Rapport /2009

Transcriptie

1 Rapport /2009 I. Storm J. Jansen A.J. Schut Effecten van beledsmaatregelen buten het volksgezondhedsdomen op de gezondhed Een verkennende stude

2 RIVM-rapport /2009 Effecten van beledsmaatregelen buten het volksgezondhedsdomen op de gezondhed Een verkennende stude I. Storm J. Jansen A.J. Schut Contact: Ilse Storm Centrum Volksgezondhed Toekomst Verkennng Dt onderzoek werd verrcht n opdracht van de Raad voor de Volksgezondhed en Zorg RIVM, Postbus 1, 3720 Blthoven, Tel

3 RIVM 2009 Delen ut deze publcate mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermeldng: 'Rjksnsttuut voor Volksgezondhed en Mleu (RIVM), de ttel van de publcate en het jaar van utgave'. 2 RIVM-rapport

4 Rapport n het kort Effecten van beledsmaatregelen buten het volksgezondheddomen op de gezondhed Een verkennende stude Er zjn dverse op aanbod en spredng van voorzenngen gerchte en jurdsche maatregelen, en enkele economsche en communcateve maatregelen buten het volksgezondhedsdomen de de (determnanten van) gezondhed van de bevolkng kunnen beïnvloeden. Een deel van deze maatregelen s nog net, of slechts op klene schaal, n Nederland ngevoerd en kan bj nvoerng potenteel gezondhedswnst opleveren. Dt bljkt ut een verkennende lteratuurstude van het RIVM waarn onderzocht s wat het effect s van maatregelen buten het volksgezondhedsdomen op de gezondhed van de bevolkng. Van de meeste onderzochte maatregelen s de effectvtet onvoldoende bekend. Dt komt omdat het net onderzocht s of omdat de bewjslast voor effectvtet nconsstent s. Veel kenns over effectvtet komt ut het butenland en het s nog onvoldoende bekend n hoeverre deze maatregelen ook n Nederland werkzaam zjn. Dt vergt dus nader onderzoek. Gezondhed wordt beïnvloed door veel verschllende factoren, zoals omgevngskenmerken of economsche en technologsche ontwkkelngen, de buten de scope van het volksgezondhedsbeled vallen. Beledsmaatregelen van andere sectoren kunnen daarom ndrect een potenteel postef of negatef effect hebben op de gezondhed. Deze stude geeft geen nzcht n de relateve bjdrage van de beledsmaatregelen op gezondhed, omdat dt afhangt van de grootte van de effecten en de relate tussen de determnant en gezondhed, maar het bedt wel nzcht n kansrjke samenwerkngsverbanden tussen de sector volksgezondhed en andere beledssectoren de van nvloed zjn op de gezondhed. Trefwoorden: beledsmaatregelen, determnanten, gezondhed, effectvtet RIVM-rapport

5 4 RIVM-rapport

6 Abstract Effects of polcy measures outsde publc health doman on health An exploratve study Several provsonal, legal and some economcal and communcatve measures can potentally mprove (determnants of) the health of the populaton. Some of these measures are not yet, or only partly conducted n the Netherlands. Large-scale ntroducton may lead to health beneft. Ths s the concluson of an exploratve lterature study of the RIVM nvestgatng the effects of polcy measures outsde the publc health arena on the health of the populaton. However, for most of these measures, the evdence for effectveness s lackng or nconsstent. Knowledge on effectveness often derves from nternatonal studes and t s unknown to what extent polcy measures n other countres are also effectve n the Netherlands. Hence, more research s needed. Health s determned by many dfferent factors outsde the publc health doman, such as envronmental factors or economcal or technologcal developments. Polcy measures of other polcy domans can therefore ndrectly have a potental benefcal or harmful effect on the publc health. Ths exploratve lterature study shows that several provsonal, legal and some economcal and communcatve measures can affect (determnants of) the health of the populaton. The present study does not provde nformaton on the extent of the mpact of polcy measures on health, because that depends on the sze of the effect and the assocaton between determnant and health. However, t does provde understandng of promsng collaboraton between the publc health doman and other polcy domans that have an mpact on health. Key words: polcy measures, determnants, health, effectveness RIVM-rapport

7 6 RIVM-rapport

8 Inhoud Samenvattng 9 1 Inledng Achtergrond Vraagstellng onderzoek Utwerkng vraagstellng Leeswjzer 15 2 Van zektelast naar relevante determnanten Zekten met de meeste zektelast Zektelast voor verschllende doelgroepen Geselecteerde determnanten Onderbouwng selecte 20 3 Van determnant naar effecteve beledsmaatregelen buten 23 het domen van de volksgezondhed 3.1 Beledsmaatregelen met nvloed op roken Beledsmaatregelen met nvloed op lchameljke actvtet Beledsmaatregelen met nvloed op alcohol Beledsmaatregelen met nvloed op voedng Beledsmaatregelen nvloed op de luchtkwaltet Beledsmaatregelen met nvloed op openbare rumte Beledsmaatregelen met nvloed op velghed Beledsmaatregelen met nvloed op arbedsgerelateerde stress/werkdruk Beledsmaatregelen met nvloed op socale steun 35 4 Beschouwng 37 Lteratuur 41 Bjlage I Overzchtstabellen negen geselecteerde determnanten van gezondhed 51 Bjlage II Type beledsmaatregelen volgens ndelng Van der Doelen 71 RIVM-rapport

9 8 RIVM-rapport

10 Samenvattng Inledng Gezondhed wordt beïnvloed door veel verschllende factoren (determnanten). Het Volksgezondhed Toekomst Verkennngen model (VTV-model) onderschedt verschllende groepen van determnanten zoals de leefstjl, de persoonskenmerken, de fyseke en socale omgevng, de gezondhedszorg (prevente en zorg) en externe ontwkkelngen. Op veel van deze determnanten heeft het volksgezondhedsbeled geen (drecte) nvloed. Hervoor zjn andere beledsterrenen verantwoordeljk. Het s daarom van belang meer te weten over het effect van dt beled op de volksgezondhed. Op dt moment ontbreekt het nog aan een goed overzcht van de effecten van natonale of lokale maatregelen van andere beledssectoren/terrenen op gezondhed of determnanten hervan. In deze rapportage wordt een eerste verkennng gedaan naar de effecten van maatregelen van andere beledssectoren (c.q. terrenen) op determnanten van gezondhed (c.q. zektelast). Deze verkennng s utgevoerd op bass van bestaande rapporten en webstes van (hoofdzakeljk) het RIVM. Deze vraag s n dt rapport met de onderstaande vragen nader geanalyseerd: 1. Welke maatregelen van beledssectoren of prvate partjen buten het volksgezondhedsdomen zjn van nvloed (bedoeld of onbedoeld) op de determnanten van zekten met de hoogste zektelast? 2. Wat s de effectvtet (het effect) van deze maatregelen? Methode In het onderzoek zjn de onderzoeksvragen beantwoord door achtereenvolgens te onderzoeken: 1. Wat zjn de determnanten van zekten met de hoogste zektelast? 2. Welke beledsdomenen (publeke of prvate sectoren c.q. terrenen) hebben een nvloed op deze determnanten? 3. Welke maatregelen ut de verschllende beledsdomenen zjn van nvloed? 4. Wat er bekend s over de effectvtet (of het effect) hervan? Ut de VTV2006 Zorg voor Gezondhed zjn de zekten met de hoogste zektelast geselecteerd, waarbj rekenng s gehouden met de ongeljke verdelng over de leeftjdsgroepen (De Hollander et al., 2006). Dt zjn: coronare hartzekten, angststoornssen, beroerten, depresses, COPD, dabetes, longkanker en alcoholafhankeljkhed en ongevallenletsels (prvé/verkeer). Voor de zekte met de hoogste zektelast zjn vervolgens negen bjbehorende determnanten van gezondhed geselecteerd om verder te onderzoeken, te weten: roken, overmatg alcoholgebruk, lchameljke nactvtet, voedng, mleufactoren (luchtkwaltet), nrchtng openbare rumte, velghed, ongunstge arbedsomstandgheden (arbedsgerelateerde stress/werkdruk) en socale steun. Voor een aantal determnanten s bekend n hoeverre zj aan de zektelast n Nederland bjdragen (ze Tabel 1). Voor de geselecteerde determnanten zjn verschllende beledssectoren/terrenen en bjbehorende maatregelen (soms bestaande ut meerdere nterventes) n kaart gebracht. Vervolgens s onderzocht wat de bewjslast voor effectvtet s van deze ntervente of maatregel op de determnant van gezondhed. Herbj s ondersched gemaakt n: (a) bewjslast voor effectvtet gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken (b) ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet (één stude of menng van experts), (c) bewjslast voor effect op kenns (geldt alleen voor communcateve maatregelen) (d) bewjslast voor effectvtet s nconsstent en (e) bewjslast voor effectvtet s net bekend/onderzocht. Resultaten In Box 1 staan de beledsmaatregelen buten het domen van de volksgezondhed waarbj de bewjslast voor effectvtet het grootst s per type beledsnstrument en per determnant. Een deel van deze maatregelen wordt nog net of op klene schaal n Nederland utgevoerd. RIVM-rapport

11 Tabel 1. Bjdrage van determnanten aan zektelast Determnant Range DALY s a Bjdrage DALY s (%) b Roken Overmatg alcoholgebruk ,5 Lchameljke nactvtet ,1 Voedng Mleufactoren Ongunstge arbedsomstandgheden Laag Hoog Laag Hoog Laag Hoog Verkeersongevallen ,4 Prvéongevallen ,2 Openbare rumte n.b. n.b. Socale steun n.b. n.b. a DALY s: Dsablty Adjusted Lfe Years: Maat voor zektelast n een populate. Deze maat s samengesteld ut het aantal verloren levensjaren (door vroegtjdge sterfte) en het aantal jaren geleefd met gezondhedsproblemen (bjvoorbeeld zekte). b Bjdrage aan DALY s n %: mate waarn de determnant bjdraagt aan de zektelast veroorzaakt door 71 aandoenngen. 2,4 6, Box 1. Beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met de meeste bewjslast voor effectvtet Communcatef Voorlchtng Economsch Subsde Economsch Heffng Versterkng aanbod en spredng Beperkng aanbod en spredng Jurdsch Wetgevng (gebod/verbod) Roken: voorlchtng op school en werk; Lchameljke actvtet: voorlchtng op school, keuzemomenten; Alcohol: voorlchtng va gezn; Voedng: voorlchtng va gezn; Luchtkwaltet: adves op maat bnnenmleu; Verkeersvelghed: campagne; Stress: socaal emotonele vaardghedstranngen n gezn (opvoedngsondersteunng). Roken: vergoedng stoppen met roken; Lchameljke actvtet: stmuleren fetsen naar het werk; Luchtkwaltet: subsde roetflters, stmulerngsregelng schone scheepvaart; Stress: kantoornrchtng. Roken: tabakaccjnzen en prjzen; Alcohol: alcoholaccjnzen en prjzen. Lchameljke actvtet: meer bewegngsonderwjs op school, wandel- en fetspaden, beweegvrendeljke nrchtng schoolplen, aanwezghed voorzenngen op loop- en fetsafstand, beweegprogramma s op werk; Voedng: samenstellng voedngsmddelen door ndustre, aanbod frsdranken en snacks n automaten op school; Alcohol: controle (blaastest) Luchtkwaltet: fetsvrendeljke steden; Openbare rumte: aanwezghed voorzenngen, wandel en fetspaden; Velghed: handhavng verkeersregels, lokale nfrastructurele maatregelen (verkeer), oefenprogramma s velghed voor ouderen; Stress: gezond roosteren, verbeteren werkfactoren, ontspannngsoefenngen. Roken: rookvrje school, rookvrje werkplek; Alcohol: beperkte beschkbaarhed verkooppunten (nclusef vergunnngen). Roken: rookverbod werkplek; Alcohol: verkooptjden alcohol, (handhavng) leeftjdsgrenzen alcohol; Luchtkwaltet: beperkng utstoot verkeer (vervulende vrachtauto s ut de stad, maxmum snelhed van 80 km/u, langzaam rjden), vervoersmanagement schoon wagenpark, garanderen gezondhedskundge kwaltet wonngen; Velghed: velghedsvoorzenngen zwembaden, voertugmaatregelen, verkeerswetgevng. 10 RIVM-rapport

12 De mate van bewjslast s het grootst voor de aanbodgerelateerde maatregelen (aanbod en spredng van voorzenngen) en jurdsche maatregelen (wet en regelgevng vooral op terren van luchtkwaltet en verkeer). Daarnaast s ook een aantal communcateve maatregelen (voorlchtngsprogramma s) of economsche maatregelen effectef. De communcateve maatregelen op terren van gezonde leefstjl vallen strkt genomen net onder maatregelen van buten het volksgezondheddomen (VGZ-domen) en horen formeel daarom net thus n dt schema. Deze maatregelen zjn nameljk geïnteerd bnnen het VGZdomen, maar worden er buten, n een settng school, werk of gezn utgevoerd. In dt rapport zjn alleen de stmulerende communcateve maatregelen (voorlchtng) beschreven. Verder ljken zowel stmulerende als represseve economsche maatregelen effectef (subsde en accjns) en s zowel het meer aanbeden van gezonde voorzenngen als het mnder aanbeden van ongezonde voorzenngen effectef. Tot slot s alleen van een aantal represseve jurdsche maatregelen effectvtet bekend (wetgevng). Er zjn geen maatregelen bekend met bewjslast voor effectvtet op socale steun. Beschouwng Deze verkennende stude laat zen dat van veel maatregelen de effectvtet net s onderzocht, of dat van een aantal andere beledsmaatregelen met een potenteel effect de bewjslast nconsstent s. De bewjslast voor effectvtet van maatregelen gercht op leefstjlfactoren s vooral gebaseerd op de nformate ut de nternatonale lteratuur. Het s onvoldoende bekend n hoeverre de maatregelen ook n Nederland werkzaam zjn. Dt geldt vooral voor de communcateve maatregelen en maatregelen gercht op het aanbod van voorzenngen. In dt rapport s net de haalbaarhed van de verschllende maatregelen en de haalbaarhed van eventuele ntersectorale samenwerkng tussen de sector volksgezondhed en andere sectoren c.q. terrenen onderzocht. De beledsmaatregelen beschreven n dt rapport grjpen aan op dverse gezondhedsdetermnanten. Van sommge determnanten s de relate met gezondhed dudeljker aangetoond dan andere. In dt rapport s alleen de mate van bewjslast beschreven, maar net de grootte van het effect op de determnant en tevens net de mate waarn de determnant gerelateerd s aan gezondhed. Het s daarom net mogeljk utspraken te doen over de mate van relevante van de maatregelen ten opzchte van elkaar. Concluse Ut deze verkennende stude naar de effectvtet van beledsmaatregelen buten het VGZ-domen op gezondhed, mag worden geconcludeerd dat: er dverse op aanbod en spredng van voorzenngen gerchte en jurdsche maatregelen, en enkele economsche en communcateve maatregelen zjn van andere beledssectoren/terrenen dan de volksgezondhed de de (determnanten van) gezondhed van de bevolkng beïnvloeden; een deel van deze maatregelen nog net, of n beperkte mate, n Nederland s ngevoerd; nvoerng van nog net ngevoerde maatregelen of opschalng van bestaande maatregelen potenteel kan leden tot gezondhedswnst. Deze stude bedt nzcht n kansrjke samenwerkngsverbanden tussen de sector volksgezondhed en andere beledssectoren c.q. terrenen de n eder geval al van nvloed zjn op de gezondhed. Op bass van deze stude kan geen concluse getrokken worden over de relateve bjdrage van de beledsmaatregelen op gezondhed, omdat dt afhangt van de grootte van de effecten en de relate tussen de determnant en gezondhed. Ondanks het fet dat de haalbaarhed van nvoerng (op grote schaal) net onderzocht s en veel kenns over effectvtet van maatregelen op leefstjl ut het butenland komt en het nog net bekend s n hoeverre deze maatregelen ook n Nederland werkzaam zjn, maakt deze verkennng dudeljk dat een nvesterng n beledsmaatregelen buten het volksgezondhedsdomen veel kansen bedt voor de gunstge beïnvloedng van belangrjke determnanten van gezondhed. RIVM-rapport

13 12 RIVM-rapport

14 1 Inledng 1.1 Achtergrond De mens n de westerse samenlevng wordt steeds ouder en leeft steeds meer jaren n goede gezondhed. Snds 1950 s de levensverwachtng voor Nederlandse mannen met 5,8 jaar gestegen tot 76,2 jaar en de van vrouwen met 8,3 jaar tot 80,9 jaar (De Hollander et al., 2006). Over langere tjd beschouwd, s de gestage verbeterng van de volksgezondhed vooral een gevolg van de toegenomen welvaart, aanvankeljk door verbeterngen n de fyseke en socale leefomstandgheden (bjvoorbeeld beter onderwjs). Ondanks dat de Nederlandse gezondhed gestaag voorut gaat, behoort Nederland net langer tot de top van de EU wat betreft gezondhed (Harbers et al., 2008). Het bljft daarom van belang de Nederlandse gezondhed verder te verbeteren Determnanten van gezondhed Gezondhed wordt beïnvloed door veel verschllende factoren (determnanten). Het VTV-model, gebaseerd op het model van Lalonde (Lalonde, 1974), onderschedt verschllende groepen van determnanten (ze Fguur 1). Net alleen de leefstjl s van nvloed op de gezondhedstoestand van ndvduen, maar ook persoonskenmerken, de fyseke en socale omgevng, en de gezondhedszorg (prevente en zorg) spelen een belangrjke rol. Daarnaast s steeds meer aandacht voor externe ontwkkelngen als determnant van gezondhed. Fguur 1. Het conceptuele model van de volksgezondhed (Bron: De Hollander et al., 2006) Socale en fyseke omgevng De socale omgevng bestaat onder meer ut het gezn waar men opgroet, de school waar men onderwjs genet en de buurt waar men woont, sport of recreëert. Werkgelegenhed en socale samenhang n de buurt en socaaleconomsche status zjn belangrjke voorbeelden van socale omgevngsfactoren. Bj fyseke omgevng spelen bjvoorbeeld mleufactoren zoals luchtvervulng een rol, maar ook groen en rumte, kenmerken van de wonng en verkeersvelghed. Voorbeelden van externe ontwkkelngen de van nvloed kunnen zjn op de gezondhed zjn de econome en technologsche ontwkkelng. De econome bepaalt mmers deels welke mddelen er worden vrjgemaakt voor de openbare gezondhedszorg. Een ontwkkelng vanut de technologe, zoals automatserng, kan een negateve nvloed hebben op lchameljke actvtet. Echter door technologsche ontwkkelngen s ook een posteve nvloed mogeljk, zoals de socale partcpate van mensen met een beperkng (Storm et al., 2007). RIVM-rapport

15 1.1.3 Omgevng wordt beïnvloed door beled buten het volksgezondhedsdomen Het aanpassen van de omgevng valt buten het domen van het volksgezondhedsbeled. Het s voor het volksgezondhedsdomen dan ook van belang om samen te werken met andere beledsdomenen (publeke en prvate beledssectoren c.q. terrenen) om de gezondhed te bevorderen of just te beschermen. In de afgelopen jaren s daarom steeds meer aandacht voor een ntegrale aanpak van gezondhed, waarbj samengewerkt wordt met één of meerdere andere beledssectoren/terrenen (ntersectoraal of ntegraal gezondhedsbeled) Invloed beled andere sectoren al langer onderkend Samenwerkng met andere beledssectoren/terrenen om de gezondhed postef te beïnvloeden s net neuw. Begn twntgste eeuw hebben beledsmaatregelen op het gebed van drnkwater, rolerng en husvul geled tot sterftedalng. Ook maatregelen op het gebed van socale wonngbouw en arbedsomstandgheden hebben een posteve nvloed op de gezondhed gehad. Het verschjnen van het Canadese Lalonde-model begn jaren zeventg met aandacht voor prevente en ntersectorale samenwerkng op het gebed van gezondhed heeft herbj een belangrjke rol gespeeld. In Nederland zjn de laatste decenna ook nota s verschenen waarn het belang van ntersectoraal samenwerken wordt benadrukt, zoals nota Gezondhed met Beled (VWS, 1991), kadernota Gezond en Wel (VWS, 1995), preventenota Kezen voor Gezond Leven (VWS, 2006) en brede preventevse Gezond zjn, Gezond bljven (VWS, 2007). Vooral n de laatste nota s explcet benoemd dat de overhed meer nvullng wl gaan geven aan ntersectoraal beled (VWS, 2007) Intersectoraal beled komt moeljk van de grond Een voorbeeld van ntersectorale samenwerkng met als doel het terugdrngen van socaaleconomsche gezondhedsverschllen s het Grotestedenbeled. Het Rjk heeft voor de derde convenantperode van het Grotestedenbeled ( ) met bestuurljke vertegenwoordgers van grote steden afspraken gemaakt over gezondhed. Eén daarvan s het nlopen van gezondhedsachterstanden (Gezond en wel n de stad). Het gaat daarbj om het vermnderen van gezondhedsachterstanden bj mensen met een lage socaaleconomsche status (lage SES). Zj hebben mmers vaak te maken met een opeenstapelng van ongunstge factoren. Enkele daarvan zjn een kwaltatef slechte wonng (vocht, lawaa, tocht), een socaal en fysek onaantrekkeljke woonomgevng, weng speelgelegenhed voor knderen, mnder kans op werk, ongezondere arbedsomstandgheden of weng mogeljkheden tot recreate. Echter, n de praktjk komt ntersectoraal beled nog moeljk van de grond. Bljkbaar zjn er nog barrères de de samenwerkng tussen de sector volksgezondhed en andere beledsectoren n de weg staan. 1.2 Vraagstellng onderzoek Op dt moment ontbreekt het nog aan een goed overzcht van de effecten van natonale of lokale maatregelen van andere beledssectoren/terrenen op gezondhed of determnanten hervan. In deze rapportage wordt een eerste verkennng gedaan naar de effectvtet van maatregelen van andere beledssectoren op determnanten van gezondhed (c.q. zektelast) op bass van bestaande rapporten en webstes van het RIVM. De centrale vraag van de Raad voor de Volksgezondhed en Zorg (RVZ) aan het RIVM was: Wat zjn de belangrjkste aangrjpngspunten voor ntersectoraal gezondhedsbeled utgaande van de effectvtet en mpact op de volksgezondhed? Deze vraag s n dt rapport met de onderstaande vragen nader geanalyseerd: 1. Welke maatregelen van beledssectoren of prvate partjen buten het volksgezondhedsdomen zjn van nvloed (bedoeld of onbedoeld) op de determnanten van zekten met de hoogste zektelast? 2. Wat s de effectvtet van deze maatregelen? 14 RIVM-rapport

