Joint CV/heart failure research. State-of-the-art in hartfalenzorg. Actuele kenmerken van diagnostiek, therapie en begeleiding van hartfalen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Joint CV/heart failure research. State-of-the-art in hartfalenzorg. Actuele kenmerken van diagnostiek, therapie en begeleiding van hartfalen"

Transcriptie

1 State-of-the-art in hartfalenzorg Actuele kenmerken van diagnostiek, therapie en begeleiding van hartfalen Dr. G.C.M. Linssen, cardioloog Almelo Hengelo Area of people Total: 1050 hospital beds, 200 medical specialists, 11 cardiologists Joint CV/heart failure research COACH study COACH 2 BIOSTAT-CHF TRIUMPH RED-HF CIBIS 2 and 3 RACE 1, 2 and 3 1

2 Educatiemodules Hartfalen: Evidence-based practice in 2013 Doelgroepen: 1. Cardiologen, internisten, geriaters, specialisten ouderengeneeskunde, arts-assistenten: A(N)IOS 2. Hartfalenverpleegkundigen, nurse-practitionars (verpleegkundig specialisten: VS) en physician assistants (PA) 3. Huisartsen (in opleiding), verpleeghuisartsen (i.o.) 4. Klinisch chemici (in opleiding) Educatiemodules Hartfalen: Evidence-based practice in 2013 Leerdoelen: 1. Kennis en inzicht vergroten in achtergronden van het hartfalensyndroom 2. Overzicht van praktijkrichtlijnen en actuele ontwikkelingen 3. Inzicht in de rol van zorgprofessionals en multidisciplinaire team voor optimale hartfalenzorg in de eerste en de tweede lijn Educatiemodules Hartfalen: Evidence-based practice in 2013 Programma-modules: 1. Overzicht 2. Specifieke, actuele thema s 3. Diagnostiek en therapie aan de horizon 4. Preventie van hartfalen Opbouw: Nascholingsavonden Opeenvolgende e-learning modules met gerelateerde casuïstiek en toetsvragen, samengesteld door een panel van deskundigen uit de eerste en tweede lijn Geaccrediteerde nascholing 2

3 Educatiemodule Hartfalen: Evidence-based practice in 2013 Programma in regio Tilburg, Auberge t Kookhuys, Hilvarenbeek uur: Ontvangst : Actuele kenmerken van diagnostiek, therapie en begeleiding van patiënten met hartfalen Afgewisseld met dinergangen en discussie Toet(s)jes, evaluatie en afsluiting Educatiemodules Hartfalen: Evidence-based practice in 2013 Hoofdbronnen: 1. Multidisciplinaire richtlijn (MDR) Hartfalen Handboek Hartfalen (red. Meursing en Lamfers), The ESC Textbook of Cardiovascular Medicine, ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure. Eur. J. Heart Fail Focussed update of ESC Guidelines, Eur. Heart J ESC Guidelines, Eur. Heart J AHA/ACCF Guidelines, Circulation and JACC, online 5 June 2013 Websites Overzicht van aspecten van hartfalenzorg Definitie van hartfalen Epidemiologie Oorzaken en pathofysiologie De diagnose hartfalen Basale diagnostiek Aanvullende onderzoeken Therapie Leefwijzen Medicatie Revalidatie en training Devices Mechanische ondersteuning en harttransplantatie 3

4 Overzicht van aspecten van hartfalenzorg, vervolg Prognose Co-morbiditeit Hartfalenpolikliniek en multidisciplinaire aanpak Samenwerking eerste en tweede lijn Preventie van hartfalen Genetische aspecten Palliatieve zorg Inhoud van het programma Definitie van hartfalen Epidemiologie Oorzaken en pathofysiologie De diagnose hartfalen Basale diagnostiek Overzicht onderzoeken Overzicht therapie Prognose Co-morbiditeit Hartfalenpolikliniek en multidisciplinaire aanpak Samenwerking eerste en tweede lijn HARTFALEN: epidemie van de toekomst patiënten met HF (NedHS) 1-2 % van bevolking 5 % van de 65-plussers elk jaar 10 % stijging boven de 75 jaar meer vrouwen slechte prognose, 5 jaarsoverleving 45% totale zorgkosten hartfalen 400 miljoen euro 4

5 Belangrijkste oorzaken voor de toename van patiënten met hartfalen 1. Acute hartinfarct wordt beter behandeld 2. Vroegtijdige herkenning 3. Vergrijzing van de bevolking Meest voorkomende klachten 1. KORTADEMIGHEID BIJ INSPANNING 2. MOEHEID 3. VOCHT VASTHOUDEN Kortademigheid kan plots, acuut ontstaan of verergeren In huidige richtlijnen is specifieke aandacht voor Klinische, praktische indeling Objectivering van hartfalen en etiologie: ECHO! Toepassing van (NT-pro)BNP Diastolisch hartfalen (en behouden LVEF) Boezemfibrilleren: antistolling en bètablokker Co-morbiditeit, zoals COPD, nierfalen, depressie CRT(-D) en ICD indicaties Hartfalenzorgprogramma s Betekenis van vocht- en zoutbeperking Palliatieve zorg 5

6 Definitie van hartfalen Hartfalen is een complex van klachten en verschijnselen bij een structurele of functionele afwijking van het hart. Deze afwijking dient objectief te zijn vastgesteld, meestal met behulp van echocardiografie De diagnose hartfalen berust op drie pijlers: 1. Symptomen passend bij hartfalen (bijvoorbeeld verminderde inspanningstolerantie, zich veelal uitend in klachten van kortademigheid en vermoeidheid of perifeer oedeem) en 2. Onderzoeksbevindingen passend bij hartfalen (bijvoorbeeld crepiteren van de longen, verhoogde centraal veneuze druk (CVD), perifeer oedeem, vergrote lever, heffende/verbrede ictus, hartgeruis, tachycardie, tachypnoe, 3e harttoon) en 3. Objectief bewijs voor een structurele of functionele afwijking van het hart in rust. Indeling van hartfalen Nieuw ontstaan hartfalen: acuut of geleidelijk ontstaan Tijdelijk hartfalen: eenmalig of recidiverend Chronisch hartfalen: stabiel, (langzaam) progressief of acuut exacerberend 6

