Uitwerking Tentamen Inleiding Kansrekening 11 juni 2015, uur Docent: Prof. dr. F. den Hollander

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Uitwerking Tentamen Inleiding Kansrekening 11 juni 2015, uur Docent: Prof. dr. F. den Hollander"

Transcriptie

1 Uitwerking Tentamen Inleiding Kansrekening juni 25,. 3. uur Docent: Prof. dr. F. den Hollander () [6] Zij F een gebeurtenissenruimte. Laat zien dat voor elke B F de verzameling G {A B : A F} opnieuw een gebeurtenissenruimte is. Volgens Definitie. van het boek moeten we laten zien dat G: () niet leeg is; (2) gesloten is onder het nemen van complementen; (3) gesloten is onder het nemen van aftelbare verenigingen. Eigenschap () geldt omdat F niet leeg is. Eigenschap (2) geldt omdat Ω\(A B) (Ω\A) (Ω\B) en F aan eigenschappen (2) en (3) voldoet. Eigenschap (3) geldt omdat i(a i B) ( ia i ) B en F aan eigenschap (3) voldoet. (2) [7] Een zuivere dobbelsteen wordt 3 keer gegooid. Zij A ij de gebeurtenis dat worp i en worp j dezelfde uitkomst opleveren. Laat zien dat A ij, i < j 3, paarsgewijs onafhankelijk zijn, maar niet onafhankelijk. Zij X m de uitkomst van worp m. Dan hebben we A ij {X i X j }. Voor i < j 3 geldt dat P(A ij ) P(X i X j ) 6 P(X i X j u) u 6 ( 6 )2. 6 Voor i < j 3 en k < l 3 met (i, j) (k, l) geldt dat P(A ij A kl ) P(X i X j, X k X l ) u P(X X 2 X 3 ) 6 ( 6 )3 ( 6 )2, dus is er paarsgewijze onafhankelijkheid (zie Definitie.38 van het boek). Anderzijds geldt ook dat P(A 2 A 23 A 3 ) P(X X 2 X 3 ) ( 6 )2, dus is er geen tripelgewijze onafhankelijkheid. (3) [8] Zij X een stochast met een continue cumulatieve kansverdelingsfunctie F X. Geef formules voor de cumulatieve kansverdelingsfuncties van de volgende stochasten:

2 (a) sin X. (b) F X (X). (a) Zij Y sin X. Dan F Y (y) P(Y y) P(sin X y) volgens Definitie 5.2 van het boek. Er geldt, [ y (, ], F Y (y) j Z FX (b(y) + 2πj) F X (a(y) + 2πj) ], y (, ),, y [, ), met a(y) < b(y) de twee waarden in [, 2π) waarvoor sin a(y) sin b(y) y. De bewering is evident voor y (, ] en y [, ) (inclusief de randwaarden omdat F X continu is). Voor y (, ) geldt dat sin x y dan en slechts dan als x j Z [a(y) + 2πj, b(y) + 2πj]. (b) Zij Y F X (X). Dan F Y (y) P(Y y) P(F X (X) y) P(X u(y)) F X (u(y)) met u(y) sup{u R: F X (u) y}. Als F X strikt stijgend op R is, dan is u de inverse functie horend bij de functie F X, en geldt dat F X (u(y)) y voor alle y (, ). We vinden dan dus dat F Y (y) y, m.a.w. de stochast Y is uniform verdeeld op (, ). Als F X niet strikt stijgend op R is, dan geldt hetzelfde omdat F X rechtscontinu is. Dit is met behulp van approximatie eenvoudig af te leiden. Merk op dat het eindresultaat niet van de keuze van F X afhangt. (4) [6] X is een stochast met cumulatieve kansverdelingsfunctie F X. Geef de cumulatieve kansverdelingsfuncties van de volgende drie stochasten: (a) X + max{, X}. (b) X min{, X}. (c) X X + + X. (a) Schrijf F X +(x) P(X + x) P(max{, X} x). Er geldt {, x (, ), F X +(x) F X (x), x [, ). Deze bewering is evident voor x (, ). Voor x [, ) geldt P(max{, X} x) P(max{, X} x, X ) + P(max{, X} x, X > ) P(X ) + P(X x, X > ) P(X x). 2

