valt uiteen in 25% directe betrkkenheid; de stichting heeft een initiërende, faciliterende, aanjagende en/f lbbyende, actieve rl in het prject, 17% indirect; er is sprake van cntact en eventuele infrmatie-uitwisseling tussen de stichting en de prjecteigenaren en 18% autnm; de stichting heeft geen rl in het prject. Onder de autnme prjecten vallen bijvrbeeld energiecentrales en uitbuw van de gasrtnde, e.d. Tabel 3.7: Betrkkenheid Energy Valley per pijler Direct & Indirect Direct Indirect % 77 80% 38 59% Transitie 23 14% 11 12% 11 17% Kennis en Innvatie 22 14% 8 8% 15 23% Bedrijvigheid % % % Brn: cördinatiebureau Energy Valley prjectendatabase Het is interessant te bezien he de verschillende prjecten in de database uiteenvallen per betrkkenheidniveau ver de drie pijlers waarp de stichting Energy Valley frmeel stuurt; Energietransitie en duurzaamheid, kennis en innvatie en de uitbuw van cnventinele bedrijfsactiviteiten Directe en indirecte betrkkenheid De prjecten waarp de stichting direct en indirect bij is betrkken vallen vr de vergrte meerderheid in de transitiepijler. De stichting hudt zich, gezien de prjectenprtfli, hfdzakelijk bezig met het initiëren, aanjagen, faciliteren en begeleiden van transitieprjecten. Om dit beeld te nuanceren nemen we k de prjecten mee waar de stichting indirect bij betrkken is. Z bezien ligt de verdeling ng steeds zwaar p het dmein energietransitie, maar tch is duidelijk dat de stichting bij een grt aantal kennis en innvatie- en bedrijvigheidprjecten betrkken is. Dit is lgisch vanuit het levenscyclusperspectief van de stichting. Bvendien is het aannemelijk dat prjectpartijen betrkken bij zeer kapitaalintensieve activiteiten minder snel bij de stichting aanklppen. Tabel 3.10: Fasering prjecten in de database, gespecificeerd naar betrkkenheid stichting Energy Valley. Idee Piltfase/ Planfase Haalbaarheid/ nderzek en ntwikkeling Operatineel Onbekend % 4 4 % % % 4 4 % Direct % 1 1 % % % 3 3 % indirect % 1 1 % % % 8 7 % Autnm 6 6 % 1 1% % % % Onbekend % % % % % Ttaal Brn: Prjectendatabase Energy Valley Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 23

25 Een grt deel van de prjecten waarbij Energy Valley direct en indirect is betrkken bevindt zich in de fase idee, f is in ntwikkeling (haalbaarheid/nderzek en ntwikkeling). Hiervr zijn een tweetal redenen te geven. 1. Vanuit het perspectief van de levenscyclus van het Energy Valley initiatief is het lgisch dat de stichting begnnen is met een aantal ideeën en haalbaarheidsnderzeken. De uitrl hiervan is vr veel prjecten mmenteel aan de rde en kan dus pas ver een langere tijd wrden berdeeld. 2. De rl van de stichting is niet het uitveren van prjecten, maar verhudt zich veel meer p het initiëren, begeleiden, faciliteren en aanjagen er van. Zdra prjecten in de peratinele fase belanden, buwt de stichting haar betrkkenheid af. De fasering van prjecten waarbij de stichting niet is betrkken is meegenmen ter vergelijking van de verdeling van de prjecten. Anders dan bij de prjecten waarbij de stichting Energy Valley direct f indirect is betrkken bevinden minder van deze prjecten zich in de ideefase. Een grter percentage van deze prjecten is peratineel. Onder deze peratinele prjecten bevinden zich nder andere een aantal windparken zals die in de Eemshaven en de Wieringermeer, een aantal Gasunieprjecten zals de aardgasbuffer Zuidwending en de Balgzand Bactn line (BBL). Van de prjecten die in de Energy Valley regi wrden ndernmen bevind een grt deel zich in de prvincie Grningen. Dit crrespndeert deels met gegevens uit de werkgelegenheid- en bedrijvigheidanalyse; de prvincie kenmerkt zich dr een hgere mate van traditineel aanwezige energieactiviteiten Tabel 3.12: Lkalisering prjecten gehele database Grningen Friesland Drenthe Nrd Hlland Grningen & Onbekend Drenthe Brn: Prjectendatabase Energy Valley Tabel 3.13: Verdeling van de prjecten in de regi directe en indirecte betrkkenheid Grningen Friesland Drenthe Kp van Onbekend Nrd Hlland % % % 11 7 % 15 9 % Direct & Indirect Brn: Prjectendatabase Energy Valley Tabel 3.13 geeft een beeld van de verdeling van de prjecten in de Energy Valley regi. 39% van de prjecten waarbij de stichting direct f indirect is betrkken bevinden zich in de prvincie Grningen. 22% bevindt zich in de prvincies Friesland en 23% in de prvincie Drenthe. De kp van Nrd Hlland kent slechts een klein aantal prjecten waarbij de stichting direct en indirect is betrkken. Dit kan indicatief zijn vr de relatief jnge status die het gebied kent binnen het Energy Valley initiatief Duiding activiteiten Energy Valley De analyse van de database levert een glbaal verzicht van de activiteiten van de stichting Energy Valley p. We kunnen de verkregen inzichten in de activiteiten en hun lkalisering pltten p een kaart. Z ntstaat het vlgende beeld: Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 24

26 Kaart 3.1. Lkalisering van de prjecten, naar rl Energy Valley en naar pijler. Brn: Prjectendatabase Energy Valley De bvenstaande figuur geeft weer he de verschillende prjecten in de prjectendatabase ruimtelijk verdeeld zijn ver de Energy Valley regi. De staafdiagrammen geven per prvincie aan he de prjecten verhudingsgewijs zijn verdeeld naar de rl van de stichting Energy Valley. De staafdiagrammen geven geen infrmatie ver abslute aantallen prjecten. De taartdiagrammen geven vervlgens per prvincie vr de prjecten waarbij Energy Valley direct en indirect is betrkken weer he deze zijn verdeeld ver de pijlers Energietransitie, Kennis en Innvatie en (uitbreiding van) Cnventinele Bedrijfsactiviteiten. De figuur is illustratief vr de grte heveelheid energietransitieprjecten waarbij de stichting is betrkken, ten pzichte van de kennis- en bedrijvigheidprjecten. Deze inzet verschilt echter per prvincie in de Energy Valley regi Wat pvalt De prjecten waarbij de stichting Energy Valley betrkken is vallen uiteen ver een aantal dmeinen; energietransitie, kennis en innvatie en cnventinele bedrijvigheid. Het hanteren van deze verdeling kan als kader dienen m te activiteiten van de stichting te bezien. Immers frmuleert ze haar delstelling en missie in brede zin. Een te rigide scheiding det echter te krt aan de activiteiten van de stichting, veelal betreft het een geleidende schaal; prjecten beslaan meerdere dmeinen. Veel duurzaamheid- en energietransitieprjecten zijn veelal technlgisch innvatief, waardr een kenniscmpnent impliciet aan het prject is. Ok is het waarschijnlijk dat duurzaamheidprjecten, gezien het kleinschalige karakter van veel van deze prjecten en de heveelheid subsidieregelingen, sneller kunnen wrden pgezet dan prjecten p de verige twee dmeinen, waar een langere adem vereist is. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 25

27 In de prvincies Grningen en Drenthe zit een substantiële bedrijvigheidcmpnent bij de prjecten met indirecte en directe betrkkenheid. De prjecten waarbij de stichting in de prvincie Grningen indirect betrkken is kennen een substantiële bedrijvigheid- en kenniscmpnent. Prjecten met een directe betrkkenheid in de Kp van Nrd Hlland kennen een naar verhuding grte bedrijvigheidcmpnent. Gezien het grte aandeel dat de kennis en innvatiecmpnent hier heeft en gezien de grte rl die ECN speelt in de prjecten in deze regi kunnen we cncluderen dat deze prjecten vaak een indirecte betrkkenheid van de stichting genieten. De prjecten waarbij stichting Energy Valley in de prvincie Friesland is betrkken (zwel direct als indirect) kennen een substantiële kennis en innvatiecmpnent. Zwel de prjecten waar de stichting direct als indirect bij betrkken is. 3.4 Analyse Investering en subsidievlume database De investering- en subsidiedatabase geeft een verdiepend verzicht van alle prjecten waarbij de stichting Energy Valley direct is betrkken, in termen van prjectpartners en gemeide investering- en subsidievlumes. De database biedt een verzichtelijker en vral infrmatiever beeld van de prjecten waarbij de stichting Energy Valley direct bij betrkken is. Deze database telt 94 prjecten. Een kwart daarvan is nder behandeling, 35% is afgernd en 40% in uitvering. De prjecten in de database hebben verwegend betrekking p energietransities en -innvaties en verkrijgen subsidiegelden uit een grte variatie van regelingen (zie bijlage). De prjecten variëren van aard maar kennen een fcus p duurzame elektriciteit, duurzame mbiliteit en gren gas. Het betreft veelal pkmende technlgieën in de beginfase van marktintrductie. Om duidelijk te maken he de kennis en cnventinele bedrijvigheidpijler aanwezig zijn bij in de database genemde prjecten, lichten we een aantal prjectpartners er uit. Vrbeelden zijn: Tabel 3.14: Vrbeelden Cnventinele Bedrijvigheid als cmpnent in prjecten. Bedrijf Prjecten Gasunie Stadsverver p Aardgas Intrductie Aardgas als vlwassen autbrandstf in Nrd- Nederland Micr WKK Bareau Grunds fr Change Gas supprted Integratin f Sustainable Energy Electrabel Energieneutraal kantr Hgeveen Nun Micr WKK Warmtenet Emmen ZON Energie Enec, Enec Energie Micr WKK ZON Energie Zer Emissin Pwer Plant Smart Pwer System Essent Bigasnet Leeuwarden Arriva Stadsverver p Aardgas Suikerunie Suikerunie Ethanl Prductie BiCn Gren gas en Biethanl in Grningen Q8 E85 Tankstatin Grningen Aldel Andemntagetechniek Brn: Subsidie- en Investeringdatabase Energy Valley Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 26

28 De bvenstaande tabel geeft een willekeurige selectie van bedrijven die in de subsidie- en investeringsdatabase genemd staan. Het aantal prjecten dat vervlgens per bedrijf gegeven staat betreft wel het ttaal aan prjecten waaraan deze bedrijven deelnemen. De kennis en innvatiepijler als vertegenwrdigd in prjectpartners is in de vlgende vrbeelden terug te vinden. Tabel 3.15: Vrbeelden Kennis en Innvatie als cmpnent in database Kennisinstelling Prject TNO INES (balancering energie) Green C; Ethanlprductie Wijster Gas suprted Integratin f Sustainable Energy Smart Pwer System Rijksuniversiteit Grningen Bigas Westerkwartier BiCn BIOGG (nderzek prductie en inzet Gren Gas) Van Hall Larenstein Fiwihex, Crnelissen (besparing in Kassen) Cngres Duurzame Mbiliteit Bigas Westerkwartier ECN Bi SNG Warmte en Kracht Waterstf bten Vergasser p Kippenmest BIOGG BiSNG Hanzehgeschl INES Brn: Subsidie- en Investeringdatabase Energy Valley De database maakt duidelijk dat Energy Valley in een zeer breed netwerk pereert dat het gehele dmein aan energiespelers, kennisinstituten en investeerders drkruist. Van grte tt kleine partijen, (semi) verheid f (semi) privaat. De rl van de stichting in deze prjecten varieert van lbby en belangenbehartiging tt idee- en calitievrming. Het cördinatiebureau attendeert partijen p het bestaan van investeringspties en subsidieregelingen en brengt technlgie en innvatie dichter bij de markt en haar prjectntwikkelaars. Deze rllen zullen in het vlgende hfdstuk nader aan de rde kmen. 3.5 Financieel: hefbm effect, verwachte werkgelegenheid Het prject Energy Valley bestaat in financieel pzicht uit twee subsidiefasen, te weten Energy Valley I ( ) en Energy Valley II ( ). In beide fasen werden kmpasgelden via Samenwerkingsverband Nrd-Nederland (SNN) aan het prject tegekend. In prjectfase Energy Valley I werd een ttaalbedrag van geïnvesteerd. In prjectfase Energy Valley II werd een ttaalbedrag van geïnvesteerd. Over het gehele Energy Valley prject (fasen I en II) werden in Energy Valley prjecten de vlgende publieke en private bedragen geïnvesteerd: Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 27

29 Figuur 3.2. Publieke en Private investeringen bij Energy Valley prjecten. Aan Energy Valley gecmmitteerde bedragen (EV I + EV II) Lsgemaakt private investeringen Investeringssubsidies Explitatiesubsidies Een krte financiële analyse van de bereikte en vernderstelde private hefbm effecten van Energy Valley levert het vlgende beeld p: In subsidiefase Energy Valley I frmuleert Energy Valley een delstelling van aan lsgemaakte private investeringen. Zals blijkt uit de subsidie- en investeringsdatabase wrdt er in deze fase vr een ttaalbedrag aan aan private investeringen besteed bij Energy Valley prjecten. In de subsidiefase Energy Valley II frmuleert Energy Valley een delstelling van aan lsgemaakte private investeringen. Zals blijkt uit de subsidie- en investeringsdatabase wrdt er in deze fase vr een ttaalbedrag aan aan private investeringen besteed bij Energy Valley prjecten. Een in 2003 gedane studie 2 naar de te verwachten publieke, private en werkgelegenheidseffecten van SNN gelden beschrijft de vlgende effecten: De frmele met het prject Energy Valley I en II gemeide subsidieregeling (M2.2, Generieke stimulering van vernieuwende activiteiten in het MKB) private hefbmfactr is 0,7. Vr het Energy Valley prject, gegeven de verstrekte financiële ramingen, kmt deze mmenteel uit p 90,5 ver het ttaal van beide prjectfasen. Het is binnen de kaders van dit nderzek niet mgelijk een inhudelijke verdiepingsslag te maken p deze cijfers. De gehanteerde kengetallen zijn slechts relevant vr subsidiemaatregelen die specifiek p MKB bedrijven zijn tegespitst. De gegeven cijfers meten derhalve als indicatief wrden beschuwd. 2 Mid Term Review Kmpas vr het Nrden, ECORYS, 2003, in pdracht van Samenwerkingsverband Nrd Nederland, Ministerie van Ecnmische Zaken. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 28