7 Diagnosis of heart failure The diagnosis of HF-Reduced EF requires three conditions: 1. Symptoms typical of HF 2. Signs typical of HF 3. Reduced LVEF The diagnosis of HF-Preserved EF requires four conditions: 1. Symptoms typical of HF 2. Signs typical of HF 3. Normal or only mildly reduced LVEF and LV not dilated 4. Relevant structural heart disease (LV hypertrophy/la enlargement) and/or diastolic dysfunction ESC Guidelines 2012 New York Heart Association functional classification based on severity of symptoms and physical activity ESC Guidelines 2012 Etiologie van hartfalen 1. Ischemisch: coronaire hartziekten 2. Hypertensie 3. Kleplijden 4. Cardiomyopathieën 5. Hartritme- en geleidingsstoornissen 6. Overige 7

8 Coronaire hartziekten (panel A, infarct), linker ventrikelhypertrofie en dilatatie (Panel B) Jessup, M. et M. al. N et Engl al. J Med N Engl 2003;348: J Med 2003;348: Globale pathofysiologie van hartfalen Krum H, Abraham WT. The Lancet 2009;373: Hypertensie kan leiden tot hartfalen 8

9 Interactie atriumfibrilleren (AF) en hartfalen (HF) Anter E, et al. Circulation 2009 Klassieke indeling van cardiomyopathieën 1. Gedilateerde CM 2. Hypertrofische CM 3. Restrictieve CM 4. Overige Nieuwe indeling van primaire cardiomyopathieën 1. Genetisch bepaald 2. Verworven 3. Gemengd 9

10 Overzicht diagnostiek De diagnose HARTFALEN 1. KLACHTEN 2. ONDERLIGGENDE HARTZIEKTE 3. LICHAMELIJK ONDERZOEK 4. ELECTROCARDIOGRAM: ECG 5. RONTGENFOTO 6. LAB. onderzoek 7. E C H O G R A F I E 8. INSPANNINGSTEST 10

11 Diagnostiek ECG: tekenen oud myocardinfarct, ritmestoornissen, LVH, ST-T afwijkingen passend bij ischemie X-thorax: pulmonale/intrathoracale pathologie zoals pneumonie, COPD of longmaligniteit, cardiothoracale ratio (CTR) Echocardiografie: LV-ejectiefractie, bewegingspatroon, volumina, wanddikte, kleppen, vullingsdynamiek, cardiac output Detectie van cardiale ischemie: bij verdenking op een ischemische oorzaak van hartfalen Diagnostics in all heart failure patients Echocardiography ECG LAB hematology and chemistry Class of recommendation I (level of evidence C) Chest X-ray Measurement of natriuretic peptide (BNP, NT-proBNP, or MR-proANP) should be considered to: (i)exclude alternative causes of dyspnoea (ii)obtain prognostic information Class of recommendation IIa (level of evidence C) ESC Guidelines 2012 Classes of recommendations ESC Guidelines

12 Levels of evidence ESC Guidelines 2012 Patients with suspected heart failure alternative echocardiography first (blue) or natriuretic peptide first (red) diagnostic approaches Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: (NT-pro)BNP in ESC / NVVC richtlijn 2012 Nieuw ontstaan hartfalen 1. Acuut: NT-proBNP > 300 pg/ml (35 pmol/l) BNP > 100 pg/ml (35 pmol/l) 2. Geleidelijk: NT-proBNP > 125 pg/ml (15 pmol/l) BNP > 35 pg/ml (10 pmol/l) 12

13 NT-proBNP (pmol/l) bij opname (acuut hartfalen) en in beloop NT-proBNP (pmol/l) opname 1-2 dagen 1 week 2 mndn 6 mndn 12 mndn Tijd Phenotypic definition of the HF patient Januzzi JL. JACC 2013;61:507-9 Wat is nieuw in de diagnostiek? Circulerende biomarkers in alle stadia hartfalen: (NT-pro)BNP, troponine (bij acuut HF) Beeldvorming: echo/doppler, CT, MRI, PET, SPECT, integratie Genetica, DNA-diagnostiek Personalized medicine 13

14 Biomarkers bij hartfalen 1. Brein natriuretische peptiden: BNP en NT-proBNP 2. (High sensitive) cardiale troponine (T en I) 3. In gevorderd stadium van onderzoek zijn: MR-proANP, MR-proADM, e.a. ST2, interleukines, galactine-3 Groeifactoren, GDF-15, e.a. Nierschade merkstoffen; UAE, NGAL, KIM1, e.a. BNP and NT-proBNP in cardiovascular disease Gerard C.M. Linssen Promotores Prof. dr. D.J. van Veldhuisen, Prof. dr. J.L. Hillege Prof. dr. A.A. Voors, Prof. dr. T. Jaarsma University Medical Center Groningen, The Netherlands 28 November

15 Contents Introduction BNP and NT-proBNP in patients with heart failure (HF) Direct comparison of their prognostic value Reduced versus preserved LVEF Association with atrial fibrillation (AF) and outcome Urinary excretion of NT-proBNP in HF Conclusions and implications Biomarkers in cardiovascular medicine Morrow DA, et al. Circulation 2007;115: Cardiomyocyte-stretch induces intracellular pro- BNP production, cleavage and release of BNP and NT-proBNP into the circulation Cardiomyocyte Lam CSP, et al. JACC 2007;49: Peripheral circulation 15