3 (b) Het bewijs verloopt analoog. Er geldt {, x (, ), F X (x) F X ( x), x [, ). Er geldt F X (x) F X +(x) F X (x). Deze bewering is evident voor x (, ), want dan zijn beide termen. Voor x [, ) hebben we F X (x) P( X x) P( x X x) P(X x) P(X > x) F X (x) [ F X ( x)]. (5) [8] Een machine gaat kapot na T dagen, waarbij T kansmassafunctie f T heeft. Gegeven dat de machine na t dagen nog werkt, bereken het gemiddeld aantal dagen na dag t dat de machine nog blijft werken wanneer f T gelijk is aan: (a) f T (s) /N, s {,..., N}, N N. (b) f T (s) ( 2 )s, s N. (a) De gevraagde conditionele verwachting is gelijk aan (zie Definitie 6.68 van het boek) E(T t T > t) E((T t)+ ) st+ (s t)f T (s) P(T > t) st+ f T (s) N st+ (s t) (N t)[ + (N t)] 2 N st+ N t (b) Nu geldt (N t + ), < t < N. 2 E(T t T t) st+ (s t)( 2 )s st+ ( 2 )s u u( 2 )u u ( 2. )u 2 Dit is de verwachting van de geometrische verdeling met parameter 2 Voorbeeld 2.36 van het boek). (6) [8] X,..., X n zijn onafhankelijke stochasten, waarbij X k Bernoulli verdeeld is met parameter p k (, ). 3 (zie

4 (a) Bereken de verwachting en de variantie van de som n k X k. (b) Laat zien dat voor vaste verwachting de variantie maximaal is dan en slechts dan wanneer alle p k aan elkaar gelijk zijn. (a) Noteer S n n k X k. Dan geldt (zie p. 5 van het boek) E(S n ) Var(S n ) E(X k ) k p k, k Var(X k ) k p k ( p k ). (b) Zij K de stochast die met kans n de waarde p k, k n, aanneemt. Met behulp van Jensen s ongelijkheid (Stelling 7.67 van het boek) volgt dan dat n k p 2 k E(K 2 ) E(K) 2 k ( n ) 2 p k, waarbij het gelijkteken geldt dan en slechts dan wanneer K constant is, d.w.z. p k p voor alle k n en zekere p (, ). De laatste ongelijkheid kan gelezen worden als k n Var(S n) ( ) 2 n E(S n) n E(S n), en dus is voor vaste verwachting de variantie maximaal dan en slechts dan wanneer alle p k aan elkaar gelijk zijn. (7) [8] Voor welke waarden van C zijn de volgende functies kansdichtheidsfuncties? (a) f(x) C/ x( x), x (, ). (b) f(x) C exp[ x exp( x)], x R. Hint: Gebruik transformatie van variabelen. (a) Transformeer van x naar θ via x sin 2 θ. Omdat dx dθ sin 2 θ cos 2 θ, vinden we Cdx π/2 2C sin θ cos θ dθ x( x) sin θ cos θ 4 π/2 2 sin θ cos θ en 2Cdθ πc.