16 1.3 Utwerkng vraagstellng In het onderzoek zjn de onderzoeksvragen beantwoord door achtereenvolgens te onderzoeken: 1. Wat zjn de determnanten van zekten met de hoogste zektelast? 2. Welke beledsdomen (publeke of prvate sectoren c.q. terrenen) hebben een nvloed op deze determnanten? 3. Welke maatregelen zjn van nvloed? 4. Wat s er bekend over de effectvtet hervan? Ze ook onderstaande flow. Zektelast Determnant Beledsdomen/maatregel Effectvtet Van zektelast naar relevante determnanten Bj de selecte van determnanten s allereerst utgegaan van de zekten met de meeste zektelast, zoals beschreven n de meest recente VTV (De Hollander et al., 2006, p. 70) en s er rekenng meegehouden dat zektelast en sterfte ongeljk zjn verdeeld over leeftjdsgroepen (Tabel 3.1 ut de VTV 2006, pag. 175) Van determnanten naar beledssectoren/terrenen en maatregelen Van de negen geselecteerde determnanten zjn daarna relevante beledssectoren/terrenen en beledsmaatregelen n kaart gebracht. Dt s gedaan door bestuderng van de bestaande nformate n het Kompas ( het Loket Gezond Leven ( en verschllende RIVM-rapporten en enkele externe rapporten (ze Lteratuur). Er s geen extra lteratuuronderzoek gedaan. Ook zjn maatregelen van belangrjke prvate partjen meegenomen, zoals de ndustre en meda. Zowel maatregelen de al ngevoerd zjn als nog net-ngevoerde maatregelen zjn meegenomen. Een utgebred overzcht van de maatregelen per gezondhedsdetermnant s weergegeven n Bjlage I. Voor de ndelng van deze maatregelen s aangesloten bj de meest gangbare ndelng van Van der Doelen (van der Doelen, 1993) (ze Bjlage II). Hern worden communcateve, jurdsche en economsche maatregelen onderscheden. We hebben heraan toegevoegd maatregelen gercht op aanbod van voorzenngen Mate van bewjslast voor effectvtet van beledsmaatregelen buten het domen van de volksgezondhed De mate van de bewjslast voor effectvtet s n kaart gebracht op bass van dezelfde bronnen als herboven beschreven. Op bass van deze rapporten kon een ndelng gemaakt worden zoals beschreven n Box 2. Bj de beschrjvng van de effectvtet van de maatregelen s dezelfde bewoordng gebrukt als de n de verschllende rapporten werd gehanteerd. Herdoor kan het voorkomen dat de nformate ongeljksoortg s. Het vaststellen van de grootte van de effecten op gezondhed c.q. zektelast en de vergeljkng van de effecten van verschllende maatregelen s net n deze rapportage meegenomen. Dt vergt depgaander onderzoek. Box 2. Mate van bewjslast voor effectvtet * = bewjslast voor effectvtet gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken = ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet (één stude of menng van expert) k = bewjslast voor effect op kenns (geldt alleen voor communcateve maatregelen) +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet n = bewjslast voor effectvtet net bekend/onderzocht 1.4 Leeswjzer Dt rapport beschrjft de resultaten van een verkennende stude naar de effectvtet van beledsmaatregelen en nterventes buten het volksgezondhedsdomen op de gezondhed. In het nledende hoofdstuk s ngegaan op de achtergrond, vraagstellng en methodek van dt onderzoek. Hoofdstuk 2 beschrjft de zekten met de hoogste zektelast en de ten bjbehorende determnanten. Ook wordt aangegeven waarom voor deze determnanten s gekozen. Hoofdstuk 3 gaat n op effecteve beledsmaatregelen buten het domen van de volksgezondhed de van nvloed zjn op de n dt onderzoek geselecteerde determnanten. Ten slotte wordt afgesloten met een beschouwng over de effectvtet van ntersectoraal gezondhedsbeled n hoofdstuk 4. RIVM-rapport

17 16 RIVM-rapport

18 2 Van zektelast naar relevante determnanten 2.1 Zekten met de meeste zektelast Ut de VTV2006 Zorg voor Gezondhed zjn de zekten met de hoogste zektelast en bjbehorende determnanten geselecteerd (De Hollander et al., 2006). Dt zjn: coronare hartzekten, angststoornssen, beroerten, depresses, COPD, dabetes, longkanker en alcoholafhankeljkhed. In Box 3 staat een overzcht weergegeven. Box 3. Zekten met de meeste zektelast en relevante determnanten 1. Coronare hartzekten: persoonljke kenmerken, bloeddruk, cholesterol, glucose-ntolerante lchaamsgewcht, roken, voedng, alcoholgebruk, lchameljke actvtet, gelud, luchtverontrengng, socale relates, arbedsomstandgheden, lage SES, etnctet; 2. Angststoornssen: persoonljke kenmerken, alcoholgebruk, lchameljke actvtet, geznsproblemen, socale relates, lfe-events, arbedsomstandgheden, lage SES; 3. Beroerte: bloeddruk, lchaamsgewcht, glucose-ntolerante, roken, voedng, alcoholgebruk, lchameljke actvtet, socale relates, lage SES, etnctet; 4. Depresse: persoonljke kenmerken, alcoholgebruk, lchameljke actvtet, geznsproblemen, socale relates, lfe-events, arbedsomstandgheden, lage SES; 5. COPD: roken, wonngontwerp, luchtverontrengng, arbedsomstandgheden, lage SES; 6. Dabetes: lchaamsgewcht, voedng, lchameljke actvtet, roken, borstvoedng, lage SES; 7. Longkanker: tabaksgebruk, arbedsomstandgheden, verkrjgbaarhed van tabak, chemsche stoffen, luchtverontrengng, lage SES; 8. Alcoholafhankeljkhed: persoonljke kenmerken, overmatg alcoholgebruk, geznsproblemen, socale relates, lfe-events, arbedsomstandgheden, verkrjgbaarhed van alcohol, lage SES. 2.2 Zektelast voor verschllende doelgroepen De zektelast s echter ongeljk verdeeld over de verschllende leeftjdsgroepen. Heronder s beschreven wat de zekten met de meeste zektelast zjn voor de doelgroepen jongeren tot 24 jaar, jongere volwassenen n de leeftjd jaar, leeftjdsgroep jaar, leeftjdsgroep jaar en de laatste levensfase (ze ook Tabel 2). Tabel 2. Top vjf van zekten de de meeste zektelast* veroorzaken naar leeftjd (s Tabel 3.2 ut de VTV-2006) Aangeboren afwjkngen 2 Verstandeljke handcap 3 Prvéongevallen 4 Infectes lage luchtwegen Alcoholafhankeljkhe Angststoornssen d Angststoornssen Depresse en dysthyme Depresse en Alcoholafhankeljkhe dysthyme d Coronare hartzekten Angststoornss en Coronare hartzekten Beroerte Coronare hartzekten Beroerte Longkanker COPD Demente Verkeersongevallen Suïcde Depresse Longkanker COPD 5 Astma Verstandeljke Verkeersongevallen Dabetes Dabetes Dabetes handcap * Zektelast s utgedrukt n DALY s. Deze zjn gedefneerd als de som van het aantal jaren verloren door vroegtjdge sterfte en het aantal jaren verles aan kwaltet van leven door het leven met een zekte. RIVM-rapport

19 2.2.1 Jongeren De gezondhedsproblematek onder jongeren (ndelng 0-19 jaar/15-24 jaar) s relatef klen. Verreweg de meeste jongeren zjn gezond. Als we kjken naar de gernge zektelast (0-19 jargen 6% van de totale zektelast) de er toch s, bljken psychsche problematek (alcoholafhankeljkhed en angststoornssen) en ongevalletsels het belangrjkst. Onder 0-19 jargen leden verkeers- (n 2005: ) en prvéongevallen (n 2005: ) tot relatef veel zektelast. De meeste gezondhedswnst onder jongeren s dan ook te behalen door prevente van psychosocale problemen en ongevalletsels. Aan de andere kant zjn op deze leeftjd ook gezondhedsbevorderende nterventes van belang/relevant de zch pas later n het leven gaan terugvertalen n gezondhedswnst, zoals nterventes gercht op leefstjlfactoren. Het paradoxale aan deze perode s dat welswaar de bass voor mogeljke gezondhedsproblemen wordt gelegd, maar dat er tegeljkertjd nog geen of nauweljks gezondhedsproblemen zjn. Dt maakt gezondhedsbevorderng bj jongeren lastg (De Hollander et al., 2006; Schrjvers en Schoemaker 2008) Jongere volwassenen Ook voor jongere volwassenen (25-44 jaar) geldt dat zj over het algemeen gezond zjn. In deze perode begnt echter wel het sptsuur van het leven. Veel mensen n deze leeftjdscategore (vooral na het 30 e jaar) combneren arbed en zorg voor knderen en/of ouders. Het fet dat psychsche stoornssen n deze leeftjdsgroep voor de meeste zektelast zorgen, staat her waarschjnljk net geheel los van. Op deze leeftjd ljkt prevente van burn-outklachten en andere psychsche stoornssen de meest aangewezen stratege om gezondhedsverles te voorkomen. Burn-outklachten zjn gedeelteljk toe te wjzen aan factoren n de arbedsstuate. Prevente van deze klachten en van andere arbedsgerelateerde gezondhedsproblemen begnt dan ook n deze levensfase. Arbedsongevallen komen bjvoorbeeld het vaakst voor onder jongere werknemers. Behalve prevente van arbedsgerelateerde gezondhedsproblemen s de arbedsstuate ook een belangrjke settng voor preventebeled. Meer bewegen en gezonder eten zjn bjvoorbeeld aspecten de va de werkplek vormgegeven kunnen worden Leeftjdsgroep van jaar In de leeftjdsfase van jaar zjn nog steeds de psychsche stoornssen een grote bron van zektelast. Maar n deze leeftjdsgroep s ook de opkomst van kanker en hart- en vaatzekten te zen. Ieder van deze dre zektegroepen s verantwoordeljk voor ongeveer 20% van de zektelast Leeftjdsgroep van jaar De grootste gezondhedsproblemen n de leeftjdsgroep van jaar zjn coronare hartzekten, beroerte, COPD, longkanker en dabetes. Hoewel de meeste gezondhedswnst s te behalen op jongere leeftjd, s ook prevente op oudere leeftjd nog steeds van belang. Stoppen met roken, meer gaan bewegen en gezonder gaan eten, heeft nog steeds effect op het voorkomen, of n eder geval utstellen of verbeteren van hart- en vaatzekten, dabetes en kanker (Van den Berg Jeths et al., 2004). Ook bewegen s van belang voor het behouden van de fyseke condte en er zjn zelfs aanwjzngen dat bewegen en fthed ook een gunstg effect hebben op het cogntef functoneren van ouderen (Kramer et al., 2005). Ouderen, anders dan jongeren, ondervnden het belang van een gezonde leefstjl voor hun gezondhed aan den ljve. Daarom staan ze over het algemeen meer open voor gezondhedsboodschappen dan de jeugd. Ondanks soms forse beperkngen kunnen mensen tevreden zjn met hun leven. Zeker n deze oudere leeftjdsgroep, bj we op eng moment toch zekten en beperkngen optreden, s nzcht n andere factoren de het welzjn verhogen van belang. Dan bljkt het ook net alleen te gaan om fyseke, maar ook om psychosocale problemen. Doordat veel ouderen derbaren verlezen en/of afhankeljk van zorg worden, kunnen zj zch depressef of eenzaam gaan voelen. Zo komen ook angststoornssen bj ouderen veel voor. Deze problemen worden bj ouderen vaak net onderkend, maar zjn wel degeljk nog te verbeteren (Stek et al., 2004; Van Tlburg en Beekman, 1997; Fokkema en Van Tlburg, 2006). Ter bestrjdng van eenzaamhed bj ouderen zjn socale contacten erg belangrjk. Ouderen kunnen antcperen op de toekomst door naast een gezonde leefstjl ook te nvesteren n een socaal netwerk (Van Overbeek en Schppers, 2004). 18 RIVM-rapport

20 2.2.5 Laatste levensfase De laatste levensfase wordt vaak gekenmerkt door functeverles en het optreden van meerdere gezondhedsproblemen tegeljkertjd (co-morbdtet). Dt kunnen zowel lchameljke als psychsche kwalen zjn. Geheugenproblemen spelen bj vrjwel edereen op een bepaalde leeftjd; bj een deel van de ouderen leden de utendeljk tot demente. In de fase dat zelfstandg functoneren net meer lukt, zjn ouderen afhankeljk van zorg Mensen met lage socaaleconomsche status De gezondhed van mensen met een lage SES s op bjna alle fronten slechter dan de van de Nederlander met een hoge SES. Zo leven lager opgeleden zes tot zeven jaar korter dan hoog opgeleden. Het gemddelde verschl n het aantal jaren dat n mnder goede ervaren gezondhed wordt doorgebracht s zelfs zesten tot negenten jaar (CBS, 2008). Laagopgeleden hebben ook meer gezondhedsproblemen dan hoogopgeleden, zoals dabetes, depresse en overgewcht. Ook allochtonen vormen een kwetsbare groep als het om gezondhed gaat. Zo komen depresseve stoornssen bjvoorbeeld vaker voor bj Turken en Marokkanen (montor gezondhedsachterstanden webste RIVM). Bj laagopgelede jongeren komen een ongezonde leefstjl en psychsche problemen vaker voor dan bj hoogopgelede jongeren (Schrjvers en Schoemaker, 2008). De socaaleconomsche en etnsche gezondhedsachterstanden zjn hardnekkg en ljken vooralsnog net mnder te worden (De Hollander et al., 2006; CBS 2008). 2.3 Geselecteerde determnanten Op bass van zektelast en sterfte, waarbj rekenng s gehouden met de ongeljke verdelng over de leeftjdsgroepen, zjn de meest relevante determnanten geselecteerd om ut te werken (ze Tabel 3): 1. Roken 2. Alcoholgebruk 3. Lchameljke nactvtet 4. Voedng 5. Luchtkwaltet (luchtverontrengng/bnnenmleu) 6. Inrchtng openbare rumte/nfrastructuur 7. Velghed (verkeer of prvé) 8. Arbedsgerelateerde stress/werkdruk (ongunstge arbedsomstandgheden) 9. Socale steun/relates Al deze determnanten zjn ook beïnvloedbaar door andere sectoren buten de volksgezondhed of zorg. Tabel 3. Relevante determnanten op bass van zektelast en sterfte verdeeld over doelgroepen Groep van Determnanten Doelgroepen determnanten Leefstjl 1. Roken 2. Alcoholgebruk 3. Lchameljke nactvtet 4. Voedng Met name jongeren, jong volwassenen en lage SES-groepen. Fyseke en socale omgevng 5. Luchtkwaltet 6. Inrchtng openbare rumte 7. Velghed (verkeer of prvé) 8. Arbedsgerelateerde stress/werkdruk 9. Socale steun/relates Met name jongeren, jong volwassenen en lage SES-groepen. Met name volwassenen Met name ouderen en lage SES-groepen RIVM-rapport

21 2.4 Onderbouwng van de selecte In Tabel 4 staat de bjdrage van de determnanten aan zektelast weergegeven, utgedrukt n DALY s (maat voor zektelast n een populate), bjdrage aan DALY s n procenten en aandeel van de DALY door de verloren levensjaren n procenten. Deze gegevens zjn gebaseerd op het jaar De bjdrage van een determnant aan het totaal aantal DALY s van de VTV-zekten s geschat met het Chronsche Zekten Model van het RIVM. Tabel 4. Bjdrage van determnanten aan zektelast Determnant Range DALY s a Bjdrage DALY s (%) b Roken Overmatg alcoholgebruk ,5 Lchameljke nactvtet ,1 Voedng Mleufactoren Ongunstge arbedsomstandgheden Laag Hoog Laag Hoog Laag Hoog Verkeersongevallen ,4 Prvéongevallen ,2 Openbare rumte n.b n.b Socale steun n.b n.b a DALY s: Dsablty Adjusted Lfe Years: Maat voor zektelast n een populate. Deze maat s samengesteld ut het aantal verloren levensjaren (door vroegtjdge sterfte) en het aantal jaren geleefd met gezondhedsproblemen (bjvoorbeeld zekte). b Bjdrage aan DALY s n %: Mate waarn de determnant bjdraagt aan de zektelast veroorzaakt door 71 aandoenngen 2,4 6, Leefstjlfactoren zjn belangrjke beïnvloedbare oorzaken van zekte en sterfte In Nederland s roken de belangrjkste oorzaak van zekte en sterfte. 13% van de totale zektelast utgedrukt n DALY s s drect herledbaar tot roken, vooral door longkanker, COPD en coronare hartzekten. Overmatg gebruk van alcohol veroorzaakt 4,5% van de zektelast n Nederland, hoofdzakeljk n de vorm van alcoholafhankeljkhed. Ook overgewcht draagt n grote mate bj aan de zektelast, bjna 10%. Overgewcht s een belangrjke rscofactor voor chronsche zekten zoals dabetes en hart- en vaataandoenngen. Voor specfek lchameljke nactvtet en ongezonde voedng (belangrjke determnanten van overgewcht) s de bjdrage aan zektelast respecteveljk 4,1% en 2,4 tot 6,9% (De Hollander et al., 2006) Mleufactoren leveren een bjdrage van 2 tot 5% aan de ongezondhed De schattng van het RIVM s dat mleufactoren 2 tot 5% bjdragen aan de zektelast (utgedrukt n DALY s) n Nederland (Knol en Staatsen, 2005). Het gaat herbj vooral om effecten van luchtverontrengng, geludsoverlast, radon- en UV-stralng en tabaksrook of vocht n het bnnenmleu. Luchtverontrengng door ultraklene deeltjes (fjn stof) levert volgens de berekenngen verut de belangrjkste bjdrage, gevolgd door gelud. Bede worden n belangrjke mate door het verkeer veroorzaakt. Als de aan luchtverontrengng toe te schrjven vroegtjdge sterfte volledg wordt meegeteld, kan het aandeel van luchtverontrengng zelfs oplopen tot meer dan 10% van de zektelast n Nederland (De Hollander et al., 2006) Arbedsomstandgheden dragen 2 tot 4% bj aan de totale zektelast Ongeveer 2 tot 4% van de totale zektelast n Nederland s het gevolg van ongunstge arbedsomstandgheden (Eysnk et al., 2007). De totale zektelast door ongunstge arbedsomstandgheden van 2-4% komt overeen met de zektelast de kan worden toegeschreven aan mleufactoren (2-5%), 20 RIVM-rapport

22 lchameljke nactvtet (4,1%) en het eten van ongezonde voedng (2,4-6,9%). De arbedsgerelateerde aandoenngen de n Nederland zorgen voor het meeste gezondhedsverles n de werkzame en gewerkt hebbende beroepsbevolkng zjn burn-out en COPD, gevolgd door klachten van arm, nek en schouders en longkanker. Ongunstge arbedsomstandgheden zjn werkdruk, blootstellng aan stoffen (nclusef passef roken) en beeldschermwerk (> 6 uur). De World Health Organzaton (WHO) schat de aan arbedsomstandgheden toe te schrjven zektelast voor Nederland op 0,7% van de totale Nederlandse zektelast. Dt verschlt met de schattngen van het RIVM (2-4%). De WHO houdt echter geen rekenng met de gewerkt hebbende beroepsbevolkng van 65 jaar en ouder, waardoor chronsche aandoenngen n de WHO-schattngen mnder bjdragen aan de zektelast. Ook zjn specfek Nederlandse aandoenngen net meegenomen, zoals hoge werkdruk en het arbedsgerelateerde beeldschermwerk. Schattngen laten zen dat 4-7% van de Nederlandse beroepsbevolkng last heeft van stressgerelateerde klachten (Hoeymans et al., 2005). In 2007 s berekend dat crca 40% van de zektelast door burn-out wordt veroorzaakt door een hoge werkdruk (Eysnk et al., 2007) Inrchtng openbare rumte draagt vooral bj aan lchameljke nactvtet Het s net bekend voor hoeveel procent de nrchtng van de openbare rumte of wjk bjdraagt aan de totale zektelast n Nederland. Wel s bekend dat mensen n achterstandswjken een mnder goede gezondhed ervaren, meer langdurge aandoenngen en beperkngen hebben en mnder sporten (Verwej, 2008). Ut onderzoek onder jongeren s bjvoorbeeld gebleken dat n achterstandswjken slechts 3% van de leerlngen ut groep 3 tot en met 7 genoeg beweegt (De Vres et al., 2005). De nrchtng van de openbare rumte s mede bepalend voor de lchameljke nactvtet, zoals aanbod speelplaatsen, voldoende groenvoorzenngen en sportvelden. De openbare rumte heeft, va velghed of partcpatemogeljkheden n de openbare rumte, mogeljk ook effecten op psychsche gezondhed (Hosman et al., 2005) Prvéongevallen geven grootste zektelast, verkeersongevallen meest verloren levensjaren De zektelast van letsels door ongevallen s onder te verdelen naar oorzaak van het letsel: prvé-, verkeers-, of arbedsongeval of sportblessure. De schattng van het RIVM s dat 2,4% van de zektelast s toe te schrjven aan verkeersongevallen en 3,2% aan prvéongevallen. Verkeersongevallen zjn verantwoordeljk voor de meeste verloren levensjaren, maar prvéongevallen geven de grootste zektelast (ze Tabel 4). De zektelast van arbedsongevallen s relatef klen (Lantng en Hoeymans, 2008). Ongevallen leden tot een breed scala aan klene en grote letsels. Op de spoedesende hulpafdelngen (SEH) van zekenhuzen worden per jaar bjna letsels behandeld en n gevallen zjn deze zo ernstg dat zekenhusopname noodzakeljk s. Elk jaar sterven ongeveer 5300 door een ongeval of opzetteljk toegebracht letsel, waarvan 2500 doden per jaar door prvéongevallen en 930 doden per jaar door verkeersongevallen (Lantng en Hoeymans, 2008). Bj de vergeljkng van zekten met letsels valt op dat voor zowel mannen als vrouwen (n vrjwel alle leeftjdsgroepen), het aantal overleden door zekte groter s dan het aantal overledenen door letsel. Alleen onder mannen n de leeftjd van 15 tot en met 29 jaar overljden meer personen door letsel dan door een zekte. Het aantal slachtoffers door ongevallen, geweld en zelfbeschadgng (5300) zt tussen sterfte door longkanker (8862) en borstkanker (3391) n 2003 (Lantng et al., 2006) Socale steun beschermt tegen hart- en vaatzekten Socale steun s belangrjk voor zowel lchameljke als de psychsche gezondhed. Zo beschermt het tegen het ontstaan van hart- en vaatzekten. Gebrek aan socale steun kan leden tot stemmngs- en angststoornssen en tot verslavngen aan alcohol en andere mddelen (Vollebergh et al., 2003). De exacte bjdrage van weng socale steun aan de totale zektelast s net dudeljk. Gezen het fet dat coronare hartzekten en stemmngs- en angststoornssen verantwoordeljk zjn voor een belangrjk deel van de zektelast, wordt socale steun gezen als een belangrjke determnant van de gezondhed. Vooral ook omdat ut analyses bnnen de Tweede Natonale Stude naar zekten en verrchtngen n de husartspraktjk bljkt dat tussen de 28 en 40% van de onderzochte populate (> 18 jaar) aangeeft n enge of ernstge mate een tekort aan socale steun te ervaren (Savelkoul et al., n prep.). Socale steun zorgt ook voor een gunstger prognose bj mensen de al aan hart- en vaatzekten ljden (Kuper et al., 2002; Everson-Rose en Lews, 2005). Over socale steun bnnen het huweljk s ut onderzoek bekend dat door een goede kwaltet van de relate mnder hartpatënten overljden. Dt geldt sterker voor vrouwen dan voor mannen (Coyne et al., 2001). De nvloed van socale steun op kanker s net dudeljk. Er RIVM-rapport

23 zjn wel enkele aanwjzngen dat weng socale steun het ontstaan van kanker en een ongunstge ontwkkelng beïnvloedt. Tot nu toe s her echter geen overtugend bewjs voor (Garssen, 2004; Edelman, 2005). Postef ondersteunende en betrokken ouders vergroten de kans op jongeren met een gezonde leefstjl. Gedragngen als velg vrjen, gezond eten, net roken en lagere alcoholconsumpte komen vaker voor bj jongeren met betrokken ouders de hun knderen steun geven (Weffernk et al., 2006). Met deze gezonde leefstjlen kunnen jongeren belangrjke gezondhedsproblemen als dabetes en hart- en vaatzekten (op latere leeftjd) voorkomen. 22 RIVM-rapport

24 3 Van determnant naar effecteve beledsmaatregelen buten het domen van de volksgezondhed Voor de geselecteerde determnanten roken, lchameljke nactvtet, alcoholgebruk, voedng, luchtkwaltet, nrchtng openbare rumte, velghed, arbedsgerelateerde stress/werkdruk en socale steun, zjn maatregelen (soms bestaande ut meerdere nterventes) buten het volksgezondhedsdomen n kaart gebracht. Het betreft geen utputtende beschrjvng van de beledsmaatregelen. In Bjlage I staat een schematsch overzcht van mogeljke beledsmaatregelen per beledsterren/sector en geselecteerde determnant geordend naar type beledsnstrument. 3.1 Beledsmaatregelen met nvloed op roken In Tabel 5 staat een selecte van beledsmaatregelen buten het volksgezondhedsdomen (VGZ-domen) met mogeljk nvloed op roken. Roken s een belangrjke oorzakeljke factor voor hart- en vaatzekten, verschllenden typen kanker, dabetes en COPD. Tabel 5. Beledsmaatregelen buten VGZ-domen met nvloed op roken Domen Beledsmaatregelen Effectvtet Nveau Meda Verbod op tabaksreclame Etketterng met nformate gevolgen roken Onderwjs Schoolgerchte voorlchtngprogramma s $ Creëren rookvrje school Openbare rumte Verkoopbeperkngen locates Rookverbod openbare rumte Tabaksbranche Handhavng rookverbod Handhavng leeftjdsgrenzen * Arbed Rookvrje werkplek Voorlchtng en ondersteunng op het werk $ * Jeugd/Gezn Fnancële ondersteunng va armoedebeled/ schuldhulpverlenng Fnancën Verhogng accjnzen en prjzen Sponsorbeled tabak k * * n n * n / Industre Verpakkngen tabak n Zorg en welzjn Vergoedng van hulp bj stoppen met roken * Mate van bewjslast voor effectvtet: * = gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken zonder controlegroep, = ndrecte of gernge bewjslast, +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet, n = bewjslast voor effectvtet net bekend, k = bewjslast voor effecten op kenns, $ maatregel geïnteerd bnnen VGZ-domen, maar utgevoerd bnnen een ander domen. Van de totale hoeveelhed beschreven maatregelen s slechts een deel geëvalueerd op het effect n de praktjk. Bovenden s als effectmaat lang net altjd het daadwerkeljke rookgedrag gemeten, maar een determnant ervan (Bouwens et al., 2007). Maatregelen met de meeste bewjslast voor effectvtet op de determnant roken zjn: Voorlchtngsprogramma s; Schoolgerchte voorlchtngsprogramma s gercht op prevente van roken, zoals k rook net, Acte Tegengf, de Gezonde School en genotmddelen hebben een gunstg effect op prevente van roken (Bouwens et al., 2007). Creëren rookvrje school; een rookvrje school door rookvrje omgevng en voorbeeldgedrag docenten heeft effect op het rookgedrag (Bollars et al., 2005). Voorlchtng en ondersteunng op het werk; voorlchtng en ondersteunng op het werk bj stoppen met roken s effectef n het terugdrngen van roken (Goetzel et al., 2002; Fchtenberg en Glantz, 2002). RIVM-rapport

25 Rookvrje werkplek; werkgevers zjn verplcht ervoor te zorgen dat hun werknemers geen hnder of overlast van roken ondervnden. Ut nternatonale effectstudes bljkt dt effectef. (Fchtenberg en Glantz, 2002). Verhogen accjnzen en prjzen; het verhogen van accjnzen en prjzen van tabakswaren (Feenstra et al., 2005) zjn effectef. Een prjsverhogng van 10% heeft een dalng n de consumpte van 6% tot gevolg. Vergoedng hulp stoppen met roken; Vooral de combnate van advserng met ncotnevervangende therape of medcate bljkt tot goede resultaten te leden: 100% vergoedng van hulp bj stoppen-met-roken ledt tot meer stoppogngen, meer gebruk van ondersteunng bj stoppen en een hoger succespercentage van de stoppogngen. De mogeljke opbrengst s tot extra ex-rokers per jaar (STIVORO, 2007). Maatregelen met ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet zjn: Etketterng met nformate over gevolgen roken; waarschuwngsteksten op de voorzjde van verpakkngen van alle tabaksproducten, zoals roken s dodeljk en roken brengt u en anderen rondom u ernstge schade toe, hebben effect op kenns, maar er s weng bekend over effect op het rookgedrag (VWS, 2002; Van der Kemp, 2007). Verbod op tabaksreclame; verbod op tabaksreclame s mogeljk effectef op stoppen met roken, maar de bewjslast daarvoor s voornameljk gebaseerd op butenlands onderzoek (Leeflang en Reuyl, 1995; VWS, 2002). Rookverbod openbare rumte; rookverbod n openbare rumte heeft naar verwachtng effect op rookgedrag, roken s per 1 jul 2008 ook verboden n horeca (nclusef sportaccommodates) (Busch et al., 2007; Cesaron et al., 2008). Handhavng rookverbod; controleren van nalevng tabakswet door voedsel- en warenautortet heeft naar verwachtng een gunstg effect (VWS, Tabakswet, 2002). Fnancële ondersteunng; va armoedebeled en schuldhulpverlenng worden lage SES groepen ondersteund n stoppen met roken. Het scheppen van deze voorwaarden heeft mogeljk effect op rookgedrag (Handledng STIVORO, 2007), maar dt s met name gebaseerd op bass van butenlandse lteratuur (Sahpush et al., 2006) Van maatregelen gercht op verkoopbeperkngen n dverse settngs (onder andere sport en recreate), handhavng leeftjdsgrenzen, sponsorbeled tabak en verpakkngen tabak (klene verpakkngen met mnder dan 19 stuks) zjn geen effecten bekend. Massamedale campagnes hebben vooral een effect op kenns, en zjn daarmee ondersteunend. De effecten op gedrag zjn mnmaal, voor zover effecten aantoonbaar zjn, en betreffen het programma s waarn massamedale voorlchtng gecombneerd wordt met andere actvteten zoals veranderngen n de omgevng van de doelgroep (Gezondhedsraad, 2006). Er s nog onvoldoende bewjs dat campagnes en voorlchtng jongeren kunnen afhouden van het begnnen met roken en er zjn nog te weng maatregelen beschkbaar om utspraken te kunnen doen over de effectvtet van maatregelen de zch rchten op ouders n de rol van opvoeders (Bouwens et al., 2007). De belangrjkste sectoren de een rol spelen bj effecteve ntersectorale maatregelen zjn onderwjs, arbed, fnancën en zorg en welzjn op zowel lokaal als natonaal nveau. 3.2 Beledsmaatregelen met nvloed op lchameljke actvtet In Tabel 6 staan maatregelen beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met mogeljk nvloed op lchameljke actvtet. Voldoende lchameljke actvtet s van belang ter prevente van coronare hartzekten, angststoornssen, beroerte, depresse, dabetes en overgewcht. 24 RIVM-rapport

26 Tabel 6. Beledsmaatregelen buten VGZ-domen met nvloed op lchameljke nactvtet Domen Beledsmaatregelen Effectvtet Nveau Onderwjs Gezonde schoolomgevng Lesprogramma s gercht op sport en bewegen $ Verhogen aantal verplchte uren bewegngsonderwjs Rumteljke ordenng Normen butenspeelrumte Aanleggen groene zones, sport- en speelrumte Aantrekkeljke wandel- en fetspaden Inrchtng schoolplenen (beweegvrendeljk) Openbare rumte Keuzemomenten Beheer openbare rumte Voorzenngen op loop- en fetsafstand Sport en Recreate Allantes School en Sport Toegankeljkhed sportaanbod Arbed Beweegprogramma s werk Fnancële stmulerngsmaatregelen fetsen naar het werk Jeugd/Gezn Geznsgerchte maatregelen Tegemoetkomng kosten om te sporten Fnancën Stmulerngsregelngen bewegen en sport Opnemen contrbutegeld n mnmabeled Verkeer /vervoer Ontmoedgngsbeled auto s/parkeerbeled Verkeersvelge nrchtng wjk * * n * * * +/- * n * * n n n n n +/- Mate van bewjslast voor effectvtet: * = gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken zonder controlegroep, = ndrecte of gernge bewjslast, +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet, n = bewjslast voor effectvtet net bekend, k = bewjslast voor effecten op kenns, $ maatregel geïnteerd bnnen VGZ-domen, maar utgevoerd bnnen een ander domen De nformate over de effectvtet van de maatregelen op lchameljke actvtet s vooral afkomstg ut de nternatonale lteratuur. In Nederland zjn er nog weng effectstudes op langere termjn utgevoerd (Wendel-Vos et al., 2005a). Maatregelen de naar voren komen met meeste bewjslast voor effectvtet zjn: Lesprogramma s gercht op stmuleren sport en bewegen; maatregelen gercht op het stmuleren (eventueel verplchten) van meer bewegngsonderwjs zjn effectef (Storm et al., 2006a). Inrchtng schoolplenen: Beweegvrendeljke schoolplenen stmuleren het beweeggedrag (Gles- Cort, 2002; Jurg et al., 2005). Aantrekkeljke wandel- en fetspaden; het realseren van aantrekkeljke en velge wandel- en fetspaden heeft een postef effectef op het beweeggedrag (Wendel-Vos et al., 2005). Keuzemomenten; het toepassen van keuzemomenten verhoogt het trapgebruk, maar er s weng bekend over effecten op langere termjn (Kahn et al., 2002; Zmrng et al., 2005). Voorzenngen op loop- en fetsafstand; de aanwezghed van voorzenngen op loop- en fetsafstand stmuleert fetsen en lopen (Huston et al., 2003; Kahn et al., 2002; Storm et al., 2006a; Den Hertog, 2006). Beweegprogramma s werk; de ndvdueel aangepaste beweegprogramma s op het werk zjn effectef n het verhogen van sportactvteten (Proper et al., 2003; Wendel-Vos et al., 2005a), maar ook groepsgerchte beweegprogramma s zjn effectef. Vooral als het geven van socale steun als onderdeel wordt meegenomen zjn groepsgerchte beweegprogramma s effectef (Kahn et al., 2002; Bddle, 2004). Fnancële stmulerngsmaatregelen fetsen naar werk; maatregelen gercht op het subsdëren van fetsen naar het werk stmuleert het fetsgedrag (Hlldson et al., 2004; Bemelmans et al., 2004). Andere maatregelen met ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet zjn: Gezonde schoolomgevng; maatregelen gercht op faclteten voor lchameljke actvtet, zoals brede scholen stmuleren mogeljk het beweeggedrag (Storm et al., 2006a). Aanleggen groene zones, sport- en speelrumte; maatregelen zoals de aanwezghed van groene zones, sport- en speelrumte beïnvloeden mogeljk het beweeggedrag (Storm et al., 2006a). RIVM-rapport

27 Toegankeljkhed sportaanbod; maatregelen de beweegvoorzenngen toegankeljker maken bevorderen mogeljk het beweeggedrag (Kahn et al., 2002; Storm et al., 2006a). Van maatregelen gercht op vastleggen butenspeelrumte, allantes tussen school en sportorgansates, geznsgerchte nterventes, tegemoetkomngen om te sporten, ontmoedgngsbeled bj scholen voor auto s/parkeerbeled, stmulerngsmaatregelen bewegen en sport (zoals Buurt Onderwjs Sport -mpuls) en opnemen van contrbutegeld n mnmabeled zjn effecten net onderzocht. De maatregelen beheer openbare rumte en verkeersvelge nrchtng zjn nconsstent n de bewjslast voor effectvtet. De belangrjkste sectoren en partjen de een rol spelen bj effecteve maatregelen zjn onderwjs, openbare rumte, rumteljke ordenng, sport en werkgevers op lokaal nveau. 3.3 Beledsmaatregelen met nvloed op alcohol In Tabel 7 staan beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met mogeljk nvloed op de alcoholconsumpte. Het terugdrngen van overmatg alcoholgebruk s van belang voor de prevente van coronare hartzekten, angststoornssen, beroerte, depresse en alcoholafhankeljkhed. Tabel 7. Beledsmaatregelen buten VGZ-domen met nvloed op overmatg alcoholgebruk Domen Beledsmaatregelen Effectvtet Nveau Meda Reclamebeperkngen Onderwjs Voorlchtng en educate $ k Jeugd Geznsgerchte maatregelen * Alcoholbranche Leeftjdsgrenzen (nclusef handhavng) * Verkooptjden alcohol * Convenanten verantwoord alcohol schenken n Horeca Sgnaleren en ngrjpen overmatg alcoholgebruk bj n verengngen Beschkbaarhed beperken verengngen * Vergunnngen Aantal en plaats verkooppunten * Fnancën Prjsmaatregelen alcoholconsumpte * Openbare rumte? Ontwkkelen keetbeled Handhavng openbare dronkenschap n n Verkeer Alcoholcontroles zoals blaastesten * /lokaal Mate van bewjslast voor effectvtet: * = gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken zonder controlegroep, = ndrecte of gernge bewjslast, +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet, n = bewjslast voor effectvtet net bekend, k = bewjslast voor effecten op kenns, $ maatregel geïnteerd bnnen VGZ-domen, maar utgevoerd bnnen een ander domen. Er s n Nederland weng onderzoek gedaan naar het effect van maatregelen op het alcoholgebruk, maar n het butenland s wel veel onderzoek gedaan. De meest effecteve maatregelen om alcoholgebruk te vermnderen of te voorkomen zjn vooral maatregelen de het aanbod van alcoholhoudende drank reguleren (Schrjvers en Schoemaker, 2008). Maatregelen de naar voren komen met meeste bewjslast voor effectvtet zjn: Geznsgerchte maatregelen: een aantal oudernterventes s n het butenland effectef gebleken. In Nederland worden dt soort maatregelen nog net toegepast (Cujpers et al., 2006, Schrjvers en Schoemaker, 2008). Leeftjdsgrenzen (nclusef handhavng); er bestaat sterk bewjs ut butenlands onderzoek dat een verhogng van leeftjdsgrenzen ledt tot mnder alcoholgebruk en mnder alcoholgerelateerde ongevallen en letsels bj jongeren. In Nederland bljkt ut onderzoek dat n wnkels en n de horeca de leeftjdsgrenzen voor alcoholverkoop slecht tot net wordt nageleefd (Gosselt, 2006; Beleman et al., 2006; Anderson en Baumberg, 2006; Busch et al., 2007). Verkooptjden alcohol; dverse butenlandse onderzoeken laten zen dat verlengng openngstjden n horeca tot meer alcoholgerelateerde ncdenten ledt (Anderson en Baumberg, 2006). Beschkbaarhed beperken verengngen; het beperken van de beschkbaarhed van alcoholsche dranken op verengngen, sportclubs en schoolfeesten resulteert n mnder alcoholgebruk (Anderson en Baumberg, 2006; VWA, 2004; Mulder, 2005). 26 RIVM-rapport

28 Aantal en plaats van verkooppunten; een toename van het aantal verkooppunten s gerelateerd aan meer alcoholgerelateerde ncdenten (Anderson en Baumberg, 2006). Voor jongeren geldt dat meer verkooppunten bj elkaar samenhangen met bnge drnken onder studenten en onder 16- tot 17-jargen (Busch et al., 2007). Prjsmaatregelen; een hogere prjs ledt tot mnder alcoholgebruk, de prjs ljkt meer mpact te hebben op jonge leeftjd (Anderson en Baumberg, 2006; Mejer et al., 2006; Babor et al., 2003; Chsholm et al., 2004; STAP, 2005) Alcoholcontroles: het afnemen van blaastesten bj verkeersdeelnemers heeft een postef effect op alcoholgebruk (Mejer et al., 2006; Busch et al. 2007). Maatregelen met ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet zjn: Reclamebeperkngen; reclame heeft mogeljk gunstg effect op alcoholconsumpte, waarbj knderen en jongeren gevoelger zjn voor meda en reclame dan volwassenen (Anderson en Baumberg, 2006; Chsholm et al., 2004; Mejer et al., 2006). Voorlchtng en educate; voorlchtng en educate hebben vooral effect op kenns over en houdng ten aanzen van alcoholgebruk (Anderson en Baumberg, 2006; NIAAA, 2006; Cujpers, 2006; Trmbos, 2007). Van maatregelen gercht op convenanten verantwoord alcohol schenken, sgnaleren en ngrjpen overmatg alcoholgebruk, tegengaan alcohol n hokken en keten (ontwkkelen keetbeled), handhavng openbare dronkenschap, zjn geen effecten bekend. Een aantal maatregelen s wel opgenomen n de handledng lokaal alcoholgebruk ut 2007 (Van Dalen et al., 2007). De belangrjkste sectoren en partjen de een rol spelen bj effecteve maatregelen zjn alcoholbranche, vergunnngen, verengngen, verkeer en fnancën. 3.4 Beledsmaatregelen met nvloed op voedng In Tabel 8 staan beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met mogeljk nvloed op voedng. Ongezonde voedng s een belangrjke determnant van overgewcht/obestas, hart- en vaatzekten, dverse typen kanker en dabetes. Tabel 8. Beledsmaatregelen buten VGZ-domen met nvloed op voedng Domen Beledsmaatregelen Effectvtet Nveau Meda Aanscherpen reclamebeled Campagnes verantwoord frturen $ k Etketterng en keurmerk (kes bewust logo) Onderwjs Voorlchtng en educate gezonde voedng $ Stmuleren gezonde schoolkantne Invoeren Gezonde School Methode Jeugd en gezn Geznsgerchte maatregelen bnnen de jeugdgezondhedszorg (JGZ) Voedselbranche Aanpassngen n de samenstellng van voedngsmddelen (transvetzuren) Stmuleren gezondere producten Aangepast assortment n frsdrank- en snackautomaten (met name school) Vergunnngen Handhaven Warenwet Verkoopbeperkngen (toegestane verkooplocates, slutngstjden) Fnancën Prjsmaatregelen (on)gezonde voedngsmddelen Subsdëren gezonde voedng op scholen Openbare rumte Wjkgerchte actvteten ter stmulerng gezonde voedng Beschkbaarhed waterautomaten k * * n * n n +/- Werk Aanbod gezonde voedng n bedrjfskantnes +/- Mate van bewjslast voor effectvtet: * = gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken zonder controlegroep, = ndrecte of gernge bewjslast, +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet, n = bewjslast voor effectvtet net bekend, k = bewjslast voor effecten op kenns. $ maatregel geïnteerd bnnen VGZ-domen, maar utgevoerd bnnen een ander domen. RIVM-rapport

29 Effectonderzoek naar beledsmaatregelen op het terren van gezonde voedng n Nederland s beperkt. Maatregelen met bewjslast voor effectvtet zjn: Geznsgerchte maatregelen; ouders hebben een belangrjke rol bj het voedngsgedrag van hun knderen (Voedngscentrum, 2007). Vooral ut butenlands onderzoek komt naar voren dat nterventes, gercht op ouders, een belangrjk effect kunnen hebben (Brug en Van Lenthe, 2005). Samenstellng voedngsmddelen; door afspraken met en ntateven vanut de voedngsmddelen ndustre (margarne, bak en braad) s de consumpte van transvetzuren sterk teruggedrongen (Van Krejl et al., 2004) Aangepast assortment n frsdrank- en snackautomaten; n het automatenproject (Kocken, 2008) bleek dat na wjzgng van het assortment van frsdranken en extra n automaten, scholeren, bj een geljke hoeveelhed verkochte producten, mnder caloreën consumeren dan scholeren van scholen waar n het automatenaanbod producten met veel sukers en vet de overhand hebben. Ut Amerkaans onderzoek bljkt dat jongeren gezonder eten kopen wanneer meer gezonde producten n de schoolkantne worden aangeboden (French en Stables, 2003; Perry et al., 2004). Maatregelen met ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet zjn: Aanscherpen reclamebeled; het aanscherpen van het reclamebeled kan bjdragen aan het tegengaan van overconsumpte van energerjke voedng vooral bj knderen (Kneppers, 2005; Gezondhedsraad, 2003). Campagnes; de campagne verantwoord frturen s vooral effectef op kenns (VWA, 2005; Voedngscentrum, 2007). Begn 2004 s op ntatef van het Productschap Margarne, Vetten en Olën de campagne 'Verantwoord frturen' gestart. Ut een nulmetng n 2004 bleek dat 33% van de bezochte ondernemers al vloebaar vet gebrukte. In 2005 bleek het gebruk van vloebaar vet te zjn gestegen naar 45% van de ondernemers (VWA, 2005). End 2007 zjn opneuw nspectes utgevoerd waarut bljkt dat nu de helft van de snackbarhouders n vloebaar vet frturen. Etketterng en keurmerk; ut een eerste nventarsate snds het tweejarge bestaan van het gezondhedslogo 'Ik kes bewust' bljkt dat producten als soep en yoghurt mnder suker en zout bevatten. Producenten hebben de samenstellng van veel van hun producten aangepast om het 'Ik kes bewust' logo op hun producten te mogen voeren. Zj mogen het 'Ik kes bewust' logo pas voeren als zj voldoen aan strenge esen voor het gehalte aan zout, suker en verzadgd vet. Inmddels zjn honderdduzenden klo's mnder suker en tenduzenden klo's mnder zout en verzadgd vet op jaarbass gebrukt voor de producte van een aantal voedngsproducten (Stchtng Ik Kes Bewust, 2008). Voorlchtng educate gezonde voedng; het lesprogramma 'Weet wat je eet' s n 2002 getest en effectef gebleken op het vergroten van de kenns en het bewustzjn (Basemans et al., 2002; Njboer en Van Alst, 2005; Voedngscentrum, 2007; Fekkes en Paulussen, 2002). Stmuleren gezonde schoolkantnes; het programma 'De Gezonde Schoolkantne' heeft een postef effect op een gezond aanbod n de schoolkantne. Daarnaast worden de lesmateralen zoals tests en games door de leraren en scholeren zeer gewaardeerd (Fekkes en Paulussen, 2002, Njboer en Van Alst, 2005; Wagemakers en Vaandrager, 2007). In 2008 s onderzoek utgevoerd naar de factoren de de adopte en mplementate van het programma beïnvloeden. De resultaten hervan zullen later n het jaar worden gepublceerd. Invoeren gezonde schoolmethode ; het creëren van een samenhangend aanbod van voedng en bewegen, zoals Rotterdamse gezonde school - aanpak heeft naar verwachtng een postef effect op het gebruk van gezonde voedng (Njboer en Van Alst, 2005). Verkoopbeperkngen; aanpassngen van wnkelslutngstjden, maar ook afspraken over toegestane verkooplocates e.d. zoals fastfoodketens, mobele snackbars n drecte nabjhed van school, hebben naar verwachtng effect op gebruk ongezonde voedng (Njboer en Van Alst, 2005). Subsdëren gezonde voedng op scholen; 'Schoolgruten' zorgt ervoor dat knderen meer frut en mnder koeken eten. Meer schoolknderen weten bovenden dat ze dageljks twee stuks frut en voldoende groenten moeten eten (IPM KdWse, 2007; Njboer en Altng, 2003; Njboer en Van Alst, 2005; Wagemakers en Vaandrager, 2007). Beschkbaarhed van waterautomaten; de beschkbaarhed van waterautomaten op scholen ljkt effectef (vooral n het butenland) (Kaushk et al., 2007). Van de maatregelen stmuleren gezonde producten, handhaven warenwet en prjsmaatregelen (on)gezonde voedngsmddelen zjn effecten onbekend. De maatregelen wjkgerchte actvteten gercht op het 28 RIVM-rapport

30 stmuleren van gezonde voedng en aanbod van gezonde voedng n bedrjfskantnes laten geen eendudge effecten zen (Weber, 2004; Njboer en Van Alst, 2005). De belangrjkste sectoren en partjen de een rol spelen bj effecteve maatregelen gercht op voedng zjn onderwjs, werkgevers, voedngsndustre/retal en ouders. 3.5 Beledsmaatregelen met nvloed op de luchtkwaltet In Tabel 9 staan beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met mogeljk nvloed op de luchtkwaltet bnnen- en butenshus. Een gezonde luchtkwaltet s van belang ter prevente van coronare hartzekten, COPD en longkanker. Tabel 9. Beledsmaatregelen buten VGZ-domen met nvloed op de luchtkwaltet Domen Beledsmaatregelen Effectvtet Nveau Meda Postbus 51 campagne ventleren Onderwjs Voorlchtngscampagne schone school Voorlchtng adves op maat bnnenmleu op school (CO 2 -meter) * Mleu Gezondhedskundge adveswaarden bnnenmleu Normen emsses (fjn stof, stkstofdoxde) Luchtkwaltettoets Verbeteren mleukwaltet op plaatsen/gebouwen waar jeugd veel s Verkeer en vervoer Beperkng utstoot verkeer (80 km bj steden, langzaam rjden, weren vrachtauto s) Vervoersmanagement schoon wagenpark Fetsvrendeljke steden, ook fetsbeled Fnancën/verkeer Subsderegelngen voor roetflters Stmulerngsregelngen schone scheepvaart n n n * * * * * / Industre Handhavng esen fjn stof n Wonen Garanderen gezondhedskundge kwaltet wonngen * Arbed Arbedsomstandghedenbeslut Rumteljke Rumteljk ordenngsbeled (scheden woon en ordenng verkeersfunctes) Mate van bewjslast voor effectvtet: * = gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken zonder controlegroep, = ndrecte of gernge bewjslast, +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet, n = bewjslast voor effectvtet net bekend, k = bewjslast voor effecten op kenns. Door de stchtng Natuur en Mleu en het netwerk van de twaalf provncale Mleufederates zjn maatregelen ter verbeterng van de luchtkwaltet aangedragen en effecten bepaald (Stchtng Natuur en Mleu, 2005). Maatregelen de naar voren komen met meeste bewjslast voor effectvtet zjn: Adves op maat bnnenmleu; het gebruk van een CO 2 -meter op scholen heeft een postef effect op de kwaltet van het bnnenmleu c.q. ventlate (Houwelng, 2005; VROM, 2006; Geelen, 2006). Beperkng utstoot verkeer; maatregelen gercht op het weren van meest vervulende vrachtauto s ut de stad, het nvoeren van een maxmum snelhed bj steden naar 80 km en langzaam rjden leden tot reducte van emsses en een betere luchtkwaltet (Stchtng Natuur en Mleu, 2005; Fscher, 2005). Vervoersmanagement; maatregelen gercht op schonere bussen en een schoon egen wagenpark (nclusef toepassng roetflters) hebben een gunstge nvloed op de reducte van emsses, effect s vooral lokaal aanwezg n de buurt van busstatons en drukke busroutes (Stchtng Natuur en Mleu, 2005). Fetsvrendeljke steden, fetsbeled; het meer doen op de fets heeft een gunstg effect op reducte van emsses (Stchtng Natuur en Mleu, 2005). Als neveneffect s het ook gunstg voor bewegen. RIVM-rapport

31 Subsderegelngen voor roetflters; maatregelen gercht op roetflters op neuwe en bestaande deselauto s hebben een effect op utstootvermnderng van fjn stof van deselauto met 90% (Stchtng Natuur en Mleu, 2005). Stmulerngsregelngen schone scheepvaart; het stmuleren van schone scheepvaart heeft effect op stkstofdoxdemsses van ongeveer 90% en 15% fjn stof (plaatseljk) (Stchtng Natuur en Mleu, 2005). Garanderen gezondhedskwaltet van wonngen; verbeteren gezondhedskundge kwaltet van wonngen verbeterde luchtkwaltet (Schrjvers en Storm, n prep.; VROM, 2003; Houwelng, 2005). Maatregelen met ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet zjn: Campagne en voorlchtng; voorlchtng over ventleren van wonngen en scholen ledt soms tot verbeterng n de luchtkwaltet (afhankeljk van gedragsveranderng) (Houwelng, 2005; VROM, 2006). Verbeteren van mleukwaltet op plaatsen waar veel jeugd s; het verbeteren van mleukwaltet heeft naar verwachtng een gunstg effect op gezondhed van de jeugd (VROM, 2006; Busch en Breedveld, 2008b). Arbedsomstandghedenbeslut; werkplekken bnnenshus geschkt maken voor mensen met luchtwegklachten heeft naar verwachtng een gunstg effect op prevente van astma. Een voorbeeldproject s gezonde lucht werkt beter (Busch en Breedveld, 2008b). Rumteljk ordenngsbeled; het scheden van woon en verkeersfuncte heeft mogeljk een gunstg effect op luchtverontrengng (VROM, 2008; Fscher, 2005). Van maatregelen zoals gezondhedskundge adveswaarden bnnenmleu, normstellngen emsses, luchtkwaltettoets en handhavng fjnstofndustre zjn de effecten net onderzocht (Fscher, 2005; Busch en Breedveld, 2008a). De belangrjkste sectoren en partjen de een rol spelen bj effecteve maatregelen zjn bnnenshus wonen, arbed en onderwjs. Butenshus zjn dat vooral de sectoren verkeer en vervoer en mleu. 3.6 Beledsmaatregelen met nvloed op nrchtng openbare rumte In Tabel 10 staan beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met nvloed op de nrchtng van de openbare rumte. Openbare rumte heeft nvloed op de lchameljke actvtet, maar mogeljk ook op de psychsche gezondhed. Het s daarmee van belang voor zekten als coronare hartzekten, angststoornssen, beroerte, depresse en dabetes (ook: overgewcht). Tabel 10. Beledsmaatregelen buten VGZ-domen met nvloed op nrchtng openbare rumte Domen Beledsmaatregelen Effectvtet Nveau Onderwjs Voorlchtng en educate natuurljke processen, n schoolnatuurtunen Mleu Mleukwaltet water/bodem Saneren verontrengde bodems Groen n de omgevng Openbare rumte Beheer openbare rumte (groen, parken en terrenen) Beheren/ontwkkelen rumteljke nstrumenten Aanwezghed voorzenngen Rumteljke ordenng Stmulerngsprogramma s rumtegebruk Aantrekkeljke wandel- en fetspaden Infrastructurele maatregelen omgevng Parkeergelegenhed beperken Velge nrchtng omgevng (overgang land-water) n * * n Mate van bewjslast voor effectvtet: * = gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken zonder controlegroep, = ndrecte of gernge bewjslast, +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet, n = bewjslast voor effectvtet net bekend, k = bewjslast voor effecten op kenns. 30 RIVM-rapport

32 In Nederland zjn nog weng studes utgevoerd naar de effectvtet van maatregelen gercht op de nrchtng van de openbare rumte op de gezondhed. Maatregelen de naar voren komen met meeste bewjslast voor effectvtet zjn: Aanwezghed voorzenngen; beschkbare sportvoorzenngen, socale wjkvoorzenngen en ontmoetngsplaatsen n de openbare rumte hebben gunstge effecten op gezondhed en welzjn (Den Hertog, 2006; Storm et al., 2006a). Aantrekkeljke wandel- en fetspaden; het realseren van aantrekkeljke en velge wandel- en fetspaden s van nvloed op de openbare rumte en heeft een postef effect op het beweeggedrag (Wendel-Vos et al., 2005). Andere maatregelen met ndrecte en gernge bewjslast voor effectvtet zjn: Mleukwaltet water/bodem; maatregelen gercht op water/bodemkwaltet hebben naar verwachtng een gunstg effect op het gebruk van de openbare rumte en als gevolg hervan op de gezondhed (VROM, 2008; Storm et al., 2006a). Saneren verontrengde bodems; het saneren van verontrengde bodems heeft een gunstg effect op de gezondhed. Dt s vooral van belang voor mensen n achterstandswjken (VROM, 2008). Groen n de omgevng; aanwezghed van groen heeft gunstge effecten op ervaren, fyseke en geesteljke gezondhed (zoals vermnderng stress), vooral voor mensen met een laag socaaleconomsche status, en voor knderen en ouderen. Maatregelen gercht op het stmuleren van een groene nrchtng van de omgevng hebben dan ook naar verwachtng een gunstg effect op gezondhed (Maas et al., 2008). Beheer openbare rumte; Het beter onderhouden van groen, parken en terrenen heeft een gunstg effect op het gebruk van de openbare rumte (lchameljke actvtet) en naar verwachtng op de gezondhed (Storm et al., 2006a). Stmulerngsprogramma s rumtegebruk; het stmuleren van ntegrale gebedsontwkkelng (stedeljk/landeljk) heeft naar verwachtng een gunstg effect op gebruk openbare rumte (VROM, 2006; 2008). Beschkbaar wandelen en fetsen bnnen 5 km van de wonng heeft naar verwachtng effect op gezondhed. Infrastructurele maatregelen omgevng; het realseren van sport- en speelrumte en groene zones hebben mogeljk een gunstg effect op beweeggedrag (ze ook lchameljke actvtet) (Storm et al., 2006a). Parkeergelegenhed beperken; het beperken van parkeerplaatsen ontmoedgt het autogebruk en heeft mogeljk effect op het beweeggedrag (Den Hertog et al., 2006). Van de maatregelen gercht op voorlchtng en educate op scholen, beheren en ontwkkelen rumteljke nstrumenten en velge nrchtng omgevng (overgang land-water, straatverlchtng) zjn geen effecten bekend. De belangrjkste sectoren en partjen de een rol spelen bj effecteve maatregelen zjn openbare rumte, rumteljke ordenng en mleu. 3.7 Beledsmaatregelen met nvloed op velghed (verkeer en prvé) In Tabel 11 staan beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met mogeljk nvloed op de velghed n het verkeer of prvé. RIVM-rapport

33 Tabel 11. Beledsmaatregelen buten VGZ-domen met nvloed op velghed Domen Beledsmaatregelen Effectvtet Nveau Meda Velghedscampagnes prvéongevallen k Campagnes verkeersvelghed * Voorlchtng en communcate over velghedsmaatregelen Gezn Aanleren praktsche vaardgheden Velghedsnformatekaarten over prvéongevallen Wonen Rchtljnen n onder andere thusstuate Oefenprogramma s gercht op zelfstandg wonende ouderen Wonngaanpassngen om valrsco te verklenen Wonngkeurmerken (senorlabel voor senorenwonngen) n n * Onderwjs Voorlchtng en educate verkeerstaak n /lokaal Zwembadbranche Keurmerk velg en schone zwembaden n Kwaltatef en kwanttatef toezcht openbare zwemgelegenheden n Regonaal Velghedsvoorzenngen rondom zwembaden * Industre Voertugmaatregelen * Verkeer Regonale handhavngtrajecten verkeersregels Verkeersregels en wetten Lokale nfrastructurele maatregelen verkeer (30 km-, 60 km-zones en rotondes) * * * Regonaal Productvelghed Aanbod velge producten en voorzenngen +/- Mate van bewjslast voor effectvtet: * = gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken zonder controlegroep, = ndrecte of gernge bewjslast, +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet, n = bewjslast voor effectvtet net bekend, k = bewjslast voor effecten op kenns. In Nederland s de effectvtet van maatregelen ter prevente van verkeersongevallen goed onderzocht, maar dat geldt mnder voor prvéongevallen. Maatregelen de naar voren komen met meeste bewjslast voor effectvtet zjn: Campagnes verkeersvelghed; effect vooral op mnder alcohol, meer gordelgebruk, meer gebruk bevelgngsmddelen en meer verlchtng (Storm et al., 2006b). Oefenprogramma s; sperkrachtversterkende oefenngen en evenwchtsoefenngen hebben effect op het aantal valncdenten met letsel bj 55 jaar en ouder (Lantng en Hoeymans, 2008). Velghedsvoorzenngen zwembaden; hekken rondom zwembaden zjn effectef om verdrnkngsongevallen te voorkomen (Thompson en Rvara, 2001). Het gebruk van reddngsvesten s effectef n het voorkomen van verdrnkngen (MacKay et al., 2006). Voertugmaatregelen; maatregelen gercht op bepaalde veresten van voertugen en technologe dragen bj aan de verkeervelghed (In t Veld, 2005). Deze maatregelen zjn deels het gevolg van rchtljnen, maar ook van het vrjwllg aanpassen van structuur en de voertugutrustng op grond van neuwe nzchten botsvelghed (Lantng en Hoeymans, 2008). Regonale handhavngstrajecten; handhavng op dragen van gordels heeft een postef effect (Mathjssen en Craen, 2004), poltetoezcht heeft postef effect op snelhedsgedrag (Goldenberg et al., 2004). Verkeersregels en wetten; de bromfetsmaatregel (bromfets op de rjbaan) heeft een postef effect, waardoor 15% mnder letselongevallen (Storm et al., 2006b; Lantng en Hoeymans, 2008). Lokale nfrastructurele maatregelen verkeer; aanpassngen op de weg zoals 30 km-, 60 kmgebeden en rotondes hebben een postef effect op de velghed en daarmee op verkeersongevallen (SWOV, 2004a,b; Wegman en Aarts, 2005; Provnce Zud-Holland, 2004). Maatregelen met ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet zjn: Velghedscampagne prvéongevallen; de campagne laat je net verassen, leer sneller dan knderen heeft effect op een posteve atttudeveranderng bj ouders/verzorgers. De gedragsveranderng lgt vooral op de aanschaf van voorzenngen en net op het vertonen van velg gedrag (Van Son en Van Krek, 1999). De campagne watervlug heeft effect op meer 32 RIVM-rapport

34 bewustwordng (Poort en Spapen, 2004). De campagne Verbrandngen. Laat je net verassen s effectef op kenns en gedrag (Vrolngs en Gelssen, 2007) Voorlchtng en communcate; geznnen de voorlchtng krjgen over velg gedrag n de prvéstuate plaatsen vaker een traphekje n hus dan geznnen de deze voorlchtng net krjgen, er s geen effect gevonden van voorlchtng op de ongevallen zelf (Kendrnck et al., 2007; Lantng en Hoeymans, 2008). Velghedsnformatekaarten; ouders de een velghedskaart hebben, sluten het hekje vaker na gebruk dan ouders de de kaart net hebben ontvangen. (Drasma, 2007). Wonngaanpassngen; wonngaanpassngen zjn alleen effectef op valreducte voor ouderen de al eerder zjn gevallen (Gllespe et al., 2003). Wonngkeurmerken; Woonkeurmerken van velge wonngen hebben een postef effect op velghedsbelevng bj 55 jaar en ouder (Gllespe et al., 2003). Een voorbeeld s een senorenlabel voor senorenwonngen (Lantng en Hoeymans, 2006). Van maatregelen gercht op aanleren praktsche vaardgheden, rchtljnen n thusstuate, voorlchtng en educate verkeerstaak jongeren, keurmerk Velg en Schoon zwembaden, en kwaltatef en kwanttatef toezcht openbare zwemgelegenheden, zjn geen effecten bekend. Voor de maatregel aanbod velge producten en voorzenngen zjn effecten nconsstent. De belangrjkste sectoren en partjen de een rol spelen bj effecteve maatregelen op het gebed van velghed zjn meda, wonen, verkeer en partculere partjen (ndustre/branche). 3.8 Beledsmaatregelen met nvloed op arbedsgerelateerde stress/werkdruk In Tabel 12 staan beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met mogeljk nvloed op arbedsgerelateerde stress/werkdruk. Arbedsgerelateerde stress/werkdruk wordt vooral n verband gebracht met psychsche problematek, zoals depresse en burn-out. Tabel 12. Beledsmaatregelen buten VGZ-domen met nvloed op arbedsgerelateerde stress/werkdruk Domen Beledsmaatregelen Effectvtet Nveau Meda Voorlchtng Arbedsmarkt n Onderwjs Socaal-emotonele vaardghedstranngen * / (Bj)scholng ter vergrotng van mogeljkheden op arbedsmarkt n / Zorg Bedrjfskundge begeledng Rchtljnen psychsche klachten Werk/ Bedrjven Groepsnterventes gercht op stress/werkdruk Tranngen gercht op terugkeer n het arbedsproces Organsate van het werk (gezond roosteren) Ontspannngsoefenngen op het werk Verbeterng werkfactoren Regelgevng ter vermnderng van stressoren (gelud/lawaa) Telewerken (flexbele werkplek) Arboconvenanten * * * * +/- +/- Gezn Zelfhulp en groepscursussen gercht op nzcht psychsche klachten Fnancën Investerngsbeled gercht op werkgelegenhed Openbare rumte Kantoornrchtng ter voorkomng van stress Stmulerngsbeled (recreateve) voorzenngen n/rond bedrjven Groene bedrjventerrenen * n Mate van bewjslast voor effectvtet: * = gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken zonder controlegroep, = ndrecte of gernge bewjslast, +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet, n = bewjslast voor effectvtet net bekend, k = bewjslast voor effecten op kenns. RIVM-rapport

35 De volgende maatregelen hebben de meeste bewjslast voor effectvtet op stress/werkdruk: Socaal-emotonele vaardghedstranngen; voor zowel jongeren als voor volwassenen geldt dat het aanleren van socale en emotonele vaardgheden preventef werkt voor het ontstaan van stressgerelateerde aandoenngen (Eysnk, 2007). Een bekend programma gercht op socale en emotonele vaardgheden n Nederland s Levensvaardgheden. Een effectstude let zen dat n vergeljkng met de controlegroep leerlngen de Levensvaardgheden hadden gevolgd: een sterker gevoel van persoonljke effectvtet, dat wl zeggen meer controle over hun gedrag en conflctstuates, ervaren; meer zelfwaarderng hebben; mnder spannng ervaren bj het uten van negateve emotes; postever met conflctstuates omgaan; mnder gedachten hebben over en mnder pogngen tot suïcde doen; een betere onderlnge relate met leeftjdgenoten ervaren. De effecten waren net alleen op korte termjn te zen, maar ook rum een half jaar na het volgen van de laatste Levensvaardghedenles (Gravesten et al., 2004). Groepsnterventes gercht op stress; een aantal groepsnterventes gercht op stress wordt n Nederland op grote schaal utgevoerd, zoals de cursussen omgaan met depresse (voor volwassenen en ouderen) en cursussen omgaan met werkstress. Overzchtsstudes laten een consstent en postef effect zen voor groepsnterventes op het terren van depresse, werkstress en socale psychatre (Cujpers en Bohlmejer, 2001; Njboer en Altng, 2003). Organsate van het werk; maatregelen gercht op de organsate van het werk, zoals gezond roosteren, hebben een postef effect op het vermnderen van werkgerelateerde stress (Eysnk, 2007). Ontspannngsoefenngen; hebben een postef effect op het vermnderen van werkgerelateerde stress (Eysnk, 2007). Verbeterng van werkfactoren; het verbeteren van de verhoudng tjdsdruk, regelmogeljkheden, betere socale ondersteunng, meer posteve houdng hebben een postef effect op stress en werkdruk (Chandola et al., 2008). Een project onder vulnsmannen gercht op taakroulate ledde tot een verbeterng van de gezondhed en een vermnderng van het zekteverzum (Kujer et al., 2000). Kantoornrchtng; het nrchten van het kantoor gercht op prevente van stress heeft ook effect op het vermnderen van stress (Nessen en Kok, 2008). Maatregelen met ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet zjn: Bedrjfskundge begeledng; begeledng door bedrjfsartsen heeft een postef effect op zekteverzum (Burdorf et al., 2008), mogeljk zjn herdoor ook effecten te verwachten op arbedsgerelateerde stress/werkdruk. Rchtljnen psychsche klachten; het hanteren van rchtljnen voor psychsche klachten n bedrjven heeft naar verwachtng ook effect op stress/werkdruk (Neuwehussen et al., 2003) Tranngen gercht op terugkeer n het arbedsproces; tranngen gercht op terugkeer n het arbedsproces zjn effectef op vaardgheden. Veel re-ntegratebevorderende nstrumenten de specfek gercht zjn op motvate, gezondhed en zelfvertrouwen laten een gunstg effect zen op deze utkomsten en op baankansen (Gelderblom et al., 2007). Arboconvenanten; het s bekend dat het verzum n de arboconvenantensectoren n 2002 ten opzchte van 2001 relatef sterker daalde dan n de net-arboconvenatensectoren (Wolters en Boorsma, 2006b), naar verwachtng s dt ook gerelateerd aan zekteverzum door arbedsgerelateerde stress en werkdruk. Zelfhulp en groepscursussen(nternet); maatregelen voor volwassenen en ouderen, zoals de groepscursus en de zelfhulpcursus In de put, ut de put en de nternetcursus Alles onder controle ljken effectef. De onlne cursus Kleur je leven s gercht op volwassenen tot 55 jaar met sombere gevoelens. Er s een aparte varant voor ouderen (55+). Onderzoek heeft laten zen dat de cursus voor ouderen (50+) effectef s (Spek et al., 2007; Spek et al., 2008). Momenteel loopt er een effectonderzoek naar de 18+-varant. Het aanleren van socaal-emotonele vaardgheden heeft naar verwachtng effect op arbedsgerelateerde stress/werkdruk.. Investerngsbeled gercht op verhogen werkgelegenhed; het nvesteren n het vergroten van de werkgelegenhed heeft naar verwachtng op populatenveau een effect op stress ten gevolge van het net hebben van werk (Njboer en Altng, 2003). 34 RIVM-rapport

36 Groene bedrjventerrenen; groene bedrjventerrenen hebben naar verwachtng een postef effect op stress (Wendel-Vos et al., 2005a). De effectvtet van voorlchtng over de arbedsmarkt, bjscholngstrajecten bnnen de arbedssector en stmuleren van (recreateve) voorzenngen n/rond bedrjven s onbekend. Geen eendudge effecten zjn gevonden voor regelgevng gercht op het vermnderen van stressoren op de werkplek en op het gebed van telewerken. Voordelen van telewerk zjn betere werk-prvébalans, verhoogde vaardgheden (Mann en Holdsworth, 2003), betere werkomgevng, mnder afledng, meer autonome (Schaufel en Bakker, 2007). Het zorgen voor knderen n combnate met telewerken ljkt echter tot meer werk-thusnterferente, stress en overbelastng te leden (Duxbury, 1996; Duxbury en Hggns, 1998). De belangrjkste sectoren en partjen de een rol spelen bj effecteve maatregelen op het gebed van arbedsgerelateerde stress en werkdruk zjn logscherwjs arbed en bedrjven. In voorberedng op het arbedsproces s ook onderwjs een belangrjke sector. 3.9 Beledsmaatregelen met nvloed op socale steun In Tabel 13 staan beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met mogeljk nvloed op socale steun. Socale steun wordt n verband gebracht met psychsche problematek, zoals stemmngs- en angststoornssen en verslavngen, en met somatsche zekten, vooral coronare hartzekten. Tabel 13. Beledsmaatregelen buten VGZ-domen met nvloed op socale steun Domen Beledsmaatregelen Effectvtet Nveau Gezn Socaal emotonele vaardghedstranngen +/- Socale zaken Socale projecten Gezond ouder worden Vrendendensten organseren Onderwjs Onderwjs en cursussen over communcatemogeljkheden Fnancën Inkomensnveau garanderen waarbj socale partcpate mogeljk bljft Armoede en gezondhed van knderen Creëren randvoorwaarden de eenzaamhed voorkomen (bjvoorbeeld ICT- netwerkprojecten) Wonen Algemene regelngen n het kader van socaal- en welzjnsbeled (Grote Steden, Krachtwjken) Samenlevngsvormen voor ouderen creëren Rumteljke ordenng, openbare rumte Inrchtng leefomgevng gercht op socale contacten Groen n de leefomgevng n n n n /lokaal /natonaal /natonaal Mate van bewjslast voor effectvtet: * = gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken zonder controlegroep, = ndrecte of gernge bewjslast, +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet, n = bewjslast voor effectvtet net bekend, k = bewjslast voor effecten op kenns. In Nederland s relatef weng bekend over de effectvtet van maatregelen gercht op socale steun. Er zjn op dt moment geen maatregelen met bewjslast voor effectvtet. De volgende maatregelen hebben ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet op socale steun dan wel eenzaamhed (als belangrjke ndcator voor socale steun): Socale projecten gezond ouder worden; ut een evaluate van Agng well-projecten komt naar voren dat er sprake s van toename van kenns, zelfwaarderng en maatschappeljke partcpate. Een klene meerderhed (53%) geeft explcet aan er steun aan te hebben gehad (Kennscentrum lokaal ouderenbeled, 2005). Vrendendensten organseren; Ut onderzoek van het Trmbos-nsttuut bj psychsche (ex-)patënten bleek dat eenzaamhed afnam wanneer ze deelnamen aan een vrendendenst. Deelnemers werden tussen het moment van koppelng met een vrjwllger de socale steun bood tot ten maanden daarna dudeljk mnder eenzaam. Ervaren socale steun en kwaltet van leven veranderden net sgnfcant (Onrust en Smt, 2005). RIVM-rapport

37 Armoede en gezondhed van knderen; de ntervente armoede en gezondhed van knderen heeft een postef effect op de gezondhed van knderen de tot de rscogroepen behoren. Het geld wordt besteed aan producten de de gezondhed verbeteren, knderen voelen zch beter en ouders ervaren socaal-emotonele steun (Kroesbergen en Rots-de Vres, 2002). Creëren randvoorwaarden ter voorkomng eenzaamhed (nternetprojecten); Eenzaamhedsgevoelens van de deelnemers van het project Als je wereld klener wordt namen af. Na bjna twee jaar en ook na dre jaar deelname bljkt een sgnfcant lagere score op eenzaamhed. De afname n eenzaamhed s bj hoogopgeleden (mddelbaar algemeen onderwjs en hoger) sgnfcant groter dan bj de lager opgeleden (bassonderwjs en lager beroepsonderwjs). De meeste deelnemers kregen tjdens het project ook meer contact met anderen (famle, kennssen, andere Esc@pe-deelnemers), beter contact met de egen bezoekvrjwllger en meer zelfvertrouwen, onder meer door de overwnnng om met een computer overweg te kunnen (Van Tlburg en De Jong Gerveld, 2007; Fokkema en Steyaert, 2005; Steyaert, 2004). Samenlevngsvormen voor ouderen; De eenzaamhed bj mensen de deelnamen aan het project 'Goed gezelschap n een groot hus' s gedaald, zowel na zes maanden als na een jaar. Een kanttekenng bj dt resultaat s dat slechts een klene groep bewoners van woonzorgcentra bered was om aan de groepsactvteten deel te nemen (negenten personen). Dt n vergeljkng tot een grotere groep (dertg personen) de geen belangstellng had voor de actvteten (Fokkema en Van Tlburg, 2006). Mogeljk s deelname dus selectef. Groen n de leefomgevng; Recent onderzoek heeft aangetoond dat mensen de n een groene omgevng wonen mnder eenzaamhed ervaren en meer socale steun hebben (Maas et al., 2008). De effectvtet van algemene regelngen n het kader van socaal- en welzjnsbeled, waarbj onderlnge soldartet en socale steun gehandhaafd of bevorderd wordt, s onbekend. Deze maatregelen komen onder ander voor n het grotestedenbeled en het beled ten aanzen van krachtwjken. Ook voor maatregelen gercht op onderwjs en cursussen over communcatemogeljkheden, het nveau van nkomensbeled (met als subdoel om socale partcpate mogeljk te maken) en het nrchten van de leefomgevng de een stmulans bedt voor socale contacten, ontbreken gegevens over de effectvtet. Er zjn geen eendudge effecten gevonden op het gebed van socaal-emotonele- vaardghedstranngen n relate met ervaren socale steun (Ellng, 2004). De belangrjkste sectoren en partjen de een rol spelen bj effecteve maatregelen op het gebed van socale steun zjn socale zaken, wonen en leefomgevng (rumteljke ordenng, openbare rumte). 36 RIVM-rapport

38 4 Beschouwng Beledsmaatregelen buten VGZ-domen met nvloed op gezondhed In deze verkennende stude zjn beledsmaatregelen buten het volksgezondhedsdomen n kaart gebracht, de mogeljk van nvloed zjn op de determnanten roken, lchameljke actvtet, alcoholgebruk, voedng, luchtkwaltet, nrchtng openbare rumte, velghed, arbedsgerelateerde stress/werkdruk en socale steun. Het beïnvloeden van deze determnanten van gezondhed s van belang om zekten zoals coronare hartzekten, angststoornssen, beroerte, depresse, COPD, dabetes, longkanker, alcoholafhankeljkhed en ongevalletsels terug te drngen. De maatschappeljke determnanten zoals nkomen en opledng ontbreken n het overzcht. Deze determnanten ljken wel goed beïnvloedbaar door maatregelen buten het volksgezondhedsdomen (Schrjvers en Storm, 2009). In Box 4 staat samengevat voor welke beledsmaatregelen buten het domen van de volksgezondhed de bewjslast voor effectvtet het grootst s per type beledsnstrument. Box 4 Beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met de meeste bewjslast voor effectvtet Communcatef Roken: voorlchtng op school en werk; Voorlchtng Lchameljke actvtet: voorlchtng op school, keuzemomenten; Alcohol: voorlchtng va gezn; Voedng: voorlchtng va gezn; Luchtkwaltet: adves op maat bnnenmleu; Verkeersvelghed: campagne; Stress: socaal-emotonele vaardghedstranngen n gezn (opvoedngsondersteunng). Economsch Subsde Economsch Heffng Versterkng aanbod en spredng Beperkng aanbod en spredng Jurdsch Wetgevng (gebod/verbod) Roken: vergoedng stoppen met roken; Lchameljke actvtet: stmuleren fetsen naar het werk; Luchtkwaltet: subsde roetflters, stmulerngsregelng schone scheepvaart; Stress: kantoornrchtng. Roken: tabakaccjnzen en prjzen; Alcohol: alcoholaccjnzen en prjzen. Lchameljke actvtet: meer bewegngsonderwjs op school, wandel- en fetspaden, beweegvrendeljke nrchtng schoolplen, aanwezghed voorzenngen op loop- en fetsafstand, beweegprogramma s op werk; Voedng: samenstellng voedngsmddelen door ndustre, aanbod frsdranken en snacks n automaten op school; Alcohol: controle (blaastest) Luchtkwaltet: fetsvrendeljke steden; Openbare rumte: aanwezghed voorzenngen, wandel- en fetspaden; Velghed: handhavng verkeersregels, lokale nfrastructurele maatregelen (verkeer), oefenprogramma s velghed voor ouderen; Stress: gezond roosteren, verbeteren werkfactoren, ontspannngsoefenngen.. Roken: rookvrje school, rookvrje werkplek; Alcohol: beperkte beschkbaarhed verkooppunten (nclusef vergunnngen). Roken: rookverbod werkplek Alcohol: verkooptjden alcohol, (handhavng) leeftjdsgrenzen alcohol Luchtkwaltet: beperkng utstoot verkeer (vervulende vrachtauto s ut de stad, maxmum snelhed van 80 km/u, langzaam rjden), vervoersmanagement schoon wagenpark, garanderen gezondhedskundge kwaltet wonngen Velghed: velghedsvoorzenngen zwembaden, voertugmaatregelen, verkeerswetgevng Ut bovenstaande tabel kunnen we een aantal dngen afleden. Allereerst s de mate van bewjslast het grootst voor de aanbodgerelateerde maatregelen (aanbod en spredng van voorzenngen) en jurdsche RIVM-rapport

39 maatregelen (wet- en regelgevng vooral op terren van luchtkwaltet en verkeer). Daarnaast zjn ook communcateve maatregelen (voorlchtngsprogramma s) of economsche maatregelen effectef. De communcateve maatregelen op het terren van gezonde leefstjl vallen strkt genomen net onder maatregelen van buten het volksgezondheddomen en horen formeel daarom net thus n dt schema. Deze maatregelen zjn nameljk geïnteerd bnnen het VGZ-domen, maar worden erbuten, n een settng school, werk of gezn, utgevoerd. In dt rapport zjn alleen de stmulerende communcateve maatregelen (voorlchtng) beschreven. Verder ljken zowel stmulerende als represseve economsche maatregelen effectef (subsde en accjns), en s zowel het meer aanbeden van gezonde voorzenngen en het mnder aanbeden van ongezonde voorzenngen effectef. Tot slot s alleen van een aantal represseve jurdsche maatregelen effectvtet bekend (wetgevng). Er zjn geen maatregelen bekend met bewjslast voor effectvtet op socale steun. Bewjslast voor effectvtet vaak op bass van butenlandse lteratuur De bewjslast voor effectvtet van maatregelen gercht op leefstjlfactoren, zoals lchameljke actvtet, voedng en alcohol, s vooral gebaseerd op de nformate ut de nternatonale lteratuur. In Nederland s de bewjslast voor effectvtet nog gerng. Een deel van de maatregelen s nog net n Nederland ngevoerd en het s dus de vraag n hoeverre de maatregelen met voldoende bewjslast voor effectvtet n het butenland ook n Nederland werkzaam zjn. Dt geldt vooral voor de communcateve maatregelen en maatregelen gercht op aanbod van voorzenngen. Er s n Nederland vrj veel bewjslast beschkbaar voor maatregelen op het gebed van luchtkwaltet en verkeersvelghed. Echter bj veel maatregelen gercht op de andere determnanten van gezondhed ontbreekt de kenns over effectvtet. Er s dus meer onderzoek nodg waarbj de effectvtet van maatregelen buten het domen van de volksgezondhed op de (determnanten van) gezondhed wordt vastgesteld. Immers dt beled kan het volksgezondhedbeled ondersteunen, maar ook belemmeren. Vergeljkng onderlnge bjdrage s net mogeljk De beledsmaatregelen beschreven n dt rapport grjpen aan op dverse gezondhedsdetermnanten. Van sommge determnanten s de relate met gezondhed dudeljker aangetoond dan andere (ze ook Tabel 4). Zo s een maatregel gercht op roken drecter aan gezondhed gerelateerd dan een maatregel gerelateerd aan socale steun. In dt rapport s alleen de mate van bewjslast beschreven, maar net de grootte van het effect op de determnant en tevens net de mate waarn de determnant gerelateerd s aan gezondhed. Zo s de relate tussen socale steun en gezondhed veel zwakker dan de relate tussen roken en gezondhed. Daarom kan er geen utspraak gedaan worden over de mate van relevante van de maatregelen ten opzchte van elkaar. Meer ntersectoraal beled s mogeljk Het n 2007 verschenen RIVM-rapport Leren van de buren laat zen dat n Nederland meer en beter ntersectoraal of ntegraal gezondhedsbeled nodg en mogeljk s. Dverse Europese landen hebben een vse op en stratege voor een ntegrale publeke gezondhed; dt stmuleert onder meer de samenwerkng tussen mnsteres (Van der Wlk et al., 2007). De polteke nfrastructuur bepaalt dus voor een deel het succes en de kansrjkhed van ntersectoraal gezondhedsbeled. Zo ljkt n Engeland en Zweden de systematsche nzet van ntegraal gezondhedsbeled voor jeugd en gezondhedsverschllen vanut een natonale stratege vruchten af te werpen (Van der Wlk et al., 2007). Echter, voorbeelden ut de butenlandse publeke gezondhedszorg zjn welswaar net altjd één op één overdraagbaar, maar kunnen nformeren en nspreren tot neuwe wegen n (de organsate van) het gezondhedsbeled. Haalbaarhed van ntersectorale samenwerkng n Nederland In dt rapport s net de haalbaarhed van de verschllende maatregelen en de haalbaarhed van eventuele ntersectorale samenwerkng tussen de sector volksgezondhed en andere sectoren c.q. terrenen onderzocht. Ut het verleden kennen we wel een aantal goede voorbeelden van ntersectorale samenwerkng, zoals de aanpak van verkeersongevallen en roken. Bj letselprevente wordt een combnate toegepast van landeljke massamedale voorlchtng (door het mnstere van Verkeer en Waterstaat), 38 RIVM-rapport

40 gerchte handhavng (door polte en justte) en regonale actes n de sfeer van voorlchtng, educate en gedragsondersteunng (door decentrale overheden en maatschappeljke organsates als BOVAG en fetsersbond) (Lantng en Hoeymans, 2008). Roken wordt gezamenljk aangepakt door een combnate van gezondhedsbeschermende maatregelen vanut verschllende departementen, zoals het nstellen van het verbod op roken n openbare rumten, het verbod op tabaksreclame en het heffen van accjns (VWS, 2005). Aandacht voor doelgroepen van belang bj ntersectorale samenwerkng Ingrjpen n de omgevng van mensen zal vooral groepen treffen de her meer afhankeljk van zjn, zoals jeugd, ouderen en mensen met een lage socaaleconomsche status. Integrale aanpak van gezondhed wordt daarom ook vaak n één adem genoemd met het terugdrngen van gezondhedsachterstanden. Mensen n achterstandspostes hebben doorgaans een ongezondere leefstjl (roken, overmatg alcoholgebruk, te weng bewegen) en wonen n buurten met meer onvelghed, mnder gunstge nrchtng van de openbare rumte en slechtere luchtkwaltet. De wjk s dan ook een settng waar veel van deze beledsmaatregelen bj elkaar komen. Een goede (fyseke) nrchtng van de wjk, zoals aantrekkeljke wandel- en fetspaden, groene zones/sportvelden, aanwezghed van voorzenngen, s van belang voor de gezondhed. Ook s de socale omgevng van kwetsbare groepen belangrjk, zoals de aanwezghed van socale voorzenngen, contacten n de wjk en de aanwezghed van laagdrempelge opvoedngsondersteunng. In een recent rapport getteld Naar een ntegrale aanpak van gezondhedsachterstanden van het RIVM wordt een aantal beledsmaatregelen buten het volksgezondhedsdomen beschreven met een mogeljke bjdrage op het terugdrngen van gezondhedsachterstanden. (Schrjvers en Storm, 2009). Concluse Ut deze verkennende stude naar de effectvtet van beledsmaatregelen buten het VGZ-domen op gezondhed mag worden geconcludeerd dat: er dverse op aanbod en spredng van voorzenngen gerchte en jurdsche maatregelen, en enkele economsche en communcateve maatregelen zjn van andere beledssectoren/terrenen dan de volksgezondhed de de (determnanten van) gezondhed van de bevolkng beïnvloeden; een deel van deze maatregelen nog net, of n beperkte mate, n Nederland s ngevoerd; nvoerng van nog net ngevoerde maatregelen of opschalng van bestaande maatregelen potenteel kan leden tot gezondhedswnst. Deze stude bedt nzcht n kansrjke samenwerkngsverbanden tussen de sector volksgezondhed en andere beledssectoren c.q. terrenen de n eder geval al van nvloed zjn op de gezondhed. Op bass van deze stude kan geen concluse getrokken worden over de relateve bjdrage van de beledsmaatregelen op gezondhed, omdat dt afhangt van de grootte van de effecten en de relate tussen de determnant en gezondhed. Ondanks het fet dat de haalbaarhed van nvoerng (op grote schaal) net onderzocht s en veel kenns over effectvtet van maatregelen op leefstjl ut het butenland komt en het nog net bekend s n hoeverre deze maatregelen ook n Nederland werkzaam zjn, maakt deze verkennng dudeljk dat een nvesterng n beledsmaatregelen buten het volksgezondhedsdomen veel kansen bedt voor de gunstge beïnvloedng van belangrjke determnanten van gezondhed. RIVM-rapport

41 40 RIVM-rapport

42 Lteratuur Alleman, T., I. Storm en M. Penrs (2005). Bewegng en velghed n de wjk. Handledng 'bewegngsbevorderende en velge wjken'. RIVM-rapport RIVM: Blthoven. Anderson, P. en B. Baumberg (2006). Alcohol n Europe: a publc health perspectve. Insttute of Alcohol Studes: Londen. Babor, T.F., R. Caetano, S. Casswell, G. Edwards, N. Gesbrecht en K. Graham (2003). Alcohol: No ordnary commodty. Research and publc polcy. Unversty Press: Oxford. Basemans, S. (2002). Effectonderzoek Weet wat je eet (afstudeerscrpte). Maastrcht: Gezondhedswetenschappen Unverstet Maastrcht. Bemelmans, W.J.E., G.C.W. Wendel-Vos, G. Bos, A.J. Schut en M.A.R Tjhus (2004). Interventes ter prevente van overgewcht n de wjk, op school, op het werk en n de zorg. Verkennende stude naar de effecten. RIVM-rapport Blthoven: RIVM. Berg Jeths A. van den, J.Tmmermans, N. Hoeymans en I. Wottez (2004). Ouderen nu en n de toekomst; gezondhed, verplegng en verzorgng RIVM-rapport Blthoven. Den Haag: RIVM, SCP. Bddle S.J.H. (2004) Indvdual and small-group nterventons. In: Health Enhancng Physcal Actvty. Oxford:Meyer & Meyer Sport, p Beleman B., A. Kruze en A. Nenhus (2006). Montor alcoholverstrekkng jongeren Gronngen: Intraval. Bollars C., O. Moens en P. Verduyckt (2005). Effectevaluate rookvrje klassen.vlaams Insttuut Gezondhedspromote. Boogaard van den J. (2007) Speelwater en Gezondhed. Kwaltet, velghed, speelwaarde en regelgevng. GGD Rotterdam-Rjnmond. Bouwens J., M. Klenjan, L. Peters, R, van den Ejnden (2007). Aanbevelngen onderzoek en mplementate op het terren van de aanpak van roken. Advesdocument. Woerden: NIGZ/IVO. Brug J., F. van Lenthe (eds) (2005). Envronmental determants and nterventons for physcal actvty, nutrton and smokng: a revew. Zoetermeer: Speed-Prnt BV. Burdorf L., T. van den Berg, L. Elders (2008) De nvloed van gezondhed en arbedsomstandgheden op duurzame nzetbaarhed van oudere werknemers. Rotterdam: Erasmus MC. Busch M.C.M., T.L. Feenstra TL, B.M. van Gelder (2007). Wat zjn de effecten? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, < Prevente\ Gercht op gezondhedsdetermnanten\ Prevente gercht op leefstjl\ Roken, 11 december Busch M.C.M., M.M.A.P. Kuunders, C. Schoemaker (2007). Wat zjn de effecten? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, < Prevente\ Gercht op gezondhedsdetermnanten\ Prevente gercht op leefstjl\ Alcohol, 25 september RIVM-rapport