16 The endogenous natriuretic peptide system exerts compensatory actions Dries DL. Circulation Heart Failure 2011;4: (NT-pro)BNP als leidraad om medicatie bij hartfalen optimaal in te stellen Causes for Elevated Natriuretic Peptide Levels Cardiac Heart failure, including RV syndromes Acute coronary syndrome Heart muscle disease, including LVH Valvular heart disease Pericardial disease Atrial fibrillation Myocarditis Cardiac surgery Cardioversion Noncardiac Advancing age Anemia Renal failure Pulmonary causes: obstructive sleep apnea, severe pneumonia, pulmonary hypertension Critical illness Bacterial sepsis Severe burns Toxic-metabolic insults, including cancer chemotherapy and envenomation 16

17 Stijging van (NT-pro)BNP in de hartfalenpoli Heeft de patiënt meer klachten?.. Is er sprake van toename vullingsdrukken in het hart? Verslechtering hartfalen? Compliance? Andere oorzaken? Biological variation of BNP and NT-proBNP in patients with stable chronic heart failure during day-time N=43 22M, 21F yrs NYHA I-III Bruins S, et al. Clin Chem 2004;50: Biological variation of BNP and NT-proBNP in patients with stable chronic heart failure, week-to-week Bruins S, et al. Clin Chem 2004;50:

18 Mogelijke toepassing van (NT-pro)BNP tijdens follow-up van chronisch hartfalen Meer klachten BNP < 25% gestegen BNP 25-50% gestegen BNP > 50% gestegen Gewicht+ 2kg Geen toename Kg Gewicht + 2kg Geen toename Kg Diuretica Klinisch besluit Andere testen Diuretica Klinisch besluit Naar: Maisel A, et al. Eur. J. Heart Fail BNP and NT-proBNP in patients with heart failure (HF) 1. Direct comparison of their prognostic value 2. HF with reduced versus preserved LVEF 3. Association with atrial fibrillation (AF) and outcome BNP and NT-proBNP in heart failure METHODS Randomized, controlled study of a disease-management program in heart failure (COACH) in 17 Dutch centers 1023 patients admitted for acute HF Mean age 71 years, 38% females 50% in NYHA III or IV Mean LVEF 34% Mean egfr 56 ml/min/1.73m 2 Plasma BNP (Triage, Biosite Inc.) and NT-proBNP (Elecsys probnp, Roche) Fixed follow-up of 18 months 40% of patients reached primary endpoint (HF rehospitalization or death) Jaarsma T, et al. Arch Intern Med 2008;168;

19 COACH study in 17 centers Jaarsma T, et al. Arch Intern Med 2008;168; Multivariable adjusted probability of outcome according to the BNP and NT-proBNP level at hospital discharge, baseline (n=563) Event free Event free Hospitalization for heart failure Hospitalization for heart failure 0.8 Death 0.8 Death Probability 0.4 Probability BNP (pg/ml) NT-ProBNP (pg/ml) Linssen, Jaarsma, Hillege, Voors, van Veldhuisen. Thesis 2011 BNP and NT-proBNP: predictors of primary outcome (multivariable adjusted) Sensitivity BNP ROC area: 0.69 NT-proBNP ROC area: 0.68 Reference Specificity Linssen, Jaarsma, Hillege, Voors, van Veldhuisen. Thesis

20 Distribution of BNP in 5 LVEF groups (Total no. HF patients=615) Van Veldhuisen, Linssen, Jaarsma, van Gilst, Hoes, Tijssen, Paulus, Voors, Hillege. JACC 2013;61: Association between LVEF and BNP, and risk of primary endpoint of all-cause mortality and HF hospitalization Van Veldhuisen, Linssen, Jaarsma, van Gilst, Hoes, Tijssen, Paulus, Voors, Hillege. JACC 2013;61: BNP and primary endpoint in LVEF <40% and >40% (n=460 and 155 resp.) Van Veldhuisen, Linssen, Jaarsma, van Gilst, Hoes, Tijssen, Paulus, Voors, Hillege. JACC 2013;61:

21 Risk estimates of LVEF and outcome for levels of BNP Van Veldhuisen, Linssen, Jaarsma, van Gilst, Hoes, Tijssen, Paulus, Voors, Hillege. JACC 2013;61: Risk estimates of LVEF and outcome for levels of BNP Van Veldhuisen, Linssen, Jaarsma, van Gilst, Hoes, Tijssen, Paulus, Voors, Hillege. JACC 2013;61: Burden of atrial fibrillation in heart failure patients with preserved vs. those with reduced left ventricular ejection fraction 927 subjects, included at hospital discharge after decompensated HF Reduced LV systolic function: LVEF < 40% (HF-REF) Preserved LV systolic function: LVEF > 40% (HF-PEF) Heart rhythm on the ECG at hospital discharge: AF(AFlut) vs SR Analysis of primary endpoint at 18 months Linssen, Rienstra, Jaarsma, Voors, van Gelder, Hillege, and van Veldhuisen. Eur J Heart Fail 2011;13:

22 In HF-PEF patients: AF is associated with higher NT-proBNP levels and is independently related to death or HF hospitalization SR AF in 40% of 304 HF-PEF patients AF P logrank = Multivariable hazard ratio = 1.49 (95%CI ; P = 0.03) Linssen, Rienstra, Jaarsma, Voors, van Gelder, Hillege, and van Veldhuisen. Eur J Heart Fail 2011;13: Cardiorenal physiology in heart failure Cardiorenal physiology in heart failure PURPOSE To investigate renal handling and urinary excretion of NT-proBNP in patients with chronic heart failure Linssen, Damman, Hillege, Navis, van Veldhuisen, Voors. Circulation 2009;120:

