Hormoon verstorende stoffen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hormoon verstorende stoffen"

Transcriptie

1 Hormoon verstorende stoffen Dr. Vera Nelen, Directeur PIH Antwerpen Woordvoerder Steunpunt milieu en gezondheid 1-10/20/2014

2 Inhoud Wat zijn hormonen, Waarom zijn ze belangrijk Hormoonverstorende stoffen, Welke impact hebben ze Stand van het onderzoek onderzoek 2-10/20/2014

3 Wat zijn hormonen? Waarom belangrijk? 3-10/20/2014

4 Hormoon = boodschapper/signaalstof Chemische stof Aangemaakt in de klieren Getransporteerd door het bloed Effect op afstand : beïnvloedt de activiteit van andere cellen 4-10/20/2014

5 Hoe werken ze Binding op een receptor Sleutel die past in een slot: zeer specifieke actie 5-10/20/2014

6 Waar komen hormonen vandaan Uit de klieren! Hersenen Hypophyse: 9 hormonen: oa groeihormoon Hypothalamus: stuurt hypophyse aan Bijnieren: cortisone Schildklier: schildklierhormoon Bijschildklieren: bijschildklierhormoon Pancreas: insuline Geslachtorganen: oestrogeen, progesteron, testosteron 6-10/20/2014

7 Hormoon = regelaar Regelen belangrijke lichaamsprocessen: Puberteit menopauze : regelen vruchtbaarheid (oestrogeen, progesteron, testosteron) Groei en ontwikkeling: groeihormoon Snelheid stofwisseling: schildklierhormoon Suikertoevoer: insuline Kalktoevoer: bijschildklierhormoon Weerstand van het lichaam: stress, immuniteit (cortisone) Slaap, stemming (melatonine, adrenaline) Typisch = fijne regeling zodat alles juist goed verloopt evenwicht balans 7-10/20/2014

8 Hormoonverstorende stoffen (endocrine disrupting chemicals = EDCs) 8-10/20/2014

9 Gebromeerde vlamvertragers Organotin PCBs Dioxines Cadmium Lood Arseen Ftalaten Bisfenol A Verbranding PAKs POPs De-icing benzotriazole Fytooestrogenen Geurstoffen Galaxolide Tonalide Dieselroet UV filters Insecticiden HCB, DDT Pyrethroiden Organochloor organophosfor Musks Perfluors Triclosan 9-10/20/2014

10 Waar zitten EDCs in? Industrie, verbranding, pesticiden Maar ook: Verpakkingsmateriaal van voeding Plastics Elektronica Textiel Cosmetica, verzorgingsproducten 10-10/20/2014

11 Hoe worden we blootgesteld Voeding - opeten Voeding: pesticideresten, vlees, vis, groenten Verpakking: Drankbekers, Blik, Plastic voedselcontainers Kookgerei Tandpasta Stof (kinderen!! 3,2x meer dan hun moeders) Inademen Outdoor Lucht (industrie, verbranding, pesticiden) Indoor: Luchtverfrissers, haarsprays, deodorants, elektronica Aanraken Cosmetica, verzorgingsproducten, zeep Textiel 11-10/20/2014

12 Hoe werken ze? Via receptor: Imiteren de sleutel Blokkeren het slot Via aanmaak afbraak Invloed op aanmaak of afbraak van natuurlijke hormonen Via transporteiwitten Binden op hormoon-transporteiwitten met invloed op bloedgehalte 12-10/20/2014

13 Hormoonverstorende stoffen UIT BALANS Stoornis van Ontwikkeling: Groei - puberteit Fertiliteit Overgewicht diabetes Kanker Kinderen in ontwikkeling meer kwetsbaar: DUS meer gevolgen pre/postnataal 13-10/20/2014

14 Mengsels van stoffen Optellen effecten tegenwerken samenwerken Verschillend bij verschillende dosissen! 14-10/20/2014

15 Stand van het onderzoek 15-10/20/2014

16 Vlaanderen loopt mee aan de kop 16-10/20/2014

17 Verzorgingsproducten Hoeveelheid musks en ftalaten stijgt in urine bij hoger verbruik verzorgingsproducten 400 MEP galaxolide Concentratie musk(galaxolide) en ftalaat (MEP) Hoog Gemiddeld Laag 20/10/ , VITO NV

18 Tijdstrends Voorbeeld tijdstrends PCB s in Vlaanderen 350 moedermelk bloed Menen Exponentieel (moedermelk) Exponentieel (bloed) R² = 0, R² = 0,

19 Pesticiden en hun effecten op puberteit HCB hexachloor benzeen Later eerste maandstonden Vroeger volwassen testosteron Vroeger schaamhaar jongens DDE afbraakproduct DDT OPP organophosfor pesticiden Later borstontwikkeling Later volwassen testosteron Latere genitale ontwikkeling 19-10/20/2014