5 Derhalve is C /π. Merk op dat we hier te maken hebben met de BETAverdeling met parameters s t (zie p. 69 van het boek). De waarde van 2 C die bij deze kansverdeling hoort is gelijk aan Γ()/Γ( 2 )2 /π. Transformeer van x naar y e x. Omdat dy dx e x y, geldt dy dx C e x e x ( y) C y e y C dy e y C. R (8) [8] X en Y hebben gezamenlijke kansdichtheidsfunctie f X,Y (x, y) λ 2 e λy, x y. (a) Bereken f X (x), de marginale kansdichtheidsfunctie van X. (b) Bereken f Y X (y x) f X,Y (x, y)/f X (x), de conditionele kansdichtheidsfunctie van Y gegeven X x. (a) Bereken (zie p. 88 van het boek) f X (x) f X,Y (x, y) dy R en f X (x) elders. (b) Er volgt dat en f Y X (y x) elders. x λ 2 e λy dy λe λx, x, f Y X (y x) λ2 e λy λe λx λe λ(y x), x y, (9) [8] X is standaard normaal verdeeld, d.w.z. f X (x) (2π) /2 exp[ 2 x2 ], x R. Laat zien dat voor elke c > de stochast { X, X < c, Y X, X c, opnieuw standaard verdeeld is, en bereken de covariantie van X en Y. Schrijf (zie p. 67 van het boek) { P(X (x, x + dx]), x ( c, c), f Y (x)dx P(Y [x, x + dx)) P(X ( x dx, x]), x R\( c, c). De eerste regel is gelijk aan f X (x)dx, de tweede f X ( x)dx. Omdat f X (x) f X ( x) voor alle x R, volgt dat het rechterlid gelijk is aan F X (x) voor alle 5

6 x R. De covariantie van X en Y is gelijk aan (zie Stelling 5.58 en p. 5 van het boek) E(XY ) E(X) E(Y ) dx xy(x) f X (x), met y(x) x als x < c en y(x) x als x c. De integraal is gelijk aan dx x 2 f X (x) dx x 2 f X (x) ( c,c) 2 R\( c,c) R\( c,c) R dx x 2 f X (x) 4 De integraal kan niet in gesloten vorm worden uitgerekend. c dx x2 2π e 2 x2. () [8] X en Y zijn onafhankelijk en exponentieel verdeeld met parameters λ X (, ) en λ Y (, ). Zij U min{x, Y }, V max{x, Y } en W V U. (a) Bereken P(X Y ). (6) Laat zien dat U en W onafhankelijk zijn. (a) De gezamenlijke kansdichtheidsfunctie van het paar X, Y is (zie Voorbeeld 5.6 en p. 88 van het boek) f X,Y (x, y) λ X e λ Xx λ Y e λ Y y, x, y, en f X,Y (x, y) elders. Hieruit leiden we af dat P(X Y ) dx dy f X,Y (x, y) { x y} (b) Schrijf uit R F U,W (u, w) P(U u, W w) R dx λ X e λ Xx dx λ X e (λ X+λ Y )x x dy λ Y e λ Y y λ X λ X + λ Y. P ( min{x, Y } u, max{x, Y } min{x, Y } w ) u dx w+x x dy f X,Y (x, y) + 6 u dy w+y y dx f X,Y (x, y).

7 De eerste integraal is gelijk aan u dx λ X e λ Xx [ e λ Y x e λ Y (w+x) ] λ X λ X + λ Y [ e (λ X +λ Y )u ] [ e λ Y w ], de tweede integraal (verwissel λ X, λ Y en x, y) u dy λ Y e λ Y y [ e λ Xy e λ X(w+y) ] λ Y λ X + λ Y [ e (λ X +λ Y )u ] [ e λ Xw ]. We vinden dus dat F U,W (u, w) [ ] e (λ X +λ Y )u ( ) λ X [ e λ Y w ] + λ X [ e λ Y w ]. λ X + λ Y Omdat dit het product is van twee functies die alleen van u, respectievelijk, alleen van w afhangen, geldt volgens Stellingen 3.6 en 6.3 van het boek dat U en W onafhankelijk zijn. () [6] Bereken de kansgenererende functie van de negatieve binomiale verdeling f(k) ( k n ) p n ( p) k n, k n, n+,..., met parameters p (, ) en n N. Hint: Gebruik de identiteit ( n ) l l ( x) l ( x) n, n N, x [, ]. De kansgenererende functie wordt gegeven door ( ) k G(s) s k f(k) s k p n ( p) k n n k kn ( ) k (ps) n [s( p)] n k n kn ( ) n ps ( ) k p n ( p) n k, p n kn waar we de nieuwe variable p ( p)s invoeren. De laatste som is gelijk aan vanwege de normalisatie van de negatieve binomiale verdeling (zie p. 27 7

8 van het boek): ( ) k f(k) p n ( p) k n p n n k kn ( n p n l l ( ) n + l ( p) l l l ) [ ( p)] l p n [ ( p)] n. Hier gebruiken we de identiteit ( ) n + l (n + l )(n + l 2) n l l! We vinden dus dat l n( n ) ( n l + ) ( ) l! ( ) n ps G(s). ( p)s ( ) n ( ) l. l Merk op dat dit de n-de macht is van de kansgenererende functie van de geometrische verdeling f GEO (k) p( p) k, k, 2,..., met parameter p (, ). Dat komt omdat een een negatief bionomiaal verdeelde stochast de som is van n onafhankelijke copieën van een geometrisch verdeelde stochast (zie Voorbeeld 2.22 van het boek). (2) [6] Zij X n de maximum worp uit n N worpen met een zuivere dobbelsteen. Laat zien dat (X n ) n N een Markovketen is, en bereken de overgangskansen P(X n+ j X n i), i, j 6. Zij W i de uitkomst van worp i. Dan geldt X n max{w,..., W n }. Derhalve X n+ max{x n, W n+ }, en dus, j < i, P(X n+ j X n i) P(max{i, W n+ } j) i, j i, 6, j > i. 6 Merk op dat de rijsommen van deze matrix tot optellen (zie Propositie 2.3 van het boek). (3) [8] Een deeltje voert een stochastische wandeling uit op de hoekpunten van een vierkant. Bij elke stap heeft het: kans om te pauzeren en voor elk van 4 de twee aangrenzende hoekpunten kans 3 om naar dat hoekpunt te springen. 8 8

9 (a) Bereken het gemiddeld aantal stappen voordat het deeltje terugkeert naar waar het start. (b) Bereken het gemiddeld aantal stappen voordat het deeltje het diagonaal tegenoverliggende hoekpunt bereikt. (a) Vanwege de symmetrie van het vierkant volstaat het om te kijken naar de afstand van het deeltje tot zijn startpunt. Dat is een Markovketen op de toestandsruimte S {,, 2} met overgangskansen p p p 22 4, p p 2 3 4, p p Zij E x het gemiddeld aantal stappen voordat het deeltje bereikt startend in x {,, 2}. Dan gelden de drie relaties E, E p ( + E ) + p ( + E ) + p 2 ( + E 2 ), E 2 p 2 ( + E ) + p 22 ( + E 2 ). De oplossing is E, E 4, E 2 6. Het gemiddeld aantal stappen 3 voordat het deeltje terugkeert naar als het start in is gelijk aan p ( + ) + p ( + E ) 4. Merk op dat dit aansluit bij Stelling 2.83, die zegt dat de gemiddelde terugkeertijd naar toestand i S gelijk is aan /π i, met π (π i ) i S de stationaire verdeling ( invariante verdeling). Voor de stochastische wandeling op het vierkant is die gelijk aan (,,, ), voor de gereduceerde Markovketen (,, ) (b) Het gemiddeld aantal stappen voordat het deeltje 2 bereikt vanuit is, vanwege symmetrie, gelijk aan het gemiddeld aantal stappen voordat het deeltje bereikt vanuit 2. Dat laatste is gelijk aan E 2. (4) [5] Laat zien dat intercommunicerende toestanden van een Markovketen dezelfde periode hebben. Dit is het eerste onderdeel van Stelling 2.75 van het boek. Gegeven twee toestanden i en j zodanig dat i j. Dan bestaan er m, n N zodanig dat p ij (m)p ji (n) α >. In het bijzonder geldt dat p ii (m + r + n) p ij (m)p jj (r)p ji (n) αp jj (r) voor alle r N. Door r te kiezen volgt dat 9

10 d i m+n (d i is een deler van m+n), waar d i de periode van i is. Nu redeneren we als volgt. Voor alle r N geldt d i r d i m + r + n p ii (m + r + n) p jj (r) d j r. Derhalve d i d j. Door i en j te verwisselen vinden we ook dat d j d i, en dus concluderen we dat d i d j.