23 Cardiorenal physiology in heart failure: urinary excretion of NT-proBNP METHODS 94 patients, stable chronic heart failure (CHF) Aged > 18 years LVEF < 45 % All patients on ACE-i and/or ARB 20 age and gender balanced, healthy control subjects Linssen, Damman, Hillege, Navis, van Veldhuisen, Voors. Circulation 2009;120:35-41 Cardiorenal physiology in heart failure: urinary excretion of NT-proBNP METHODS (cont d) In CHF patients and in control subjects: Estimated GFR (egfr) by smdrd formula Urinary NT-proBNP in 24-h urine collections In CHF patients: True glomerular filtration rate (GFR) and effective renal plasma flow (ERPF) by clearance of 125 I-iothalamate and 131 I-Hippuran Cardiorenal physiology in heart failure: urinary excretion of NT-proBNP METHODS (cont d): calculations Excretion of NT-proBNP: (urinary conc * total urinary volume) / plasma NT-proBNP Fractional NT-proBNP excretion: NT-proBNP excretion / egfr * 100% 23

24 Urinary NT-proBNP concentration in heart failure patients vs control subjects Linssen, Damman, Hillege, Navis, van Veldhuisen, Voors. Circulation 2009;120:35-41 Relationship between estimated GFR stratified according to the Kidney Disease Outcome Quality Initiative guidelines and NT-proBNP excretion in control subjects vs CHF patients Linssen, Damman, Hillege, Navis, van Veldhuisen, Voors. Circulation 2009;120:35-41 Relationship between ERPF and fractional NT-proBNP excretion in CHF patients Linssen, Damman, Hillege, Navis, van Veldhuisen, Voors. Circulation 2009;120:

25 Conclusions 1. Urinary excretion of NT-proBNP is reduced in HF, independent of GFR, but associated with renal hypoperfusion. 2. Elevated levels of NT-proBNP in HF are related not only to increased production but also to decreased renal excretion Conclusions from COACH BNP analyses 3. In heart failure, BNP and NT-proBNP are equally strong and independent predictors of death and HF rehospitalization 4. BNP levels are lower in HF patients with preserved LVEF, however for a given BNP the prognosis is similar 5. In HF-PEF: atrial fibrillation is associated with NT-proBNP and outcome Implications and perspectives 1. In HF patients with relatively preserved systolic function HF-PEF): increments of BNP/NT-proBNP and presence of AF, are biological signals of adverse outcome and warrant close surveillance in management programs. Also important for design of trials. 2. Altered cardiorenal physiology in heart failure is relevant for (future) medical therapy 3. Individualized biomarker-strategies and improving adherence to HF guidelines will be beneficial for delivery of care and outcome 25

26 Schematic representation of the cardiac myofibrillar thin filament Agewall S et al. Eur Heart J 2011;32: Cardiale troponine: diagnost. test (T en I) Gevoelige en specifieke marker myocardschade Niet specifiek voor acute coronaire syndromen Cardiale en niet-cardiale oorzaken Bij eenmalige schade stijgt troponine binnen enkele uren en blijft circa 2 weken verhoogd NB: chronische verhoging bij hart- en nierfalen Selected causes of troponin release in heart failure syndromes Januzzi J L et al. Eur Heart J 2012;33:

27 Troponin elevation in patients with heart failure: on behalf of the third Universal Definition of Myocardial Infarction Global Task Force: Heart Failure Section, 2012 Troponins should be interpreted within the context of the specific clinical presentation in which they are measured. In patients with HF, there are numerous causes for circulating troponin above the 99th percentile, including coronary and non-coronary mechanisms. Update - conclusies HF is not a single disease, per se, but a manifestation of different cardiac and non-cardiac co-morbidities; The reason and the significance of troponin concentrations in a patient with HF will depend on a number of issues: underlying cause of HF (e.g. coronary artery disease), initiating mechanism (e.g. arrhythmia), and potential amplifying mechanism(s) (e.g. renal dysfunction) European Society of Cardiology (ESC) sept Overzicht therapie 27

28 Doelen van de behandeling 1. Reduceren van mortaliteit 2. Reduceren van het risico op ziekenhuisopname voor hartfalen 3. Verminderen van klachten 4. Verhogen van de kwaliteit van leven Overzicht therapie ACUUT HARTFALEN Management of acutely decompensated heart failure 28

29 Two-Minute Assessment of Hemodynamic Profile Diagram indicating 2 2 table of hemodynamic profiles for patients presenting with heart failure. Nohria, A. et al. JAMA 2002;287: Copyright restrictions may apply. Initial assessment of patient with suspected acute heart failure Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: Algorithm for management of acute pulmonary oedema/congestion Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33:

30 Algorithm for management of acute pulmonary oedema/congestion (cont d) Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: Overzicht therapie CHRONISCH HARTFALEN Spectrum of primary targets of (chronic) heart failure therapy et al. N Engl J Med 2003;348: Jessup, M. et al. N Engl J Med 2003;348:

31 Systolisch versus diastolisch hartfalen 1.Bewezen behandelstrategieën (medicatie en devices ) bij systolisch hartfalen 2. Weinig bewezen behandelingen van diastolisch hartfalen, geadviseerd: diuretica, behandeling van hypertensie, doorgemaakt infarct behandelen volgens richtlijnen, adequate frequentiecontrole bij acuut hartfalen JACC 2012 Cumulative benefit of polypharmacy in mild to moderate systolic heart failure McMurray, J. et al. ESC Textbook of Cardiovascular Medicine 2009 Copyright restrictions may apply. 31

32 Cumulative benefit of polypharmacy (and cardiac resynchronization therapy) in severe systolic heart failure McMurray, J. et al. ESC Textbook of Cardiovascular Medicine 2009 Copyright restrictions may apply. Medicamenteuze therapie van systolisch HF Evidence based medicine: opbouwen en optimaliseren Bèta-blokker ACE-remmer (of ARB of beide) Aldosterone-antagonist Ivabradine (ESC 2012) Digoxine bij boezemfibrilleren Nitraten (i.c.m. hydralazine) i.g.v. Afrikaanse afkomst Gebruikelijk, maar niet bewezen Diuretica Calciumantagonisten Statines Antistolling Treatment options for patients with chronic systolic heart failure (NYHA II IV) Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33:

33 Treatment options for patients with chronic systolic heart failure (NYHA II IV) Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: Treatment options for patients with chronic systolic heart failure (NYHA II IV), cont d Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: Mineralocorticoid receptor antagonist (MRA) An MRA is recommended for all patients with persisting symptoms (NYHA class II IV) and an EF 35%, despite treatment with an ACE inhibitor (or an ARB if an ACE inhibitor is not tolerated) and a beta-blocker, to reduce the risk of HF hospitalization and the risk of premature death. Class I, level A RALES trial: Spironolactone, start 25 mg o.d., target mg o.d EMPHASIS-HF trial: Eplerenone, start 25 mg o.d., target 50 mg o.d. ESC Guidelines

34 Ivabradine, up to 7.5 mg b.id. (in SHIFT and Beautiful) Should be considered to reduce the risk of HF hospitalization in patients in sinus rhythm with an EF 35%, a heart rate remaining 70 b.p.m., and persisting symptoms (NYHA class II IV) despite treatment with an evidence-based dose of beta-blocker (or maximum tolerated dose below that), ACE inhibitor (or ARB), and an MRA (or ARB). Class IIa, level B May be considered to reduce the risk of HF hospitalization in patients in sinus rhythm with an EF 35% and a heart rate 70 b.p.m. who are unable to tolerate a beta-blocker. Patients should also receive an ACE inhibitor (or ARB) and an MRA (or ARB). Class IIb, level C ESC Guidelines 2012 Stages, Phenotypes and Treatment of HF 34

35 Methode - Inclusiecriteria Opname in ziekenhuis met gedecompenseerd, hartfalen, volgens diagnostische criteria ESC NT-proBNP levels bij opname min. 200 pmol/l (1700 pg/ml) PRIMA studie; primaire resultaten Mortaliteit: NT-proBNP: n=46 (26.5%) Kliniek: n=57 (33.3%) niet significant 35

36 (NT-pro)BNP geleide behandeling Kleine, heterogene studies In meta-analyse: minder sterfte en opnames Vooral bij HF ptn<75 jaar: betere instelling en therapietrouw medicatie, minder intoleranties; meer ICD/CRT; én minder co-morbiditeit dan bij ouderen Overzicht therapie HF-PEF Hartfalen met relatief behouden LVEF (>40, 45, 50%...) Previous randomized clinical trials in heart failure with preserved ejection fraction (HFpEF): Summary of the hazards ratios (95% CI) for the primary outcome measure of the large randomized placebo-controlled clinical trials in HFpEF to date. irbesartan perindopril candesartan nebivolol digoxine Redfield M M et al. Circ Heart Fail 2012;5: Copyright American Heart Association 36

37 Recommendations for controlling the ventricular rate in patients with heart failure and persistent/permanent atrial fibrillation and no evidence of acute decompensation* Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: Treatment of HFpEF Recommendations COR LOE Systolic and diastolic blood pressure should be controlled according to published clinical practice guidelines I B Diuretics should be used for relief of symptoms due to volume overload Coronary revascularization for patients with CAD in whom angina or demonstrable myocardial ischemia is present despite GDMT Management of AF according to published clinical practice guidelines for HFpEF to improve symptomatic HF Use of beta-blocking agents, ACE inhibitors, and ARBs for hypertension in HFpEF ARBs might be considered to decrease hospitalizations in HFpEF Nutritional supplementation is not recommended in HFpEF I IIa IIa IIa IIb III: No Benefit C C C C B C Geavanceerde behandeling van hartfalen Op indicatie, na aanvullend onderzoek: Percutane catheterinterventies (PCI) Chirurgie: omleidingen, hartklep... Pacemaker / defibrillator Mechanische ondersteuning Harttransplantatie 37

38 Indicaties voor ICD en CRT bij LV systolische dysfunctie en hartfalen ESC/NVVC 2012 en AHA/ACCF 2013 richtlijnen Indicaties voor ICD en CRT Algemene overwegingen: 1. Doel van de therapie bij individuele patiënt 2. Karakteristieken van de patiënt 3. Belangrijke co-morbiditeit 4. Optimale medische therapie ingesteld 5. Volgen van richtlijnen vs gemotiveerd afwijken 38

39 The elements of cardiac dyssynchrony Definities ICD: Implanteerbare Cardioverter Defibrillator (interne cardiale defibrillator) CRT: Cardiale Resynchronisatie Therapie CRT-P: CRT-D: CRT met pacemakerfunctie CRT met defibrillatorfunctie (biventriculaire ICD) Indications for CRT Therapy 39

40 Indicaties ICD bij LV systolische dysfunctie Secundaire preventie: 1. Eerder gereanimeerde hartstilstand (VT / VF) of hemodynamisch onstabiele VT of met syncope 2. LVEF < 40% 3. Optimale medische therapie ingesteld 4. Levensverwachting meer dan één jaar (met goede functionele status) Indicaties ICD bij LV systolische dysfunctie Primaire preventie ingeval van infarct: (ter sterftereductie) 1. > 40 dagen na acute fase van myocardinfarct 2. LVEF < 35% 3. NYHA functionele klasse II of III 4. Optimale medische therapie ingesteld 5. Levensverwachting meer dan één jaar (met goede functionele status) Indicaties ICD bij LV systolische dysfunctie Primaire preventie bij niet-ischemische cardiomyopathie: (ter sterftereductie) 1. LVEF < 35% 2. NYHA functionele klasse II of III 3. Optimale medische therapie ingesteld 4. Levensverwachting meer dan één jaar (met goede functionele status) 40