43 Busch M.C.M. en H.A. Smt (2007). Wat zjn de effecten? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, < Prevente\ Van zekten en aandoenngen\ Astma, 12 december Busch M.C.M. en B.C. Breedveld (2008a). Wat s het aanbod? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, < Prevente\ Gercht op gezondhedsdetermnanten\ Prevente gercht op leefstjl\ Voedng, 10 jul 2008 Busch M.C.M. en B.C. Breedveld (2008b). Wat zjn de effecten? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, < Prevente\ Gercht op gezondhedsdetermnanten\ Prevente gercht op leefstjl\ Voedng, 10 jul CBO (2004), Kwaltetsnsttuut voor de gezondhedszorg. Rchtljn prevente van valncdentenbj ouderen. Utrecht: CBO/NVKG. CBS (2008), Centraal Bureau voor Statstek. Gezondhed en zorg n cjfers Den Haag/Heerlen: CBS. CBS (2008). Outcomemontor Krachtwjken nulmetng, jul Cesaron G., F. Forastere, N. Agabt, P.Valente, P. Zuccaro, C.A. Perucc (2008). Effect of the Italan Smokng Ban on Populaton Rates of Acute Coronary Events. Crculaton 117: Chandola T., A. Brtton, E. Brunner, H. Hemngway, M. Malk, M. Kumar, E. Badrck, M. Kvmak, M. Marmot (2008). Work stress and coronary heart dsease: what are the mechansms? Eur Heart J 29(5): Chsholm D., J. Rehm, M.. van Ommeren, M. Montero (2004). Reducng the global burden of hazardous alcohol use: a comparatve cost-effectveness analyss. Journal of Studes Alcohol 65: Coyne J.C., M.J. Rohrbaugh, V. Shoham, J.S. Sonnega, J.M. Ncklas, J.A. Cranford (2001). Prognostc mportance of martal qualty for survval of congestve heart falure. The Amercan Journal of Cardology 88: Cujpers P., M. Scholten, B. Conjn (2006). Verslavngsprevente; een overzchtstude. Den Haag; ZonMw. Cujpers P, E. Bohlmejer (2001). Prevente van psychsche problemen vanut de Geesteljke Gezondhedszorg, de effecten van groepsgerchte nterventes. Utrecht: Trmbos-nsttuut. Dalen W. van, M. Gacsbarany, L. Lemmers, J. Mulder (2007). Handledng Alcoholbeled: Een ntegrale benaderng. Den Haag: VWA. Doelen F. van der (1993). De gereedschapskst van de overhed: Een nventarsate. In: Bressers JTA et al. Beledsnstrumenten bestuurskundg beschouwd. Assen: Van Gorcum. Drasma J.A. (2007).Verspredng Velghedsnformatekaarten Velg groot worden. Amsterdam: Consument en Velghed. Droomers M., M. Lambooj (2008). Maatschappeljke determnanten van gezondhed. In: Montor Gezondhedsachterstanden. Blthoven: RIVM, < Montor Gezondhedsachterstanden, 16 december RIVM-rapport

44 Duxbury, L. (1996). Men and Women Workng as Partners: A Realty Check of Canadan Organzatons, Centre for Research and Educaton on Women and Work, Ottawa. Duxbury, L. en C. Hggns (1998). Work-Lfe Balance n Saskatchewan: Realtes and Challenges. Regna: Government of Saskatchewan. Edelman S. (2005). Relatonshp between psychologcal factors and cancer: An update of the evdence. Clncal Psychologst 9: Ellng M.W. (2004) Databank effecteve jeugdnterventes (testverse): beschrjvng Stemmngmakerj. Utrecht: NIZW. Gedownload op 12/02/2009 van Everson-Rose S.A. en T.T. Lews (2005). Psychosocal factors and cardovascular dseases. Annu Rev Publc Health 26: Eysnk P.E.D., B.M. Blatter, C.H. van Gool, A.M. Gommer, S.N.J. van den Bossche, N. Hoeymans (2007). Zektelast van ongunstge arbedsomstandgheden n Nederland. Blthoven: RIVM, rapportno /2007. Feenstra T., P. van Baal, R. Hoogenveen, S.Vjgen, E. Stolk, W. Bemelmans (2005). Cost effectveness of nterventons to reduce tobacco smokng n The Netherlands. An applcaton of the RIVM Chronc Dsease Model. Blthoven: RIVM ( ). Fekkes M., T.H.G.W. Paulussen (2002). Evaluate van de plot van het Schoolkantneproject. Leden: TNO. Fchtenberg C.M., S.A. Glantz (2002). Effect of smoke-free workplaces on smokng behavour: systematc revew. BMJ 325: 188 Fscher P.H. (2005). Hoe groot s het probleem van grootschalge luchtverontrengng en neemt dt toe of af? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, < Gezondhedsdetermnanten\ Omgevng\ Mleu\ Luchtverontrengng, 14 februar Fokkema T., J. Steyaert (2005). Achter de geranums of achter het computerscherm, eenzaamhed van ouderen n de dgtale wereld. Socale ntervente 2: Fokkema T. en T. van Tlburg (2005). Aanpak van eenzaamhed: Helpt het? Een vergeljkend effect- en procesevaluateonderzoek naar nterventes ter voorkomng en vermnderng van eenzaamhed onder ouderen. Den Haag: NIDI. French S.A., G. Stables (2003). Envronmental nterventons to promote vegetable and frut consumpton among youth n school settngs. Prev Med 37: Garssen B. (2004b). Psychologcal factors and cancer development: Evdence after 30 years of research. Clncal Psychology Revew 24: Geelen L. (2006), Gezond (vent-)leren op school! Breda: Bureau Medsche Mleukunde GGD'en Brabant/Zeeland. Gelderblom A., J. de Konng, K. Lachhap (2007) Effecten van zachte kenmerken op rentegrate van de WWB, WW en AO populate. Een lteratuurstude. SEOR Erasmus Unverstet Rotterdam. In opdracht van het mnstere van Socale Zaken en Werkgelegenhed. RIVM-rapport

45 Gerrchhauzen J., A. Kampermann, R. Bouwen, F. Kluytmans (1994). Interventes bj organsateveranderng. Kluwer. Gezondhedsraad (2003). Overgewcht en obestas. Den Haag: Gezondhedsraad; Report no: publcate nr. 2003/07. Gezondhedsraad (2006). Plan de campagne; Bevorderng van gezond gedrag door massamedale voorlchtng. Den Haag: Gezondhedsraad, rapportnr. 2006/16. Gles-Cort B. en R.J. Dovonan (2002). The relatve nfluence of ndvdual, socal and physcal envronment determnants of physcal actvty. Soc Sc Med Jun 54 (12): Gllespe L.D., W.J. Gllespe, M.C. Robertson, S.E. Lamb, R.G. Cummng, B.H. Rowe (2003). Interventons for preventng falls n elderly people. The Cochrane Database of Systematc Revews; Issue 4. Goede M. de, E. Sprujt, C. Maas, V. Dundam (2000). Famly Problems and Youth Unemployment, Adolescence 35: Goetzel R.Z., R.J. Ozmnkowsk, J.A. Bruno, K.R. Rutter, F. Isaac, S. Wang (2002). The Long-Term Impact of Johnson en Johnson's Health en Wellness Program on Employee Health Rsks. J Occupatonal Envronmental Med 44: Goldenberg CH, Bjleveld F, Craen S de, Bos N. Effectvtet van snelhedstoezcht en bjbehorende publctet n Fryslân; Effectenop snelhedsovertredngen en ongevallen op 80 en 100 km/uurwegen n de perode Ledschendam: SWOV, Gosselt J.F. (2006). Drank kopen kent geen leeftjd. Alcoholverkoop aan jongeren onder de wetteljk toegestane leeftjdsgrens: een onderzoeksprotocol en een stude naar de nalevng. Enschede/Utrecht: Unverstet Twente/STAP. Harbers M.M., E.A. van der Wlk, P.G.N. Kramers, M.M.A.P. Kuunders, M. Verschuuren, H. Elyahu, P.W Achterberg (2008). Dare to compare! Benchmarkng Dutch health wth the European Communty Health Indcators (ECHI). RIVM-rapportno Blthoven: RIVM. Hertog den F.R.J., M.J. Bronkhorst, M. Moerman, R. van Wlgenburg (2006). De gezonde wjk. Een onderzoek naar de relate tussen fyseke wjkkenmerken en lchameljke actvtet. Amsterdam: EMGO nsttuut. Hlldson M., C. Foster, B. Nadoo, H. Crombe (2004). The effectvness of publc health nterventons for ncreasng physcal actvty among adults: a revew of revews. Health Development Agency. Hoeymans N., P.E.D. Eysnk, A.E.M. de Hollander (2005). Arbedsomstandgheden en zektelast. Een haalbaarhedsstude. RIVM-rapport Blthoven: RIVM. Hollander A.E.M. de, N. Hoeymans, J.M. Melse, J.A.M. van Oers, J.J. Polder (2006). Zorg voor Gezondhed. Volksgezondhed Toekomst Verkennngen RIVM-rapport Houten: Bohn Stafleu Van Loghum. Horsman C., E. Jané-Llops, S. Saxena (Eds.) (2005). Preventon of mental dsorders: WHO, Preventon of mental dsorders: effectve nterventons and polcy optons. Summary report. WHO. Houwelng D.A. en F. Dujm (2005). Wat kun je doen om de bnnenmleukwaltet te verbeteren? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, 44 RIVM-rapport

46 < Gezondhedsdetermnanten\ Omgevng\ Mleu\ Bnnenmleu, 12 december Huston S.I., K.R. Evenson, P. Bors, Z. Gzlce (2003). Negborhood envronment, access to places for actvty, lesure-tme physcal actvty n a dverse North Carolne populaton. AM J Health Promot Sep-2003 Oct 31; 18 (1); IPM KdWse (2007). Fase 2 kwanttatef onderzoek Schoolgruten Drenthe-Rdderkerk metng: me-jul IPM KdWse. Jurg M.E., J.S.B. de Mej, M.F. van der Wal, S.P.J. Kremers (2005). Evaluate Jump-n plot Effect en procesevaluate van een bewegngsstmulerende ntervente voor knderen van de bassschool. GG&GD Amsterdam, cluster EDG, 2005/2. Kahn E.B., L.T. Ramsey, R.C. Brownson, G.W. Heath, E.H. Howze, K.E. Powell, E.J. Stone, M.W. Rajab, P. Corso (2002). The effectvness of nterventons to ncrease physcal actvty. A systematc revew. Am. J. Prev. Med 22 (4 Suppl.): Kaushk A., M.A. Mullee, T.N. Bryant, C.M. Hll (2007). A study of the assocaton between chldren's access to drnkng water n prmary schools and ther flud ntake: can water be 'cool' n school? Chld: Care, Health and Development 33: Kemp van der S. (2007). Kleurenfoto s op tabaksverpakkngen. Ervarngen n andere landen. Leden: Research voor beled. Kempen van E.E.M.M., I. van Kamp, R.K. Stellato, D.J.M. Houthujs, P.H. Fscher (2005). Het effect van gelud van vleg- en wegverkeer op cognte, hnderbelevng en de bloeddruk van bassschoolknderen. RIVM-rapport Blthoven. Kendrck D., C. Coupland, C. Mulvaney, J. Smpson, S.J. Smth, A. Sutton, M. Watson, A. Woods (2007). Home safety educaton and provson of safety equpment for njury preventon. Cochrane Database of Systematc Revews 2007, Issue 1. Art. No.: CD DOI: / CD pub2. Kennscentrum lokaal ouderenbeled, ( ). Kneppers M. (2005). Voedngsmarketng & knderen. De beoordelng van de effectvtet van regelgevng en de houdng van de voedngsbranche. Nederlandse Hartstchtng. Knol A.B., B.A.M. Staatsen (2005). Trends n the envronmental burden of dsease n het Netherlands RIVM-rapport Blthoven: RIVM. Kocken P. (2008). Automatsch gezonder? Resultaten van het school snack- en frsdrankautomatenproject. Onderzoeksresultaten,TNO. Kramer A.F., S.J. Colcombe, E. McAuley, P.E. Scalf, K.I. Erckson (2005). Ftness, agng and neurocogntve functon. Neurobol Agng 26 (1): Krejl C.F. van, A.G.A.C. Knaap, M.C.M Busch, A.H. Havelaar, P.G.N. Kramers, D. Kromhout, F.X.R. van Leeuwen (eds) (2004). Ons eten gemeten. Gezonde voedng en velg voedsel n Nederland. RIVM-rapport Houten: Bohn Stafleu Van Loghum. Kroesbergen H.T. en M.C. Rots-de Vres (2002). Armoede en gezondhed bj knderen: evaluate van het schooljaar Tjdschrft voor Jeugdgezondhedszorg 34(4): p RIVM-rapport

47 Kujer P., M. Frngs-Dresen, A. van der Beek (2000). Evaluate van maatregelen op het gebed van de werkorgansate voor de verouderende werknemer n fysek zwaar werk. Amsterdam: Coronel Insttuut voor Arbed, Mleu en Gezondhed, AMC. Kuper H., M. Marmot, H. Hemngway (2002). Systematc revew of prospectve cohort studes of psychosocal factors n the etology and prognoss of coronary heart dsease. Semn Vasc Med 2: Lalonde M (1974). A new perspectve on the health of Canadans; a workng document. Ottawa: Government of Canada. Lantng L.C., R. Dekker, A. van Marle (2006). Wat zjn de effecten? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, < Prevente\ Van zekten en aandoenngen\ Letsels en vergftgngen\ Prvéongevallen, 23 jun Lantng L.C. en N. Hoeymans (2008). Let op Letsels. Prevente van ongevallen, geweld en suïcde. RIVM rapport Blthoven: RIVM. Leeflang P.S.H. en J.C. Reuyl (1995). Effects of Tobacco Advertsng on Tobacco Consumpton. Internatonal Busness Revew 4: Lucht van der F. en J. Jansen (1999). Beledsafhankeljke determnanten van enkele belangrjke gezondhedsproblemen en bjbehorende beledsactoren. Blthoven: RIVM. Maas J., P. Groenewegen, R. Verhej, S. de Vres, A. van den Berg (2008). Vtamne G: effecten van een groene omgevng op gezondhed, welzjn en socale velghed. Utrecht: Nvel. MacKay M., J. Vcenten, M. Brusson, L. Towner (2006). Chld Safety Good Practce Gude: Good nvestments n unntentonal chld njurypreventon and safety promoton. Amsterdam: European Chld Safety Allance, Eurosafe. Mann S. en L. Holdsworth (2003). The psychologcal mpact of teleworkng: stress, emotons and health. New Technology. Work and Employment. USA. Mathjssen M.P.M. en S. de Craen (2004). Evaluate van de regonale verkeershandhavngsplannen; Effecten van geïntensveerd poltetoezcht op verkeersgedrag en verkeersonvelghed. Ledschendam: SWOV. Mejer S.A., F. Smt, C.G. Schoemaker, P. Cujpers (2006). Gezond Verstand. Evdence based prevente van psychsche stoornssen. RIVM-rapport Blthoven: RIVM. Meulen B.M.J. van der (2005). Scence based food law n the Netherlands? The Dutch Regulatory framework for rsk analyss n food. In: Conference Uncertan rsks regulated: natonal, EU and nternatonal regulatory models compared, Maastrcht, The Netherlands, February Maastrcht: Unverstet Maastrcht: Mnstere van VROM (2008). Kamerbref Natonale Aanpak Mleu en Gezondhed Mulder J (2005). Factsheet Jongeren onder de 16 jaar en het aanbod van alcohol. Utrecht: STAP. NIAAA, Natonal Insttute on Alcohol Abuse and Alcoholsm (2006). The Genetcs of Alcoholsm. Rockvlle: Alcohol Alert, 2006; RIVM-rapport

48 Nessen N. en Kok L (2008).. Beter door de werkgever. De nvloed van werkgeversbeled op gezondhed en verzum van werknemers. SEO-rapport nr Amsterdam: SEO Economsch onderzoek. Neuwenhujsen K., J.H. Verbeek, J.C. Semernk, D. Tummers-Njsen (2003). Qualty of rehabltaton among workers wth adjustment dsorders accordng to practce gudelnes; a retrospectve cohort study. Occup Envron Med 60 Suppl 1:21-5. Njboer C. en D. Altng (2003). Gezondhedswnst door gemeenteljk facetbeled. Voorbeeldmaatregelen de gezond leven bevorderen, vooral bj socaal economsch zwakkere groepen. NIGZ/Centrum voor Revew & Implementate, Stuurgroep Contract OGZ. Njboer C. en S. van Alst (2005). Overgewcht. De gemeente aan zet. Een nventarsate van gemeenteljke beledsnstrumenten gercht op het voorkomen van overgewcht. Woerden: NIGZ. Onrust S. en F. Smt (2005). Succesfactoren n Vrendendensten. Utrecht: Trmbos-nsttuut. Overbeek R. van en A. Schppers (red.) (2004). Ouder worden we allemaal. Trendstudes en toekomstdebatten over de vergrjzng n Nederland. Utrecht: NIZW. Pal T. (2008). Berchten ut het NCvB. Aantal meldngen van een hartnfarct als beroepszekte topje van de jsberg? Tjdschrft voor bedrjfs- en verzekerngsgeneeskunde 16(2): Perry C.L., D.B. Bshop, G.L. Taylor (2004). A randomzed school tral of envronmental strateges to encourage frut and vegetable consumpton among chldren. Health Educaton Behavour 31: Poort E. en S. Spapen (2004) Evaluate van de Watervlug campagne : nametng onder ouders van knderen n de leeftjd 0-4 jaar. Haarlem: ResCon Research & Consultancy. Proper K.I., M. Konng et al. (2003). The effectveness of workste physcal actvty programs on physcal ftness, and health Cln J Sport Med 13(2): Proper K.I., V.H. Hldebrandt, A.J. van der Beek, J.W. Twsk, W. van Mechelen (2003). Effect of ndvdual counselng on physcal actvty ftness and health: a randomzed controlled tral n a workplace settng. Am J Prev Med 24(3): Provnce Zud-Holland (2004). Rotonde rendeert, kop/staart botsng rukt op: Zud-Holland weegt effecten van getroffen maatregelen. Verkeerskunde 55(3): 16. RIVM (2004). Gezondhedkundge adveswaarden bnnenmleu. RIVM-rapport nr Blthoven. RIVM. Montor Gezondhedsachterstanden. Savelkoul M., N. Hoeymans, P.F. Verhaak (2009). Socale steun n Nederland. Aangeboden ter publcate. Schaufel W. en A.B. Bakker (red.) (2007). De psychologe van arbed en gezondhed. Houten: Bohn Stafleu van Loghum (2de herzene druk). 514 p. ISBN Schrjvers C.T.M. en C.G. Schoemaker (2008). Spelen met gezondhed. Leefstjl en psychsche gezondhed van de Nederlandse jeugd. RIVM-rapport Blthoven: RIVM. Schrjvers C.T.M. en I. Storm (2009). Naar een ntegrale aanpak van gezondhedsachterstanden. RIVMrapport Blthoven: RIVM. RIVM-rapport

49 Sahpush M., R. Borland, H. Yong (2006). Soco-demographc and psychosocal correlates of smokngnduced deprvaton and ts effect on quttng: Fndngs from the Internatonal Tobacco Control Polcy Evaluaton Survey. Paper presented at the 13th World Conference on Tobacco; July 12-15, Washngton D.C., USA. Son G. van en F. van Krek (1999). Evaluate campagne valletsels 98: Laat je net verrassen, leer sneller dan je knderen : metng onder ouders: endrapport. Leden: Research voor Beled. Spek V., P. Cujpers, I. Nyklíček, N. Smts, H. Rper, J. Keyzer, et al. (2008). One-year follow-up results of a randomzed controlled clncal tral on nternet-based cogntve behavoral therapy for subthreshold depresson n people over 50 years old. Psychologcal Medcne 38: Spek V., I. Nyklícek, N. Smts, P. Cujpers, H. Rper, J. Keyzer, V. Pop (2007). Internet-based cogntve behavoural therapy for subthreshold depresson n people over 50 years old: A randomzed controlled clncal tral. Psychologcal Medcne 37: STAP (2005). Stchtng Alcohol Prevente. Factsheet; Nederlands alcoholbeled. Utrecht: STAP. Stek M.L., J. Gussekloo, A.T. Beekman, W. van Tlburg, R.G. Westendorp (2004). Prevalence, correlates and recognton of depresson n the oldest old: the Leden 85-plus study. J Affect Dsord 78: Steyaert J. (Red.) (2004). Esc@pe... als je wereld klener wordt. Endhoven: Fontys Hogescholen. Stchtng Ik Kes Bewust (2008). Resultaten productnnovate. Den Haag: Bewust Bulletn. Stchtng Natuur en Mleu en netwerk van de 12 provncale mleufederates (2005). De ten voor lucht. Top 10 van maatregelen voor gezondere lucht. STIVORO (2007). Handledng Tabaksprevente. Den Haag: STIVORO. Storm I., C. Njboer, G.C.W. Wendel-Vos, T.L.S. Vsscher, A.J. Schut (2006a). Een gezonde omgevng ter prevente van gewchtsstjgng; natonale en lokale mogeljkheden. Blthoven: RIVM. Storm I., L. Aarts, J.M. Maas (2006b). Wat zjn de effecten? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, < Prevente\ Van zekten en aandoenngen\ Letsels en vergftgngen\ Verkeersongevallen, 10 maart Storm I., F. van Zoest, L. den Broeder (2007). Integraal gezondhedsbeled: theore en toepassng. RIVMrapport Blthoven: RIVM. SWOV, Stchtng Wetenschappeljk Onderzoek Verkeersvelghed (2004a). Zone 30: verbljfsgebeden n de bebouwde kom. Factsheet september Ledschendam: SWOV. SWOV, Stchtng Wetenschappeljk Onderzoek Verkeersvelghed (2004b). Rotondes met vrjlggende fetspaden ook velg voor fetsers? Rapportnummer: R Djkstra A. Ledschendam: SWOV. Thompson D.C. en F.P. Rvara (2001). Pool fencng for preventng drownng n chldren (Cochrane Revew). In: The Cochrane Lbrary, Issue 2. Oxford: Update Software. 48 RIVM-rapport

50 Tlburg W. van en, A.T.F. Beekman (1997). Affecteve stoornssen bj ouderen. In: Boer JA den, Ormel J, Praag HM van, Westenberg HGM, D Haenen H (red.). Handboek stemmngsstoornssen. Maarssen: Elsever/De Tjdstroom. Tlburg T. van en J. de Jong Gerveld (red.) (2007). Zcht op eenzaamhed: Achtergronden, oorzaken en aanpak. Assen: Van Gorcum. Trmbos (2007). Handledng alcohol n lokaal gezondhedsbeled. Veld n t, R (2005). Gebruk bevelgngsmddelen n auto's; metng Rotterdam: mnstere van Verkeer en Waterstaat, Rjkswaterstaat, Advesdenst Verkeer en Vervoer. Verwej A., F. van der Lucht, M. Droomers (2008). Gezondhed n veertg krachtwjken. RIVM Rapport Blthoven: RIVM. Voedngscentrum, van der Werf W (2007). Handledng prevente van overgewcht n lokaal gezondhedsbeled. Den Haag. Vollebergh W.A.M., R. de Graaf, M. Ten Have, C.G. Schoemaker, S. van Dorsselaer, J. Spjker, A.T.F. Beekman (2003). Psychsche stoornssen n Nederland; overzcht van de resultaten van NEMESIS. Utrecht: Trmbos-nsttuut. Vres S.I. de, I. Bakker, K. van Overbeek, N.D. Boer, M. Hopman-Rock (2005). Knderen n prortetswjken: lchameljke (n)actvtet en overgewcht. Leden: TNO Kwaltet van Leven. Vrolngs E. en R. Gelssen (2007). Evaluate campagne Verbrandngen Tussenmetng onder ouders van knderen n de leeftjd van 0-4 jaar. Haarlem: ResCon, research & consultancy. Projectnummer: 06/10. VROM, mnstere voor Volkshusvestng, Rumteljke Ordenng en Mleu (2006). Acteplan Jeugd, Mleu en Gezondhed (CEHAP). Den Haag: VROM. VROM. Bouwbeslut VROM. Rjksbegrotng mnstere van Volkshusvestng, Rumteljke Ordenng en Mleu (2008). Vuuren van C.L. en M. de Wt (2003). Evaluate Plons. Intern rapport. Amsterdam: Consument en Velghed. VWA, Voedsel en Waren Autortet (2005). Onderzoek naar het gebruk van frtuurvet n de horeca. Effectmetng. VWA. VWS, mnstere van Volksgezondhed, Welzjn en Sport. Gezondhed met beled (1991). Den Haag: VWS. VWS, mnstere van Volksgezondhed, Welzjn en Sport (1995). Gezond en wel. Den Haag: VWS. VWS (2002). Tabakswet. VWS, mnstere van Volksgezondhed, Welzjn en Sport (2003). Kabnetsnota Langer gezond leven. Ook een kweste van gezond gedrag. Den Haag: Tweede Kamer. RIVM-rapport

51 VWS, mnstere van Volksgezondhed, Welzjn en Sport (2006). Preventenota Kezen voor gezond leven. Den Haag: Tweede Kamer. VWS, mnstere van Volksgezondhed, Welzjn en Sport (2007). Gezond zjn, Gezond bljven. Een vse op gezondhed en prevente. Den Haag: Tweede Kamer. Wagemakers en Vaandrager (2007). Modellen voor de socale en fyseke determnanten van gezondhed. In opdracht van het NISB tbv plot project Overgewcht n de wjk. Wagenngen Unverstet. Weber J., J. Tlford, K. Szetzo, G. Wheeler (2004). Economc evaluaton of a prcng strategy to alter vendng machnes selectons of employees n a rural workste. Unversty of Arkansas for Medcal Scences. Wegman F.C.M. en L.T. Aarts (2005). Door met Duurzaam Velg. Natonale Verkeersvelghedsverkennngen voor de jaren Ledschendam: SWOV. Wendel-Vos G.C.W., A. Blokstra, S.L.N. Zwakhals, A.H. Wjga, M.A.R. Tjhus (2005). De fyseke omgevng n relate tot bewegen en voedng. Onderzoek n het kader van prevente van overgewcht (RIVM-rapport ). Blthoven: RIVM. Wendel-Vos G.C.W., W.T.M. Oojendjk, P.H.M. van Baal, I. Storm, S.M.C. Vjgen, M. Jans, M. Hopman-Rock, A.J. Schut, G.A. de Wt, W.J.E. Bemelmans (2005a). Kosteneffectvtet en gezondhedswnst van behalen beledsdoelen bewegen en overgewcht. Onderbouwng Acteplan Sport en Bewegen. RIVM-rapport Blthoven: RIVM. Weffernk C.H., L. Peters, F. Hoekstra, G. ten Dam, G.J. Bujs, T.G.W.M. Paulussen (2006). Clusterng of health-related behavors and ther determnants: Possble consequences for school health nterventons. Preventon Scence 7: Wlk van der E.A., J.M. Melse, J.M. den Broeder, P.W. Achterberg (2007). Leren van de Buren. Beled publeke gezondhed nternatonaal bezen: roken, overgewcht, depresse, gezondhedsachterstanden, jeugd, screenng. Blthoven: RIVM. Wolters N. en P. Boorsma (2006). We doet wat? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, < Prevente\ Thema's\ Velghed\ Velghed op het werk, 13 maart Wolters N. en P. Boorsma (2006b). Wat zjn de effecten? In: Volksgezondhed Toekomst Verkennng, Kompas Volksgezondhed. Blthoven: RIVM, < Prevente\ Thema s\ Velghed\ Velghed op het werk, 13 maart 2006b. Zmrng C., A. Joseph, G.L. Ncoll, S. Tsepas (2005). Influences of buldng desgn and ste desgn on physcal actvty: research and nterventon opportuntes. Am J Prev Med 28(2 Suppl 2): RIVM-rapport

52 BIJLAGE I Overzchtstabellen negen geselecteerde determnanten van gezondhed Tabel B 1. Beledsmaatregelen op het gebed van roken naar type nstrument Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen Doelgroepen/ Bewjslast voor Opmerkngen Bron /nterventes settngs effectvtet (op determnant) Communcatef Meda Verbod op tabaksreclame Elke vorm van tabaksreclame s verboden, behalve n de tabaksspecaalzaak. Tabaksproducenten, wnkelers, alle burgers Indrect of gerng In butenland enkele effecten bekend VWS, 2002; Leeflang en Reuyl, 1995 Meda Etketterng met nformate gevolgen Op de voorzjde verpakkngen van alle tabaksproducten moet een algemene Rokers; starters Posteve effecten op kenns, weng VWS, 2002; Van der Kemp, 2007 roken waarschuwngstekst zjn aangebracht: Roken s dodeljk of Roken brengt u en anderen rondom u ernstge schade toe bekend over effecten op gedrag. Onderwjs Schoolgerchte voorlchtngsprogra Voorlchtng over oorzaken en gevolgen van roken en omgevngsrook, nterventes zoals Schoolknderen Effect op rookgedrag Uteenlopend per ntervente STIVORO, 2007; Bouwens et al., 2007 mma s acte tegengf, roken, pak je kans; stoppen kun je leren, gezonde school en genotmddelen Arbed Voorlchtng en ondersteunng werk Voorlchtng en ondersteunng op het werk bj stoppen met roken Rokers Effect op rookgedrag Goetzel et al., 2002; Fchtenberg en Glantz, 2002 Jurdsch Openbare rumte Verkoopbeperkngen Beperkngen verkooplocates; n Rokers, starters Effecten onbekend VWS, 2002 locates overhedsgebouwen mogen geen tabaksartkelen worden verkocht, net als n zorg, gesubsdeerde sport, welzjn en onderwjs Openbare rumte Rookverbod openbare rumte Rookverboden n openbare rumte Rokers, starters Indrect of gerng Per 1 jul 2008 ook n horeca Busch et al., 2007; Cesaron et al., 2008 Tabaksbranche Handhavng tabakswet Contoleren nalevng van tabakswet door voedsel en warenautortet, bestuurljke boetes als wetteljke bepalngen worden overtreden Tabaksproducenten, wnkelers, horeca Indrect of gerng VWS, 2002 RIVM-rapport

53 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen Doelgroepen/ Bewjslast voor Opmerkngen Bron /nterventes settngs effectvtet (op determnant) Tabaksbranche Handhavng leeftjdsgrenzen Geen verkoop onder de 16 jaar. Als voor de verkoper 'net onomstoteljk vaststaat' dat de koper 16 jaar of ouder s, dan moet hj de Rokers, starters Effect onbekend Van der Lucht en Jansen, 1999; VWS, 2002 persoon om een denttetsbewjs vragen. Arbed Rookvrje werkplek Werkgevers zjn verplcht ervoor te zorgen dat hun werknemers geen hnder of overlast van roken ondervnden. Werkende bevolkng Effect op rookgedrag VWS, 2002; Fchtenberg en Glantz, 2002 Economsch Gezn/jeugd Fnancële ondersteunng Va armoedebeled en schuldhulpverlenng lage SES-groepen bereken n ondersteunng Lage SES-groepen Indrect of gerng STIVORO, 2007, Sahpush et al., 2006 voor stoppen met roken (voorwaarden scheppen) Industre Verpakkngen tabak Het s verboden om klene verpakkngen met Rokers Effecten onbekend VSW, 2002 mnder dan negenten stuks op de markt te brengen. Fnancën Verhogen accjnzen Door heffngen verhogng prjs van tabak Rokers; starters Effect op rookgedrag Feenstra et al., 2005 en prjzen Fnancën Sponsorbeled tabak Sponsorng van evenementen door de Tabaksproducenten, Effecten onbekend VWS, 2002 tabaksndustre s verboden wnkelers Zorgverzekeraars Vergoedng hulp Vergoedng hulp stoppen bj roken; Rokers, patënten Effect op rookgedrag STIVORO, 2007 stoppen bj roken coachng, adves op maat, MIS; (groeps)tranng, adves en begeledng Aanbod voorzenngen Onderwjs Creëren rookvrje school Creëren rookvrje omgevng op/rond school; voorbeeldgedrag docenten Scholeren, docenten, ouders Effect op rookgedrag Bollars et al., RIVM-rapport

54 Tabel B 2. Beledsmaatregelen op het gebed van lchameljke actvtet naar type nstrument Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen Doelgroepen/ Bewjslast voor Opmerkngen Bron /nterventes settngs effectvtet (op determnant) Communcatef Openbare rumte Keuzemomenten Informatevoorzenng mbt poster bj lft of roltrap om mensen te motveren gebruk te maken van de trap, kan ook fets/auto Alle doelgroepen en settngs Effect op lchameljke actvtet Kahn et al., 2002; Zmrng et al., 2005; Wendel-Vos et al., 2005a Onderwjs Lesprogramma s Meer uren bewegen op scholen, zoals Jump Knderen Effect op Afh. per school, geen Storm et al., 2006a gercht op stmuleren sport en bewegen n, feesteljke lessen met bewegng en voedng, kes voor hart en sport lchameljke actvtet natonaal beled, wel n convenant overgewcht Arbed Beweegprogramma s werk Beweegactvteten zoals bedrjfsftness, bedrjfssport, lunchwandelen Volwassenen Effect op lchameljke actvtet Integreren n totale gezondhedsbeled bedrjven Wendel-Vos et al., 2005a; Proper et al., 2003; Bddle, 2004 Jeugd/Gezn Geznsgerchte nterventes Vergroten betrokkenhed/rol ouders door actef vaardg maken van ouders gercht op stmuleren en aanmoedgen bewegen/ Ouders (en knderen) Effecten onbekend Faclterende omgevng s voorwaarde, aanslutng bj bjvoorbeeld Brug en Van Lenthe, 2005; Wendel-Vos et al., 2005a butenspelen bj knderen speelrumtebeled Sport Allantes School en Sport Samenwerkngsprojecten scholen en sportorgansates om sporten te stmuleren Scholen en knderen Effecten onbekend Voedngscetnrum, Van der Werf, 2007 Verkeer en vervoer Ontmoedgngsbeled bj scholen voor Het belemmeren van autoverkeer rondom school waardoor knderen eerder Ouders en knderen Effecten onbekend Njboer en Van Alst, 2005 auto s/parkeerbeled fetsen/lopen naar scholen Jurdsch Onderwjs Verhogen verplchte Meer verplchte uren op scholen Scholen en knderen Effect op Slut aan bj lesprogramma s Storm et al., 2006a aantal uren beweegonderwjs lchameljke actvtet gercht op stmuleren sport/bewegen Rumteljke Normen Vastleggen butenspeelnorm; eder knd Knderen n wjk Effecten onbekend Ism sport/speeltoestellen VWS, 2005 ordenng butenspeelrumte aantrekkeljk en velge speelplek bnnen 400 meter van hus, speelrumtebeled n de wjk (Consument en Velghed) Economsch Arbed Fnancële stmulerngsmaatrege len Subsdëren en stmuleren fetsen naar het werk Werkenden Effect op lchameljke actvtet (fetsen) Faclterende omgevng s voorwaarde (fetsenstallngen) Bemelmans et al., 2004; Hlldson et al., 2004 Fnancën Stmulerngsregelng en om te sporten Samenhangend sportaanbod va breedtesportmpuls en Bos mpuls n wjken Bewoners wjken Effecten onbekend Storm et al., 2006a RIVM-rapport

55 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen Doelgroepen/ Bewjslast voor Opmerkngen Bron /nterventes settngs effectvtet (op determnant) Jeugd/gezn Tegemoetkomng kosten om te sporten Wegnemen van kosten als barrère om te sporten (lokale sportpassen) Lage nkomensgroepen Effecten onbekend Ook contrbutegeld n mnmabeled Wendel-Vos et al., 2005a Socale zaken Contrbutegeld n mnmabeled Opnemen contrbutegeld n mnmabeled Lage nkomensgroepen Effecten onbekend Schrjvers en Storm, 2009 (n prep.) Aanbod voorzenngen Openbare rumte Voorzenngen op loop- en fetsafstand Realseren van voorzenngen op loop- en fetsafstand, zoals sportvoorzenngen Bewoners wjken Effect op lchameljke Storm et al., 2006a; Den Hertog, 2006 actvtet Openbare rumte Beheer openbare Realseren velge en schone speelplekken, Bewoners wjken Geen eendudge Storm et al., 2006a rumte verbod van honden op speel- en sportvelden effecten Rumteljke ordenng Aanleggen groene zones, sport- en speelrumte Bj nrchtng voldoende rumte voor groene zones, sportvelden en speelrumte Lage nkomensgroepen Knderen Indrect of gerng Aanleggen sport- en speelrumte n veertg krachtwjken Storm et al., 2006a Rumteljke ordenng Aantrekkeljke wandel- en fetspaden Realseren wandel- en fetspaden waardoor meer fetsen/lopen Inwoners wjken en buurten, bj scholen Effect op lchameljke actvtet Wendel-Vos et al., 2005a Rumteljke ordenng Schoolplenen beweegvrendeljk maken Schoolplenen beschkbaar voor naschoolse sport of speelmogeljkhed n wjk, zoneparc, plenplakkers Knderen Effect op lchameljke actvtet Gles-Cort en Dovonan, 2002, Jurg et al., 2005 Sport en recreate Toegankeljk sportaanbod Stmuleren toegankeljk sportaanbod va multfunctonele sport/speelgelegenhed, optmaal gebruk faclteten Inwoners (Achterstand)swjken Indrect of gerng Storm et al., 2006a; Kahn et al., 2002 Verkeer en vervoer Verkeersvelge nrchtng van de wjk Velge fetsroutes naar scholen Schoolroutes, op weg naar school Knderen Geen eendudge effect sm 3VO Storm et al., 2006a Onderwjs Gezonde schoolomgevng Faclteten voor bewegen, fetsenstallngen, sportmogeljkheden, brede scholen Knderen Indrect of gerng Storm et al., 2006a 54 RIVM-rapport

56 Tabel B 3. Beledsmaatregelen op het gebed van alcohol naar type nstrument Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen Doelgroepen/ Bewjslast voor Opmerkngen Bron /nterventes settngs effectvtet (op determnant) Communcatef Meda Reclamebeperkngen Reclamecode, geen reclame op televse en boscopen, tjdstppen en plekken van reclame Vanaf 12 jaar Indrect of gerng Meeste effect nden zowel gercht op nhoud als omvang Chsholm et al., 2004;Anderson en Baumberg, 2006; Mejer et al., 2006 Onderwjs Voorlchtng en educate Schoolgerchte nterventes, zoals de gezonde school en genotmddelen Leerlngen groep 7 en 8 Effect op kenns/houdng Vooral effect op kenns over en houdng alcoholgebruk, wel postef effect gezonde school en genotmddelen Anderson en Baumberg, 2006; NIAAA 2006; Cujpers 2006; Trmbos, 2007 Jeugd/ Gezn Geznsgerchte nterventes Opvoedngsondersteunng, regels stellen, voorbeeld gedrag ouders, Alcohol en opvoedng Jonge knderen en ouders Effect op mnder alcoholgebruk n butenland, n Nederland nog net bekend Cujpers et al., 2006; Schrjvers en Schoemaker, 2008 Jurdsch Alcoholbranche Leeftjdsgrenzen Nalevng en handhavng leeftjdsgrenzen Tot 16 jaar Effect op mnder alcoholgebruk (n butenland) Handhavng net toerekend n Nederland, 94% van de mnderjargen krjgt toch alcohol geschonken Anderson en Baumberg, 2006; Busch, et al., 2007; Gosselt, Beleman, 2006 Alcoholbranche Verkooptjden alcohol Beperkng n verkooptjden Jongeren en volwassenen Effect vooral op alcoholgerelateerde Incdenten als (huseljk) geweld en openbaar Anderson en Baumberg, 2006, ncdenten dronkenschap Alcoholbranche Convenanten Verantwoord schenken horecagelegenheden, Vanaf 16 jaar Effecten onbekend Mejer et al., 2006 verantwoord alcohol schenken verbod op doorschenken bj dronkenschap Horeca Beschkbaarhed beperken Beschkbaarhed beperken bj verengngen, sportclubs, schoolfeesten Vanaf 16 jaar, verengngen Effect op mnder alcoholgebruk Anderson en Baumberg, 2006; VWA, 2005; Mulder 2005 Horeca Sgnaleren en ngrjpen overmatg alcoholgebruk Tranen barvrjwllgers sportverengngen, jongerencentra, enzovoort jaar Effecten onbekend Trmbos, 2007 RIVM-rapport

57 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen Openbare rumte Handhavng openbare dronkenschap /nterventes Optreden tegen openbare dronkenschap en/of alcoholgerelateerde overtredngen met alternateve educateve sanctes Doelgroepen/ settngs Jongeren tot 16 jaar en hun ouders Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Opmerkngen Bron Effecten onbekend Trmbos, 2007 Economsch Fnancën Prjsmaatregelen alcoholconsumpte Prjsverhogng accjnzen Verbod op happy hours Goedkope aanbedngen Vanaf 16 jaar Effect op mnder alcoholgebruk Anderson en Baumberg, 2006; Mejer et al., 2006; Babor et al., 2003; Chsholm et al., 2004; STAP 2005 Aanbod voorzenngen Vergunnngen Aantal en plaats Verbod op alcoholverkoop benznestatons, Alle doelgroepen Postef effect op Meer verkooppunten bj Busch et al., 2007 verkooppunten snackbars, personeelskantnes alcoholgerelateerde ncdenten elkaar meer bnge drnken onder jongeren Openbare rumte Ontwkkelng Tegengaan alcoholgebruk n hokken en jaar Effecten onbekend Trmbos, 2007 keetbeled keten Verkeer Alcoholcontroles Blaastest bj verkeersdeelnemers Automoblsten, 18 jaar en ouder Effect op mnder alcoholgebruk Meyjer et al., 2006, Busch et al., RIVM-rapport

58 Tabel B 4. Beledsmaatregelen op het gebed van voedng naar type nstrument Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Communcatef Meda Aanscherpen Aanscherpen van reclamebeled draagt bj reclamebeled aan overconsumpte van energerjke voedng, vooral bj knderen,, ook beperken promote ongezonde/onvelge voedng Doelgroepen/ settngs Consumenten, met name ook knderen Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Indrect of gerng Opmerkngen Effectvtet wordt afgezwakt door ontbreken controles en sanctes Bron Kneppers, 2005; Gezondhedsraad 2003; Storm et al., 2006a Meda Campagne verantwoord frturen Vergroten kenns/gebruk vloebaar vet Ondernemers n snackbars/ Cafetara s Effect op gebruk vloebaar vet VWA, 2005; Voedngscentrum, 2007 Voedngsbranche Etketterng en keurmerk Productnformate en etketterng met nformate over gezondhedseffecten, zoals k kes bewustlogo Consument; Producent Indrect of gerng Stchtng Ik Kes Bewust, 2008 Onderwjs Voorlchtng en educate gezonde en velge voedng Voorlchtng gezonde voedng op scholen, zoals ga voor gezond, natonaal schoolontbjt, de gezonde schoolkantne, weet wat je eet Jeugd/Gezn Geznsgerchte Geznsgerchte nterventes gercht op nterventes gezond eten en bewegen met knderen JGZ Jurdsch Voedselbranche Handhavng Handhavng warenwet door warenwet steekproefsgewjze controles n alle branches Vergunnngen Verkoopbeperkngen Aanpassng wnkelslutngstjden. Ook afspraken over toegestane verkooplocates zoals fastfood-keten, mobele snackbars n drecte nabjhed van school Scholeren Effect op kenns/houdng Gezonde Schoolkantne: Gunstg effect op aanbod, Weet wat je eet: vergroot kenns en bewustzjn Njboer en Van Alst, 2005; Basemans et al., 2002; Voedngscentrum, 2007; Fekkes en Paulussen, 2002 Knderen en ouders, Effect op Voedngscentrum, peuterspeelzaal/thus voedngsgedrag 2007; Brug en Van Lenthe, 2005 Voedselproducenten en Effecten onbekend Van der Meulen, aanbeders 2005 Consumenten Indrect of gerng Njboer en Van Alst, 2005 RIVM-rapport

59 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Economsch Fnancën Subsderng Subsdëren gezonde, velge voedng, gezonde voedng bjvoorbeeld.verstrekken frut op scholen (schoolgruten, project gezonde frut/lunch/eten op school) Fnancën Prjsmaatregelen Prjsdfferentate; (ont)heffngen op bass ongezonde van gezondhed om gezonde/velge voedng voedngsmddelen te stmuleren Onderwjs Stmuleren gezonde Stmuleren gezonde schoolkantne va schoolkantne kantneproject (prjs utreken van euro voor meest gezonde kantne) Aanbod voorzenngen Voedselbranche Beschkbaarhed Beschkbaarhed van waterautomaten op waterautomaten scholen en op de werkplek Voedselbranche Aanpassngen samenstellng voedngsmddelen Het terugdrngen van transvetzuren n voedngsmddelen door afspraken met en ntateven vanut voedselproducenten Voedselbranche Stmuleren Stmuleren gezondere producten va gezondere producten actvteten vanut voedselndustre zoals jaarprjs gezonde voedng, Task Force Zout Voedselbranche Aangepast Het vergroten van het aantal energearme assortment n producten n frsdrank- en snoepautomaten frsdrank- en snackautomaten Onderwjs Invoeren gezonde Creëren van een samenhangend aanbod van school methode voedng en bewegen, zoals Rotterdamse gezonde school - aanpak Doelgroepen/ settngs Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Opmerkngen Bron Indrect of gerng Ook toepasbaar bnnen Njboer en Altng; brede school beled 2003; Njboer en Van Alst 2005; IPM Kdwse, 2007 Wagemakers en Vaandrager, 2007 Consumenten Effecten onbekend Boer et al., 2006 Scholeren, scholen Indrect of gerng Fekkes en Paulussen, 2002; Njboer en Van Alst, 2005; Wagemakers en Vaandrager, 2007 Scholeren, werknemers Indrect of gerng Op scholen aanwjzngen voor effect Voedngscentrum, 2007; Kaushk et al., 2007 Producenten en Effect op gezonde Gercht op broodsmeersels Van Krejl et al., consumenten voedng en bak-en braadvetten 2004 Producenten en Effecten onbekend Busch en Breedveld, consumenten 2008b Scholeren, werknemers Effect op gezonde Vooral effectef n Kocken, 2008; voedng combnate met goedkoper French en Stables maken van gezondere 2003; Perry et al., producten (n butenland) 2004 Scholeren Indrect of gerng Njboer en Van Alst, RIVM-rapport

60 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Openbare rumte Wjkgerchte Wjkgerchte nterventes de gezonde nterventes voedng en bewegen stmuleren Doelgroepen/ settngs Wjkbewoners Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Geen eendudge effecten bekend Opmerkngen Bron Njboer en Van Alst, 2005 Arbed Aanbod gezonde voedng n bedrjfskantnes Aanpassen aanbod bedrjfskantnes door verkoop energearme producten Werknemers Geen eendudge effecten bekend Meest kansrjk n schoolkantnes, ook wel bedrjfskantnes Weber et al., 2004; Njboer en Van Alst, 2005 RIVM-rapport

61 Tabel B 5. Beledsmaatregelen op het gebed van luchtkwaltet naar type nstrument Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Communcatef Meda Postbus 51 Belang ventleren en onderhouden gas- en campagne elektra n hus Doelgroepen/ settngs Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Opmerkngen Bron Alle doelgroepen /gezn Indrect of gerng Afhankeljk van gedrag Houwelng en Dujm, 2005 Onderwjs Voorlchtngscampag ne schone school Onderwjs Voorlchtng Adves op maat Mleu Gezondhedskundge adveswaarden bnnenmleu Jurdsch Verkeer en vervoer Beperkng utstoot verkeer Verkeer en vervoer Beperkng utstoot verkeer Verkeer en vervoer Beperkng utstoot verkeer Verkeer en vervoer Vervoersmanagement en vergunnngenverlenng Schoon op school, frs n de klas n het bassonderwjs; verf/ljm op waterbass/geen husderen, spullen n gesloten kasten/ Ga voor gezond op bassscholen Adves op maat; ventlate op scholen en gebruk CO2 meter Advezen chemsche en fyssche factoren luchtkwaltetmaatregelen, zoals weer meest vervulende vrachtauto s ut de stad Maxmum snelhed naar 80 km/uur bj steden Knderen en jeugd/school Indrect of gerng Afhankeljk van gedrag VROM, 2006 Scholen Postef effect korte Effecten CO2 meter, n Geelen, 2006; termjn combnate met betere Houwelng en ventlatefaclteten Dujm, 2005; VROM, 2006 Wonngen/ Effecten onbekend RIVM, 2004 scholen Alle doelgroepen, gemeenten Effect op luchtkwaltet Reducte fjn stof-utstoot van ongeveer 40% bjvoorbeeld voor stad zoals Amsterdam Fscher, 2005; Stchtng Natuur en Mleu, 2005 Verkeersdeelnemers Effect op Vooral lokaal effect en Stchtng Natuur en luchtkwaltet geschkt voor omgevng Mleu, 2005; van snelwegen Fscher, 2005 Voer langzaam rjden n (LARGAS) Verkeersdeelnemers Effect op luchtkwaltet In combnate met fetsverkeer en voetgangers, parkeerbeled Stchtng Natuur en Mleu, 2005; Fscher, 2005 Schaf schone bussen en een schoon egen Alle doelgroepen + Effect op Vermnderng fjn stof Stchtng Natuur en wagenpark aan bedrjven luchtkwaltet emsses met rum 90%, Mleu en netwerk effect met toepassng 12 provncale roetflters, effect lokaal n mleufederates, buurt busstatons/ drukke 2005 busroutes 60 RIVM-rapport

62 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Jurdsch Mleu Normen fjn stof Beslut luchtkwaltet normerng emssenormstellng Wet luchtkwaltet Mleu Verbeteren Va rchtljnen en toezcht verbeteren mleukwaltet op mleukwaltet op plekken waar veel jeugd plaatsen/gebouwen komt waar veel jeugd s Wonen Garanderen Va bouwbeslut en wetgevng (toegestane gezondhedskundge concentrates vervulde stoffen of stralng n kwaltet een rumte/bepalngen vocht, vooral voor schmmel- en allergeenvormng/aan en afvoercapactet van lucht) Doelgroepen/ settngs Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Opmerkngen Alle doelgroepen + Effecten onbekend EU-norm 2010 bedrjven Bouwen langs scholen en verzorgngshuzen langs snelwegen net langer toegestaan Knderen en jongeren Indrect of gerng Bevorderen fyseke actvtet door gebruk gezonde omgevng Alle doelgroepen Effect op bnnenmleu wonngen Bron Fscher, 2005 Busch en Breedveld, 2008a VROM, 2006; Busch en Breedveld, 2008a Schrjvers en Storm, 2009 (n prep.) VROM, 2003; Houwelng en Dujm, 2005 Industre Handhavng esen fjn stof Esen fjn stof n vergunnngenverlenng ndustre en acteve handhavngstratege Mleu Luchtkwaltet toets Effecten van plannen en ontwkkelng op luchtkwaltet n kaart, ook kjken of locates geschkt zjn voor kwetsbare bestemmngen zoals sportvelden, knderopvang, scholen, senorenvoorzenngen Arbed Arbedsomstandghe Voldoende net verontrengde lucht, denbeslut bjvoorbeeld project Gezonde lucht werkt beter Fnancën, Verkeer Subsderegelng Roetflters op neuwe en bestaande voor roetflters deselauto s Alle doelgroepen + ndustre Effecten lokaal onbekend Van belang voor de deken van fjn stof op grote hoogte boven Nederland Knderen en ouderen Effecten onbekend GGD betrekken voor adves Werknemers Indrect of gerng In samenwerkng met voorlchtng aan astmapatënten Effect op Effect op utstoot luchtkwaltet vermnderng fjn stof van deselauto met 90% Busch en Breedveld, 2008a Stchtng Natuur en Mleu en netwerk 12 provncale mleufederates, 2005 Busch en Breedveld, 2008a Stchtng Natuur en Mleu en netwerk 12 provncale mleufederates, 2005 RIVM-rapport

63 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Doelgroepen/ settngs Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Opmerkngen Fnancën, Verkeer Stmulerngregelng Stmuleer schone scheepvaart Alle doelgroepen Effect op Effect op stkstofdoxdeemsses luchtkwaltet van ongeveer 90% en 15% fjn stof plaatseljk Aanbod voorzenngen Rumteljke Rumteljke Schedng woon en verkeersfunctes Alle doelgroepen Indrect of gerng Mogeljk effect op ordenng ordenngsbeled luchtverontrengng Verkeer Fetsvrendeljke Stmuleren om meer op de fets te doen, Alle doelgroepen Effect op Emssereducte 1,5% fjn steden/fetsbeled kwaltet en omvang fetsvoorzenngen luchtkwaltet stof en 1% stkstofdoxde, fetspaden, stallngen bj statons ook neveneffect: postef voor bewegen Bron Stchtng Natuur en Mleu en netwerk 12 provncale mleufederates, 2005 Fscher 2005; VROM, 2008 Stchtng Natuur en Mleu en netwerk 12 provncale mleufederates, RIVM-rapport

64 Tabel B 6. Beledsmaatregelen op het gebed van openbare rumte naar type nstrument Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Doelgroepen/ settngs Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Opmerkngen Communcatef Onderwjs Voorlchtng en Natuurljke processen, schoolnatuurtunen Knderen en jongeren Effecten onbekend In combnate met educate educateve voorzenngen Bron Boogaard, 2007 Jurdsch Mleu Mleukwaltet water/bodem Mleu Saneren verontrengde bodems Openbare rumte Beheer openbare rumte Rumteljke Beheren/ontwkkelen ordenng rumteljke nstrumenten Economsch Rumteljke Stmulerngsprogram ordenng ma s rumtegebruk Wetteljke regelngen schoon en velg open water, ook bodem Alle doelgroepen Indrect of gerng VROM, 2008; Storm et al., 2006b Saneren verontrengde bodems Alle doelgroepen, met Indrect of gerng Effect op gezondhed VROM, 2008 name ook krachtwjken moeljk vast te stellen Onderhoud groen, parken en terrenen Inwoners wjken Indrect of gerng Ook stmuleren zelfbeheer Storm et al., 2006a openbare rumte Wet op de rumteljke ordenng Alle doelgroepen Effecten onbekend VROM, 2008 Stmuleren/subsdes ntegrale Alle doelgroepen Indrect of gerng VROM, 2006; gebedsontwkkelng (stedeljk/landeljk), VROM, 2008 bjvoorbeeld beschkbaarhed wandelen en fetsen bnnen 5 km van de wonng Aanbod voorzenngen Rumteljke ordenng Velge en nrchtng omgevng Realseren van een velge nrchtng omgevng, bjvoorbeeld overgang land - water of straatverlchtng Alle doelgroepen Effecten onbekend VROM 2006; Alleman et al., 2005 Rumteljke ordenng Aantrekkeljke wandel- en fetspaden Realseren wandel- en fetspaden n rumte Inwoners wjken en buurten, bj scholen Effect op openbare rumte Effect op lchameljke actvtet Wendel-Vos et al., 2005b Rumteljke ordenng Infrastructurele maatregelen omgevng Voldoende rumte voor groene zones en sport/speelrumte Inwoners wjken Indrect of gerng Wel velge groene zones/ speelrumte, samenwerkng openbaar beheer Storm et al., 2006a RIVM-rapport

65 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Rumteljke Aanwezghed Beschkbare sportvoorzenngen, ordenng voorzenngen Socale wjkvoorzenngen en ontmoetngsplaatsen Rumteljke Parkeergelegenhed Ontmoedgng autogebruk door beperkng ordenng beperken parkeerplaatsen Doelgroepen/ settngs Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Opmerkngen Bron Alle doelgroepen Effect op gebruk Storm et al., 2006a; voorzenngen n Den Hertog et al., rumte 2006 Inwoners wjken Indrect of gerng Effect op bewegen Den Hertog et al., 2006 Mleu Groen n omgevng Aanwezghed van groen n de openbare rumte Alle doelgroepen Indrect of gerng Maas et al., RIVM-rapport

66 Tabel B 7. Beledsmaatregelen op het gebed van velghed naar type nstrument Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Communcatef Meda Campagne Gordelcampagne, knderztjes, verkeersvelghed verlchtngscampagne Doelgroepen/ settngs Verkeersdeelnemers Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Effect op verkeersvelghed Opmerkngen Meer gebruk gordels, mnder alcohol Bron Storm et al., 2006b Meda Velghedscampagne prvéongevallen Valletsels Watervlug Verbrandngen 0-4 jaar Effect op kenns Effect op atttude ouders/verzorgers, specale aandacht voor allochtonen bj campagne verbrandngen Van Son en Krek, 1999; Poort en Spapen, 2004; Vrolngs en Gelssen, 2007 Meda Voorlchtng en communcate vallen bj knderen Aanzetten tot het nemen van velghedsmaatregelen zoals traphekjes, sloten op ramen 0-4 jaar Indrect of gerng Effect op plaatsen traphekjes, geen effect voor sloten op ramen Lantng en Hoeymans, 2008; Kendrck et al., 2007 Gezn Velghedsnformatekaarten Gezn Aanleren praktsche vaardgheden Wonen Oefenprogramma s zelfstandg wonende ouderen Onderwjs Voorlchtng en educate verkeerstaak Jurdsch Zwembadbranche Kwaltatef en kwanttatef toezcht openbare zwemgelegenheden Zwembadbranche Keurmerk schone en velge zwembaden Vallen Verdrnkng 0-4 jaar Indrect of gerng Drasma, 2007 Praktsche vaardgheden velg n en bj het 0-4jaar Effecten onbekend Parallel aan campagne Van Vuuren en De water zoals plons watervlug Wt, 2003 Oefenprogramma s gercht op zelfstandg Vanaf 55 jaar Effect op velghed Effect op aantal Lantng en wonende ouderen, zoals halt u valt, n balans valncdenten Hoeymans, 2008 Jongeren voorbereden op verkeerstaak Jongeren Effecten onbekend Lantng en Hoeymans, 2008 Voldoende kwaltatef en kwanttatef Knderen Effecten onbekend Lantng en toezcht openbare zwemgelegenheden, meer Hoeymans, 2008 personeelsleden vereste dploma s, onderwaterdetectesysteem Keurmerk velg en schoon, net verplchte 0-4 jaar Effecten onbekend Lantng en regelng met wetteljk kader als ondergrens Hoeymans, 2008 RIVM-rapport

67 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen Doelgroepen/ Bewjslast voor Opmerkngen Bron /nterventes settngs effectvtet (op determnant) Wonen Rchtljnen n Voorkomen valncdenten bj ouderen n Vanaf 55 jaar Effecten onbekend CBO, 2004 thusstuate thusstuate, verzorgngs/verpleeghus en zekenhus Verkeer Regonale handhavngtrajecten Toezcht op handhavng verkeersregels Alle doelgroepen Effect op verkeersvelghed Effect op snelhedsgedragngen, dragen meer gordels Goldenberg, 2004; Mathjssen en Craen, 2004 Verkeer Verkeersregels en wetten Bromfets op de rjbaan, langzaam verkeer van rechts voorrang Verkeersdeelnemers Effect op verkeersvelghed Bromfetsmaatregel 15% mnder letselongevallen Storm et al., 2006b, Lantng en Hoeymans, 2008 Economsch Industre Voertugenmaatregel en Veresten voertugen en technologe Verkeersdeelnemers Effect op verkeersvelghed In t Veld, 2005; Lantng en Hoeymans, 2008 Productvelghed Aanbod velge producten en Velghedsmechansmen ramen, traphekjes, maxmum hoogte speeltoestellen, ombouw 0-4 jaar Geen eendudge effecten Lantng en Hoeymans, 2008 voorzenngen bj verwarmng Aanbod voorzenngen Zwembadbranche Velghedsvoorzen ngen zwembaden Realseren velghedsvoorzenngen omgevng zoals hekken zwembaden 0-4 jaar Effect op velghed Effect n butenland Thompson en Rvara, 2001; MacKay et al., 2006 Wonen Woonaanpassngen Wonngaanpassngen om het valrsco te verklenen Vanaf 55 jaar Indrect of gerng Alleen effect op ouderen de eerder zjn gevallen Gllespe et al., 2003 Wonen Wonngkeurmerken Senorenlabel voor senorenwonngen, woonkeurmerken velge wonngen Vanaf 55 jaar Indrect of gerng Wel effect op velghedsbelevng Lantng et al., 2006; Gllespe et al., 2003 Verkeer Lokale nfrastructurele maatregelen weg 30 km-, 60 km-zones, rotondes Alle doelgroepen Effect op velghed en verkeersongevallen SWOV, 2004; Wegman en Aarts, 2005; Provnce Zud-Holland, RIVM-rapport

68 Tabel B 8. Beledsmaatregelen op het gebed van arbedsgerelateerde stress/werkdruk naar type nstrument Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen Doelgroepen/ Bewjslast voor Opmerkngen Bron /nterventes settngs effectvtet (op determnant) Communcatef Meda Voorlchtng arbedsmarkt Voorlchtng arbedsmarkt ten behoeve van verhogng arbedspartcpate en tegengaan Volwassenen Effecten onbekend Njboer en Altng., 2003 langdurge werkelooshed Gezn Zelfhulp en groepscursussen nzcht psychsche klachten Vergroten nzcht n psychsche klachten va groepcursussen en zelfhulpcursussen (nternet), zoals grp op je dp, n de put, ut de put, head up, kleur je leven Jongeren, volwassenen en ouderen Indrect of gerng Cujpers en Bohlmejer, 2001; Trmbos, 2007; Spek et al., 2007; 2008 Onderwjs Socaal-emotonele vaardghedstranng Vaardghedstranngen gercht op aanleren socale en emotonele vaardgheden Jongeren Effect op reducte stress Gravensten et al., 2004 en Onderwjs (Bj)scholngsbeled (Bj)scholng ter vergrotng mogeljkheden op arbedsmarkt Werklozen en anderen. Effecten onbekend Njboer en Altng, 2003 Arbed Groepsnterventes gercht op stress en socale druk op werk Aanleren vaardgheden, zoals cursussen omgaan met stress op het werk, terugkeer naar het werk Werknemers Effect op reducte stress Van der Lucht et al., 1999; Njboer en Altng, 2003, Cujpers en Bohlmejer, 2001 Arbed Tranngen gercht op terugkeer Het aanbeden van tranngen gercht op terugkeer werkproces, zoals rentegrateprojecten Werkende bevolkng (n zektewet) Indrect of gerng Gelderblom et al., 2007 werkproces Arbed Ontspannngsoefenn Ontspannngsoefenngen op het werk Werkende bevolkng Effect op Eysnk, 2007 gen werkgerelateerde stress Zorg Bedrjfskundge Begeledng door bedrjfsartsen Effect op Burdorf et. al., 2008 begeledng zekteverzum Jurdsch Arbed Organsate op het werk Verlagen werkdruk door bjvoorbeeld gezond roosteren Werkende bevolkng Effect op stress/werkdruk Eysnk et al., 2007 RIVM-rapport

69 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Arbed Regelgevng Regelgevng ter reducte van stressoren op stressoren gebed van arbed (bjvoorbeeld normen voor werknemers) Doelgroepen/ settngs Werkende bevolkng Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Geen eendudge effecten Opmerkngen Bron Wolters en Boorsman, 2006 Arbed Verbeterng werkfactoren Verbeteren verhoudng tjdsdruk, regelmogeljkheden, betere socale ondersteunng, meer posteve atttude Werkende bevolkng Effect op reducte stress/werkdruk Effect op hart- en vaatzekten en psychsche klachten Chandola, 2008; Van Pal, 2008; Kujer et al., 2000 Arbed Telewerken Telewerken met als doel meer flexbltet van werktjd en werkplek Werkende bevolkng Geen eendudge effecten Mann en Holdsworth, 2003; Schaufel en Bakker, 2007; Duxbury, 1996; Duxbury et al Arbed Arboconvenanten Het voorkomen en terugdrngen van het zekteverzum en arbedsongeschkthed Werkende bevolkng en bedrjfssectoren Indrect of gerng Effect op zekteverzum en arbedsongeschkthed Wolters en Boorsma, 2006 door het sluten van arboconvenanten Zorg Rchtljnen psychsche klachten NVAB-rchtljn psychsche klachten Werkende bevolkng Indrect of gerng Neuwehujsen et al., 2003 Econome Fnancën Investerngsbeled Investerngsbeled gercht op werkgelegenhed Net werkende bevolkng Indrect of gerng Njboer en Altng, 2003 Arbed Kantoornrchtng Kantoor nrchtng ter prevente van stress Werkende bevolkng Effect op stress Nessen en Kok, 2008 Aanbod voorzenngen Openbare rumte Stmulerngsbeled voorzenngen n/rond bedrjven Openbare rumte Groene bedrjventerrenen Stmuleren van voorzenngen voor recreate en ontspannng Werkende bevolkng Effecten onbekend Van der Lucht et al., 1999 Stmuleren van groen rondom bedrjven Werkende bevolkng Indrect of gerng Wendel-Vos, et al., 2005a 68 RIVM-rapport

70 Tabel B 9. Beledsmaatregelen op het gebed van socale steun naar type nstrument Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen Doelgroepen/ Bewjslast voor Opmerkngen Bron /nterventes settngs effectvtet (op determnant) Communcatef Jeugd/Gezn Socaal-emotonele Aanleren vaardgheden; probleem Jongeren Geen effecten Ellng, 2004 vaardghedstranng en oplossend/postef denken bekend Socale zaken Socale projecten Gezond ouder worden Ageng well-projecten Ouderen Indrect op gerng Kennscentrum lokaal ouderenbeled, 2005 Socale zaken Vrendendensten organseren Het organseren van vrendendensten om eenzaamhed te vermnderen Psychatrsche (ex)patënten Indrect of gerng effect Eenzaamhed belangrjke ndcator voor socale Onrust en Smt, 2006 steun Onderwjs Educate en cursussen Educate en cursussen over communcatemogeljkheden Algemene bevolkng Effecten onbekend Gerrchhauzen et al., 1994 Jurdsch Wonen/Welzjn Regelngen socaal en welzjnsbeled Algemene regelngen n het kader van socaal- en welzjnsbeled, waarbj Personen n lage SESgebeden Effecten onbekend Droomers en Lambooj, 2008 onderlnge soldartet en socale steun gehandhaafd en bevorderd worden (grote steden, krachtwjken) Economsch Socale zaken Garanderen nkomensnveau Garanderen nkomensnveau waarbj socale partcpate mogeljk bljft Lage nkomensgroepen Effecten onbekend Schrjvers en Storm, 2009 (n prep.) Fnancën Creëren randvoorwaarden Creëren randvoorwaarden de eenzaamhed voorkomen (bjvoorbeeld ICTnetwerkprojecten, senorenweb; 50+net; Esc@ape) Ouderen Indrect of gerng Van Tlburg en de Jong Gerveld, 2007; Fokkema en Seyeart, 2005, Steyeart, 2004 Fnancën Armoede en gezondhed van Het fnanceel ondersteunen van knderen ut rscogroepen om geld te besteden aan Knderen ut lage nkomensgroepen Indrect of gerng Ook effect op het besteden van geld aan gezondere Kroesbergen en Rots -de Vres, 2002 knderen gezonde producten producten Wonen Samenlevngsvormen voor ouderen Samenlevngsvormen voor ouderen creëren, zoals goed gezelschap n een goed hus Ouderen Indrect of gerng Fokkema en van Tlburg, 2006 Aanbod voorzenngen Rumteljke ordenng/openbare rumte Inrchtng leefomgevng gercht op socale contacten Stmuleren nrchtng leefomgevng waarn socale contacten mogeljk zjn Jongeren/ouderen Effecten onbekend CBS, 2008 RIVM-rapport

71 Instrument Beledsdomen Type beled Voorbeelden beledsmaatregelen /nterventes Mleu/openbare Groen n de Groen vermndert de stress, bevordert rumte leefomgevng socale contacten en steun Doelgroepen/ settngs Jongeren, ouderen, lage SES-groepen Bewjslast voor effectvtet (op determnant) Opmerkngen Bron Indrect of gerng Maas et al., RIVM-rapport

72 Bjlage II Type beledsmaatregelen volgens ndelng Van der Doelen Bj de beschrjvng van de maatregelen s gebrukgemaakt van de ndelng van beledsmaatregelen volgens de ndelng van Van der Doelen (Van der Doelen, 1993). Her worden dre typen beledsmaatregelen onderscheden (communcatef, economsch en jurdsch), verdeeld n twee categoreën: stmulerend en repressef (ze tabel B 10). Stmulerende maatregelen worden ngezet om gezondhedsbevorderende of - beschermende factoren te stmuleren. Represseve maatregelen denen om gezondhedsschadende factoren te voorkomen of terug te drngen. Aangezen de omgevng ook een steeds belangrjkere rol speelt bj gezondhedsbevorderng of beschermng s er een verde type beledsmaatregel (nameljk aanbod voorzenngen) toegevoegd. Tabel B 10 Indelng van beledsmaatregelen (naar Van der Doelen, 1993) Type beledsmaatregel Stmulerend Repressef Communcatef Voorlchtng Propaganda Jurdsch Overeenkomst Gebod, verbod Economsch Subsde Heffng Aanbod voorzenngen Versterkng aanbod, spredng voorzenngen Beperkng aanbod, spredng voorzenngen RIVM-rapport

73 RIVM Rjksnsttuut voor Volksgezondhed en Mleu Postbus BA Blthoven