30 Gebaseerd p dezelfde studie kunnen we binnen de gestelde subsidiekaders een werkgelegenheidseffect vernderstellen. De hierin gehanteerde ksten vr een nett arbeidsplaats zijn publieke investering. Gegeven de publieke investeringen gemeid met Energy Valley prjecten ver beide prjectfasen zu dit een nett effect van FTE s pleveren. Dit valt als vlgt uiteen ver de beide prjectfasen in termen van begde FTE s utput: In subsidiefase Energy Valley I frmuleert Energy Valley een delstelling van 100 FTE s. Gegeven de publieke investeringen van zuden er in deze fase nett 173 FTE s met Energy Valley prjecten zijn gemeid. In subsidiefase Energy Valley II frmuleert Energy Valley een delstelling van 250 FTE s. Gegeven de met de publieke investeringen van zuden er in deze fase nett FTE s met Energy Valley prjecten zijn gemeid. Wederm is het binnen de kaders van dit nderzek niet mgelijk een inhudelijke verdiepingsslag te maken p deze cijfers. De gehanteerde kengetallen zijn slechts relevant vr subsidiemaatregelen die specifiek p MKB bedrijven zijn tegespitst. De gegeven cijfers meten derhalve als indicatief wrden beschuwd. De vlumes en de individuele prjectaanvragen en bijbehrende prjecten zijn traceerbaar en gedcumenteerd. Het grtste deel van de subsidiegelden is additineel van aard, wat gelegen is in het feit dat het energietransitie prjecten betreft. De subsidievlumes die gemeid zijn met de MEP regeling zijn buiten beschuwing gelaten aangezien dit een explitatiesubsidie betreft. De MEP regeling wrdt mgevrmd m een meer level playing field vr verschillende duurzame initiatieven te creëren. Cnsequentie vr Energy Valley prjecten die aanspraak willen maken p de regeling is een herverweging van bestaande ingediende aanvragen, met uitzndering van alle vergistingsinstallaties. Vr deze installaties is een aparte regeling getrffen die de vrtgang van deze prjecten garandeert 3. De stichting Energy Valley heeft een nadrukkelijk aandeel gehad in de lbby vr behud van de MEP regeling, z blijkt uit gesprekken met Energy Valley medewerkers en medewerkers van het Ministerie van Ecnmische Zaken. Samen met gedupeerde partijen en lkale bestuurders is het ministerie benaderd m tt een herverweging te kmen. Dit heeft in ieder geval geresulteerd in behud van de MEP regeling vr kleinschalige initiatieven in de Energy Valley regi met een mvang van Over aan explitatiesubsidie vr Energy Valley prjecten is ng nduidelijkheid. 3.6 Cnclusies Database Analyse Energy Valley was en is direct betrkken bij prjecten met een gecmbineerde gecmmitteerde, en in vrbereiding zijnde subsidie en investeringswaarde van hiervan wrdt mgelijkerwijs gerealiseerd met de effectuering van de vervangende subsidieregeling vr de MEP regeling. In eerste subsidiefase is een delstelling gefrmuleerd van aan lsgemaakte private investeringen. Zals blijkt uit de subsidie- en investeringsdatabase is er in deze fase vr een ttaalbedrag aan aan private investeringen lsgemaakt. 3 Z blijkt uit gesprekken met medewerkers van het Ministerie van Ecnmische Zaken die verantwrdelijk zijn vr de herijking van de MEP subsidie. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 29

31 In de tweede subsidiefase is een delstelling gefrmuleerd van aan lsgemaakte private investeringen. Zals blijkt uit de subsidie- en investeringsdatabase is in deze fase tt p heden vr een ttaalbedrag aan aan private investeringen lsgemaakt. Energy Valley kmt hiermee p het eerste g ruimschts aan de in de subsidieaanvragen vr beide prjectfasen gestelde utput. Bvendien mgen, z lijkt uit stelregels, substantiële werkgelegenheidseffecten wrden verwacht. De prjecten kennen een grte variëteit aan prjectpartners. De samenstelling van prjectpartners maakt bvendien aannemelijk dat waar we een erg grte vertegenwrdiging van energietransitieprjecten in de prjectprtfli vinden er een mgelijke spin ff is vr de andere twee pijlers. Vr de prjecten is, na gesprekken met medewerkers van het cördinatiebureau, duidelijk de vinger te leggen p de initiërende, cördinerende en vervlgens de ndersteunende rl die de stichting Energy Valley hierin speelt. Het betreft hier de initiatie van de OTC haalbaarheidstudies evenals de uitrl van een grt aantal van deze studies als prjecten die mmenteel in de regi wrden pgezet, met een grte verscheidenheid aan prjectpartners De pijlers, utput De pijler Kennis en Innvatie lijkt p het eerste gezicht nderbelicht en meilijk te destilleren uit de databases. Uit de subsidiedatabase kmt naar vren dat bij een grt aantal prjecten partijen zijn betrkken die een kennis en/f innvatie cmpnent inbrengen. De pleidingsprjecten adviezen die de stichting kreeg in de studie De Strategische Psitinering van Energy Valley zijn, herkenbaar terug te vinden in prjectpartners en lpende nderwijs en academische initiatieven. In het prject Bi Energie Nrd zijn bestuurlijke-, kennisinhudelijke- en bedrijvigheidpartijen gevat, waarmee een in nze gen belangrijke aanbeveling pvlging heeft gekregen. De pijler Cnventinele bedrijfsactiviteiten krijgt in beide databases eveneens vrm drmiddel van een selectie van prjectpartners. Hier vinden we in de regi gelegen spelers die zich naast hun cnventinele bedrijfsactiviteiten bezig huden met initiatieven die veelal p het vlak van duurzaamheid liggen. Ok lkale verheden zijn bij deze prjecten betrkken. In de studie Strategienta Energy Valley gedane handreikingen zijn tastbaar terug te vinden in initiatieven als Csta Due fase I en II, hetgeen in het kader van Energy Valley is vrmgegeven. Dit prject geeft inhudelijk visie aan het idee grtschalige bimassa industrie aanlanding te geven in het Eemshaven-Delfzijl gebied. Veel initiatieven waarbij de stichting Energy Valley direct f indirect is betrkken liggen p het vlak van duurzame mbiliteit. Minder inzichtelijk zijn activiteiten ter bevrdering van kennisuitwisseling f het afstemmen van beleid p het vlak van duurzame energie, tussen prvincies 4. De pijler Duurzame energie is ver de gehele linie vertegenwrdigd in de prjecten waarbij de stichting Energy Valley is betrkken. De meerderheid van de in de prjectendatabase en de subsidie- en investeringdatabase genemde prjecten waarbij de stichting direct is betrkken liggen p het vlak van duurzaamheid. Hiermee is k duidelijk dat de vergrte meerderheid van lsgemaakte investeringen en subsidies p deze pijler liggen. Deze pijler lijkt tevens drijvend 4 Er hebben zich inmiddels een aantal veelbelvende initiatieven p dit vlak vltrkken, zie vr referentie het Energieakkrd. Dit akkrd is geslten tussen de prvincies die deel uitmaken van de Energy Valley regi en de Rijksverheid, te weten de ministers van EZ en VROM. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 30

32 te zijn vr de verige twee pijlers. Veel partijen die verbnden zijn aan duurzaamheidprjecten kennen een duidelijke cnventinele bedrijvigheidcmpnent; bedrijven uit de regi prfiteren van een spin-ff effect. Een kleiner aantal betrkken partijen kent een duidelijke Kennis- en Investeringcmpnent Overig Er zijn ng een aantal prjecten, trajecten en initiatieven die niet in de databases staan genemd maar die wel vermeld dienen te wrden. Deze zijn: De lbby mtrent de waddengelden: de stichting lbbyt actief vr een energiegerelateerde invulling van tenminste een deel van de gelden. De inrichting van het Energy Business Centre Dit energie verzamelgebuw is gevestigd aan de Laan Crpus den hrn 300, Grningen. Inmiddels hebben zich ruim 15 partijen zich er gevestigd. De cngressen die Energy Valley (mede) rganiseert, zals de Energy Delta Cnventin 2005, 2006 en 2007 en de bijeenkmsten in het kader van het Energy Valley Platfrm. Belangrijk effect hier is het met elkaar in cntact brengen van subsidie- en investeringspartijen met prjecteigenaren- en uitverders. Naar schatting heeft de stichting meer dan 50 grte en kleine bijeenkmsten gerganiseerd. De beleidsimpact van stichting Energy Valley. Deze kmt het meest naar vren in de pname van Energy Valley in Pieken in de Delta, het energietransitiebeleid, het Energieakkrd en de besteding van de Waddenfndsgelden. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 31

33 4. Kwalitatieve analyse Energy Valley 4.1 Inleiding Vr het derde deelrapprt van de interim evaluatie Energy Valley zijn interviews verricht met een aantal stakehlders, die vertegenwrdigen een representatieve selectie ver de hele breedte van betrkken partijen; landelijke en reginale verheid, marktpartijen, prjectntwikkelaars, kennis partijen, technlgientwikkelaars, betrkken in de rganisatie van Energy Valley, betrkken als uitverder, initiatr, subsidiegever en/f investeerder bij prjecten van Energy Valley. Dit deelrapprt is anders ingericht dan de vrgaande twee rapprten. Deze twee rapprten kenden een sterk analytisch karakter. De kwalitatieve analyse Energy Valley is hfdzakelijk bedeld m meer licht te werpen p vragen als: Wat mgen we redelijkerwijs aan effect en utput verwachten na ruim 4 jaar Energy Valley? Welke rl speelt de stichting Energy Valley nu daadwerkelijk bij de ttstandbrenging van prjecten? Op welke termijn riënteert Energy Valley zich? Hierbij cmbineert dit deelrapprt inzichten verkregen uit de vrgaande analyses met inzichten verkregen uit de geverde interviews. We zien in de kwalitatieve analyse dat de stichting Energy Valley bedreven is in het hanteren van verschillende rlpatrnen m prjecten van de grnd te laten kmen. Bvendien zien we dat de geïnterviewde stakehlders de activiteiten en tekmstige riëntatie van Energy Valley vanuit verschillende perspectieven benaderen. Veelvuldig terugkerend thema in gesprekken is de perceptie van gebrek aan fcus aan de zijde van de stichting Energy Valley. Het cördinatiebureau hudt vlgens veel mensen te veel ballen tegelijkertijd in de lucht. Dit issue wrdt bezien in het kader van de levenscyclus die het initiatief Energy Valley tt nu te heeft drlpen. Aan de hand van de geverde gesprekken cnceptualiseren we de activiteiten van de stichting in het framewerk van de Diamant van Prter zals gehanteerd in zijn bek The Cmpetitive Advantage f Natins. Deze diamant wrdt staat in de riëntatie van Energy Valley centraal aan het bereiken van de missie. We sluiten af met een verkepelende cnclusie. We schetsen hiervr een verwachtingskader en vullen vervlgens een aantal hier aan gekppelde kritische bservaties in Relevante bservaties kwalitatieve analyse Energy Valley Rllen en effect Er is nu een duidelijker beeld van de prjecten waarbij de stichting Energy Valley actief is in de regi. Meetbaar is de heveelheid prjecten en de hiermee gemeide subsidie- en investeringsvlumes waar de stichting bij is betrkken. Het betreft hier een hg bedrag. De utcme is meilijker te bepalen maar er is nmiskenbaar een grte dynamiek aan prjecten in de energiecluster aan te wijzen. Een grt deel hier van (160) prjecten genieten begeleiding van de stichting (zwel direct als indirect) en een substantieel hiervan, 94 prjecten is rechtstreeks afhankelijk van de stichting Energy Valley. Energy Valley heeft zichzelf tt del gesteld de energie gerelateerde activiteiten in het nrden van Nederland tt een cluster van internatinale betekenis te willen laten uitgreien. Deze delstelling, frmeel dr de stichting ingevuld als de diamant Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 32

34 van Prter (zie figuur 4), verklapt deels waar de meerwaarde gevnden kan wrden; in een begeleidende, zachte rl. De stichting Energy Valley kan wrden bezien als de smeerlie die het geheel det draaien en draaiende hudt. Figuur 4.1. Integrale aanpak Energy Valley. Ecnmische Orde: Kyt prtcl Cntinuering kleinevelden beleid Ondersteuning preftuin gedachte Regulerend Financieel Publiek Privaat draagvlak Subsidiemgelijkheden Prductiefactren: Energieuitbuwstructuur Uitbuw kennisinfrastructuur Fysieke ruimte vr duurzaamheidpreftuin Uitbuw HUB/NBP ICT-Kennis Omgevingsfactren Infrastructuur CO2 pslagmgelijkheden Marktvraag: Internatinalisering energiemarkt Tenemende vraag Aardgas Elektriciteit Duurzame Energie Upstream/ Midstream/ Dwnstream verschuiving Vestiging energieintensieve industrie Brn: Werkplan Energiecluster: Duurzaamheid als mtr van tekmstige activiteiten Internatinalisering Gastransprt services Uitbuw gashandel Uitbuw en cncentratie van winningsactiviteiten Uitbuw additinele werkgelegenheid T&U relaties Spin ff business Energiecnsrtia Aanwezigheid energiedistributiebedrijven Figuur 4.1, pgenmen in het Energy Valley werkplan 2006, geeft inhudelijk weer welke utput de stichting wenst te behalen, gezien dr het perspectief van de diamant van Prter. Het is belangrijk en tegelijkertijd interessant te achterhalen, niet alleen wat de stichting Energy Valley heeft bewerkstelligd, en f het werkt, maar k he en waarm. Hierbij ligt de nadruk p de verschillende rllen die de stichting mgelijk speelt bij het pzetten en uitrllen van prjecten. Anders gezegd is het essentieel te bezien waar het effect van Energy Valley ligt: in tekstblkken van figuur 2, f wellicht juist in de pijlen van figuur 2. Hierin is het belangrijk welke rllen Energy Valley met aannemen m de 4 dmeinen in de diamant met elkaar te verbinden. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 33

35 4.2.2 Uitbreiding De tetreding van de regi Kp van Nrd Hlland lijkt intern cnsistent met de structuur van de verige gebieden in Energy Valley. Werkgelegenheid en bedrijvigheid vertnen hier min f meer vereenkmstige vrmen. Er bevinden zich een aantal bedrijven dat actief is in windenergie, dit vrmt een waardevlle aanvulling in termen van de transitiepijler zals gefrmuleerd in de Energy Valley delstelling. Het gebied huisvest bvendien een aantal ffshre rganisaties en kent qua vlume vereenkmstige dienstverlening- en handels subsectren. De aanwezigheid van ECN in het deelgebied is een belangrijke factr vr Energy Valley. Op het eerste gezicht lijkt de aaneenkppeling van een instituut dat technlgie ntwikkeld en een gebied waarin een stichting actief een energie preftuin ntwikkeld een sterke cmbinatie. De praktijk blijft tt nu te ng achter waarbij als grtste drempel geldt dat de Energy Valley regi mmenteel ng weinig apparatenbuwers en technlgie afnemers/prjectntwikkelaars kent Fcus en riëntatie De activiteiten van de stichting Energy Valley zijn vr buitenstaanders sms meilijk te duiden. Het cördinatiebureau frmuleert binnen de drie pijlers een grt aantal aandachtspunten, het meest recente werkplan nemt er Het werkplan geeft tevens aan dat het cördinatiebureau niet p alle aandachtspunten een actieve rl vervuld. De fcus is deels herkenbaar in de prjecten die de stichting mede tt stand heeft den brengen. Een aantal gesprekspartijen geeft aan dat een evaluatie van de stichting en een mment van bezinning ( waar gaan we naar te? ) gewenst is. Grtste mtiverende factr hierin is dat znder deze bezinning het Energy Valley initiatief haar mmentum verliest. Andere partijen zijn juist erg blij met brede karakter van de stichting. Als reden hiervr wrdt gegeven dat het pzettelijk breed huden van de activiteiten ruimte biedt vr creativiteit, in deze ptiek zu de stichting niet gediend zijn met een rigide target en afrekencultuur. Dit past geheel in de preftuingedachte die aan de basis staat van de prichting van de stichting. Deze gedachte is impliciet aan het ntwikkelen en uitrllen van duurzaamheid- en energietransitieprjecten. Zdende, is de redenering, genereert de stichting Energy Valley p de meest nverwachte manieren en mmenten spin-ff. De brn van de rep m fcus kmt mgelijk vrt uit een nvldende geëxpliciteerde rl van de strategische riëntatie als leidend in de peratinele activiteiten van de stichting. Zdende is vr betrkken partijen niet vldende duidelijk waarm bepaalde activiteiten en prjecten wrden ntplid en andere niet. 5 Energy Valley Werkplan Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 34

36 Schema 4.2. Niveaus vraagstukken Energy Valley Niveau Dr Energy Valley gefrmuleerde Aandachtspunten riëntatie Strategisch Het laten uitgreien van energieactiviteiten Wat is een energiecluster van in Nrd- internatinale betekenis? Nederland tt een (energie)cluster van internatinale betekenis Tactisch Drie pijlers Prgrammatische implementatie 1. Duurzaamheid en Energietransitie prjecten: verschillende 2. Kennis en innvatie varianten, evaluatiemmenten, etc 3. Uitbuw Cnventinele activiteiten Preftuingedachte Operatineel Branding en Prjecten Leidende visie: prjectuitrl leidt tt het realiseren van strategische visie De missie van de stichting is p een zeer strategisch niveau gefrmuleerd. het laten uitgreien van energieactiviteiten in Nrd-Nederland tt een (energie)cluster van een internatinale betekenis. Dit valt nder andere terug te vinden in het Waddenfnds (binnen het kader van de pdracht is het niet mgelijk hier een meer diepgaande analyse p te den) en het Energieakkrd (binnen het kader van de pdracht is het niet mgelijk hier een meer diepgaande analyse p te den) De meeste prjecten waarbij de stichting is betrkken bevinden zich p een peratineel niveau. Op tactisch niveau de agendering en het aanjagen van bestuurlijke ruimte vr Grengas. Prjecten van Energy Valley p strategisch (visinair, agenderend) niveau kunnen wrden gevnden in prjecten als de gasrtnde, waarbij met wrden aangemerkt dat de rl van de stichting Energy Valley hier zeer beperkt is. In gesprekken is meermaals aangegeven dat de aanwezigheid van Energy Valley bij N.V. Nederlandse Gasunie een meer strategische riëntatie in de cntext van energietransitie teweeg heeft gebracht Perspectieven p Energy Valley De verschillende bij de stichting betrkken partijen bezien vanuit verschillende perspectieven de ntwikkelingen die de stichting meemaakt, en hebben elk hun eigen zienswijze p de manier waarp de stichting zu meten drgreien. Een in gesprekken vaak terugkerende paradx in deze zienswijzen zijn de tegenstelling tussen het cncretiseren f juist breed en creatief huden van de prjecten in de prjectenprtfli van de stichting; de prjectenprtfli wrdt vaak gepercipieerd als een wlk van prjecten met een slechts beperkte verkepelende visie. Een andere vaak terugkerende paradx is het verschil in een vrkeur vr een peratinele f strategische riëntatie in de prjectenprtfli; smmige partijen vinden dat de stichting een meer strategische riëntatie zu meten hanteren in de uitrl van haar prjectenprtfli waar andere partijen vinden dat de stichting zich meer p cncrete prjecten zu meten cncentreren. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 35

37 Schema 4.3. Perspectieven verschillende partijen p Energy Valley. Marktpartijen Cncreet, Meetbaar Gevestigde (markt) spelers Rijksverheid Strategisch Operatineel Kennisinstellingen Reginale Overheden Creatief, diffuus Rllen en netwerksturing De stichting neemt verschillende (sleutel) psities f rllen aan. Deze rllen zijn de instrumenten waarmee de stichting prjecten tt stand det kmen. De rllen verschillen per situatie afhankelijke van prject specifieke mstandigheden; met het prject ng geïnitieerd wrden, lpt het al, is er een haalbaarheidsstudie ndig? Is het een idee van iemand bij de stichting Energy Valley f van een partij in hun netwerk? Zijn er meilijkheden van bestuurlijke aard f blijven prjectntwikkelaars achter? Zijn er investeerders, subsidiegelden f vergunningen ndig? Vr al deze mgelijke prblemen f uitgangspsities bestaat een bepaalde rlinvulling die het cördinatiebureau p zich neemt. De rlaanname van het bureau kan k plurifrm zijn; Energy Valley kan meerdere rllen aannemen in hetzelfde prject. Uit gesprekken met medewerkers, partners en stakehlders van Energy Valley kmen de vlgende rllen naar vren: Ambassadeur; de stichting treedt p als ambassadeur vr partijen, prjecten en/f technlgieën in de Energy Valley regi. Ze adverteert mgelijkheden en kansen en attendeert bestuurders, kennisntwikkelaars en/f ndernemers p het bestaan hiervan. Netwerker; de stichting rganiseert publiek en sprekers bij thema en f netwerk bijeenkmsten. Ze smeedt calities tussen partijen die gezamenlijk prjecten kunnen uitrllen. Lbbyist; de stichting kaart bepaalde zaken aan bij verheid- en marktpartijen, vrbeeld hiervan is het behud van de MEP regeling vr kleinschalige (bigas) vergistingsinstallaties in de Energy Valley regi. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 36

38 Prjectaanjager; de stichting initieert, begeleid, ndersteund f bereidt anderszins de weg vr prjecten. Ze biedt (financiële) prikkels aan prjectpartijen en neemt p een f andere manier deel aan alle verschillende fasen van een prject. Makelaar/Intermediair; de stichting creëert kansen dr prblemen aan plssingen te kppelen, vaak betreft het dan het bemiddelen van cntacten tussen 2 f meerdere partijen. Ze verstrekt infrmatie en verzrgt cngressen en bijeenkmsten. Stille partner; de stichting neemt p papier deel aan een prject vanwege een frmele eis in bepaalde subsidieaanvragen. Zdende faciliteert ze de uitvering van het prject dat anders niet f slechts met een ttaal andere inspanning tt stand was gekmen. Op hun functinele karakter kunnen de rllen wrden uitgelijnd p verschillende dimensies. De vlgende figuur schikt de rllen naar functinaliteit en geeft vrbeeldprjecten hierbij. Zdende ntstaat een duidelijker beeld van de verschillende activiteiten die de stichting nderneemt in het bevrderen, bewerkstelligen f faciliteren van prjecten. We nderscheiden hierbij de dimensies initiërend cmbinerend en vrbereidend uitverend. Bij de eerstgenemde dimensie gaat het m de manier waarp Energy Valley haar rl uitspeelt; enerzijds kan ze een initiërende, p de inhud van een prject gerichte rl spelen waarbij inhudelijke kennis wrdt verzameld m een prject bijvrbeeld te agenderen, anderzijds kan de stichting een calitie van partijen verzamelen die samen invulling gaan geven aan een prject. Bij de laatst genemde dimensie gaat het m de fase van het prject waarin de stichting een functinele rl aanneemt; bij veel prjecten kunnen we de vinger leggen p een duidelijke vrbereidende rl waarbij de verdere uitrl van het prject wrdt uitgeverd dr de verschillende prjectpartners. Bij andere prjecten speelt de stichting (vaak meerdere) rllen die zich meer verhuden p een begeleidend en faciliterend vlak. We kunnen de beschreven rllen nu psitineren in het vlgende schema. Dit biedt inzicht in de manier waarp Energy Valley haar rlpatrnen functineel invult: Schema 4.4. Rlpatrnen ingevuld in dimensies activiteiten Energy Valley Lbbyist Stille Prjectpartner Cmbinerend, prces Netwerker Ambassadeur Makelaar/Intermediar vrbereidend Uitverend Prjectaanjager Initiërend, inhud Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 37

39 We zien bijvrbeeld dat de rl van lbbyist een duidelijke vrbereidende en cmbinerende invulling kent; de stichting zrgt bij de ttstandkming van een prjectcncept vr bestuurlijke acceptatie, ze kppelt ptentieel waardevlle partners aan het prjectcncept f smeedt calities van partijen die een prjectcncept verder kunnen uitwerken. In haar rl als netwerker vervult de stichting k een cmbinerende activiteit maar nu veel meer in het kader van bijvrbeeld het verwerven van vergunningen, het creëren van bestuurlijke ruimte en acceptatie f het zeken van ptentiële prjectpartners die het prjectprces psitief kunnen beïnvleden. We kunnen vervlgens een aantal illustraties leveren van prjecten die p de functinele dimensies zijn gepsitineerd. Schema 4.5. Vrbeelden prjecten ingevuld in dimensies activiteiten Energy Valley Transitiepark Osterhlm Cmbinerend, prces Behud MEP regeling vr kleinschalige vergassingsintiatieven OCT Studies UKR prjecten vrbereidend Uitverend Suikerunie Ethanl Initiërend, inhud Smmige prjecten wrden dr de stichting inhudelijk pgepakt. Dit hudt in dat er bij de stichting kennis aanwezig is van de inhudelijke cmpnent van een prject. Bvendien kan de stichting een vrbereidende alswel een uitverende rl in het prject spelen. Vrbereidend hudt hier in dat de stichting aan de basis van een prject staat. Uitverend hudt in dat de stichting gaandeweg in het prject ndersteuning biedt, Het Energy Park Grningen Seaprts is rsprnkelijk een initiatief van de Aluminium Delfzijl BV die dr enerzijds plpende energieprijzen en anderzijds interessante mgelijkheden vr een partiele vergrening van haar strmprductie geïnteresseerd was in duurzame pwekking van energie. De stichting Energy Valley heeft Aluminium Delfzijl begeleid bij het ntwikkelen van dit idee en het frmaliseren van het transitiepark als preftuin vr duurzame elektriciteitpwekking initiatieven. De stichting heeft vr de betrkken marktpartijen een unieke psitie drdat zij dicht bij de verschillende betrkken verheden (natinaal, prvinciaal) stnd en zdende cmbineerde zij partijen in de vrbereidende fase van het prject. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 38

40 Mmenteel wrdt de Ministeriele regeling Milieukwaliteit Elektriciteitsprductie (MEP) geëvalueerd en herntwrpen dr het Ministerie van Ecnmische Zaken. Deze explitatiesubsidie, rsprnkelijk bedeld vr kleinschalige initiatieven vr elektriciteitspwekking uit bimassa bleek nhudbaar in het perspectief van grtschalige explitatie initiatieven die hiervr werden ntplid. Het herntwerpen van de regeling hield in de praktijk een stp van de subsidiegelden in waardr veel kleinschalige initiatieven in gevaar kwamen. Dr het vrmen van een calitie van gedupeerden en het veren van een actieve lbby bij de Rijksverheid is een uitznderingsregeling gemaakt vr deze kleinschalige initiatieven. Als laatste geven we een schematische weergave van een drietal vrbeeldprjecten in de OTC studies m de rl van de stichting Energy Valley cnceptueel te duiden. Schema 4.6. Vrbeeld verschillende rllen en activiteiten Energy Valley in OTC traject Omgeving Meerstad Grningen: Warmte en Kracht Uitrl Micr WKK Gemeente Grningen NUON Prvincie Grningen Energy Valley Halen: Inventarisatie gewenste prjecten. Aandragen van prjectpartijen. Organisatie van infrmatie en netwerk dagen. Energy Valley Gasunie Enec Gasunie ECN Gasunie Airprducts TNO Energy Valley Hek Ls TU Delft Hexin Gas + H2 injectie in het aardgasnet Energy Valley Brengen: Inventarisatie bestaande partijen met kenniswens. Attendering p en intrductie met OTC regeling. Financiële stimulans, inhudelijke begeleiding, stille prjectpartner. OVERHEID Netwerken en Energy Valley Vanuit het cmbineren van verkregen inzichten uit de prjectendatabase en de gesprekken verkrijgen we een perspectief waardr we kunnen bezien he de stichting werkt. Hierin ligt een accent p de verschillende rllen die de stichting vervult in de verschillende fasen van en bij verschillende typen prjecten. Hierbij kmt telkens het aspect van de verschillende rllen van de stichting naar vren. Deze rllen kunnen allemaal wrden bezien vanuit een netwerkperspectief. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 39

41 Dit impliceert niet dat er m Energy Valley heen een mnlithisch netwerk is gevrmd, bestaande uit partijen die in een frmeel netwerk rnd de stichting zijn gerganiseerd en samen de missie en delstellingen van de stichting uitwerken. Eerder pereert Energy Valley als netwerkspeler in verschillende rllen in verschillende frmele en infrmele netwerken van verschillende mvang die afwisselend wrden geactiveerd. Er bestaat grfweg een nderscheid tussen een drietal verschillende srten netwerken. De stichting heeft een frmele, vastgelegde selectie aan partijen die deelnemen aan het Energy Valley prject. Deze partijen hebben (deels) zitting in de Raad van Tezicht, gedeputeerden verleg en leveren persnele f financiële ndersteuning vr de stichting. Hiernaast heeft de stichting vaste cntacten pgebuwd met nder meer de prjectpartners die deelnamen aan de haalbaarheidsstudies die in het kader van de Ondersteunding Transitie Calitie (OTC) regeling werden uitgeverd. Deze partijen hebben p meerdere mmenten cntact met de stichting, zals in de verschillende tenderrndes van de Unieke Kansen regeling (UKR). Hierin zijn k pgenmen de deelnemers aan het participantenplatfrm waarmee het cördinatiebureau regelmatig verleg vert. Ng verder van het directe cntactennetwerk liggen de verige deelnetwerken waarmee de stichting cntact heeft in de cntext van verschillende prjecten; smmige van deze partijen hebben p eigen gelegenheid de stichting gevnden, anderen zijn actief pgespeurd en gecntacteerd. Het vlgende schema geeft een verzicht van de verschillende en verschillende typen netwerken waarin de stichting actief is: Schema 4.7. Drie verschillende netwerken in de cntext van de stichting Energy Valley Institutineel netwerk Energy Valley; ; prjectpartt- ners, investeerders Vastgehuden prjectpartt- ners, actief en passief sief ge(ver)wrven prjectpar art- ners participantenplatfrms tenplatfrms Lsse ad hc netwerkpartt- ners in functinele rl bij prjectuitrl, bereik nieuwsbrief De stichting Energy Valley pereert nder verschillende rllen als netwerkspeler in verschillende netwerken, p verschillende mmenten, bij verschillende prjecten in een ecnmische, bestuurlijke, kennis ruimte waarin p het mment van tetreding frmeel geen andere partijen pereerden. Een mgelijke definitie van een netwerk 6 is: 6 De Bruijn, J.A., Ten Heuvelhf, E.F. Management in Netwerken, Lemma, Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 40

42 Plurifrm; De actren die samen het netwerk vrmen kennen nderlinge verschillen, waarmee een sturende actr p enigerlei wijze rekening zal meten huden. Deze verschillen kunnen betrekking hebben p de mvang, de machtsmiddelen, het prductenpakket, de rganisatie mgeving, etc Wederzijdse afhankelijkheid; relaties tussen partijen in het netwerken kenmerken zich dr interdependentie. Gesltenheid; partijen in het netwerk zijn niet hiërarchisch ingedeeld met elkaar, elke partij is in beginsel een nafhankelijke actr; ze zijn daarm geslten vr en bepalen hun eigen bijdrage en rl in een prject. Dynamiek in structuur; de samenstelling van partijen in het netwerk is veranderlijk, en de psitie die partijen hierin innemen kan met tijd veranderen. De stichting legt in de vrm van rllen in deze ecnmische, bestuurlijke, kennis ruimte dwarsverbanden. Het slaan van deze dwarsverbanden betekent inhudelijk: Het kppelen van partijen Het attenderen van partijen p kansen Het initiëren van activiteiten met een bepaalde, ng niet gerealiseerde, ptentie Het bewerkstelligen van begrip, kennis en acceptatie bij bestuurders Het warm huden en enthusiasmeren van marktpartijen Het aanjagen en faciliteren van prjecten. Twee essentiële eigenschappen die hieraan ten grndslag liggen zijn ingebed in de rganisatie Energy Valley. Deze zijn: 1. Kennis; In het cördinatiebureau Energy Valley ligt kennis beslagen. De medewerkers bezitten aanzienlijke technische kennis, kennis van beleid en kennis van partijen die actief zijn in de energiecluster. 2. Redundant relatienetwerk. De stichting Energy Valley kan niet wrden geduid als netwerkrganisatie in de traditinele zin. Ze cmbineert niet een grte variëteit aan partijen teneinde gezamenlijk een bepaald del na te streven. De stichting is een netwerkspeler in een meer mderne zin van het wrd; nderhud zwel functinele als extra-functinele relaties, bvendien bestaat haar netwerk uit een kleine kern van partijen waarmee zij zgn. strng ties nderhud en een grte wlk van partijen waarmee zij zgn. weak ties nderhud. Het netwerk is hierdr flexibel en biedt veel kansen vr (tevallige) infrmatietever en het kppelen van prblemen aan plssingen. Al deze activiteiten leiden tt een klimaat waarmee het del van de stichting, het laten uitgreien van nrdelijke energieactiviteiten tt een cluster van internatinale betekening, gebaat is Cmpetitive advantage Energy Valley hanteert zelf expliciet de Diamant van Prter. Deze werd dr Prter gefrmuleerd in het bek The cmpetitive advantage f natins 7. Deze diamant biedt inzicht in de dynamisch en endgene cndities binnen een bepaald gegrafisch afgebakend gebied p het cmpetitieve vrdeel van bedrijven. De missie van de 7 Prter, M. The cmpetitive advantage f natins, New Yrk: The free press: 1990 Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 41

43 stichting Energy Valley bevat expliciet het clusterdenken dat ten grndslag ligt aan deze diamand van Prter. De grte vraag is nu waar de stichting Energy Valley zich bevindt in de cluster. Het bleek ingewikkeld m de cncrete rl van Energy Valley in het bewerkstelligen van pleidingstrajecten, werkplekken f technlgie ntwikkeling- en/f uitrl te destilleren uit de prjecten. De missie die de stichting zichzelf stelt is niet expliciet ver de rl van Energy Valley p dit peratinele niveau. De frmulering van de missie; het laten uitgreien van energieactiviteiten in Nrd-Nederland tt een (energie)cluster van een internatinale betekenis zu k een zachte begeleidende f sturende taak vr Energy Valley kunnen impliceren. Als we de eerder genemde rllen (p. 41) in het schema dat de stichting Energy Valley frmuleert in haar werkplan 2006 invullen ntstaat het vlgende schema: Schema 4.8. Invulling Diamant van Prter in Energy Valley prject. Lbbyist Ecnmische Orde: Kyt prtcl Cntinuering kleinevelden beleid Ondersteuning preftuin gedachte Regulerend Financieel Publiek Privaat draagvlak Subsidiemgelijkheden Netwerker Prductiefactren: Energieuitbuwstructuur Uitbuw kennisinfrastructuur Fysieke ruimte vr duurzaamheidpreftuin Uitbuw HUB/NBP ICT-Kennis Omgevingsfactren Infrastructuur CO2 pslagmgelijkheden Lbbyist Makelaar Marktvraag: Internatinalisering energiemarkt Tenemende vraag Aardgas Elektriciteit Duurzame Energie Upstream/ Midstream/ Dwnstream verschuiving Vestiging energie-intensieve industrie Ambassadeur Energiecluster: Duurzaamheid als mtr van tekmstige activiteiten Internatinalisering Gastransprt services Uitbuw gashandel Uitbuw en cncentratie van winningsactiviteiten Uitbuw additinele werkgelegenheid T&U relaties Spin ff business Energiecnsrtia Aanwezigheid energiedistributiebedrijven Intermediair Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 42

44 Het bvenstaande schema illustreert waar de bijdrage van de stichting Energy Valley mag wrden gezcht: de stichting slaat verbindingen tussen partijen uit verschillende maatschappelijke dmeinen. Zdende prbeert de stichting een mgeving te creëren waarin energiegerelateerde prjecten een vrdeel hebben ten pzichte van andere mgevingen. Uit de interviews en de analyse van de prjectendatabase wrdt deze verbindende rl duidelijk. Het is echter binnen de kaders van het nderzek meilijk m het effect van deze verbindende rl te benemen in termen van innvatie, technlgieen kennisntwikkeling, bedrijvigheid en werkgelegenheid. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 43

45 5. Cnclusie 5.1 Inleiding De pdracht bij de uitvering van deze interim evaluatie was het aantnen van de impact die de stichting Energy Valley tt nu te heeft gehad p haar werkgebied. In de uitwerking van de nderzeksvraag interim evaluatie Energy Valley zijn drie deelnderzeken vrgesteld: 1. Beschrijving dynamiek in de bedrijvigheid in de energiecluster. Niet alle dynamiek zal direct beïnvled zijn dr de stichting Energy Valley. Gebruikmakend van een tweetal metingen van de werkgelegenheid in de energiecluster brengen wij deze dynamiek in kaart. Dr een relatie te leggen in het evaluatienderzek tussen ecnmische dynamiek en de bedrijven die participeren in prjecten waar k de stichting Energy Valley bij betrkken is kan wrden beredeneerd wat de rl is en is geweest in de ttstandkming van deze ecnmische dynamiek evenals eventueel hieruit vrtvleiende werkgelegenheidsntwikkelingen. Deze verhandeling resulteert in het deelrapprt Werkgelegenheid- en bedrijvigheidanalyse Energy Valley. 2. Analyse van een tweetal databases dat inzicht biedt in de cncrete utput van de stichting Energy Valley. Daarbij zal het vrnamelijk gaan m de impact p de bedrijvigheid en de effecten vr de werkgelegenheid. Ok een analyse van de financiële vlumes die gemeid zijn met Energy Valley prjecten maakt hier deel van uit. Vanzelfsprekend zal k wrden gekeken in heverre er k natinale en internatinale effecten zichtbaar zijn. Dit resulteert in het deelrapprt Database analyse Energy Valley. 3. De rl die de stichting Energy Valley speelt. Vr een belangrijk deel bestaan de activiteiten uit netwerken en lbbyen. Deze activiteiten zijn achteraf meilijk te traceren. Het effect ervan is meestal ng meilijker vast te stellen. Dr middel van interviews is expliciet in gegaan p de rl die de stichting heeft gespeeld. Hiermee kunnen wij een beeld vrmen van de initiatieven en effecten van de stichting p dit terrein. Dit resulteert in deelrapprt Kwalitatieve analyse Energy Valley. 5.2 Verwachtingskader Gezien de levenscyclus die het Energy Valley prject tt dit mment heeft drlpen en de fasering waarin het merendeel van de dr de stichting ndernmen prjectenactiviteiten en andere initiatieven zich bevind, is een harde evaluatie in termen van cncrete utput (gerealiseerde FTE s, gebuwde en geteste innvaties, etc) mmenteel niet prudent. Wel zijn in dit nderzek een aantal stelregels gefrmuleerd waarin effectgrtten wrden geschat en gegeven. Deze zijn gebaseerd p de dr Samenwerkingsverband Nrd-Nederland (SNN) hiervr gehanteerde kengetallen 8. 8 Studie ECORYS.. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 44

46 5.3 Relevante bservaties deelrapprtages Het Energy Valley initiatief lpt sinds De stichting prfiteerde p het mment van prichting van gunstige mstandigheden en van deltreffend handelen. De missie die de stichting zichzelf heeft gesteld is het laten uitgreien van energieactiviteiten in Nrd-Nederland tt een (energie)cluster van een internatinale betekenis. Cncrete delstellingen die bij de missie van Energy Valley hren zijn dr de stichting gefrmuleerd: het creëren van een werkgelegenheidseffect en een investeringseffect. Via drie pijlers en in prjectvrm peratinaliseert de stichting deze missie met bijbehrende delstellingen. Per pijler frmuleert zij een bepaalde inzet van middelen. Vr het eerste deelrapprt werd een sectrschets uitgeverd vr de energiesectr in de Energy Valley regi. De gegevens hiervan zijn vergeleken met een vrgaande sectrscan die het CAB in 2004 vr de NV NOM uitverde. Bij deze sectrscan is het deelgebied Kp van Nrd Hlland tentertijd niet meegenmen. De Energy Valley regi huisvest (inclusief de Kp van Nrd Hlland) 400 bedrijven waar iets meer dan full- en parttime banen zijn. Een vergelijking met de sectrscan gedaan in 2004 nthult het beeld van een sectr die weinig grei vertnt in termen van bedrijvigheid en werkgelegenheid. Hierbij dient te wrden pgemerkt dat er sprake is van een verregaande vermenging van het energiethema met andere sectren (ICT-diensten, grtindustrie, agrbusiness, etc.). Daarnaast prfiteren k andere bedrijfstakken, buiten de regi, van de hge dynamiek die ntstaan is in de nrdelijke energiesectr, bijvrbeeld bij de aanleg van nieuwe gasleidingen en de buw van (duurzame) energiecentrales. De grei van werkgelegenheid en bedrijvigheid p deze sectren is uit de gehanteerde gegevensbrnnen niet vlledig p te maken. Vr het tweede deelrapprt werd een analyse uitgeverd p twee dr de stichting Energy Valley aangeleverde databases: 1. Prjectendatabase. Deze database is in samenwerking met de Hanzehgeschl samengesteld en bevat infrmatie ver energiegerelateerde prjecten in de Energy Valley regi 2. Subsidie- en investeringsdatabase. Deze database is dr medewerkers van het cördinatiebureau pgesteld en bevat een inventarisatie van de subsidieen investeringsvlumes die gemeid zijn met prjecten waarbij de stichting een directe rl speelt. Het betreft hier zwel gehnreerde als in vrbereiding zijnde vlumes. Hierbij is gekeken naar: De betrkkenheid van de stichting bij de verschillende prjecten; direct, indirect, autnm. De chrnlgie en fasering van de prjecten; start- en peratinaliseringsdata; idee, haalbaarheidsnderzek, pilt, uitrl- f peratinele fase. De subsidie- en investeringsvlumes die hiermee gemeid zijn; welke regeling, welke vlumes Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 45

47 De spreiding van de prjecten ver de drie pijlers; kennis en innvatie, cnventinele bedrijvigheid en duurzaamheid en transitie. De samenstelling en activiteitendmeinen van de prjectpartners; verheden, marktpartijen, technlgientwikkelaars, technlgiebuwers, kennisinstellingen. De algemene prjectendatabase bevat 377 prjecten waarvan het grtste deel kan wrden ingedeeld in de pijler duurzaamheid en energietransitie. Bij 94 van de prjecten is de stichting direct betrkken. Dit hudt in dat de stichting een essentiële rl vervult in de ttstandkming van het prject; initiërend, faciliterend, sturend, begeleidend, cmbinerend, etc. Ok hiervan kan het grtste gedeelte wrden ingedeeld bij de pijler energietransitie. Een grt deel van de prjecten in deze categrie bevindt zich in de ntwikkelingsfase. Een verdiepende slag kan wrden gemaakt dr te kijken naar de subsidie- en investeringsvlumes die met deze directe betrkkenheid prjecten gemeid zijn. Het cördinatiebureau Energy Valley was en is direct betrkken bij prjecten met een gecmbineerde gecmmitteerde, en in vrbereiding zijnde subsidie en investeringswaarde van In de eerste subsidiefase is een delstelling gefrmuleerd van aan lsgemaakte private investeringen. In deze fase is vr een ttaalbedrag van aan private investeringen lsgetrkken. Vr de tweede subsidiefase is de delstelling aan private investeringen. Tt p heden is er in deze fase vr een ttaalbedrag aan aan private investeringen lsgetrkken. Energy Valley kmt hiermee ruimschts aan de in de subsidieaanvragen gestelde utput. Bvendien mgen, z lijkt uit stelregels, substantiële werkgelegenheidseffecten wrden verwacht. De prjecten kennen een grte variëteit aan prjectpartners. De samenstelling van prjectpartners maakt bvendien aannemelijk dat waar we een erg grte vertegenwrdiging van energietransitie prjecten in de prjectprtfli vinden er een spin ff is vr de andere twee pijlers, Kennis en Innvatie en Cnventinele bedrijvigheid. Vr de prjecten is, na gesprekken met het cördinatiebureau, duidelijk de vinger te leggen p de initiërende, cördinerende en vervlgens de ndersteunende rl die de stichting hierin speelt. 5.3 Sltsm Het Energy Valley initiatief startte in De stichting bleek vanaf het begin bijznder succesvl in het neerzetten van het Energy Valley cncept. Zals veel rganisaties in hun piniersfase heeft de stichting in eerste instantie zveel mgelijk stf den pwaaien. Vele diverse prjecten werden geïnitieerd, aangejaagd. Calities werden m interessante en kansrijke ideeën gevrmd. Cntacten met bestuurders van reginaal tt natinaal niveau werden geslten en aangehaald. De stichting rganiseerde cntacten tussen partijen p alle niveaus en p alle thema s relevant vr de uitbuw van de energiecluster in Nrd Nederland. In haar tweede subsidiefase wist de stichting grte prjecten naar de regi te halen waardr Nrd- Nederland regelmatig het nieuws haalde, denk aan de grengas initiatieven, het Energieakkrd en de pname van Energy Valley als meest kansvlle piek in de nta Pieken in de Delta. Bvendien slt de Kp van Nrd-Hlland bij het initiatief aan en greide zdende de regi met een krachtig technlgiecentrum en welwillende bestuurders. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 46

48 Aan de vravnd van haar derde subsidiefase staat veel te gebeuren, zwel in de Energy Valley regi als bij de stichting en haar uitverende rgaan: het cördinatiebureau Energy Valley. Veel initiatieven en prjecten zijn aanbeland in de implementatiefase. Dit hfdstuk zal een uiteenzetting geven van de meest in het g springende nderzekresultaten p verschillende dmeinen van het Energy Valley initiatief. Afsluitend wrden 6 aanbevelingen gefrmuleerd Branding Na ruim 4 jaar Energy Valley kan wrden gecnstateerd dat de stichting er zeer ged in is geslaagd m het Energy Valley cncept als sterke, maar vral k als een Nrd-Nederlandse piek neer te zetten. De bekendheid van Energy Valley is grt en heeft een bepaalde meerwaarde. Z wrdt Energy Valley bij subsidiegevers en beleidsmakers geasscieerd met kwalitatief hgwaardige subsidieaanvragen en prjecten, hewel dit niet tt preferentiële behandeling leidt Prjecten Sinds de prichting van stichting is er een grt aantal energiegerelateerde prjecten pgestart in de Energy Valley regi. Een flink aandeel hiervan zijn prjecten die p initiatief van de stichting f mede dankzij de stichting tt stand zijn gekmen. Energy Valley wisselt effectief verschillende rllen met elkaar af m prjecten te initiëren, begeleiden f faciliteren. Met deze prjecten zijn grte financiële bedragen gemeid. De stichting kmt ruimschts tegemet aan de gestelde utputresultaten in de subsidieaanvragen vr de prjecten Energy Valley I en II. Bvendien mgen, gegeven de publieke investeringen gemeid met Energy Valley prjecten, substantiële werkgelegenheidseffecten wrden verwacht. Nader nderzek is ndig m een inhudelijke verdiepingsslag maken p exacte financiële en werkgelegenheidseffecten. Aan de hand van een aantal in kaart gebrachte rllen die het cördinatiebureau aanneemt in verschillende prjecten kan de kracht van de activiteiten van de stichting wrden pgehangen. Z kan aannemelijk wrden gemaakt dat de stichting een zeer belangrijke rl speelt in het creëren van een mgeving waarin energieactiviteiten makkelijker drgang vinden Energietransitie en duurzaamheid Het merendeel van de prjecten en activiteiten van de stichting Energy Valley valt nder de pijler Energietransitie. Veel van de lsgemaakte subsidie- en investeringsgelden, liggen daarmee p deze pijler. Deze prjecten hebben een uitstraling naar de verige twee pijlers in termen van de betrkken prjectpartijen. Bimassa en duurzame mbiliteit zijn hfdthema s in de prjecten die p deze pijler wrden uitgerld. Het cördinatiebureau trk vr de realisatie van prjecten p deze pijler partijen naar de regi die znder het bestaan niet waren gekmen. Belangrijke aandachtspunten vr de prjecten p deze pijler zijn de subsidieafhankelijkheid van verschillende activiteiten; kunnen deze behuden blijven bij het vervallen van subsidieregelingen en de her-evaluatie van de MEP regeling? De laatstgenemde heeft ptentieel grte cnsequenties vr de inrichting van het transitiepark Osterhlm. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 47

49 5.3.4 Kennis en Innvatie Uit de analyse van de prjectendatabase zijn relatief weinig prjecten direct aangewezen p de pijler kennis en innvatie. In de praktijk blijkt dat vrijwel alle direct geïnitieerde prjecten een hginnvatief karakter en een grte betrkkenheid van in de regi aanwezige kennisinstituten kennen. Indirect levert de stichting z een bijdrage aan bestaande en pas geïnitieerde kennistrajecten. Z buwt Energy Valley mee aan een kennisnetwerk vr de (huidige en tekmstige) energie-industrie; een kennisbasis vr de energiecluster. De stichting richt zich vral p een betere afstemming en cmplementariteit tussen de kennisinstituten en een vertaling van de aanwezige kennis naar de markt en marktpartijen. Daarnaast is het cördinatiebureau actief betrkken bij de pbuw van een (inter)natinale upstream lie en gas academie, een nderzekfaciliteit vr decentrale energiesystemen en gestructureerde kennisvalrisatie via prichting van de Energy Valrizer. Het wrdt zwel dr de stichting Energy Valley zelf als dr een grt aantal geïnterviewde stakehlders als grt gemis ervaren dat er in de Energy Valley regi geen technische universiteit bestaat Cnventinele bedrijvigheid Uit de analyse van de bedrijvigheid en werkgelegenheid in de energiecluster in Nrd-Nederland blijkt dat er weinig ntwikkeling valt te cnstateren in zwel bedrijvigheid als werkgelegenheid. Gezien het kapitaalintensieve karakter van activiteiten in deze sectr is het misschien ng te vreg m p dit punt al veel veranderingen te verwachten. Het is niet plausibel te verwachten dat Energy Valley een directe bijdrage levert in de ttstandkming van grtschalige geplitiek gevelige prjecten als bijvrbeeld de gasrtnde. Ok mag niet verwacht wrden dat dr de activiteiten van de stichting veranderingen zijn aangebracht in de vlumes f wijze van de winning van aardgas en aardlie in de regi. Daar kmt bij dat de gehanteerde methdiek de energiesectr in genschuw neemt p basis van een afbakening van SBI-cdes. Hiermee wrden de aanzienlijk geachte werkgelegenheidseffecten bij aanverwante sectren en bedrijfstakken en werkgelegenheidseffecten buiten de regi niet meegenmen. Meer kan het effect van Energy Valley p cnventinele bedrijvigheid in de regi wrden gezcht in de uitrl van prjecten dr in de regi gevestigde MKB bedrijven. Het kan van belang wrden geacht bij de uitrl van de verschillende prjecten bij te huden f, en in heverre dit het geval is. Zdende kan een werkgelegenheidseffect deels wrden vastgesteld. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 48

50 5.3.6 Fcus Uit de geverde gesprekken valt p te maken dat de perceptie bestaat dat het in de activiteiten van de stichting Energy Valley ntbreekt aan een duidelijke samenhang en fcus. Ppulair gezegd bestaat de ntie dat de stichting veel ballen tegelijk in de lucht hudt en hierver bestaat bij smmige stakehlders een bepaalde mate van bezrgdheid. Met een nvldende geëxpliciteerde strategische visie ver de (peratinele) prjecten uitrl heen ntbreekt een referentiekader vr veel activiteiten van Energy Valley. Het grte aantal prjecten krijgt daarmee vr buitenstaanders een willekeurig karakter. Dit terwijl de direct geïnitieerde prjecten nauw aansluiten bij de gekzen strategische thema s en rllen van het cördinatiebureau. Hieruit kan wrden gecncludeerd dat er sprake is van nvldende cmmunicatie van de strategische thema s en rllen en de verbinding daarvan met de achterliggende prjectinitiatieven. Op tactisch niveau lijkt de preftuingedachte een lgische invulling van zwel de paden die mgelijkerwijs tt een verwezenlijking van de strategische visie leiden als de dagelijkse (prject)activiteiten die Energy Valley p peratineel niveau ntplid. Deze preftuingedachte mag als een krachtig cncept wrden gezien dat k meer geëxpliciteerd zu kunnen wrden en daardr meer herkenbaar terug kan kmen in de activiteiten van de stichting Reginaal vrdeel Samengenmen hebben de activiteiten van de stichting het begde effect dat ten grndslag ligt aan de diamant van Prter; het creëren van een mgeving waarin energiegerelateerde activiteiten een cmpetitief vrdeel hebben ten pzichte van andere gebieden. Energy Valley begt dit effect te bereiken dr in verschillende rlpatrnen bruggen te slaan tussen verschillende maatschappelijke dmeinen, we hebben dit weergegeven in het vlgende schema: Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 49

51 Schema 5.1. Energy Valley in de diamant van Prter. Lbbyist Ecnmische Orde: Kyt prtcl Cntinuering kleinevelden beleid Ondersteuning preftuin gedachte Regulerend Financieel Publiek Privaat draagvlak Subsidiemgelijkheden Netwerker Prductiefactren: Energieuitbuwstructuur Uitbuw kennisinfrastructuur Fysieke ruimte vr duurzaamheidpreftuin Uitbuw HUB/NBP ICT-Kennis Omgevingsfactren Infrastructuur CO2 pslagmgelijkheden Lbbyist Makelaar Marktvraag: Internatinalisering energiemarkt Tenemende vraag Aardgas Elektriciteit Duurzame Energie Upstream/ Midstream/ Dwnstream verschuiving Vestiging energie-intensieve industrie Ambassadeur Energiecluster: Duurzaamheid als mtr van tekmstige activiteiten Internatinalisering Gastransprt services Uitbuw gashandel Uitbuw en cncentratie van winningsactiviteiten Uitbuw additinele werkgelegenheid T&U relaties Spin ff business Energiecnsrtia Aanwezigheid energiedistributiebedrijven intermediair Dit cmpetitieve vrdeel geldt vralsng niet zzeer in cmmerciële als wel in ntpliende zin; Energieactiviteiten in de Energy Valley regi kunnen prfiteren van veel begrip, kennis en daardr ruimte bij bestuurders; ze kunnen prfiteren van de kwaliteitsindicatie die het Energy Valley lg is gewrden vr subsidieen/f investeringsaanvragen; ze kunnen prfiteren van een netwerk dat cntacten legt met cruciale partijen, zij het kennisinstellingen, prjectntwikkelaars, traditinele energiespelers f anderszins; ze kunnen prfiteren van aansluitende energie activiteiten, die desnds dr de stichting zelf wrdt aangetrkken; ze kunnen prfiteren van infrmatieve- f netwerkbijeenkmsten en z cntacten sluiten met partijen die ze anders mgelijk niet hadden geslten. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 50

52 5.3.8 Aanbevelingen Een terugkerende ntie bij zwel de geverde gesprekken als de bestudering van de beide databases is dat het grtste deel van de prjecten in de kmende peride ng gecncretiseerd zal wrden. Dit is lgisch gezien de relatief krte lptijd van Energy Valley en de relatief lange lptijd van de nderliggende prjecten. We mgen aannemen dat cncrete resultaten in de huidige fase waarin veel prjecten zijn beland gaan kmen. De mid term evaluatie cnstateert dat in de eerste helft van het Energy Valley prject veel vrbereidend werk is gedaan; veel ideeën, haalbaarheidsstudies, netwerkdagen, subsidieaanvragen en het samensmeden van calities. Met inachtneming van de lsgemaakte subsidie- en investeringsvlumes en de vlumes die hier ng in de pijplijn zitten mag veel wrden verwacht van de cncrete resultaten in de kmende peride. Gebaseerd p nderzeksresultaten, de gesprekken met de medewerkers van het cördinatiebureau Energy Valley en stakehlders uit de Energy Valley Regi, de zakelijke wereld en de kenniswereld zijn een aantal aanbevelingen p te stellen: 1. Mnitring: Bij het uitveren van het nderzek is geprbeerd de vinger te leggen p de werkgelegenheidseffecten die de activiteiten van de stichting pleveren. Dit bleek meilijk realiseerbaar binnen de kaders van het nderzek, maar is k vr het cördinatiebureau meilijk inzichtelijk te maken, gezien de cördinerende rl die het bij veel prjecten aanneemt. Het is vr de stichting interessant actief te mnitren welke investerings- en werkgelegenheidseffecten haar activiteiten hebben. Ok is het interessant vr de regi m bij te huden welke CO2 effecten de activiteiten teweeg brengen (nder meer in kader van het Energieakkrd). 2. Nrd Hlland: Het aanhaken van de kp van Nrd Hlland bij het Energy Valley initiatief bracht een waardevlle partner binnen het initiatief. Ok in termen van de pbuw van de energiecluster in de kp van Nrd Hlland was deze aansluiting cnsistent met het Energy Valley initiatief. Het is echter wel belangrijk dat Nrd-Hlland inhudelijk en qua nieuwe ntwikkelingen meer wrdt aangehaakt. Cncreet zu een Energy Valley ambassadeur in Nrd-Hlland kunnen wrden pgewaardeerd met meer rganisatrische ruimte. 3. Technische Universiteit: Het ntbreken van een technische universiteit in de Energy Valley regi wrdt dr vele partijen als een gemis ervaren. Er kunnen enkele stappen wrden ndernmen m dit gemis p te vangen. Bijvrbeeld dr het verbreden van Energy Delta Research Centre (EDReC) met een technisch kenniscentrum. Een andere mgelijkheid is het verder uitbuwen van het Cartesius Instituut. De mgelijkheden vr een nauwere samenwerking met de TU Twente, de TU Delft en de Rijksuniversiteit Grningen meten hiervr wrden verkend. 4. MKB: De uitstraling van het Energy Valley initiatief naar het reginale MKB kan verder wrden versterkt. Het is vanuit de ntie van clustervrming en vr het bereiken van de werkgelegenheidsdelstellingen van Energy Valley essentieel dat het MKB meer bij het initiatief betrkken raakt. 5. Deelprgramma s: Een deel van het vr buitenstaanders diffuse beeld van de prjecten- en activiteitenprtfli van het cördinatiebureau kan wrden verhlpen dr de verschillende deelprgramma s beter te branden. Een betere cmmunicatievering kan bvendien het nderscheid tussen de rganisatie (de stichting / cördinatiebureau) en het initiatief Energy Valley (de regi) verduidelijken. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 51

53 6. Internatinalisering: Energy Valley met zich beter prfileren en branden in de internatinale cntext. Mmenteel is er zals blijkt uit het gedane nderzek geen f weinig aanhaking bij Eurpese subsidie- en investeringsprgramma s. Cncreet liggen er kansen vr aansluit ing bij subsidieregelingen in het Eurpese 7 e Kaderprgramma. Hier liggen grte kansen, niet alleen in financieel pzicht maar k m het initiatief de internatinale prfilering te geven die de stichting in haar delstelling frmuleert. Cncrete initiatieven p dit vlak kunnen zijn een verbeterde cmmunicatie en kapitaliseren (in handelsmissies) van reginale MKB initiatieven p Eurpees niveau. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 52

54 6 Bijlagen Bijlage 1. Partijen Energy Valley Platfrm Energy Valley Platfrm (min. 6 x p.j. bijeenkmst + gezamenlijke marketing e.d.): Agriprt A7 ATO-NH DHV B.V. E kwadraat advies B.V. ENDEX N.V. Energy Specialist Platfrm Friesland Bank NV Gemeente Cevrden Gemeente Haren (GN) GTI Nrd bv Grntmij Kamer van Kphandel Kiwa Gastec Technlgy KNN Milieu BV Kp Duurzame Energie b.v. NAM B.V. Ontwikkelingsbedrijf Nrd-Hlland-Nrd Pentascpe Petersn Supplylink bv PNO Cnsultans Rabbank Grningen Schanssema Business Cnsulting SNN Syntens Ten Kate Vetten B.V. Value in the Valley Veem & Factr Wetsus Windpwercentre Gemeente Stadskanaal Prces-Grningen BV Grntmij Climate and Energy bv IMPACT-Universiteit Twente Bi Energie Nrd Grningen Seaprts Hanzehgeschl Grningen Rijksuniversiteit Grningen SMI Grep Hak Infranet BV Nrd Ost Utility Cnsulting Partners BV Stichting duurzaam Texel Pn Hldings Bigas Internatinal De Waddeneilanden Binet ZON Energie Eurpese Unie Prvincie Nrd-Hlland Samenwerkingsverband Nrd-Nederland Prvincie Grningen Prvincie Fryslân Prvincie Drenthe Gemeente Grningen Ministerie van Ecnmische Zaken NOM Gasunie TechnlgieCentrum Nrd-Nederland Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 53

55 Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 54

56 Bijlage 2. Bedrijvenlijst werkgelegenheidsanalyse Naam Bedrijf Plaatsnaam Prvincie Aalbers Bv Nieuw Buinen Drenthe Bakker Oilfield Supply Cevrden Bv Cevrden Drenthe Bakker Technische Installatie Bur Meppel Drenthe Balance Pint Cntrl B.V. Emmen Drenthe Bekaert Cmbustin Technlgy B.V. Assen Drenthe Bergman Wrkver Drilling Cnsultancy Emmen Drenthe Bim Aardlieprdukten - Autservice Bv Smilde Drenthe Bj Services Internatinal B.V. Emmen Drenthe Bms Develpment B.V. Assen Drenthe Bsma Zuidvelde V.O.F. Zuidvelde Drenthe Breman Meppel Bv Meppel Drenthe Buderus Energietechniek Bv Hgeveen Drenthe Burgerhut Bv Assen Drenthe Catch Fishing Services B.V. Emmen Drenthe Cletn Insulatin Bv Klazienaveen Drenthe Cmbimac Bv Emmen Drenthe Daywd Gasselte Drenthe Delta Cntrls Bv Emmen Drenthe Draka Emmen Drenthe Emmtec Services Bv Emmen Drenthe Energieprjecten.Cm Vledderveen Dr Drenthe Essent Netwerk Hgeveen Drenthe Eur-Grenzland Bidiesel B.V. Klazienaveen Drenthe Eur-Grenzland Bv Emmer Cmpascuum Drenthe Gas En Oliehandl. Spang Hllandscheveld Drenthe Gaszuiveringsinstallatie Emmen Emmen Drenthe Gecn Bv Assen Drenthe Getrnics Pinkrccade Nederland B.V. Assen Drenthe Gti Utiliteit Nrd B.V. Rden Drenthe Halliburtn B.V. Emmen Drenthe Harwig B.V. Emmen Drenthe Harwig B.V. Emmen Drenthe Helut Bv Installatietechniek Diever Drenthe Hneywell Bv Emmen Drenthe Hp Petrleum Engineering Services Assen Drenthe Iac Bv (Industrieel Advies Centrum) Emmen Drenthe Ifg De Wit Bv Rden Drenthe Imtech Prjects B.V. Cevrden Drenthe Installatiebureau Buitendijk En De Grt Bv Emmen Drenthe Installatiebureau Leijssenaar Vf Hllandscheveld Drenthe Intergas Verwarming B.V. Cevrden Drenthe Internatinal Oilfield Services Schnebeek Drenthe Invent Beilen Drenthe Jac Biten Schnebeek Bv Schnebeek Drenthe Jh Prcess Engineering Cnsultancy Assen Drenthe Jntjes Bv Meppel Drenthe Klement Metaaltechniek Bv Klazienaveen Drenthe Kelren Bv Tynaarl Drenthe Keltechniek Drenbs B.V. Tynaarl Drenthe Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 55

57 Krpman Bv Assen Drenthe Las- En Mntagebedrijf Zappey Bv Schnebeek Drenthe Lub Screening- & Recyclingsystems Bv Emmen Drenthe Lufkin Eurpa Bv Emmen Drenthe Mechacntrls B.V. Assen Drenthe N.V. Nederlandse Gasunie Assen Drenthe Nacap B.V. Meppel Drenthe Nam Bv Hfdkt Assen Drenthe Nam Gasbehandelingsstatin Ten Arl Zuidwlde Dr Drenthe Nefit B.V. Buinen Drenthe Niemeijer Installatietechniek Bv Emmen Drenthe Nv Rend Hgeveen Drenthe Nv Rend Meppel Drenthe Nv Vam Wyster Drenthe Olijve Oliehandel V.O.F. Veenrd Drenthe S It Cntrls Hgeveen Drenthe Sarel Bv Cevrden Drenthe Schlumberger Offshre Services N.V. Cevrden Drenthe Sgs Industrial Services Bv Beilen Drenthe Smith Red Barn Bv Schnebeek Drenthe Sgs Cnsultants B.V. Cevrden Drenthe Stik Meetapparatenfabriek Bv Rden Drenthe Strk Industry Services E&I Emmen Drenthe Strk Wrk Sphere Bv Emmen Drenthe Straatman Offshre Hgeveen Drenthe Sunil Bidiesel B.V. Emmen Drenthe T.E.S. Nieuw Amsterdam Drenthe Technische Handelsnderneming Kumweld B.V. Assen Drenthe Ten Kate Installatietechniek Bv Hgeveen Drenthe Tieb Nederland B.V. Schnebeek Drenthe Tw Bakker Engin. And Cntract. Internat. B.V. Vries Drenthe Unica Installatietechniek B.V. Emmen Drenthe Vagren B.V. Meppel Drenthe Vdh Prducts Bv Rden Drenthe Veenstra Machinefabriek Bv Cevrden Drenthe Veenstra Revisie En Onderhud Bv Cevrden Drenthe Vmg Nl Cevrden Drenthe Vs Gerard B.V. Meppel Drenthe Vriend Bv Cevrden Drenthe Weber Nederland Bv Cevrden Drenthe A.P. Van Den Berg Hydrnics B.V. Heerenveen Friesland A.P. Van Den Berg Machinefabriek B.V. Heerenveen Friesland Akw-Energy B.V. Drgeham Friesland Alewijnse Nrd B.V. Drachten Friesland Ares Industriële Prdukten B.V. Heerenveen Friesland Beenen Electrtechniek B.V. Grredijk Friesland Biddle B.V. Ktstertille Friesland Buma Technisch Installatiebedrijf Sumar Friesland Breman Drachten B.V. Drachten Friesland Centrale Bergum Burgum Friesland Cramm Prductin B.V. Leeuwarden Friesland Cun Nederland Bv Gru Friesland Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 56

58 Damstra Installatietechniek B.V. Driesum Friesland De Energie Adviseurs B.V. Leeuwarden Friesland De Haan Appendagefabriek Garyp Friesland De Jng Grredijk B.V. Grredijk Friesland Dpt Jure Jure Friesland Ekb Industriële Autmatisering Leeuwarden Friesland Ekwadraat Advies B.V. Berlikum Fr Friesland Eldn N.V. Drachten Friesland Essent Leeuwarden Leeuwarden Friesland Essent Retail Heerenveen Friesland Essent Retail Heerenveen Friesland Faber Internatinal B.V. Heerenveen Friesland Feenstra Drachten Drachten Friesland Feenstra Heerenveen B.V. Heerenveen Friesland Friamc B.V. Winsum Fr Friesland Frivius Energie Dkkum Friesland Gascentrum Nrd-Nederland B.V. Gru Friesland Gastransprt Services Aldebarn Friesland Gaswacht Friesland B.V. Grredijk Friesland Geerlfs Keltechn. B.V. Drachten Friesland Graansma Far Wynhannel Heerenveen Friesland Gti Fib Industriële Bedrijven B.V. Leeuwarden Friesland Gti Prcess Slutins B.V. Leeuwarden Friesland Gti Utiliteit Nrd Lcatie Leeuwarden Leeuwarden Friesland Hager Technische Handelsnderneming B.V. Gru Friesland Henny Van Duuren Leeuwarden B.V. Leeuwarden Friesland Hertel B.V. Drachten Friesland Hekstra Suwald Installatie B.V. Suwâld Friesland Hkal Oil B.V. Ysbrechtum Friesland Hltrp & Jansma B.V. Dkkum Friesland Hlvrieka Nirta B.V. Sneek Friesland Hubert Stavren B.V. Stavren Friesland Idfv Energiesystemen Nederland St Niclaasga Friesland Imtech Prjects B.V. Leeuwarden Friesland Installatiebedrijf Berma Belenslaan Friesland Installatiebedrijf Kbus B.V. Garyp Friesland Instamac B.V. Burdaard Friesland Kamstra Buitenpst Buitenpst Friesland Lascn Apparatenbuw B.V. Heerenveen Friesland Lascn Grep B.V. Heerenveen Friesland Lasmtec Surhuisterveen Friesland Ldema Elektrtechniek B.V. Leeuwarden Friesland Machinefabriek Duna B.V. Leeuwarden Friesland Machinefabriek G. Van Der Pleg B.V. Leeuwarden Friesland Mastervlt Drachten Friesland Mecnaf B.V. Franeker Friesland Mefiag B.V. Heerenveen Friesland Mkbuw Service B.V. Heerenveen Friesland Mtrenrevisiebedrijf De Schiffart B.V. Minnertsga Friesland Mtrenrevisiebedrijf Pstma Balk Friesland N.A.M. Cmpressrstatin Lc. Ktstertille Ktstertille Friesland N.V. Enec Energie Nrd-Ost Friesland Dkkum Friesland Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 57

59 Neways Leeuwarden B.V. Leeuwarden Friesland Nun Infra Ost Leeuwarden Friesland Offshre Wind Pwer Harlingen Friesland Oliehandel Sneek Sneek Friesland P. De Vries Installatietechnieken B.V. Leeuwarden Friesland Paques B.V. Balk Friesland Ply Temp Scientific Blsward Friesland Pranger-Rsier Installaties B.V. Leeuwarden Friesland Pranger-Rsier Installaties B.V. Leeuwarden Friesland Pranger-Rsier Installaties B.V. Leeuwarden Friesland Pranger-Rsier Installaties B.V. Leeuwarden Friesland R.L.M. Benelux B.V. Driesum Friesland Recma Technische Installaties B.V. Leeuwarden Friesland Slumpil Heerenveen Friesland Smst Designers & Cnstructrs B.V. Franeker Friesland Sn Energie Makkinga Friesland Spaans Babcck B.V. Balk Friesland Speciaal Metaal Industrie Dkkum B.V. Dkkum Friesland Sri Veenwuden Friesland Strk Turb Blading B.V. Sneek Friesland Strk Wrksphere Leeuwarden Friesland Tank- En Apparatenbuw 'De Blesse' B.V. De Blesse Friesland Tankinstallatiebedrijf Mkbuw B.V. Heerenveen Friesland Tecair B.V. Drachten Friesland Technisch Bur Znderland B.V. Minnertsga Friesland Technisch Installatiebedrijf Algera B.V. Beetgum Friesland Technisch Installatiebedrijf J. Everaarts Gru Friesland Technisch Installatiebedrijf Visbeek B.V. St Annaparchie Friesland Tenergy Cnsultancy B.V. Drgeham Friesland Therm-Nrd B.V. Grredijk Friesland Ttal E&P Nederland B.V. Harlingen Friesland Trilbes Jure Friesland V.O.F. Jeen Bekkema Warns Friesland Van Der Weerd Installatietechniek Franeker Friesland Van Der Wiel Strtgas Drachten Friesland Van Heck B.V. Nrdwlde Friesland Vermilin Oil & Gas Netherlands B.V. Harlingen Friesland Weidelc B.V. Beetgum Friesland Westermann Installaties B.V. Leeuwarden Friesland Aardlie Opslag Grningen Grningen Grningen Airc-Fin B.V. Nieuwe Pekela Grningen Akz Nbel Energy Bv Farmsum Grningen Albra Winschten B.V. Winschten Grningen Amca Hydraulic Fluid Pwer B.V. Ten Pst Grningen Apparatenfabriek Helpman B.V. Grningen Grningen Ats Origin Nederland B.V. Grningen Grningen Axima Services B.V. Grningen Grningen Bam Techniek Grningen Grningen Battery Pwer Systems Feeltrnics Leek Grningen Betaflex Hgezand Grningen Bkma Inspectie B.V. Veendam Grningen Brbedrijf De Grt V.O.F. Appingedam Grningen Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 58

60 C.G. Hlthausen V.O.F. Hgezand Grningen Camern Hgezand Grningen Cmi Energy Services B.V. Veendam Grningen Crn Elektrtechniek Bv Grningen Grningen Det Nrske Veritas B.V. Grningen Grningen Dijk En Wijk Electrtechniek B.V. Veendam Grningen Drenth Installatietechnieken Bv Veendam Grningen Ec H T Grningen Grningen Ecnst Nederland Bv Leek Grningen Eefting Engineering B.V. I.O. Klham Grningen Eekels Elektrtechniek B.V. Klham Grningen Electr. Techn. Install. Bedrijf Znderman B.V. Grningen Grningen Electrabel Nederland N.V. Eemscentrale Eemshaven Grningen Essent Netwerk Klham Grningen Essent Netwerk Grningen Grningen Essent Retail Grningen Grningen Feenstra Grningen Grningen Grningen Frtis Haren Grningen G.F. Isn B.V. Sappermeer Grningen Gasterra Grningen Grningen Gti Nrd Nieuwe Pekela Grningen Gti Nrd Farmsum Grningen Hi Light Opt Electrnics Bv Tlbert Grningen Hmy Technische Installaties B.V. Grningen Grningen Inhme Energiewacht Grningen Grningen Installatiebedrijf Lanting B.V. Grningen Grningen Instrumentmakerij Santing Sellingen Grningen Jabes Fxfire B.V. I.O. Fxhl Grningen Kampen Valve Care B.V. Hgezand Grningen Kbm Master Allys B.V. Farmsum Grningen Keltechnische Industrie Fridina B.V. Grningen Grningen Kninklijke Nedalc B.V. Farmsum Grningen Krenbrander Keltechniek Grningen B.V. Grningen Grningen Kwant-Hgvacuumlierecycling&Synth. Bedum Grningen Leijdsman Elektr B.V. Grningen Grningen Lgicacmg Nederland B.V. Grningen Grningen Mektte Veendam B.V. Veendam Grningen Mtrwikkelbedrijf De Pel Grningen Grningen Muelink & Grl B.V. Grningen Grningen Multigas V.O.F. Nieuwe Pekela Grningen Nederlandse Aardlie Maatschappij Sappermeer Grningen Nem B.V. Scheemda Grningen Nijburg Luchttechniek B.V. Sappermeer Grningen Nijburg Prducts B.V. Sappermeer Grningen Nrdgastransprt Bv Uithuizen Grningen Nrth Refinery Farmsum Grningen Nrth Sea Petrleum B.V. Farmsum Grningen Nven Sales Hlland B.V. Farmsum Grningen Nv Nederlandse Gasunie Grningen Grningen Oliecentrale Nederland B.V. Grningen Grningen Oliedistributie Nrd Bv Bedum Grningen P.M.F. Machinefabriek Uithuizen Bv Uithuizen Grningen Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 59

61 Philips Lighting B.V. Winschten Grningen Pmac B.V. Tlbert Grningen Pn Pwer Service-Steunpunt Grningen Grningen Prtfli Bedum Grningen Pstfrming Leek Bv Leek Grningen Rexel Nederland Grningen Grningen Reym Veendam Veendam Grningen Rntgen Technische Dienst Bv Veendam Grningen Sissing Installatietechniek B.V. Grningen Grningen Smeding B.V. Sebaldeburen Grningen Standard Fasel B.V. Veendam Grningen Strk Glt V.O.F. Sappermeer Grningen Strk Industry Services E & I Grningen Grningen Thermnrd B.V. Grningen Grningen Tietenatr Energy Internatinal Grningen Grningen Txpeus & Buwers Hgezand Grningen Unica Installatie Techniek Grningen Grningen Van Der Graaf Installatietechniek B.V. Grningen Grningen Van Wijk & Berma Pmpen B.V. Grningen Grningen Variass Electrnics B.V. Veendam Grningen Velu Ventilatietechniek B.V. Sappermeer Grningen Visser & Smit Hanab Installatie B.V. Veendam Grningen Weewer Islatie B.V. Grningen Grningen Wiekamp Installaties Leek Grningen Wikk.- & Balanc.Techn. J.H.W. Steenhuis B.V. Hgezand Grningen Witrnic Ter Apel Ter Apel Grningen Wlter & Drs Grningen Grningen Wlter & Drs Aquatherm Grningen Grningen Wrksphere Leek Grningen Aannemingsbedrijf Tatenhve B.V. Oudeschild Nrd-Hlland Agratechniek B.V. Anna Paulwna Nrd-Hlland Ambaflex B.V. Hrn Nh Nrd-Hlland Ambaflex Manufacturing B.V. Zwaag Nrd-Hlland Atlas Tristar Hfddrp Nrd-Hlland B.V.Techn.Bedr.V/H Schellinger Den Helder Nrd-Hlland Bam Techniek Wieringerwerf Nrd-Hlland Bam Techniek Regi Nrdwest - Benningbrek Hrn Nh Nrd-Hlland Beerept Installatietechniek B.V. Zwaagdijk Nrd-Hlland Beijert Engineering B.V. Zwaag Nrd-Hlland Bellmann B.V. Schagen Nrd-Hlland Bj Tubular Services B.V. Den Helder Nrd-Hlland Blm Elektrtechniek B.V. Tuitjenhrn Nrd-Hlland Bukens Enkhuizen B.V. Enkhuizen Nrd-Hlland C. Bakker Internatinal Marine Den Helder Nrd-Hlland C.P.J. Techniek Winkel Nrd-Hlland Ca Energy Cnsulting Opmeer Nrd-Hlland De Schutter Wind B.V. Wieringerwerf Nrd-Hlland Deccleaning Internatinal B.V. Den Helder Nrd-Hlland Deepcean B.V. Den Helder Nrd-Hlland Digit Elektrtechniek B.V. Hrn Nh Nrd-Hlland Dmas Systems B.V. Venhuizen Nrd-Hlland Dng Netherlands B.V. Schagen Nrd-Hlland Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 60

62 Driessen Aerspace Systems B.V. Wieringerwerf Nrd-Hlland Duyves Drijfwerkenfabriek B.V. Wieringerwerf Nrd-Hlland Ecn Windturbine Testpark Wieringermeer C.V. Petten Nrd-Hlland Ecw Netwerk Middenmeer Nrd-Hlland Excellent Prducts B.V. Zwaag Nrd-Hlland Expr Nrth Sea Limited Den Helder Nrd-Hlland Firma Maars/Keppel Windmlens Anna Paulwna Nrd-Hlland Firma Nbel Energy Lutjewinkel Nrd-Hlland Gdf Prductin Nederland B.V. Den Helder Nrd-Hlland Ge Plymershapes Enkhuizen Nrd-Hlland Gebr. Kk B.V. Hgkarspel Nrd-Hlland Gemar Den Helder Nrd-Hlland Glbal Oilfield Services B.V. Den Helder Nrd-Hlland H.P.O. Marine & Offshre Cnsultant Den Helder Nrd-Hlland Heldere Wind B.V. Den Helder Nrd-Hlland His Hrn Nh Nrd-Hlland Hlland Lift Internatinal B.V. Hrn Nh Nrd-Hlland Hyctec Services B.V. Den Helder Nrd-Hlland Infratech Telecmmunicatie B.V. Zwaag Nrd-Hlland Innvative Dutch Electr Ceramics Pilt Prd. Petten Nrd-Hlland Installatiebedrijf Reus B.V. Blkker Nrd-Hlland Installatiebureau Rutgers B.V. Blkker Nrd-Hlland Installatiebur Beuling B.V. Avenhrn Nrd-Hlland Iturnity Sftware Slutins B.V. Hrn Nh Nrd-Hlland Iverdi B.V. Zwaag Nrd-Hlland J. En P. Schuten Installatietechniek B.V. Blkker Nrd-Hlland J.N. Rggeveen & Cmpany Cnsultants Den Helder Nrd-Hlland K.S. Hlland Zwaagdijk Nrd-Hlland Kd Plyesterbuw Medemblik Nrd-Hlland Kennemer Spiral B.V. Schagen Nrd-Hlland Kistwind B.V. Wieringerwaard Nrd-Hlland Klaver Technisch Bedrijf B.V. Obdam Nrd-Hlland Kla B.V. Andijk Nrd-Hlland Ksar Wind Wieringerwerf Nrd-Hlland L.J. Van Der Laan B.V. Zwaag Nrd-Hlland Langelaan Windenergie B.V. Breezand Nrd-Hlland Lenting Prject Ldgieters B.V. Avenhrn Nrd-Hlland M.F. Cntrls B.V. Hrn Nh Nrd-Hlland M.I. Cnsultant B.V. Wieringerwerf Nrd-Hlland Mallinckrdt Medical B.V. Petten Nrd-Hlland Multimetaal Offshre B.V. Den Helder Nrd-Hlland N.V. Nederlandse Gasunie Grningen Nrd-Hlland Natinal Electrical Carbn B.V. Hrn Nh Nrd-Hlland Nederlandse Aardlie Maatschappij B.V. Den Helder Nrd-Hlland Nble Drilling (Nederland) B.V. Den Helder Nrd-Hlland Offshre Rentals Den Helder Nrd-Hlland On & Offshre Agency B.V. Den Helder Nrd-Hlland Ostwuder Tank- En Silbuw B.V. 'T Zand Nh Nrd-Hlland Organisatie Adviesbureau De Beuk Hipplytushef Nrd-Hlland Patina Dakbedekkingen Andijk B.V. Andijk Nrd-Hlland Persnal Marketing- & Sales Services B.V. Nieuwe Niedrp Nrd-Hlland Pelmlen B.V. Medemblik Nrd-Hlland Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 61

63 Plytechniek B.V. Venhuizen Nrd-Hlland Prital Beheer B.V. Den Helder Nrd-Hlland Prtnic Hrn B.V. Hrn Nh Nrd-Hlland Rele De Vries B.V. Wgnum Nrd-Hlland Rele De Vries Recycling B.V. Wgnum Nrd-Hlland Rusch Kraantechniek B.V. Hrn Nh Nrd-Hlland Salc B.V. Zwaagdijk Nrd-Hlland Schermer Installatietechniek Hrn Nh Nrd-Hlland Sijnesael Well Services Wieringerwaard Nrd-Hlland Sinus-Jevi Electric Heating B.V. Medemblik Nrd-Hlland Slabbekrn Wieringermeer B.V. Wieringerwerf Nrd-Hlland Snil B.V. Warmenhuizen Nrd-Hlland Srtiva Papier En Kunststffen B.V. Wgnum Nrd-Hlland Sparrws Offshre (Netherlands) Hrn Nh Nrd-Hlland Src System Integratrs B.V. Hrn Nh Nrd-Hlland Stag B.V. Hrn Nh Nrd-Hlland Strang Cnsultancy Internatinal B.V. Den Helder Nrd-Hlland Strper Den Helder Nrd-Hlland Taylr Elektrtechniek Den Helder B.V. Den Helder Nrd-Hlland Tegenwind Anna Paulwna Nrd-Hlland Temp Trmmels & Rllen B.V. Middenmeer Nrd-Hlland Tp-Wind B.V. Zwaagdijk Nrd-Hlland Ttal E&P Nederland B.V Den Helder Nrd-Hlland Twg Tfe B.V. Den Helder Nrd-Hlland V.O.F. Mlenwind Middenmeer Nrd-Hlland V.O.F. Osterwind Den Helder Nrd-Hlland Vek Lightsystems Internatinal B.V. Schagen Nrd-Hlland Vlam Machinefabriek B.V. Andijk Nrd-Hlland Weatherfrd Oil Tl Nederland B.V. Den Helder Nrd-Hlland Weba Installatietechniek Grtebrek Nrd-Hlland Westein's Advies En Intermediair Den Helder Nrd-Hlland Wierwind B.V. Nieuwe Niedrp Nrd-Hlland Wilms Den Helder B.V. Den Helder Nrd-Hlland Windkracht 8 W'meer Wieringerwerf Nrd-Hlland Windpark Anna Paulwna B.V. Den Helder Nrd-Hlland Windpark Westeinde B.V. Den Helder Nrd-Hlland Wind-Wijzer B.V. Andijk Nrd-Hlland Witkamp Dienstverleners B.V. Den Helder Nrd-Hlland Zn Energie B.V. Spanbrek Nrd-Hlland Zwaag Metaal B.V. Wervershf Nrd-Hlland Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 62

64 Bijlage 3. Methdlgische verantwrding werkgelegenheidsanalyse De vlgende activiteiten vallen binnen de definitie van de energiesectr en wrden daarm geanalyseerd in dit nderzek: Tabel 5.1 Activiteiten in de energiesectr Winning en prductie van brandstffen Fssiel: aardlie, aardgas, schnfssiel, waterstf, klen (bruinkl, steenkl) en uranium Hernieuwbare brandstffen (waarnder bibrandstffen) Levering van Energie (prductie en handel) Elektriciteit (w.. grene strm) Gas Warmte Transprt van energie/netbeheer Aanleg van netten Meten Energiegerelateerde diensten en ICT (Duurzame) Energietechnlgie, bedrijven die zich bezighuden met: het ntwikkelen vervaardigen en verschaffen van technlgie bestemd vr prductie, transprt en pslag van energie (elektriciteit, warmte en gas) en energiedragers (brandstffen) Brn: NOM, 2003 Om de bvenstaande definitie bruikbaar te maken vr de deleinden van het nderzek is het ndzakelijk de in de praktijk gehanteerde sectrindelingen te kppelen aan de activiteiten die in tabel 2.1 wrden weergegeven. Als brn vr de sectrschets gebruiken wij prvinciale werkgelegenheid- en handelsregisters. Deze registers differentiëren bedrijvigheid p basis van de Standaard Bedrijfsindeling (SBI) cdering van het Centraal Bureau vr Statistiek en de Bedrijfsindeling van de Kamer van Kphandel (BIK) cdering. Wij hebben uit deze databases in samenwerking met experts een zrgvuldige selectie samengesteld aan de hand waarvan we de energiesectr analyseren. De vlgende keuzes zijn gemaakt bij de selectie van bedrijven: De installatie- en islatiebranche is geselecteerd Deze branche levert een bijdrage aan de kracht van de sectr. Hierbij kan gedacht wrden aan installatiebedrijven die zijn gespecialiseerd in specifieke technlgie (bijvrbeeld p het terrein van Centrale Verwarming f znne-energie), nderhudsbedrijven hiervr f installatiebedrijven die zich bezighuden met innvaties, bijvrbeeld de implementatie van Micr-WK technlgie in de stedelijke mgeving. Hierbij nemen wij aan dat grtere bedrijven beter in staat zijn zich te specialiseren f m te innveren. Wij hanteren de vlgende selectiecriteria m bedrijven uit deze subsectr tt het de in het nderzek gehanteerde definitie van de energiesectr te te laten: Elektrtechnische installatiebedrijven met 30 persnen f meer in dienst. Islatiebedrijven en verige installatiebedrijven met 50 persnen f meer in dienst Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 63

65 Kleine bedrijven in het kerncluster zijn geselecteerd Bedrijven met minder dan 10 werkzame persnen zijn geanalyseerd indien de bedrijven actief zijn in het kerncluster van de energiesectr; te weten de vlgende subsectren: Aardlie- en aardgaswinning en dienstverlening en aardlieverwerking Prductie en distributie van elektriciteit, aardgas, stm en water In verige subsectren zijn bedrijven met minder dan 10 persnen niet in de analyse meegenmen. Windmlens Windmlens zijn in de sectrschets slechts meegenmen indien er minstens 1 persn werkzaam is in de desbetreffende nderneming. Niet alleen definitie aan de hand van bestaande sectrindeling. Uit verschillende brnnen blijkt dat een aantal bedrijven buiten de fficieel gehanteerde sectrdefinities vallen, terwijl zij zich desalniettemin bezig huden met energie gerelateerde activiteiten. Deze bedrijven zijn tegevegd en meegenmen in de analyse. Abslute aantallen werkzame persnen Werkgelegenheid in de sectr beschrijven wij aan de hand van abslute aantallen werkzame persnen. Wij maken in deze sectrschets geen nderscheid tussen parttime en fulltime werkzame persnen. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 64

66 Bijlage 4. Prjectinventarisatie KNN milieu Prjectinventarisatie Energy Valley & KNN milieu Clean Energy Prductin Plant / Zer Emissin Pwer Prductin Gren Gas Energy Valley Rijden p CNG in Nrd-Nederland Gas + H2 injectie in het aardgasnet Duurzame Waddenvlt Uitrl micr-wkk in Nrd-Nederland Sensren efficiënt en veilig gebruik nieuw gas Virtuele Energiecentrale Friese Calitie MiniWKK CNG transprt Leeuwarden Verplaatsbare ZEPP vr kleine gasvelden Nieuw Gas in Nrd-Nederland Pyrlyse Grtschalige Imprt Bimassa Bimassa cmpetence centre Bi-ethanl Duurzaam Diesel Meerstad Grningen: Warmte & Kracht Besparing in bestaande buw Wieren als grndstf Duurzaam Schiermnnikg Energy Valley the Netherlands (vr IGU) Reductie energieverbruik verlichtingsinstallaties Brn: Energy Valley Op twee na zijn de bvenstaande haalbaarheidsstudies vervlgens uitgewerkt met behulp van ndersteuning transitie calitie (OTC) subsidiegelden. Een aantal van de studies is vervlgens mgezet in prjecten, deels met behulp van unieke kansen regeling (UKR) subsidiegelden. Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 65

67 Bijlage 5. Subsidieregelingen in subsidie- en investeringdatabase Subsidieregelingen: 20 OTC (ndersteuning transitie calitie) studies (het betreft hier de uitrl van de prjectinventarisatie van de KNN Milieu studie). 19 UKR (Unieke Kansen regeling) regelingen (merendeel uitrl OTC studies). 4 zijn EOS (Energie Onderzek Subsidie) nderzekssubsidieprjecten. 5 BSRI (Beleid Subsidie Reginale Investeringsprjecten) waarbij met wrden aangetekend dat de stichting Energy Valley in deze prjecten een grte rl speelt.initiatie, business develpment, inbreng van innvatiecmpnent. 6 vallen nder de regelingen MEP (Ministeriele regeling Milieukwaliteit Elektriciteitsprductie) en tekmstige Stimulering Duurzame Energieprductie. 7 maken gebruik van IAG(Innvatieve Actieprgramma Grningen) gelden. 2 nder de Innvatie Cncessies regeling. 5 nder de regeling Duurzame tankstatins. 2 nder de regeling Innvatieve brandstffen. 2 nder de regeling Leren vr duurzame ntwikkeling. 8 nder de regeling EFRO/KOMPAS. Hier zitten k de prjecten Energie Delta Institute en het Kenniscentrum Duurzame Innvaties; Cartesius in. Het laatstgenemde instituut verwijst echter p de website naar de stichting Energy Valley als deelnemer in een deelstudie, en niet z zeer als deelnemer in de rganisatie. 8 nder Kers p nrd. 1 prject heeft een marktintrductie premie (financiering vanuit het ministerie van ecnmische zaken). Deze subsidie is ng in vrbereiding 1 prject verkrijgt prvinciale subsidies. 3 prjecten zijn cngressen waarvan 2 ver duurzame mbiliteit en 1 ver gren gas, het is niet duidelijk welke subsidies hiervr zijn aangetrkken. Brn: investering en subsidiedatabase Energy Valley Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 66

68 Bijlage 6. Prjecten waarbij Energy Valley direct is betrkken Bi-energie in Nrd-Nederland Wieren als grndstf Besparing in bestaande buw Friese Calitie MiniWKK Leeuwarden rijdt p gas Imprt Bimassa Eemsmnd Bimassa expertisecentrum CNG-Rijden Nrd-Nederland Pyrlyse Meerstad Grningen: Warmte & Kracht Duurzaam Schiermnnikg Duurzame Waddenvlt Nieuw Gas Sensren Virtuele Energiecentrale Energy Valley the Netherlands Gren Gas Energy Valley Uitrl micrwkk Nrd-Nederland Nieuw Gas Nrd-Nederland CEPP / ZEPP Gas+ H2 injectie aardgasnet CES NN Bigas Westerkwartier Grunds fr Change AVS Energiebesparing Wielenplle Test 50 MicrWKK Intr aardgas als autbrandstf Stadsverver p aardgas Green Planet Studie Eurpapark Cevrden Bitechnlgy fr Chemistry Waterstfbten BiCn Bareau PDO studie Ten Kate BIOGG BiSNG Warmte en Kracht SmartPrfs Ccn ZKH Stadskanaal BiVEC Bivalue Glycerine Greening FMC Bi Energie Nrd Kippenmestvergasser ZON Warmtenet Emmen Pyrlyse Plant Fiwihex CROB Sunil Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 67

69 Bivalue Evelp BIOX-Aldel Bigas Aldebarn Bigas Dnderen Bigas Hardegaryp Bigas Vlagtwedde Bigas Leeuwarden Bigas Jelsum Bigas Hantumhuizen Bigas Ferwert Bigas Winsum Bigas Sint Niclaasga Bigas Oudemirdum Bigas Birdaard Bigas Mussel Bigas Onstwedde Bigas Warmenhuizen Bigas Stiens Bigas Hallum Bigas Lellens PDO Ten Kate ZEPP Andemntage Aldel GreenC-Wijster SuikerUnie BiEthanl BiMCN INES, peple in pwer SPS UtilizeIT Energy Valrizer Gren Gas Certificering Saudec / Petrleum Academy GrASp Katalysatrcentrum DM Gren Grener Grenst DeSaH Sunil Gren Gas Midden Drenthe Rejects Energy Fxcal Blue Energy Eurpapark Cevrden Brn: Prjectendatabase Energy Valley Eindrapprtage mid-term evaluatie Energy Valley 68