41 Indicaties CRT-P of CRT-D bij hartfalen Ter reductie van mortaliteit en morbiditeit: 1. NYHA functionele klasse III of IV 2. Optimale medische therapie ingesteld 3. LVEF < 35% 4. QRS-breedte > 120 msec. 5. In sinusritme 6. NYHA IV patiënten dienen ambulant te zijn 7. Ingeval CRT-D: levensverwachting > 1 jaar CRT(bij voorkeur-d) bij hartfalen NYHA II Ter reductie van morbiditeit: 1. Optimale medische therapie ingesteld 2. LVEF < 35% 3. QRS-breedte > 150 msec. 4. In sinusritme CRT(-D/P) bij hartfalen en permanent AFib Ter reductie van morbiditeit: 1. Optimale medische therapie ingesteld 2. LVEF < 35% 3. QRS-breedte > 130 msec. 4a. Na His-ablatie, pacemakerafhankelijk 4b. Trage ventrikelfrequentie en veel pacing 41

42 CRT(-D/P) en pacemaker nodig Ter reductie van morbiditeit: 1. NYHA klasse III of IV 2. Optimale medische therapie ingesteld 3. LVEF < 35% 4. QRS-breedte > 120 msec. Dient ter overweging ingeval QRS < 120 msec. Eventueel bij NYHA klasse II en QRS < 120 msec. N.B.: RV-pacing induceert dyssynchronie Prognose: multifactorieel Slechte prognose van hartfalen Demografie: hoge leeftijd, ischemie, eerdere opname, status na reanimatie Co-morbiditeit: diabetes, COPD, depressie, anemie Klinisch: hypotensie, NYHA III en IV, nierfalen, aortaklepstenose, crepiteren over longen, lage BMI, slaapapneu e.a. Electrofysiologisch: tachycardie, path. Q s, breed QRS, LVH, complexe ventriculaire aritmie, AFib, e.a. Bij inspanning: verminderd belastbaar, lage VO2-max. LAB: hoge (NT-pro)BNP, hyponatriëmie, verhoogd troponine, e.a. Beeldvorming: lage LVEF, wijde LV, hoge vullingsdrukken 42

43 Hartfalen in Europa, een recente survey EURObservational Research Programme: The Heart Failure Pilot Survey (ESC-HF Pilot) Eenvoudige risicostratificatie en medicatie rond ziekenhuisopname wegens (acuut) hartfalen Maggioni AP, et al. Eur J Heart Fail 2010;12: EURObservational Research Programme: The Heart Failure Pilot Survey (ESC-HF Pilot) Number of centres and patients stratified by (i) areas of recruitment and (ii) type of patients: inpatients with acute heart failure or outpatients with chronic heart failure. Maggioni A P et al. Eur J Heart Fail 2010;12: Published on behalf of the European Society of Cardiology. All rights reserved. The Author For permissions please (A) Stratification of in-hospital patients according to the profiles of the ESC guidelines. Maggioni A P et al. Eur J Heart Fail 2010;12: Published on behalf of the European Society of Cardiology. All rights reserved. The Author For permissions please 43

44 Rate of use of pharmacological treatments before, during hospital admission, and at discharge. Maggioni A P et al. Eur J Heart Fail 2010;12: Published on behalf of the European Society of Cardiology. All rights reserved. The Author For permissions please All-cause in-hospital mortality by the presence of risk factors (low blood pressure, advanced age, and renal dysfunction). Maggioni A P et al. Eur J Heart Fail 2010;12: Published on behalf of the European Society of Cardiology. All rights reserved. The Author For permissions please Beloop van hartfalen op individueel niveau is grillig, moeilijk voorspelbaar en wordt gekenmerkt door acute, intermitterende decompensaties, die de prognose verslechteren 44

45 Clinical course of heart failure with associated therapies Allen LA, et al. Circulation 2012 (April 17) European Society of Cardiology Criteria for Advanced Chronic Heart Failure 1. Moderate to severe symptoms of dyspnea and/or fatigue at rest or with minimal exertion (NYHA functional class III or IV) 2. Episodes of fluid retention and/or reduced cardiac output 3. Objective evidence of severe cardiac dysfunction demonstrated by at least 1 of the following: Left ventricular ejection fraction <30% Pseudonormal or restrictive mitral inflow pattern by Doppler High left and/or right ventricular filling pressures, or Elevated B-type natriuretic peptide 4. Severe impairment of functional capacity as demonstrated by either inability to exercise, 6-min walk distance <300 m, or peak oxygen uptake <12 to 14 ml/g/min 5. History of at least 1 hospitalization in the past 6 months 6. Characteristics should be present despite optimal medical therapy NYHA indicates New York Heart Association Metra et al Eur J Heart Fail. 2007;9: Transmurale zorg (ESC richtlijn) 45

De oudere patiënt met comorbiditeit

De oudere patiënt met comorbiditeit De oudere patiënt met comorbiditeit Dr. Arend Mosterd cardioloog Meander Medisch Centrum, Amersfoort Dr. Irène Oudejans klinisch geriater Elkerliek ziekenhuis, Helmond Hartfalen Prevalentie 85 plussers

Nadere informatie

Nurse Specialist in Hartfalen: What s in a name

Nurse Specialist in Hartfalen: What s in a name BWGCVN Nurse Specialist in Hartfalen: What s in a name Jan Vercammen Hartfalenverpleegkundige ZOL Genk Voorzitter Belgian Heart Failure Nurses Wat is hartfalen Definitie: The inability of the heart to

Nadere informatie

chronisch hartfalen Johan Van Cleemput, MD, PhD cardiologie UZL

chronisch hartfalen Johan Van Cleemput, MD, PhD cardiologie UZL chronisch hartfalen Johan Van Cleemput, MD, PhD cardiologie UZL echocardio 1. HFrEF versus HFpEF 2. etiologie 3. vullingstoestand HFrEF versus HFpEF (systolisch HF) HFrEF symptomen en tekens van HF + systolische

Nadere informatie

CBO RICHTLIJN. Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010. Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011

CBO RICHTLIJN. Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010. Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011 CBO RICHTLIJN HARTFALEN Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010 Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011 ESC guidelines Richtlijn is gebaseerd op de ESC Guidelines for the

Nadere informatie

Hartfalen. Duo-avonden 20-4-2015. Jaco Houtgraaf, cardioloog

Hartfalen. Duo-avonden 20-4-2015. Jaco Houtgraaf, cardioloog Hartfalen Duo-avonden 20-4-2015 Jaco Houtgraaf, cardioloog Opbouw presentatie Inleiding Wat is het? Hoe ziet het eruit? Hoe ontstaat het? Behandeling Waar op te letten? Symptomen / klachten / dieet / vocht

Nadere informatie

diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar

diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar HARTFALEN ANNO 2010 diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar http://www.nvvc.nl/richtlijnen/bestaande-richtlijnen#hoofdgroep2 nl/richtlijnen/bestaande-richtlijnen#hoofdgroep2

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient?

Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient? Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient? Arend Mosterd VITHas symposium Leusden 11 oktober 2013 VITHaS VITHaS Vereniging van Invasief Technische Hartstimulatie Specialisten Hartfalen

Nadere informatie

Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding. Louise Bellersen cardioloog Universitair Medisch Centrum St. Radboud Nijmegen

Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding. Louise Bellersen cardioloog Universitair Medisch Centrum St. Radboud Nijmegen Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding Louise Bellersen cardioloog Universitair Medisch Centrum St. Radboud Nijmegen Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding Louise Bellersen UMC

Nadere informatie

Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen. Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG

Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen. Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG Dhr. A, 48 jaar taxichauffeur s ochtends 06.20 uur acuut pijn op de borst met een zwaar gevoel in

Nadere informatie

De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt. Loes Klieverik WES 11-03-2010

De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt. Loes Klieverik WES 11-03-2010 De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt Loes Klieverik WES 11-03-2010 Wat is oud?? Definitie Hartfalen Tekortschieten van de pompwerking van het hart en veranderingen in de neurohumorale activatie

Nadere informatie

# $% &% ' ()))* +, - "./ -.. -, 0 -- % 1.! ', ', +. - % - 2 3, 4 5# 666! " %-

# $% &% ' ()))* +, - ./ -.. -, 0 -- % 1.! ', ', +. - % - 2 3, 4 5# 666!  %- !" # $%&%'()))* +,-"./-.. -,0--%1.!', ', +.-%-2 3, 4 5# 666!"%- 7 $- 1-7,8 " 7 7 %- - - 9 - -: ;())6)))

Nadere informatie

To ventilate or not to ventilate, that s the question

To ventilate or not to ventilate, that s the question To ventilate or not to ventilate, that s the question Prof Jan Bakker Afdelingshoofd Intensive Care Volwassenen jan.bakker@erasmusmc.nl VRAAG Opname op Intensive Care? JA Kan ik nog niet zeggen Doet opname

Nadere informatie

April 2016 Alexandra Kleberger, M ANP. Palliatieve zorg omtrent Hartfalen

April 2016 Alexandra Kleberger, M ANP. Palliatieve zorg omtrent Hartfalen April 2016 Alexandra Kleberger, M ANP Palliatieve zorg omtrent Hartfalen Deel I Wat is hartfalen? Oorzaken van hartfalen Symptomen Compensatiemechanismen Diagnostiek Behandeling Hartfalenpoli Vragen Deel

Nadere informatie

Rapid Access Raadpleging. Prof. dr. C. Vrints Diensthoofd cardiologie UZA

Rapid Access Raadpleging. Prof. dr. C. Vrints Diensthoofd cardiologie UZA Rapid Access Raadpleging Prof. dr. C. Vrints Diensthoofd cardiologie UZA 1 Waarom een rapid access raadpleging? Wat zal de toekomst brengen? - Vergrijzing van de bevolking aantal 65 plussers x2 aantal

Nadere informatie

Hartfalen voor de huisarts. Dr Katrien Gijsbers Cardioloog-intensivist

Hartfalen voor de huisarts. Dr Katrien Gijsbers Cardioloog-intensivist Hartfalen voor de huisarts Dr Katrien Gijsbers Cardioloog-intensivist Hartfalen voor de huisarts Hartfalen: een groeiende epidemie Duwen en trekken: 2 types hartfalen Hoe stel ik de diagnose? Behandeling

Nadere informatie

Updates in hartfalen: Epidemiologie en diagnose. Bert Vaes, MD, PhD IRSS UCL ACHG KUL

Updates in hartfalen: Epidemiologie en diagnose. Bert Vaes, MD, PhD IRSS UCL ACHG KUL Updates in hartfalen: Epidemiologie en diagnose Bert Vaes, MD, PhD IRSS UCL ACHG KUL 1. Definitie 2. Epidemiologie 3. Diagnose 4. Take home messages 1. Definitie hartfalen A - acute onset - slow onset

Nadere informatie

Hypertensie bij ouderen

Hypertensie bij ouderen Medisch Symposium: Geriatrie voor Huisartsen 01/10/2011 Hypertensie bij ouderen Em. Prof. R. Fagard Afdeling Hypertensie en Cardiovasculaire Revalidatie KU Leuven SBP and DBP (mmhg) Bloeddruk vs leeftijd

Nadere informatie

Hartfalen: kunnen we het beter doen?

Hartfalen: kunnen we het beter doen? Hartfalen: kunnen we het beter doen? Dr. Irène Oudejans, klinisch geriater 17 Maart 2015 Inhoud Wat is hartfalen? Wanneer aan hartfalen denken? Hoe stel je de diagnose? Hartfalen Onderzoek GERiatrie Wat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Samenvatting In de diagnose en prognose van hartfalen hebben B-type Natriuretisch Peptide (BNP) en N-terminaal probnp (NT-proBNP) in de afgelopen jaren hun waarde bewezen. Tegenwoordig

Nadere informatie

Behandeling na een acuut coronair syndroom

Behandeling na een acuut coronair syndroom Behandeling na een acuut coronair syndroom Een nieuwe uitdaging in de ketenzorg CVRM Nascholing Stedelijke werkgroep Amsterdam 9 en 14 juni 2010 A.L.M. Bakx, cardioloog, BovenIJ Ziekenhuis SECUNDAIRE PREVENTIE

Nadere informatie

Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio. dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG

Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio. dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG Presentatie vandaag Epidemiologie myocardinfarct Diagnostiek

Nadere informatie

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD Schrik om het hart! Center of Research on Psychology in Somatic diseases Promotoren: Peter de Jonge, PhD Johan Denollet, PhD Dr. Annelieke Roest Anxiety and Depression In Coronary Heart Disease: Annelieke

Nadere informatie

INTERACT-in-HF. Improving knowldege To Efficaciously RAise level of Contemporary Treatment in Heart Failure. A European Heart Failure Network

INTERACT-in-HF. Improving knowldege To Efficaciously RAise level of Contemporary Treatment in Heart Failure. A European Heart Failure Network INTERACT-in-HF Improving knowldege To Efficaciously RAise level of Contemporary Treatment in Heart Failure A European Heart Failure Network RECAP - Regional Care Portals InterReg IVB, e-ucare, WP2 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose. prof dr Danny Schoors

Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose. prof dr Danny Schoors Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose prof dr Danny Schoors Arteriële hypertensie Epidemiologische studies Duidelijke relatie tussen bloeddruk

Nadere informatie

Dieet bij hartfalen. Een kwestie van smaak. Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011

Dieet bij hartfalen. Een kwestie van smaak. Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011 Dieet bij hartfalen Een kwestie van smaak Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011 Wat komt aan de orde? Achtergronden bij de nieuwe Multidisciplinaire Richtlijn

Nadere informatie

Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland

Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland Martje van der Wal m.h.l.van.der.wal@umcg.nl Achtergrond Behandeling van (systolisch) hartfalen verbeterd Medicatie

Nadere informatie

Markeermeter bij Hartfalen. Toon Hermans, gespecialiseerd verpleegkundige Olga Kruit, Verpleegkundig Specialist

Markeermeter bij Hartfalen. Toon Hermans, gespecialiseerd verpleegkundige Olga Kruit, Verpleegkundig Specialist Markeermeter bij Hartfalen Toon Hermans, gespecialiseerd verpleegkundige Olga Kruit, Verpleegkundig Specialist T Presentatie Carvasc 2015 Voorstellen Toon en Olga Uitleg aanleiding ontwerp Markeermeter

Nadere informatie

Hartkloppingen plaatje Duodagen IJsselland Ziekenhuis 27-28/3/2014 J Wassing Cardioloog J Hordijk Huisarts Definitie van Hartkloppingen Is het gevoel van gewaarwording van je hartslag dat door patiënten

Nadere informatie

Let s get organized P E J va n Po l C a rd i o l o o g, R i j n l a n d zo rg g ro e p, L e i d e rd o r p

Let s get organized P E J va n Po l C a rd i o l o o g, R i j n l a n d zo rg g ro e p, L e i d e rd o r p Let s get organized PEJ van Pol Cardioloog, Rijnland zorggroep, Leiderdorp Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring

Nadere informatie

Nutritional Risk Screening (NRS 2002)

Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Bron: Kondrup, J., Rasmussen, H. H., Hamberg, O., Stanga, Z., & ad hoc ESPEN Working Group (2003). Nutritional Risk Screening (NRS 2002): a new method based on an

Nadere informatie

Hartfalen. Programma 1-11-2012. UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp

Hartfalen. Programma 1-11-2012. UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp Hartfalen UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp Programma Verschijningsvormen, epidemiologie, diagnostiek Behandeling hoofdlijnen Behandeling in relatie tot pathofysiologie Afzonderlijke middelen bij hartfalen

Nadere informatie

Anemie en transfusies bij cardiochirurgie

Anemie en transfusies bij cardiochirurgie Anemie en transfusies bij cardiochirurgie Sanquinavond, 4 Maart 2015 Leo van de Watering Sanquin Bloedvoorziening Nederland Divisie Research, CCTR Divisie Bloedbank, UTG Anemie en transfusies bij cardiochirurgie

Nadere informatie

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Indicaties voor inspannings ECG Evaluatie van patienten met pijn op de

Nadere informatie

Inhoud. Verpleegkunde Cardiologie. Symptomen. Diagnose. Verpleegkunde Cardiologie 1. Indeling New York Heart Association (NYHA)

Inhoud. Verpleegkunde Cardiologie. Symptomen. Diagnose. Verpleegkunde Cardiologie 1. Indeling New York Heart Association (NYHA) Inhoud Verpleegkunde Cardiologie Han van der Borgh Verpleegkundige aspecten bij: Angina Pectoris Acuut coronair syndroom Prinz Metal Decompensatie cordis Cardiogene shock P.C.I./STENT/ spoed CABG in perifeer

Nadere informatie

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen?

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Drs. Mariëlle AMJ van der Velden-Daamen Prof. