VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGS- PROGRAMMA

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGS- PROGRAMMA"

Transcriptie

1 VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGS- PROGRAMMA GROEPSRESULTATEN Vlaamse referentiepopulatie Het Steunpunt Milieu en Gezondheid onderzocht in opdracht van de Vlaamse overheid de aanwezigheid van vervuilende stoffen in het lichaam en de mogelijke invloed op de gezondheid. In de brochure vindt u de samenvatting van de belangrijkste resultaten van dit biomonitoringsonderzoek.

2 Samenvatting In totaal onderzochten we 650 deelnemers die minstens 10 jaar in Vlaanderen wonen. 200 tot 250 deelnemers per leeftijdsgroep vormen een representatief staal waarvan de kenmerken vrij goed overeenstemmen met die van de Vlaamse bevolking. Zowel historische vervuilende stoffen als nieuwe milieupolluenten zijn goed meetbaar in de stalen. De waarden zijn vergelijkbaar met gelijkaardige internationale studies. In vergelijking met het buitenland werden er geen alarmerende trends gedetecteerd. Deze biomonitoring bevestigt dat externe milieufactoren en levensstijl de aanwezigheid van vervuilende stoffen in de mens en de menselijke gezondheid beïnvloeden. De resultaten van deze studie kunnen in de toekomst gebruikt worden om tijdstrends binnen Vlaanderen op te volgen en als controlewaarde voor biomonitoringscampagnes in specifieke hot spot gebieden (o.a. voor de lopende studies in de industriegebieden van Genk-Zuid en Menen). Meer info? Deze brochure geeft slechts een zeer beknopt overzicht van het onderzoek. Wenst u zich meer uitgebreid te informeren dan kan u het volledig rapport downloaden van de website Deze website bevat alle informatie van deze studie, de vorige campagne en de lopende campagnes in Genk-Zuid en Menen.

3 Doel van het onderzoek Het Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma is een meetprogramma waarbij in opdracht van de Vlaamse overheid de aanwezigheid van milieuvervuilende stoffen in de mens gemeten wordt. Het programma onderzocht pasgeborenen, jongeren en volwassenen in diverse aandachtsgebieden in Vlaanderen. Het doel van de huidige campagne ( ) is om te onderzoeken hoeveel vervuilende stoffen een gemiddelde Vlaming in zijn lichaam heeft. Wie waren onze deelnemers? Wat vroegen we van hen? In totaal onderzochten we 650 deelnemers die minstens 10 jaar in Vlaanderen wonen. Aan 250 moeders werd gevraagd om deel te nemen wanneer ze kwamen bevallen in de kraamkliniek. 200 jongeren van het derde middelbaar (14-15 jaar) werden via scholen gecontacteerd. Tot slot werden 200 volwassenen tussen 20 en 40 jaar oud gerekruteerd. Om voldoende deelnemers te vinden, werd gerekruteerd bij personeelsleden van de provinciebesturen. Bij de deelnemers werden verschillende stalen genomen (al naargelang de leeftijdsgroep: bloed, urine, haar), zowel om de blootstelling aan vervuilende stoffen te meten als om bepaalde gezondheidseffecten (bijv. DNAschade, hormonen) te meten. Daarnaast werden vragenlijsten afgenomen die ons bijkomende informatie opleverden over de gezondheid van de deelnemer (bijv. het voorkomen van astma of vruchtbaarheidsproblemen) en over levensstijlfactoren (bijv. roken, voeding, hobby s,.) De jongeren legden ook computertesten af; die leerden ons iets over de neuropsychische ontwikkeling. Naast de individuele stalen werden mengstalen aangemaakt om nieuwe vervuilende stoffen te meten waar nog maar weinig over geweten is en weinig ervaring bestaat met de meetmethoden.

4 De resultaten... Historische vervuilende stoffen We hebben een aantal historische vervuilende stoffen zoals zware metalen, PCB s, dioxines en pesticiden, die momenteel verboden zijn, in het lichaam van de mens gemeten. Deze stoffen werden ook gemeten in de eerste biomonitoringscampagne ( ). Toen werd er niet gemeten in de algemene Vlaamse bevolking, maar in acht typegebieden (2 landelijke, 2 stedelijke en 4 industriële gebieden). Vergelijking van de resultaten van de twee studies is enkel mogelijk voor pasgeborenen en jongeren, want de leeftijdsgroepen van de volwassenen verschillenden aanzienlijk (50-65 jaar in de eerste campagne tegenover jaar in de tweede). In vergelijking met vijf jaar geleden, liggen de resultaten in de huidige studie lager voor lood, cadmium, PCB s, dioxines en oudere pesticiden. De waarden voor PAK s liggen nu iets hoger en deze voor benzeen zijn zeer vergelijkbaar. Mogelijk liggen de waarden lager omdat het milieu minder vervuild is. De vorige studie onderzocht 8 aandachtsgebieden, waar je meer vervuiling verwacht. Dat kan ook de oorzaak zijn van de lagere waarde in het nieuwe onderzoek. Nu werd in heel Vlaanderen gemeten en niet enkel in aandachtsgebieden. Verder moeten we ook altijd rekening houden met variatie op de meetmethoden.

5 Nieuwe vervuilende stoffen In de huidige meetcampagne maten we voor het eerst een aantal nieuwe vervuilende stoffen zoals weekmakers (met name terug te vinden in plastics), brandvertragers, nieuwere pesticiden en persoonlijke hygiëneproducten op grote schaal. De meeste nieuwe polluenten hebben we in meetbare concentraties teruggevonden in de bloed-, urine of haarstalen van de deelnemers. Dit betekent dat iedereen in contact komt met chemische stoffen die in onze dagelijks omgeving aanwezig zijn. Van al deze stoffen is geweten dat ze een negatief effect op de gezondheid kunnen hebben. Het gaat bijvoorbeeld om stoffen die vanuit de verpakking in de voeding terecht komen; bewaarmiddelen die worden toegevoegd aan een gezichtscrème; stoffen waarmee computers of radio s behandeld worden om ze minder ontvlambaar te maken en die langzaam vrijkomen in de lucht; pesticiden die in siertuinen of op gazons worden gebruikt, zowel door privépersonen als in openbare terreinen; enz.

6 Invloed van milieu en levensstijlfactoren Onze studie bevestigt dat de aanwezigheid van vervuilende stoffen in het lichaam mede bepaald wordt door onze levensstijl (bijv. roken, voedingsgewoonten, enz ) en door factoren in het milieu (bijv. wonen in een stad, blootstelling aan passief roken, enz ). Dit geldt zowel voor de historische als de nieuwe vervuilende stoffen. De onderstaande situaties kunnen er toe leiden dat verschillen in gemiddelde gehaltes van bepaalde stoffen worden teruggevonden in het lichaam. We weten echter nog niet wat dit betekent voor de gezondheid. Wonen in stedelijk gebied betekent meer zware metalen in het lichaam: cadmium, lood, mangaan en kwik kwamen in hogere concentraties voor bij deelnemers uit stedelijke gebieden. Wonen in niet-stedelijk gebied wordt in verband gebracht met hogere gehaltes van benzeen in het lichaam. Roken geeft verhoogde waarden voor cotinine (afbraakproduct van nicotine), cadmium, PAK s en benzeen, terwijl de waarden voor arseen verlaagd waren. Blootstelling aan passief roken (zelf niet roken) geeft verhoogde waarden aan cotinine en PAK s. Stoken van open vuren wordt in verband gebracht met hogere waarden voor dioxines. Visconsumptie leidt tot hogere waarden van toxisch relevant arseen en kwik in het lichaam. Consumptie van zelfgekweekte eieren en zelfgevangen vis geeft hogere waarden van oudere pesticiden (HCB, DDT), van dioxines en van perfluorderivaten in het bloed. Barbecue (eten van gegrilde voeding) geeft hogere waarden van PAK s in de urine. Borstvoeding gekregen hebben (als baby) betekent hogere gehalten PCB s in het lichaam van jarigen. Gebruik van verzorgingsproducten geeft verhoogde interne gehalten van triclosan, parabenen en musks in het lichaam. Deze resultaten willen niet zeggen dat men geen vis mag eten of dat borstvoeding beperkt zou moeten worden. De Wereldgezondheidsorganisatie en de Belgische overheid raden ondanks deze gekende gehaltes aan vervuilende stoffen in vis en moedermelk aan om borstvoeding te geven en vis te eten (2x per week), aangezien de voordelen voor de gezondheid nog steeds groter zijn dan de nadelen.

7 Invloed van persoonsgebonden kenmerken Persoonsgebonden kenmerken kunnen ook een rol spelen in de gehaltes aan vervuilende stoffen. Leeftijd: sommige gehalten aan vervuilende stoffen stijgen met de leeftijd, dit betekent dat ze zich in het lichaam opstapelen; dit is ondermeer het geval voor cadmium, lood, arseen, PCB s en DDT. Geslacht: lood, thallium, PCB s en gechloreerde pesticiden zijn significant hoger bij jongens dan bij meisjes. Stoffen uit verzorgingsproducten (musks) komen meer voor bij meisjes dan bij jongens, mogelijk omdat meisjes meer cosmetica gebruiken. Body mass index (BMI): een aantal vervuilende stoffen die zich opstapelen in vetten, zijn lager naargelang BMI hoger is, o.a. PCB s en gechloreerde pesticiden. Vermoedelijk is dit tenminste gedeeltelijk toe te schrijven aan een verdunningseffect : vetoplosbare stoffen worden verdeeld over een grotere vetmassa en worden dus verdund in het lichaam. Bij volwassenen daalt de concentratie van parabenen in urine met stijgende BMI. Opleidingsniveau: er is een verband tussen musks en het type onderwijs van de jongeren. De hoogste gehalten vinden we bij jongeren uit het algemeen secundair onderwijs (ASO), daarna het technisch onderwijs (TSO) en de laagste bij jongeren uit het beroepsonderwijs (BSO). Musks vinden we terug in een aantal verzorgingsproducten o.a. in zeep, shampoo, make-up en parfum.

8 Vergelijking met het buitenland De niveau s van vervuilende stoffen die in de huidige studie worden gemeten zijn over het algemeen vergelijkbaar met metingen van grote biomonitoringscampagnes bij de algemene bevolking in andere Westerse landen (o.a. Duitsland, Verenigde Staten). Er werden geen alarmerende trends vastgesteld voor Vlaanderen. Verschillen tussen landen zijn er wel, bijv. een hoger gebruik van organofosfaatpesticiden in Europa in vergelijking met de V.S.; een ander patroon van gebromeerde vlamvertragers in de verschillende landen. Dit heeft onder meer te maken met verschillen in wetgeving en productieprocessen tussen landen of continenten.

9 Gezondheidsparameters In deze studie werden gezondheidseffecten gemeten die mogelijk beïnvloed worden door milieuvervuiling, o.a. het voorkomen van astma en allergieën, metingen van DNAschade in het bloed en de urine, metingen van schildklieren geslachtshormonen, vragen over vruchtbaarheid en miskraam, puberteitsontwikkeling en groei. Het voorkomen van astma bij moeders is toegenomen in vergelijking met het onderzoek in het eerste Steunpunt Bij jongeren was het voorkomen van astma vergelijkbaar met vijf jaar geleden. We vonden dat er verschillen zijn in gezondheidsparameters tussen subgroepen, bijvoorbeeld wonen in stedelijk gebied, roken, drinken van alcohol of een hogere opleiding kan een effect hebben op het voorkomen van astma, de puberteitsontwikkeling of de hormonenconcentraties. In sommige gevallen kan het gaan om een direct, oorzakelijk verband; in andere gevallen om een samengaan van factoren, die niet noodzakelijk oorzaak en gevolg zijn van elkaar. Dit zal nog verder bestudeerd worden. De relatie tussen blootstelling aan vervuilende stoffen en gezondheidseffecten zal ook nog worden onderzocht.

10 Perceptieonderzoek Bijna de helft van de volwassenen, een derde van de moeders van pasgeborenen en een kwart van de jongeren geeft een milieuprobleem in hun woonomgeving aan. Hoogopgeleiden melden vaker een milieuprobleem dan lager opgeleiden. Verkeer wordt gezien als het belangrijkste milieuprobleem in de woonomgeving: luchtvervuiling en geluidshinder worden het vaakst gemeld. Men heeft klachten over uitlaaten verbrandingsgassen en luchtwegproblemen zijn de vaakst gemelde gezondheidsklachten. Men ziet wetenschappers en huisartsen als de meest betrouwbare informatiekanalen over milieuproblemen, maar dit zijn niet de kanalen waarvan deelnemers in de praktijk ook informatie gekregen hebben; dat waren gemeentebestuur en media. Moeders van pasgeborenen en volwassenen wensen vooral van de overheid informatie te ontvangen, terwijl jongeren dit vooral verwachten van de media en de wetenschap. Bijna alle deelnemers voelen zich mee verantwoordelijk voor de zorg voor het leefmilieu. Ruim drie kwart van de deelnemers zegt ook daadwerkelijk rekening te houden met het leefmilieu. 60% van de deelnemers is bereid zijn of haar gedrag aan te passen indien dit zou helpen bij het oplossen van milieuproblemen in de leefomgeving. Afval sorteren is de populairste bijdrage die deelnemers leveren. Deelnemers vinden dat de plaatselijke bevolking best via een enquête betrokken wordt om te zoeken naar oplossingen voor lokale milieuproblemen. De overheid moet rekening houden met de wensen van de bevolking, maar moet uiteindelijk wel zelf beslissen. De meerderheid van de deelnemers vindt betrokkenheid van de bevolking bij milieubeleid belangrijk. Toch is ongeveer drie kwart van de deelnemers niet bereid om zelf actief deel te nemen.

11 Verklarende woordenlijst benzeen : een vluchtige stof die onder meer voorkomt in oplosmiddelen, uitlaatgassen, cotinine : afbraakproduct van nicotine (tabak) DDT : dichloordiphenyltrichloorethaan; een pesticide dat vroeger veel gebruikt werd, maar momenteel verboden is in België dioxine : stof die gevormd kan worden bij het verbranden van chloorhoudende stoffen DNA-schade : beschadiging van het DNA gebromeerde vlamvertragers : groep van chemische stoffen die broom bevatten en als brandvertrager worden gebruikt, o.a. in electronisch materiaal, kleding, tapijten, gordijnen, enz gechloreerde pesticiden : pesticiden, die momenteel verboden zijn, op basis van chloor, voornamelijk DDT en HCB HCB : hexachlorobenzeen, schimmelwerend middel, momenteel verboden in België musks : synthetische geurstoffen die worden gebruikt in verzorgingsproducten, cosmetica, organofosfaatpesticiden : groep van bestrijdingsmiddelen op basis van organofosfaat, o.a. chlorpyrifos, parathion, malathion, PAK s : polycylische aromatische koolwaterstoffen; groep van vluchtige stoffen die onder meer vrijkomen bij verbranding parabenen : bewaarmiddel dat toegevoegd wordt aan verzorgingsproducten, schoonmaakproducten, levensmiddelen,. PCB s : polygechloreerde biphenyls, stoffen die vroeger gebruikt werden in industriële toepassingen (transformator-olie, koelvloeistof, hydraulische systemen, ) perfluorderivaten : stoffen op basis van fluor, die worden gebruikt voor oppervlakte-behandeling (waterdicht of vetvrij maken van papier, verpakkingsmateriaal, kookmateriaal, enz,..) triclosan : zware metalen : antibacteriële stof die wordt toegevoegd aan verzorgingsproducten metalen met een hoog atoomgewicht. In de huidige studie worden volgende zware metalen gemeten: arseen, cadmium, lood, mangaan, koper, kwik, thallium.

12

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde metingen

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde metingen Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde metingen Polluent Lood Cadmium Mangaan Koper Thallium - loodhoudende verf - loden drinkwaterleidingen - ferro en non ferro

Nadere informatie

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen Polluent Cadmium Lood Chroom Nikkel - non ferro industrie, schrootverwerkende industrie - in het verleden:

Nadere informatie

Hormoon verstorende stoffen

Hormoon verstorende stoffen Hormoon verstorende stoffen Dr. Vera Nelen, Directeur PIH Antwerpen Woordvoerder Steunpunt milieu en gezondheid 1-10/20/2014 Inhoud Wat zijn hormonen, Waarom zijn ze belangrijk Hormoonverstorende stoffen,

Nadere informatie

Humane biomonitoring Genk-Zuid

Humane biomonitoring Genk-Zuid Humane biomonitoring Genk-Zuid Steunpunt Milieu en Gezondheid www.milieu-en-gezondheid.be Situering studie Onderzoeksteam: steunpunt Milieu en Gezondheid: consortium i.o.v. Vlaamse overheid Onderzoeksopzet:

Nadere informatie

VLAAMS HUMAANBIOMONITORINGSPROGRAMMA 2012-2015 ANALYSES INVLOED SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS EN ETNISCHE HERKOMST RAPPORT PASGEBORENEN

VLAAMS HUMAANBIOMONITORINGSPROGRAMMA 2012-2015 ANALYSES INVLOED SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS EN ETNISCHE HERKOMST RAPPORT PASGEBORENEN VLAAMS HUMAANBIOMONITORINGSPROGRAMMA 2012-2015 ANALYSES INVLOED SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS EN ETNISCHE HERKOMST RAPPORT PASGEBORENEN Ann Colles, Bert Morrens, Liesbeth Bruckers, Greet Schoeters en Ilse

Nadere informatie

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring - Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring - Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen 1 Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring - Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen Tabel 1: Blootstellingsmerkers Polluent Wat zijn de naamste bronnen Cadmium laatste 3-4 maanden

Nadere informatie

Voorwoord. Voorwoord

Voorwoord. Voorwoord Voorwoord 2 Voorwoord Voorwoord Dit rapport bevat de eerste resultaten van de tweede cyclus van het Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma (2007 2011), luik referentiebiomonitoring. Dit biomonitoringsprogramma

Nadere informatie

Humane biomonitoring Genk-Zuid

Humane biomonitoring Genk-Zuid Humane biomonitoring Genk-Zuid Steunpunt Milieu en Gezondheid Infomoment stadsschouwburg Genk 29 september 2011 www.milieu-en-gezondheid.be 1 Situering studie Team: steunpunt Milieu en Gezondheid in opdracht

Nadere informatie

Wat is kwik? Waar kan je het vinden?

Wat is kwik? Waar kan je het vinden? Wat is kwik? Kwik is een metaal dat in de natuur wordt teruggevonden en dat bestaat in drie verschillende vormen (metallisch, organische en anorganisch) welke verschillende eigenschappen, toepassingen

Nadere informatie

RESULTATENRAPPORT PASGEBORENEN

RESULTATENRAPPORT PASGEBORENEN VLAAMS HUMAANBIOMONITORINGSPROGRAMMA 2012-2015 RESULTATENRAPPORT PASGEBORENEN Samenvatting Kadering De derde cyclus van het humaanbiomonitoringsnetwerk wordt uitgevoerd in het kader van het Steunpunt Milieu

Nadere informatie

VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGS- PROGRAMMA 2007-2011

VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGS- PROGRAMMA 2007-2011 VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGS- PROGRAMMA 2007-2011 Resultatenrapport Resultaten van het onderzoek bij jongeren in de regio Menen Foto: Daniel Herlent januari 2012 in opdracht van de Vlaamse overheid Vlaams

Nadere informatie

VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGSPROGRAMMA 2007-2011

VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGSPROGRAMMA 2007-2011 Foto: Stad Genk VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGSPROGRAMMA 2007-2011 Resultatenrapport Resultaten van het onderzoek bij jongeren in Genk-Zuid september 2011 Foto: Stad Genk in opdracht van de Vlaamse overheid

Nadere informatie

Dessel, Mol & Retie. Uw regio, uw gezondheid, uw baby.

Dessel, Mol & Retie. Uw regio, uw gezondheid, uw baby. Uw regio, uw gezondheid, uw baby. Dessel, Mol & Retie U vindt het goed wonen in Dessel, Mol en Retie? Maar met een baby op komst stelt u zich toch soms vragen over de kwaliteit van ons milieu? Wilt u de

Nadere informatie

STADSLANDBOUW: VEILIG VOEDSEL?

STADSLANDBOUW: VEILIG VOEDSEL? STADSLANDBOUW: VEILIG VOEDSEL? Roeland SAMSON Gijs DU LAING Laboratory of Environmental and Urban Ecology (EUREC A!) roeland.samson@uantwerpen.be Structuur: Stadslandbouw Stedelijke vervuiling Stadslandbouwproducten

Nadere informatie

Het staal en deze vragenlijst zullen volgens afspraak, later bij u thuis opgehaald worden.

Het staal en deze vragenlijst zullen volgens afspraak, later bij u thuis opgehaald worden. Toestemmingsformulier tot deelname aan het onderzoek naar persistente organische stoffen (POPs) in moedermelk gecoördineerd door de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) Studie uitgevoerd in samenwerking

Nadere informatie

3xG studie. Milieu gezondheid in Dessel Mol Retie

3xG studie. Milieu gezondheid in Dessel Mol Retie 3xG studie Milieu gezondheid in Dessel Mol Retie Toelichting STORA 9 april 2013 Bert Morrens Universiteit Antwerpen Melissa Paulussen Provinciaal Instituut Hygiëne Elly Den Hond VITO Inhoud Kadering 3xG

Nadere informatie

Een gezonde baby... platform gezondheid en milieu. Ecobaby

Een gezonde baby... platform gezondheid en milieu. Ecobaby platform gezondheid en milieu Een gezonde baby... belangrijke informatie voor jonge vrouwen en mannen met kinderwens over milieuvervuiling, chemische stoffen, zwangerschap en borstvoeding Ecobaby Baby

Nadere informatie

Onderzoeksplan Gentse Kanaalzone

Onderzoeksplan Gentse Kanaalzone Onderzoeksplan Gentse Kanaalzone Steunpunt Milieu en Gezondheid 2012-2015 Inhoud Factsheet: Humane Biomonitoring Gentse Kanaalzone 2 Onderzoeksvragen 3 Doelgroep 4 Onderzoeksgebied 4 Biomerkerselectie

Nadere informatie

Bodemvervuiling. Een thema? Studiedag Bodem - 28/11/2015 Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt

Bodemvervuiling. Een thema? Studiedag Bodem - 28/11/2015 Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt Bodemvervuiling. Een thema? Studiedag Bodem - 28/11/2015 Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt Wat komt aan bod? 1. Vervuilende activiteiten 2. Onderzoeksresultaten 3. 10 tips voor de tuinier 4. Meer

Nadere informatie

Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen

Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen 1 Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen Tabel 1: Blootstellingsmerkers Cadmium ; maat voor blootstelling de laatste 3-4 maanden Nikkel Thallium ; termijn niet gekend - sigarettenrook

Nadere informatie

Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma Milieu & Gezondheid (2002-2006) Monitoring voor actie!

Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma Milieu & Gezondheid (2002-2006) Monitoring voor actie! Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma Milieu & Gezondheid (2002-2006) Monitoring voor actie! Resultaten campagne pasgeborenen(2002-2003) Rapport bestemd voor deelnemers Het Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma

Nadere informatie

Moedermelk en het milieu

Moedermelk en het milieu 10 Moedermelk en het milieu In deze brochure wordt informatie gegeven over milieuverontreinigende stoffen in moedermelk. Uit onderzoek op dit terrein blijkt telkens weer dat het geven van borstvoeding

Nadere informatie

Blootstellingsonderzoek Noorderkempen BONK

Blootstellingsonderzoek Noorderkempen BONK Resultaten Blootstellingsonderzoek Noorderkempen BONK - 18 juni 2006 - Cadmiumbesmetting is groter dan gedacht (HBvL)? Cadmiumbelasting is duidelijk gedaald dus niet groter Een hogere belasting wordt ook

Nadere informatie

Lesthema 1: Dioxinecrisis

Lesthema 1: Dioxinecrisis Lesthema 1: Dioxinecrisis In het jaar 1999 werd België opgeschrikt door een crisis in de voedselveiligheid. Er werden te hoge concentraties gevonden van dioxines in veevoeders. Veevoeders die al door kippen

Nadere informatie

Humane biomonitoring pilootstudie DEMOCOPHES Informatiebrochure

Humane biomonitoring pilootstudie DEMOCOPHES Informatiebrochure Humane biomonitoring pilootstudie DEMOCOPHES Informatiebrochure Mevrouw, Wij nodigen u uit om samen met uw kind deel te nemen aan een pilootstudie humane biomonitoring, DEMOCOPHES genaamd. DEMOCOPHES is

Nadere informatie

Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma 2007-2011: Blootstelling-effect relaties bij moeder-kind koppels en jong volwassenen

Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma 2007-2011: Blootstelling-effect relaties bij moeder-kind koppels en jong volwassenen Verspreiding: Algemeen Eindrapport Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma 2007-2011: Blootstelling-effect relaties bij moeder-kind koppels en jong volwassenen Eva Govarts 1, Liesbeth Bruckers 2, Melissa

Nadere informatie

Socio-economische ongelijkheden in gezondheid in het Vlaams Gewest

Socio-economische ongelijkheden in gezondheid in het Vlaams Gewest Socio-economische ongelijkheden in gezondheid in het Vlaams Gewest Analyse indicatoren Gezond leven Analyse van de gezondheidsenquête in opdracht van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid Door Sabine

Nadere informatie

Gezondheidseffecten van palingconsumptie

Gezondheidseffecten van palingconsumptie Gezondheidseffecten van palingconsumptie Informatiebrochure Deze brochure bevat informatie over een nieuw wetenschappelijk onderzoek, namelijk de Vissersstudie. De informatie is bedoeld voor palingconsumenten

Nadere informatie

Invloed van schadelijke stoffen in het navelstrengbloed op de verstandelijke en gedragsmatige ontwikkeling van jonge kinderen

Invloed van schadelijke stoffen in het navelstrengbloed op de verstandelijke en gedragsmatige ontwikkeling van jonge kinderen 1 of 6 Invloed van schadelijke stoffen in het navelstrengbloed op de verstandelijke en gedragsmatige ontwikkeling van jonge kinderen In de ons omringende lucht, het water en onze voeding zijn heel wat

Nadere informatie

Wie doet aan sport? Een korte analyse van sportparticipatie uit het Vlaams Tijdsbestedingsonderzoek 2013

Wie doet aan sport? Een korte analyse van sportparticipatie uit het Vlaams Tijdsbestedingsonderzoek 2013 Wie doet aan sport? Een korte analyse van sportparticipatie uit het Vlaams Tijdsbestedingsonderzoek 2013 Situering Onze maatschappij houdt ons graag een ideaalbeeld voor van een gezonde levensstijl, waarbij

Nadere informatie

Vis eten: Gezonde vis of vieze vis?

Vis eten: Gezonde vis of vieze vis? Vis eten: Gezonde vis of vieze vis? Isabelle Sioen Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidkunde Universiteit Gent Overzicht van de presentatie Gezonde aspecten van vis eten Keerzijde van de medaille: contaminanten

Nadere informatie

PERSBERICHT Stichting tegen Kanker Leuvensesteenweg 479 1030 Brussel 02/743 45 75 (communicatie)

PERSBERICHT Stichting tegen Kanker Leuvensesteenweg 479 1030 Brussel 02/743 45 75 (communicatie) Bijlagen 1. RESULTATEN ENQUÊTE DEDICATED RESEARCH OMTRENT ROOKVRIJE CAFÉS 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 2. INFORMATIEFICHE PASSIEF ROKEN Passief roken = passief ziek worden Eindelijk is het zover: vanaf 1

Nadere informatie

MIRA-T wil een antwoord geven op de vraag of we op goede weg zijn om het milieu en de natuur in Vlaanderen te beschermen:

MIRA-T wil een antwoord geven op de vraag of we op goede weg zijn om het milieu en de natuur in Vlaanderen te beschermen: Milieu & Gezondheid in het Milieurapport Vlaanderen 24 Ten geleide Het jaarlijkse milieurapport MIRA-T van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) beschrijft de ontwikkelingen in de toestand van het leefmilieu

Nadere informatie

Population Exposure to Air Pollutants in Europe PEOPLE-project in Brussel

Population Exposure to Air Pollutants in Europe PEOPLE-project in Brussel Population Exposure to Air Pollutants in Europe PEOPLE-project in Brussel Beschrijving van het project Een van de activiteiten met betrekking tot gezondheid die worden uitgevoerd in de Eenheid Emissies

Nadere informatie

Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen

Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen 1 Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen Tabel 1: Blootstellingsmerkers Vervuilende stoffen Cadmium ; maat voor laatste 3-4 maanden Lood ; maat voor laatste 3-4 maanden Mangaan ; maat

Nadere informatie

Samenvatting. Vragen over vroege blootstelling aan stoffen

Samenvatting. Vragen over vroege blootstelling aan stoffen Samenvatting Vragen over vroege blootstelling aan stoffen In onze leefomgeving komt een groot aantal stoffen voor waaraan wij dagelijks worden blootgesteld. Om gezondheidsschade zoveel mogelijk te voorkomen

Nadere informatie

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014 Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 214 Inleiding Gezondheid in de internationale HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) studie en in de Wereldgezondheidsorganisatie

Nadere informatie

het humaan biomonitoringsprogramma Rapport Verkennende analyses naar het verband tussen sociale status en milieu- en gezondheidsfactoren

het humaan biomonitoringsprogramma Rapport Verkennende analyses naar het verband tussen sociale status en milieu- en gezondheidsfactoren Steunpunt MILIEU & GEZONDHEID LUIK 4.3 ONDERZOEKSPROJECT SOCIALE ONGELIJKHEID september 2009 Het steunpunt Milieu en Gezondheid is een samenwerkingsverband tussen de Vrije Universiteit Brussel, de Universiteit

Nadere informatie

26. OPINIEPEILING INZAKE LUCHTVERVUILING IN BRUSSEL

26. OPINIEPEILING INZAKE LUCHTVERVUILING IN BRUSSEL 1.Inleiding 26. OPINIEPEILING INZAKE LUCHTVERVUILING IN BRUSSEL In het kader van de voorbereiding van het opstellen van een gewestelijk plan voor de bescherming van de luchtkwaliteit, werd in juli 1998

Nadere informatie

BIOLOG: Communicatieoefening. Biomonitoring Gentse kanaalzone. Bijlagebundel. Hans Keune en Ilse Loots

BIOLOG: Communicatieoefening. Biomonitoring Gentse kanaalzone. Bijlagebundel. Hans Keune en Ilse Loots Steunpunt MILIEU & GEZONDHEID LUIK SOCIAAL EN GEZONDHEIDSECONOMISCH ONDERZOEK December 2004 Het steunpunt Milieu en Gezondheid is een samenwerkingsverband tussen de Vrije Universiteit Brussel, de Universiteit

Nadere informatie

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden?

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? 1.Mechanistische inzichten in belang van lage dosissen 1.1Carcinogenese berust op accumulatie van mutaties 1.2 Dosis-antwoord voor

Nadere informatie

Samenvatting: Resultaten luchtkwaliteit in Genk-Zuid en omgeving. Stuurgroep Genk-Zuid 21 januari 2016

Samenvatting: Resultaten luchtkwaliteit in Genk-Zuid en omgeving. Stuurgroep Genk-Zuid 21 januari 2016 Samenvatting: Resultaten luchtkwaliteit in Genk-Zuid en omgeving. Stuurgroep Genk-Zuid 21 januari 2016 1 MEETPLAATSEN De VMM meet de luchtkwaliteit in Genk-Zuid op verschillende meetplaatsen. Tabel 1 geeft

Nadere informatie

6.7.3.1. Inleiding. Bespreking 5.3.7.3.2. pagina 1

6.7.3.1. Inleiding. Bespreking 5.3.7.3.2. pagina 1 6.7.3.1. Inleiding De positieve fysieke als psychische invloed van borstvoeding op moeder en kind is op dit ogenblik wel universeel erkend. Officiële instanties als UNICEF en de WGO raden drie à vier maand

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R VOEDING, BEWEGING EN GEWICHT K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Jeugd 2010 6 Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD

Nadere informatie

DRAAIBOEK BIOMONITORING meting van referentiewaarden in drie leeftijdsgroepen. STEUNPUNT Milieu & Gezondheid 2007-2011

DRAAIBOEK BIOMONITORING meting van referentiewaarden in drie leeftijdsgroepen. STEUNPUNT Milieu & Gezondheid 2007-2011 DRAAIBOEK BIOMONITORING meting van referentiewaarden in drie leeftijdsgroepen STEUNPUNT Milieu & Gezondheid 2007-2011 Coördinator biomonitoring: Prof. dr. Greet Schoeters Expertisecentrum Milieutoxicologie

Nadere informatie

Resultaten voor België Risicofactoren voor wiegendood Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Risicofactoren voor wiegendood Gezondheidsenquête, België, 1997 6.7.4.1. Inleiding Er werd reeds vroeger bewezen dat een prematuur respiratoir systeem een oorzaak was voor wiegendood. Het gevaar bestond vooral tijdens de slaap. Met de huidige kennis van zaken zijn

Nadere informatie

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens Informatiefolder en kinderwens Inhoudsopgave Algemeen 3 Kinderwens 3 Foliumzuur s- en ovulatietesten 5 Geneesmiddelen 6 Bostvoeding Medicatiebegeleiding Algemeen De vrouw maakt tijdens haar leven een aantal

Nadere informatie

Effecten van pesticiden

Effecten van pesticiden Effecten van pesticiden op vruchtbaarheid en zwangerschap Nel Roeleveld reproductie epidemioloog Afdeling Epidemiologie, Biostatistiek en HTA Universitair Medisch Centrum St Radboud Nijmegen Onderzoek

Nadere informatie

benzo(a)pyreen of Naam, formule, eigenschappen

benzo(a)pyreen of Naam, formule, eigenschappen 006 1 Benzo(a)pyreen Benzo(a)pyreen (BaP) is in het nieuws geweest door de werkelijke of vermeende besmetting van voedingsmiddelen zoals groenten en koffie. Het is een van de ongeveer honderd bekende polycyclische

Nadere informatie

Gezondheid & Milieu medische milieukunde

Gezondheid & Milieu medische milieukunde medische milieukunde Jasmien Pauwels Medisch milieukundige Logo Gezond+ Logo Op de agenda Logo = Lokaal gezondheidsoverleg Logo de medisch milieukundige (= MMK )? Milieugezondheidsfactoren in Vlaanderen

Nadere informatie

Humane biomonitoring Meten in de mens. Dr. Vera Nelen Provinciaal Instituut voor Hygiëne Antwerpen

Humane biomonitoring Meten in de mens. Dr. Vera Nelen Provinciaal Instituut voor Hygiëne Antwerpen Humane biomonitoring Meten in de mens Dr. Vera Nelen Provinciaal Instituut voor Hygiëne Antwerpen Inhoud Vlaamse humane biomonitoring Steunpunt milieu en gezondheid eerste generatie: resultaten Steunpunt

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie Algemeen De studie Jongeren en Gezondheid maakt deel uit van de internationale studie Health Behaviour in School-Aged Children (HBSC), uitgevoerd onder toezicht van

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Biomerkers van blootstelling. Analyse van covariabelen

Biomerkers van blootstelling. Analyse van covariabelen Biomerkers van blootstelling Analyse van covariabelen De analyse van covariabelen heeft 2 doelstellingen: 1. Significante covariabelen selecteren om na te gaan welke factoren bijdragen tot de variabiliteit

Nadere informatie

De BIM gegevens : "Lucht - Basisgegevens voor het Plan" November 2004 INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS

De BIM gegevens : Lucht - Basisgegevens voor het Plan November 2004 INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS 5. DE INTERNATIONALE OVEREENKOMSTEN EN DE GEVOLGEN ERVAN INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS DE POLLUENTEN OPGEVOLGD IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 1.Meting van de luchtkwaliteit.1.1.inleiding De internationale

Nadere informatie

Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar...

Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar... Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar... Op uw gezondheid! U bent baas over uw eigen lichaam. Gelukkig maar. Dat brengt natuurlijk een zekere verantwoordelijkheid met zich mee. Alles wat u eet en drinkt

Nadere informatie

Hierna wordt kort ingegaan op de opeenvolgende taken uitgevoerd tijdens het project.

Hierna wordt kort ingegaan op de opeenvolgende taken uitgevoerd tijdens het project. SAMENVATTING Het huidige rapport bestudeert het verband tussen gebiedsdekkende gemodelleerde atmosferische milieudata en biomonitoringsdata. Er werd uitgegaan van: (i) Individuele blootstellings- of effectmerkers

Nadere informatie

Alcoholgebruik voor, tijdens en na de zwangerschap

Alcoholgebruik voor, tijdens en na de zwangerschap Alcoholgebruik voor, tijdens en na de zwangerschap Kencijfers van de Vlaamse geboortecohorte JOnG! Karel Hoppenbrouwers Dienst Jeugdgezondheidszorg KU Leuven Inhoud van de presentatie Wat is gekend i.v.m.

Nadere informatie

Wat betekent dit voor. van omwonenden?

Wat betekent dit voor. van omwonenden? Emissies van chemische stoffen door ThermPhos Wat betekent dit voor de gezondheid van omwonenden? dr Joost van Rooij - toxicoloog joost.vanrooij@caesar-consult.nl Informatiebijeenkomst omwonenden 1 December

Nadere informatie

Het gebruik van tabak

Het gebruik van tabak Het gebruik van tabak Lydia Gisle Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 53 E-mail : lydia.gisle@iph.fgov.be

Nadere informatie

EU-wetgeving contaminanten in voedingsmiddelen. PB: Publicatieblad van de Europese Unie, zie website http://europa.eu.int/eur-lex/

EU-wetgeving contaminanten in voedingsmiddelen. PB: Publicatieblad van de Europese Unie, zie website http://europa.eu.int/eur-lex/ EU-wetgeving contaminanten in voedingsmiddelen PB: Publicatieblad van de Europese Unie, zie website http://europa.eu.int/eur-lex/ Kaderverordening Verordening (EEG) Nr. 315/93 van de Raad van 8 februari

Nadere informatie

Vaatrisico-polikliniek (behandeling van vaatziekten)

Vaatrisico-polikliniek (behandeling van vaatziekten) Vaatrisico-polikliniek (behandeling van vaatziekten) Inleiding U bent door uw behandelend arts verwezen naar de vaatrisicopolikliniek omdat u een vaatziekte heeft en/of vanwege risicofactoren voor het

Nadere informatie

Feiten. Het stadsbestuur: Too little, too late

Feiten. Het stadsbestuur: Too little, too late De school en de kinderen betalen het gelag van de nalatigheid van het stadsbestuur en ALZ. Dringend Agendapunt op de gemeenteraad. 26-6-2007 Dr. Harrie Dewitte. GVHV. Keinkesstraat, 3A, B3600 Genk. tel

Nadere informatie

EDUCATIEF PAKKET MILIEU & GEZONDHEID

EDUCATIEF PAKKET MILIEU & GEZONDHEID EDUCATIEF PAKKET MILIEU & GEZONDHEID ter ondersteuning van de BIOMONITORINGSCAMPAGNE DOELGROEP: 1ste jaar van de tweede graad (3de middelbaar) STEUNPUNT MILIEU & GEZONDHEID in samenwerking met HET PROJECT

Nadere informatie

Vogels en Dua: grootschalig onderzoek Milieu en Gezondheid

Vogels en Dua: grootschalig onderzoek Milieu en Gezondheid PERSMEDEDELING VAN HET KABINET VAN MINISTER MIEKE VOGELS VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, GEZONDHEID EN GELIJKE KANSEN en MINISTER VERA DUA VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU EN LANDBOUW 18 maart 2002 Vogels en

Nadere informatie

2. Op welke punten schieten de huidige normen tekort? Hoe zouden ze moeten veranderen om effectief te kunnen handhaven?

2. Op welke punten schieten de huidige normen tekort? Hoe zouden ze moeten veranderen om effectief te kunnen handhaven? Hasic, Emira Van: namens Postbus Onderwerp: FW: Houtrook en gezondheid GGD Bijlagen: presentatie-stookinstallaties-houtrook-en-gezondheid-1.pdf; Longfonds Verklaring Houtrook met logo.pdf Longfonds Verklaring

Nadere informatie

Sara Benoy, medisch milieukundige.

Sara Benoy, medisch milieukundige. Sara Benoy, medisch milieukundige. Gezondheidseffecten verkeer. Directe invloeden van verkeer: Luchtverontreiniging Geluidsoverlast Verkeersonveiligheid Gebrek aan beweging Indirecte gezondheidsgevolgen

Nadere informatie

Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma 2007 2011. Resultatenrapport: opvolgstudie volwassenen

Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma 2007 2011. Resultatenrapport: opvolgstudie volwassenen 1 Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma 2007 2011 Resultatenrapport: opvolgstudie volwassenen Oktober 2012 Nik Van Larebeke, Isabelle Sioen, Elly Den Hond, Vera Nelen, Els Van de Mieroop, Tim Nawrot, Liesbeth

Nadere informatie

BEREIDINGS- EN CONSUMPTIETIJD VAN MAALTIJDEN. AUTEUR Sarah BEL

BEREIDINGS- EN CONSUMPTIETIJD VAN MAALTIJDEN. AUTEUR Sarah BEL BEREIDINGS- EN CONSUMPTIETIJD VAN MAALTIJDEN AUTEUR Sarah BEL Dankwoord Dit werk kon niet worden gerealiseerd zonder de medewerking van een aantal personen. Onze bijzondere dank gaat uit naar: De deelnemers

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen PREVENTIEMAATREGELEN

Gevaarlijke stoffen PREVENTIEMAATREGELEN (ook producten met gevaarlijke eigenschappen genoemd) zijn terug te vinden in alledaagse producten zoals schoonmaakmiddelen en verf. We zijn er zo aan gewend geraakt dat we er niet meer bij stilstaan dat

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt.

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Giftig Een stof is giftig als deze

Nadere informatie

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN 1.Inleiding 14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN WATERVERONTREINIGING IN HET BRUSSELS GEWEST Het Brussels Gewest ligt voor het grootste deel in het subbekken van de Zenne. Deze waterloop en zijn

Nadere informatie

Gezondheid en Milieu in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC)

Gezondheid en Milieu in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC) Gezondheid en Milieu in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC) Gezondheid en Milieu in de BBC Situering Milieufactoren zoals fijn stof, geluid en tabaksrook hebben een belangrijke invloed

Nadere informatie

Samenvatting. Vitamine D-tekort in een multi-etnische populatie; determinanten, prevalentie en consequenties

Samenvatting. Vitamine D-tekort in een multi-etnische populatie; determinanten, prevalentie en consequenties Samenvatting Vitamine D-tekort in een multi-etnische populatie; determinanten, prevalentie en consequenties Samenvatting 116 In de huid van het menselijk lichaam wordt, bij blootstelling aan zonlicht,

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Samenvatting Dankwoord About the author

Samenvatting Dankwoord About the author Samenvatting Dankwoord About the author Samenvatting 177 Samenvatting Overgewicht en obesitas worden gedefinieerd op basis van de body mass index (BMI) (hoofdstuk 1). Deze index wordt berekend door het

Nadere informatie

In de volgende figuur is het aandeel in de stikstofdepositie van verkeer en industrie rood omcirkeld.

In de volgende figuur is het aandeel in de stikstofdepositie van verkeer en industrie rood omcirkeld. Achtergrondinformatie voor achterbanberaad milieubeleid regio Eemsdelta Het milieubeleid omvat veel onderwerpen. Teveel om in één keer allemaal te behandelen. Op basis van onze ervaringen in de regio en

Nadere informatie

CheckTeen 2011: Eet- en beweeggedrag van leerlingen in het voortgezet onderwijs in Zwolle

CheckTeen 2011: Eet- en beweeggedrag van leerlingen in het voortgezet onderwijs in Zwolle Onderzoekscentrum Preventie Overgewicht CheckTeen 2011: Eet- en beweeggedrag van leerlingen in het voortgezet onderwijs in ZWOLLE Een onderzoek naar het eet- en beweeggedrag van leerlingen van de 2 e klas

Nadere informatie

HOUTKACHELS OPEN HAARDEN EN GEZONDHEID

HOUTKACHELS OPEN HAARDEN EN GEZONDHEID HOUTKACHELS OPEN HAARDEN EN GEZONDHEID GGD IJsselland en GGD Twente Team Milieu en Gezondheid Schadelijke stoffen in de lucht Een houtkachel of open haard brengt sfeer in huis. Nadeel is dat een houtkachel

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

oinleiding 1 c oovergewicht en ernstig overgewicht (obesitas) in Nederlandd

oinleiding 1 c oovergewicht en ernstig overgewicht (obesitas) in Nederlandd oinleiding 1 c Gewichtsstijging ontstaat wanneer de energie-inneming (via de voeding) hoger is dan het energieverbruik (door lichamelijke activiteit). De laatste decennia zijn er veranderingen opgetreden

Nadere informatie

maart 2008 BENZEEN VGWM Gezondheid Veiligheid Welzijn A WAY OF LIVING Standaards voor professionals, wees alert!

maart 2008 BENZEEN VGWM Gezondheid Veiligheid Welzijn A WAY OF LIVING Standaards voor professionals, wees alert! maart 2008 VGWM A WAY OF LIVING Veiligheid Gezondheid Welzijn Milieu VGWM Standaards voor professionals, wees alert! Werk veilig of werk niet Voor werkzaamheden aan gesloten installaties en systemen zijn,

Nadere informatie

Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof. Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum

Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof. Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum Unit Medische Milieukunde, GGD Zuid Limburg, Geleen, september 2015 Seksuele Gezondheid, Infectieziekten

Nadere informatie

Vertaling van Expecting a baby

Vertaling van Expecting a baby Vertaling van Expecting a baby Verwacht u een baby? CHEMIE EN ZWANGERSCHAP ADVIES OVER CHEMIE EN ZWANGERSCHAP Alles om ons heen bevat chemicaliën. Ze helpen ons elke dag, in bijvoorbeeld de cosmetica die

Nadere informatie

Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor!

Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor! Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor! Vlaamse NME-dag Workshop Gezond Binnen 20 oktober 2009 Dieter Deplancke Nel Van lent Medisch milieukundigen bij de Logo s 1 2 Aandacht: Binnenmilieu

Nadere informatie

Mogelijke vragen van bewoners met antwoorden. Vragen over vervuiling en onderzoek:

Mogelijke vragen van bewoners met antwoorden. Vragen over vervuiling en onderzoek: Mogelijke vragen van bewoners met antwoorden Vragen over vervuiling en onderzoek: Vraag Wat is DDT? Waar wordt het voor gebruikt? Hoe komt DDT in de grond rondom de woonhuizen? Hoe komt DDT in het park?

Nadere informatie

2. Gewicht en lengte van de (aanstaande) moeder Gewicht:. kg Lengte: cm Gewicht en lengte worden gebruikt om de Body Mass Index (BMI) te berekenen.

2. Gewicht en lengte van de (aanstaande) moeder Gewicht:. kg Lengte: cm Gewicht en lengte worden gebruikt om de Body Mass Index (BMI) te berekenen. 1. Kunt u vragen voor de vader beantwoorden?, vader aanwezig, vader niet aanwezig 2. Gewicht en lengte van de (aanstaande) moeder Gewicht:. kg Lengte: cm Gewicht en lengte worden gebruikt om de Body Mass

Nadere informatie

Gezondheidsbeleving bij Jongeren in Limburg

Gezondheidsbeleving bij Jongeren in Limburg Gezondheidsbeleving bij Jongeren in Limburg Enkele resultaten uit het Euregionaal jongerenonderzoek 08 rond welbevinden en zelfdoding bij Limburgse jongeren 3de en 5de jaar GSO/2de tot 5de jaar BuSO Ellen

Nadere informatie

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen Ouderenmonitor 2011 Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen De Ouderenmonitor is een onderzoek naar de lichamelijke, sociale en geestelijke

Nadere informatie

De fysiologische basis van de melkproductie. Anita Badart, diëtist / lactatiekundige IBCLC

De fysiologische basis van de melkproductie. Anita Badart, diëtist / lactatiekundige IBCLC De fysiologische basis van de melkproductie Anita Badart, diëtist / lactatiekundige IBCLC De fysiologische basis van de melkproductie Moedermelk; hoe? Moedermelk; hoeveel? Moedermelk; samenstelling? Aandachtspunten

Nadere informatie

gezond zwanger met vitamines en mineralen

gezond zwanger met vitamines en mineralen gezond zwanger met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen zijn voedingsstoffen

Nadere informatie

12-11-2012. De fysiologische basis van de melkproductie. De fysiologische basis van de melkproductie. Hormonen tijdens lactatie

12-11-2012. De fysiologische basis van de melkproductie. De fysiologische basis van de melkproductie. Hormonen tijdens lactatie De fysiologische basis van de melkproductie Anita Badart, diëtist / lactatiekundige IBCLC Moedermelk; Aandachtspunten hoe? hoeveel? samenstelling? De fysiologische basis van de melkproductie Lactose Vetten

Nadere informatie

Symposium Chemische Contaminanten Dioxines

Symposium Chemische Contaminanten Dioxines Eurofins Food Testing Netherlands Symposium Chemische Contaminanten Dioxines Bunnik, 15 september 2015 16/09/2015 www.eurofins.com 16/09/2015 Eurofins Food - Passie voor Kwaliteit 2 Agenda Dioxines achtergrond,

Nadere informatie

6.7.1. Ongelijkheden in gezondheidstoestand, levensstijl en preventie

6.7.1. Ongelijkheden in gezondheidstoestand, levensstijl en preventie 6.7. Ongelijkheid in Gezondheid 6.7.1. 6.7.1.1. Samenvatting 6.7.1.1.1 Gezondheidsstatus De perceptie van de eigen gezondheid vertoont een negatieve samenhang met het opleidingsniveau: bij personen zonder

Nadere informatie

In meer dan 85 % van de onderzochte slaap- of woonkamers worden de richtwaarden voor formaldehyde en benzeen voor binnenlucht overschreden.

In meer dan 85 % van de onderzochte slaap- of woonkamers worden de richtwaarden voor formaldehyde en benzeen voor binnenlucht overschreden. Hoofdlijnen Op enkele aandachtsgebieden na, worden in de buitenlucht alle officiële normen voor zware metalen gehaald. De aanwezigheid van dioxines daalt, die van PAK s fluctueert, op specifieke locaties

Nadere informatie

Tabak, cannabis en harddrugs

Tabak, cannabis en harddrugs JONGERENPEILING 0 ZUID-HOLLAND NOORD De jongerenpeiling heeft als doel om periodiek op systematische wijze ontwikkelingen in gezondheid en gewoonten van jongeren in kaart te brengen. Dit is het eerste

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

Een overkapte Ring staat borg voor een gezond Borgerhout. Prof. Dr. Dirk Avonts. Universiteit Gent. Dirk.Avonts@ugent.be. 2 mei 2012.

Een overkapte Ring staat borg voor een gezond Borgerhout. Prof. Dr. Dirk Avonts. Universiteit Gent. Dirk.Avonts@ugent.be. 2 mei 2012. Een overkapte Ring staat borg voor een gezond Borgerhout. Prof. Dr. Dirk Avonts. Universiteit Gent. Dirk.Avonts@ugent.be. 2 mei 2012. VERKEER LAWAAI AFSTAND TOT VERKEERSAS LUCHT- VERVUILING AFNAME GROENE

Nadere informatie

Ventileren en verluchten. Woon gezond, geef lucht aan je huis! Ventileer 24 uur op 24 en verlucht aanvullend Tips voor gezonde binnenlucht

Ventileren en verluchten. Woon gezond, geef lucht aan je huis! Ventileer 24 uur op 24 en verlucht aanvullend Tips voor gezonde binnenlucht Ventileren en verluchten Woon gezond, geef lucht aan je huis! Ventileer 24 uur op 24 en verlucht aanvullend Tips voor gezonde binnenlucht 1 Waarom ventileren en verluchten? Binnen is de lucht meestal slechter

Nadere informatie

HOUTSTOF EN UW GEZONDHEID ALGEMEEN

HOUTSTOF EN UW GEZONDHEID ALGEMEEN HOUTSTOF EN UW GEZONDHEID ALGEMEEN Bij de bewerking van hout komt bijna onvermijdelijk houtstof vrij. Blootstelling aan houtstof, met name inademing, brengt risico's voor de gezondheid met zich mee. Houtstof

Nadere informatie