20 Hormoonverstoorders en effecten op de schildklier Schildklierhormonen HCB (hexachloorbenzeen) DDE (afbraakproduct DDT) DCP (dichlorophenol) 20-10/20/2014

21 Effecten op de ontwikkeling Neurologische ontwikkeling jongeren 14-15j PCB s Taal en Gedrag kinderen 3j Gebromeerde vlamvertragers Neurologische ontwikkeling jongeren: reactietijd 21-10/20/2014

22 Effecten Ontwikkeling geslachtsorganen: vb niet ingedaalde teelbal, eerste maandstonden, beharing, borstontwikkeling bij meisjes Fertiliteit: Lage sperma kwaliteit Zwangerschap: prematuriteit, laag geboortegewicht Hersen ontwikkeling: cognitieve problemen: gedrag, taal, reactietijd Kanker: borst, prostaat, teelbal, lymfe, Obesitas en diabetes Veel van deze aandoeningen nemen toe in Europa 22-10/20/2014

23 Goed nieuws Dalende trends voor een aantal hormoonverstoorders PCBs DDE HCB Lood Vlaanderen investeert in onderzoek voor beleidsondersteuning Slecht nieuws Voor een aantal stoffen geen dalingen Cadmium Meetbare lichaamsgehalten bij jongeren in Vlaanderen verzorgingsproducten, cosmetica, Verpakkingsmaterialen Meetbare gevolgen bij huidige lichaamsgehalten 23-10/20/2014

24 Dank voor uw aandacht! PIH Departement leefmilieu Kronenburgstraat 45, 2000 Antwerp, Belgium T

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde metingen

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde metingen Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde metingen Polluent Lood Cadmium Mangaan Koper Thallium - loodhoudende verf - loden drinkwaterleidingen - ferro en non ferro

Nadere informatie

VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGS- PROGRAMMA

VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGS- PROGRAMMA VLAAMS HUMAAN BIOMONITORINGS- PROGRAMMA GROEPSRESULTATEN Vlaamse referentiepopulatie 2007-2011 Het Steunpunt Milieu en Gezondheid onderzocht in opdracht van de Vlaamse overheid de aanwezigheid van vervuilende

Nadere informatie

Humane biomonitoring Genk-Zuid

Humane biomonitoring Genk-Zuid Humane biomonitoring Genk-Zuid Steunpunt Milieu en Gezondheid www.milieu-en-gezondheid.be Situering studie Onderzoeksteam: steunpunt Milieu en Gezondheid: consortium i.o.v. Vlaamse overheid Onderzoeksopzet:

Nadere informatie

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen Polluent Cadmium Lood Chroom Nikkel - non ferro industrie, schrootverwerkende industrie - in het verleden:

Nadere informatie

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring - Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen

Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring - Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen 1 Steunpunt Milieu en Gezondheid Humane Biomonitoring - Overzicht van uitgevoerde blootstellingsmetingen Tabel 1: Blootstellingsmerkers Polluent Wat zijn de naamste bronnen Cadmium laatste 3-4 maanden

Nadere informatie

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN?

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? Veel van de bestudeerde polluenten (o.a. PCB s, dioxines, zware metalen) kunnen hormoonverstorende effecten hebben. Daarom worden in de humane biomonitoringscampagnes

Nadere informatie

3xG studie. Milieu gezondheid in Dessel Mol Retie

3xG studie. Milieu gezondheid in Dessel Mol Retie 3xG studie Milieu gezondheid in Dessel Mol Retie Toelichting STORA 9 april 2013 Bert Morrens Universiteit Antwerpen Melissa Paulussen Provinciaal Instituut Hygiëne Elly Den Hond VITO Inhoud Kadering 3xG

Nadere informatie

Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen

Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen 1 Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen Tabel 1: Blootstellingsmerkers Vervuilende stoffen Cadmium ; maat voor laatste 3-4 maanden Lood ; maat voor laatste 3-4 maanden Mangaan ; maat

Nadere informatie

Wat een klier! Hormonen en klieren

Wat een klier! Hormonen en klieren Wat een klier! Je hebt vast wel eens over klieren gehoord. Niet het klieren zelf natuurlijk, dus het vervelend doen, maar die andere klieren: namelijk hormoonklieren. Hormonen en klieren Hormonen zijn

Nadere informatie

Regeling. Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: Zenuwstelsel.

Regeling. Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: Zenuwstelsel. Regeling Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: (1) Zenuwstelsel (2) Hormoonstelsel Verschillen in bouw en functie: bestaat uit functie

Nadere informatie

Doe de test: welke hormonen zijn uit balans?

Doe de test: welke hormonen zijn uit balans? Doe de test: welke hormonen zijn uit balans? Het moment van de waarheid is aangebroken. Gewichtsproblemen wijzen erop dat er iets niet in orde is met jouw hormonen, maar met welke hormonen gaat het precies

Nadere informatie

Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1

Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1 Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1 Inleiding Beste leerkracht, De voornaamste doelstellingen van de les over het chemische brein, zijn: De leerlingen - kunnen omschrijven wat hormonen en

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen: Samenvatting Thema 6: Regeling Basisstof 1 Zenuwstelsel regelt processen: - regelen werking spieren en klieren - verwerking van impulsen van zintuigen Zintuigcellen: - staan onder invloed van prikkels

Nadere informatie

Humane biomonitoring Genk-Zuid

Humane biomonitoring Genk-Zuid Humane biomonitoring Genk-Zuid Steunpunt Milieu en Gezondheid Infomoment stadsschouwburg Genk 29 september 2011 www.milieu-en-gezondheid.be 1 Situering studie Team: steunpunt Milieu en Gezondheid in opdracht

Nadere informatie

Webinar 4 28-05- 15. WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts. Boodschappers Eiwi?en. Wat zijn hormonen?

Webinar 4 28-05- 15. WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts. Boodschappers Eiwi?en. Wat zijn hormonen? WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts Webinar 4 Wat zijn hormonen? Voeding en hormonen Belangrijkste hormoonassen Belangrijkste neurotransmi?ers ConnecBe Wat zijn hormonen?

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 2. De intake 23 - Ernst van de klachten 24 - Het intakegesprek 25 3. Geneesmiddelen 29 - Medicijnen tegen vermoeidheid 30 4. Medisch

Nadere informatie

primaire geslachtkenmerken Geslachtskenmerken die al bij de geboorte aanwezig zijn

primaire geslachtkenmerken Geslachtskenmerken die al bij de geboorte aanwezig zijn Vragen bij paragraaf 2.2 en 2.3 Puberteit Periode waarin hormonale veranderingen zorgen voor ontwikkeling van kind tot volwassene hormonale stelsel Orgaanstelsel dat hormonen aanmaakt hormonen Signaalstofffen

Nadere informatie

Effecten van pesticiden

Effecten van pesticiden Effecten van pesticiden op vruchtbaarheid en zwangerschap Nel Roeleveld reproductie epidemioloog Afdeling Epidemiologie, Biostatistiek en HTA Universitair Medisch Centrum St Radboud Nijmegen Onderzoek

Nadere informatie

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens Informatiefolder en kinderwens Inhoudsopgave Algemeen 3 Kinderwens 3 Foliumzuur s- en ovulatietesten 5 Geneesmiddelen 6 Bostvoeding Medicatiebegeleiding Algemeen De vrouw maakt tijdens haar leven een aantal

Nadere informatie

Samenvatting. Vragen over vroege blootstelling aan stoffen

Samenvatting. Vragen over vroege blootstelling aan stoffen Samenvatting Vragen over vroege blootstelling aan stoffen In onze leefomgeving komt een groot aantal stoffen voor waaraan wij dagelijks worden blootgesteld. Om gezondheidsschade zoveel mogelijk te voorkomen

Nadere informatie

Hormonale therapie bij borstkanker

Hormonale therapie bij borstkanker Hormonale therapie bij borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Operatie, bestraling en chemotherapie zijn de meest bekende behandelmethoden bij kanker. Bij bepaalde soorten kanker

Nadere informatie

PATIËNTENINFORMATIE. ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers

PATIËNTENINFORMATIE. ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers PATIËNTENINFORMATIE ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers 2 ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers Met deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren

Nadere informatie

Wat is kwik? Waar kan je het vinden?

Wat is kwik? Waar kan je het vinden? Wat is kwik? Kwik is een metaal dat in de natuur wordt teruggevonden en dat bestaat in drie verschillende vormen (metallisch, organische en anorganisch) welke verschillende eigenschappen, toepassingen

Nadere informatie

Dessel, Mol & Retie. Uw regio, uw gezondheid, uw baby.

Dessel, Mol & Retie. Uw regio, uw gezondheid, uw baby. Uw regio, uw gezondheid, uw baby. Dessel, Mol & Retie U vindt het goed wonen in Dessel, Mol en Retie? Maar met een baby op komst stelt u zich toch soms vragen over de kwaliteit van ons milieu? Wilt u de

Nadere informatie

Herken je 3 of meer van bovenstaande symptomen, dan heb je mogelijk een tekort aan schildklierhormoon.

Herken je 3 of meer van bovenstaande symptomen, dan heb je mogelijk een tekort aan schildklierhormoon. Check je hormonen. Zijn je hormonen in balans? Doe de zelftest en check je hormoonhuishouding. Schildklierhormoon verantwoordelijk voor oa stofwisseling. Symptomen te weinig schildklierhormoon Checklist.

Nadere informatie

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden?

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? 1.Mechanistische inzichten in belang van lage dosissen 1.1Carcinogenese berust op accumulatie van mutaties 1.2 Dosis-antwoord voor

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

Humane biomonitoring Meten in de mens. Dr. Vera Nelen Provinciaal Instituut voor Hygiëne Antwerpen

Humane biomonitoring Meten in de mens. Dr. Vera Nelen Provinciaal Instituut voor Hygiëne Antwerpen Humane biomonitoring Meten in de mens Dr. Vera Nelen Provinciaal Instituut voor Hygiëne Antwerpen Inhoud Vlaamse humane biomonitoring Steunpunt milieu en gezondheid eerste generatie: resultaten Steunpunt

Nadere informatie

Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen

Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen 1 Tabel met informatie over de gemeten vervuilende stoffen Tabel 1: Blootstellingsmerkers Cadmium ; maat voor blootstelling de laatste 3-4 maanden Nikkel Thallium ; termijn niet gekend - sigarettenrook

Nadere informatie

Algemeen. Het hormoonstelsel. Soorten. Soorten. Hormoonklieren: hypofyse. Soorten 16-9-2014. Hebben invloed op:

Algemeen. Het hormoonstelsel. Soorten. Soorten. Hormoonklieren: hypofyse. Soorten 16-9-2014. Hebben invloed op: Het hormoonstelsel Lesstof Beauty Level Basics 2 Blz. 176-187 Algemeen Hebben invloed op: Lichamelijke en geestelijke processen Werken nauw samen met: Autonome zenuwstelsel Soorten 1. Hormonen/increten

Nadere informatie

Proefexamen PsBK1. Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg

Proefexamen PsBK1. Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg Proefexamen PsBK1 Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg Dit proefexamen PsBK1 bestaat uit 15 meerkeuzevragen. Het werkelijke examen PsBK1 bestaat uit 60 meerkeuzevragen. Duur van het examen PsBK1

Nadere informatie

Wie is er bang voor de overgang?

Wie is er bang voor de overgang? Wie is er bang voor de overgang? Overgangsklachten De overgang is een levensfase die voor de meeste vrouwen niet ongemerkt voorbij gaat. Er treden lichamelijke en geestelijke veranderingen op. De effecten

Nadere informatie

REGELING. 1 G o e d g e r e g e l d. 2 Z e n u w s t e l s e l

REGELING. 1 G o e d g e r e g e l d. 2 Z e n u w s t e l s e l REGELING 1 G o e d g e r e g e l d In je lichaam gebeuren veel dingen te gelijk: je haalt adem, je beweegt je spieren, je hart klopt, reservevoedsel wordt opgeslagen, enzovoort. Het zenuwstelsel en het

Nadere informatie

Biomerkers van blootstelling. Analyse van covariabelen

Biomerkers van blootstelling. Analyse van covariabelen Biomerkers van blootstelling Analyse van covariabelen De analyse van covariabelen heeft 2 doelstellingen: 1. Significante covariabelen selecteren om na te gaan welke factoren bijdragen tot de variabiliteit

Nadere informatie

MIRA-T wil een antwoord geven op de vraag of we op goede weg zijn om het milieu en de natuur in Vlaanderen te beschermen:

MIRA-T wil een antwoord geven op de vraag of we op goede weg zijn om het milieu en de natuur in Vlaanderen te beschermen: Milieu & Gezondheid in het Milieurapport Vlaanderen 24 Ten geleide Het jaarlijkse milieurapport MIRA-T van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) beschrijft de ontwikkelingen in de toestand van het leefmilieu

Nadere informatie

Aspirine Pijnstiller - Risico op sterfte tijdens geboorte - Laag geboortegewicht - Tragere motorische ontwikkeling

Aspirine Pijnstiller - Risico op sterfte tijdens geboorte - Laag geboortegewicht - Tragere motorische ontwikkeling Drugs/medicijnen Op voorschrift Invloed van teratogenen Middel Gebruik Effect Latere effecten?? Thalidomide (Softenon) Kalmeermiddel - Misvormingen van ledematen - Misvormingen van oren, hart, nieren,

Nadere informatie

Voorwoord. Voorwoord

Voorwoord. Voorwoord Voorwoord 2 Voorwoord Voorwoord Dit rapport bevat de eerste resultaten van de tweede cyclus van het Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma (2007 2011), luik referentiebiomonitoring. Dit biomonitoringsprogramma

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Groeischijf. Kraakbeen. 2. Groeispurt. Voor de geboorte 6 maanden na de geboorte

Groeischijf. Kraakbeen. 2. Groeispurt. Voor de geboorte 6 maanden na de geboorte 1. Het groeihormoon Wat is het groeihormoon? Groeihormoon is een hormoon dat gemaakt en wordt afgegeven in de hypofyse. De hypofyse is een zakvormige uitstulping onderaan de hersenen en is de centrale

Nadere informatie

Normale cyclus. Poli Gynaecologie

Normale cyclus. Poli Gynaecologie 00 Normale cyclus Poli Gynaecologie De inhoud van deze voorlichtingsfolder is samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Andere folders en brochures op het gebied

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

De 12 oorzaken van overgewicht

De 12 oorzaken van overgewicht De 12 oorzaken van overgewicht (door Jack van Dijk) Jack van Dijk is Orthomoleculiar geneeskundige en heeft jarenlange ervaring op gebied van het menselijk lichaam, natuurlijke geneeswijzen, de psyche

Nadere informatie

VLAAMS HUMAANBIOMONITORINGSPROGRAMMA 2012-2015 ANALYSES INVLOED SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS EN ETNISCHE HERKOMST RAPPORT PASGEBORENEN

VLAAMS HUMAANBIOMONITORINGSPROGRAMMA 2012-2015 ANALYSES INVLOED SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS EN ETNISCHE HERKOMST RAPPORT PASGEBORENEN VLAAMS HUMAANBIOMONITORINGSPROGRAMMA 2012-2015 ANALYSES INVLOED SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS EN ETNISCHE HERKOMST RAPPORT PASGEBORENEN Ann Colles, Bert Morrens, Liesbeth Bruckers, Greet Schoeters en Ilse

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS. Versie 1.3. Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS. Versie 1.3. Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS Versie 1.3 Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording NVOG In het kort Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Polycysteus ovarium syndroom (PCOS)

Patiënteninformatie. Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Patiënteninformatie Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Inhoudsopgave 1 Wat is PCOS 2 Definitie 3 Bij wie komt PCOS voor? 4 Onderzoek 5 Wanneer behandelen? 6 Afvallen

Nadere informatie

Jongen of meisje? Variaties in de ontwikkeling van het geslacht

Jongen of meisje? Variaties in de ontwikkeling van het geslacht Jongen of meisje? Variaties in de ontwikkeling van het geslacht Inleiding Bij de geboorte van een kind kan het geslacht onduidelijk zijn, waardoor de arts niet direct kan vaststellen of de baby een jongen

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Humane biomonitoring pilootstudie DEMOCOPHES Informatiebrochure

Humane biomonitoring pilootstudie DEMOCOPHES Informatiebrochure Humane biomonitoring pilootstudie DEMOCOPHES Informatiebrochure Mevrouw, Wij nodigen u uit om samen met uw kind deel te nemen aan een pilootstudie humane biomonitoring, DEMOCOPHES genaamd. DEMOCOPHES is

Nadere informatie

Borstkanker en hormoontherapie

Borstkanker en hormoontherapie Chirurgie Borstkanker en hormoontherapie www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is hormoontherapie?... 3 Vrouwelijke geslachtshormonen... 3 Wanneer komt u in aanmerking voor een hormoonbehandeling?... 4

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom Delayed sleep phase syndroom Wat is het delayed sleep phase syndroom? Delayed sleep phase syndroom is een aandoening waarbij kinderen en volwassenen een slaapwaakritme hebben waarbij ze op een veel later

Nadere informatie

Autisme en ADHD D e r o l v a n z u i v e l e n g l u t e n

Autisme en ADHD D e r o l v a n z u i v e l e n g l u t e n Autisme en ADHD D e ro l v a n z u i v e l e n g l u t e n Onderwerpen 1. Epigenetica en genetica 2. Het endorfine systeem 3. Endorfine in relatie tot andere systemen 4. Exorfinen 5. De rol van exorfinen

Nadere informatie

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom)

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is PCOS? 1 De normale cyclus 1 Wat gebeurt er bij PCOS? 2 Verhoogde risico's 3 Genetica 3 Behandelmethodes

Nadere informatie

1. Wat zijn hormonen? Waarvoor zijn hormonen nodig?

1. Wat zijn hormonen? Waarvoor zijn hormonen nodig? 1. Wat zijn hormonen? Waarvoor zijn hormonen nodig? De mens is een complex organisme dat continue in verandering is. Er vinden vele processen plaats in het lichaam (bv. bloed door lichaam pompen) die beïnvloed

Nadere informatie

Extra paragraaf. Hormonen

Extra paragraaf. Hormonen Extra paragraaf Hormonen In deze extra paragraaf leer je meer over hormonen. Het gaat over de structuur van hormonen en de manier waarop ze werken. Daarnaast leer je een aantal hormoonklieren en het samenspel

Nadere informatie

Schildklierafwijkingen en zwangerschap

Schildklierafwijkingen en zwangerschap Schildklierafwijkingen en zwangerschap Inleiding U heeft een schildklieraandoening en u bent of wilt zwanger worden. In deze folder leest u hier meer over. De schildklier kan te snel werken (hyperthyreoïdie)

Nadere informatie

Een gezonde baby... platform gezondheid en milieu. Ecobaby

Een gezonde baby... platform gezondheid en milieu. Ecobaby platform gezondheid en milieu Een gezonde baby... belangrijke informatie voor jonge vrouwen en mannen met kinderwens over milieuvervuiling, chemische stoffen, zwangerschap en borstvoeding Ecobaby Baby

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 1 Inleiding 1.1 Oestrogenen en borstkanker Over de afgelopen jaren is er een toename te zien in het aantal gevallen van borstkanker in de westerse wereld. Tegenwoordig krijgt gemiddeld

Nadere informatie

De behandeling van borstkanker met Nolvadex

De behandeling van borstkanker met Nolvadex Meer informatie Voor meer informatie kunt u kijken op de internetsite www.astrazeneca.nl (onder het kopje Patiënteninformatie en vervolgens 'Kanker'). U kunt ook de brochure Borstkanker roept vragen op

Nadere informatie

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND www.licg.nl over houden van huisdieren Diabetes mellitus, oftewel

Nadere informatie

Normale cyclus. Patiënteninformatie Normale cyclus

Normale cyclus. Patiënteninformatie Normale cyclus Normale cyclus Patiënteninformatie Normale cyclus Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Wat is een normale cyclus 3 De cyclus zelf 4 Wat gebeurt er in een cyclus 5 De rol van hormonen 6 De rijping van de eiblaas

Nadere informatie

een puberteitsonderzoek De LHRH-test

een puberteitsonderzoek De LHRH-test een puberteitsonderzoek De LHRH-test Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Inleiding voor ouders 2 Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar 4 Een puberteitsonderzoek de LHRH-test 6 Tips

Nadere informatie

DIABETES IN DE WERELD EEN GROEIENDE WELVAARTSEPIDEMIE

DIABETES IN DE WERELD EEN GROEIENDE WELVAARTSEPIDEMIE DIABETES IN DE WERELD EEN GROEIENDE WELVAARTSEPIDEMIE PROGRAMMA Wat is diabetes Wat doet Diabetesvereniging Nederland Internationale contacten Diabetes in de wereld: hoe verder? stofwisseling Lichaam functioneert

Nadere informatie

33. HORMONALE STORINGEN

33. HORMONALE STORINGEN 1. Inleiding Als één probleem inzake gezondheid-milieu de aandacht van de wetenschap trekt, dan is het wel dat van de hormonale storingen. Een aantal polluenten wordt er immers van verdacht een schadelijk

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Klinefelter syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Klinefelter syndroom Klinefelter syndroom Wat is het Klinefelter syndroom? Het Klinefelter syndroom is een aandoening bij jongens die veroorzaakt wordt door het voorkomen van een of meerdere extra X-chromosomen. Hoe wordt

Nadere informatie

STEUNPUNT MILIEU EN GEZONDHEID. Achtergrondinformatie bij de metingen in bloed en urine

STEUNPUNT MILIEU EN GEZONDHEID. Achtergrondinformatie bij de metingen in bloed en urine STEUNPUNT MILIEU EN GEZONDHEID DEELSTUDIE BIJ VOLWASSENEN Achtergrondinformatie bij de metingen in bloed en urine Deze documenten geven achtergrondinformatie bij de metingen die werden uitgevoerd in bloed

Nadere informatie

uiterlijke verzorging CSPE KB 2011 minitoets bij opdracht 8

uiterlijke verzorging CSPE KB 2011 minitoets bij opdracht 8 uiterlijke verzorging CSPE KB 2011 minitoets bij opdracht 8 variant a Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen - Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1). - Geef verbeteringen aan volgens voorbeeld

Nadere informatie

Dorstproef. Afdeling Interne geneeskunde

Dorstproef. Afdeling Interne geneeskunde Dorstproef Afdeling Interne geneeskunde In deze patiënteninformatie wordt uitgelegd wat de dorstproef inhoudt en hoe deze verloopt. Er is een woordenlijst als bijlage bijgevoegd om sommige woorden te verduidelijken.

Nadere informatie

Hyperthyreoïdie Snel werkende schildklier

Hyperthyreoïdie Snel werkende schildklier Hyperthyreoïdie Snel werkende schildklier Afdeling interne geneeskunde De schildklier De schildklier maakt schildklierhormonen aan. Schildklierhormoon speelt een grote rol bij de stofwisseling in alle

Nadere informatie

ST. ANTONIUS VRUCHTBAARHEIDSCENTRUM. Zwanger worden en overgewicht

ST. ANTONIUS VRUCHTBAARHEIDSCENTRUM. Zwanger worden en overgewicht ST. ANTONIUS VRUCHTBAARHEIDSCENTRUM Zwanger worden en overgewicht Zwanger worden en overgewicht U bezoekt op dit moment het St. Antonius Vruchtbaarheidscentrum. Uw arts heeft u geadviseerd om gewicht te

Nadere informatie

Normale cyclus. Gynaecologie

Normale cyclus. Gynaecologie Normale cyclus Gynaecologie Inhoudsopgave In het kort 4 Wat is een normale cyclus? 4 Wat gebeurt er in een cyclus? 5 De rol van hormonen 5 De fasen van een cyclus 6 De rijping van de eiblaas (folliculaire

Nadere informatie

Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex

Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex Uw arts heeft u Zoladex voorgeschreven. Zoladex kan worden toegepast bij vrouwen met borstkanker bij wie sprake is van uitzaaiingen. In deze

Nadere informatie

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname.

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. CHAPTER Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. De rol van GLP-1, van fysiologie tot farmacotherapie DUTCH SUMMARY Het aantal

Nadere informatie

normale cyclus patiënteninformatie

normale cyclus patiënteninformatie patiënteninformatie normale cyclus Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase rijpt er elke maand in de eierstok een eiblaas waarin een eicel groeit. Als de eiblaas rijp is en openbarst komt de eicel vrij

Nadere informatie

normale cyclus patiënteninformatie Inleiding Wat is een normale cyclus

normale cyclus patiënteninformatie Inleiding Wat is een normale cyclus patiënteninformatie normale cyclus Inleiding Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase rijpt er elke maand in de eierstok een eiblaas waarin een eicel groeit. Als de eiblaas rijp is en openbarst komt de

Nadere informatie

Schadelijke chemicaliën in de producten die u koopt? Het recht op informatie!

Schadelijke chemicaliën in de producten die u koopt? Het recht op informatie! Schadelijke chemicaliën in de producten die u koopt? Het recht op informatie! Schadelijke stoffen: wat heeft u ermee te maken? Sinds enige tijd komt er meer wetenschappelijk bewijs dat de blootstelling

Nadere informatie

Hormoontherapie bij borstkanker

Hormoontherapie bij borstkanker Hormoontherapie bij borstkanker Inleiding Uw arts heeft u aan de hand van de Patiëntenbrief uitgelegd, waarom u in aanmerking komt voor een hormoontherapie. In de Patiëntenbrief staan alle gegevens van

Nadere informatie

GIFSPOREN IN BLOED DE FEITEN

GIFSPOREN IN BLOED DE FEITEN GIFSPOREN IN BLOED DE FEITEN GIFSPOREN DE FEITEN IN BLOED INHOUD INTRODUCTIE 5 ZIT ER OOK GIF IN MIJN BLOED? 6 Deelnemers bloedonderzoek DE BLOEDMONSTERS & DE STOFFEN 9 De resultaten van het bloedonderzoek

Nadere informatie

Vertaling van Expecting a baby

Vertaling van Expecting a baby Vertaling van Expecting a baby Verwacht u een baby? CHEMIE EN ZWANGERSCHAP ADVIES OVER CHEMIE EN ZWANGERSCHAP Alles om ons heen bevat chemicaliën. Ze helpen ons elke dag, in bijvoorbeeld de cosmetica die

Nadere informatie

Onderzoeksplan Gentse Kanaalzone

Onderzoeksplan Gentse Kanaalzone Onderzoeksplan Gentse Kanaalzone Steunpunt Milieu en Gezondheid 2012-2015 Inhoud Factsheet: Humane Biomonitoring Gentse Kanaalzone 2 Onderzoeksvragen 3 Doelgroep 4 Onderzoeksgebied 4 Biomerkerselectie

Nadere informatie

Vis eten: Gezonde vis of vieze vis?

Vis eten: Gezonde vis of vieze vis? Vis eten: Gezonde vis of vieze vis? Isabelle Sioen Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidkunde Universiteit Gent Overzicht van de presentatie Gezonde aspecten van vis eten Keerzijde van de medaille: contaminanten

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. PCOS (polycysteus ovariumsyndroom)

Informatie voor patiënten. PCOS (polycysteus ovariumsyndroom) Informatie voor patiënten PCOS (polycysteus ovariumsyndroom) z PCOS is de afkorting van polycysteus ovariumsyndroom. Letterlijk betekent dit dat er meerdere (poly) vochtblaasjes (cysten) in de eierstok

Nadere informatie

Vos&de Kruif2015. Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater

Vos&de Kruif2015. Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater Vos&de Kruif2015 Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater Geen belangen Vos&de Kruif2015 Van menarche tot menopauze: hormonen en neurotransmitters Psychiatrische klachten rondom menstruatie,

Nadere informatie

Voortplantingshormonen

Voortplantingshormonen Voortplantingshormonen De menstruatiecyclus bij de mens is een gebeurtenis waarbij verschillende processen tegelijkertijd en in onderlinge afhankelijkheid plaats vinden. De aanvang, het voortduren en het

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt.

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Giftig Een stof is giftig als deze

Nadere informatie

NAAM : Hoe gaat het met U? zeer goed goed min of meer slecht zeer slecht. Verbetering sinds de laatste consultatie?. Klachten?

NAAM : Hoe gaat het met U? zeer goed goed min of meer slecht zeer slecht. Verbetering sinds de laatste consultatie?. Klachten? Kunt U a.u.b. deze vragenlijst invullen en meebrengen bij de volgende raadpleging Uw antwoorden zullen voor de arts nuttig zijn om U beter te helpen DATUM : NAAM : Hoe gaat het met U? zeer goed goed min

Nadere informatie

H.6 regeling. Samenvatting

H.6 regeling. Samenvatting H.6 regeling Samenvatting Zenuwstelsel Het zenuwstelsel bestaat uit: Centrale zenuwstelsel ( bestaat uit: grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam en ruggenmerg Zenuwen Functies van zenuwstelsel: Verwerken

Nadere informatie

Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma Milieu & Gezondheid (2002-2006) Monitoring voor actie!

Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma Milieu & Gezondheid (2002-2006) Monitoring voor actie! Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma Milieu & Gezondheid (2002-2006) Monitoring voor actie! Resultaten campagne pasgeborenen(2002-2003) Rapport bestemd voor deelnemers Het Vlaams Humaan Biomonitoringsprogramma

Nadere informatie

ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden?

ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden? ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden? Dr R.F.A. Weber, internist-endocrinoloog/androloog Andrologie Erasmus MC Rotterdam INLEIDING Onvruchtbaarheid kan een

Nadere informatie

Bodemvervuiling. Een thema? Studiedag Bodem - 28/11/2015 Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt

Bodemvervuiling. Een thema? Studiedag Bodem - 28/11/2015 Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt Bodemvervuiling. Een thema? Studiedag Bodem - 28/11/2015 Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt Wat komt aan bod? 1. Vervuilende activiteiten 2. Onderzoeksresultaten 3. 10 tips voor de tuinier 4. Meer

Nadere informatie

De oplossing van de natuur: organische colloïdale mineralen. Het lichaam heeft meer dan 90 voedingsstoffen nodig opdat ze dagelijks optimaal werkt:

De oplossing van de natuur: organische colloïdale mineralen. Het lichaam heeft meer dan 90 voedingsstoffen nodig opdat ze dagelijks optimaal werkt: Hebt u uw energie verloren? Wij kunnen u helpen deze terug te vinden. Mineralen Wat is de voedingswaarde van ons voedsel? De mensen die altijd een hoog niveau van organische mineralen in hun dieet hebben,

Nadere informatie

Zwangerschap, reproductietoxicologie en preconceptieconsult

Zwangerschap, reproductietoxicologie en preconceptieconsult Zwangerschap, reproductietoxicologie en preconceptieconsult Dr. Teus Brand Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Zwangerschapscomplicaties beïnvloed door werkgebonden factoren Miskraam

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes Afdeling Diëtetiek Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes Inleiding Zwangerschapsdiabetes (diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes die tijdens de zwangerschap ontstaat en meestal na de bevalling

Nadere informatie

De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun

De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun De overgang De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun h veertigste en zestigste jaar: de gemiddelde leeftijd is 51 jaar. De laatste menstruatie wordt ook wel menopauze of overgang

Nadere informatie

Module Voeding & Gezondheid. Grip op je gezondheid met voeding

Module Voeding & Gezondheid. Grip op je gezondheid met voeding Module Voeding & Gezondheid Grip op je gezondheid met voeding Workshop 4 Workshop 4: Met voeding ons immuunsysteem versterken. De invloed van voeding op hormonen en onze geestelijke gezondheid. Hoe werkt

Nadere informatie

Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Andriol Testocaps, capsules 40 mg. testosteronundecanoaat

Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Andriol Testocaps, capsules 40 mg. testosteronundecanoaat Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Andriol Testocaps, capsules 40 mg testosteronundecanoaat Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Euthyrox 25/50/75/100/125/150/175/200, tabletten 25/50/75/100/125/150/175/200 microgram

Euthyrox 25/50/75/100/125/150/175/200, tabletten 25/50/75/100/125/150/175/200 microgram EUTHYROX bijsluiter 11-09-2002 blz. 1 / 5 Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter, het kan nodig zijn om deze nogmaals door te

Nadere informatie

Hypothyreoïdie Traag werkende schildklier

Hypothyreoïdie Traag werkende schildklier Hypothyreoïdie Traag werkende schildklier Afdeling interne geneeskunde De schildklier De schildklier maakt schildklierhormonen aan. Schildklierhormoon speelt een grote rol bij de stofwisseling in alle

Nadere informatie

Schildklierafwijkingen en zwangerschap

Schildklierafwijkingen en zwangerschap Schildklierafwijkingen en zwangerschap Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. De schildklier 1 Schildklierziekten 2 Onderzoek 2 Behandeling 3 Gevolgen en eventuele complicaties voor jezelf

Nadere informatie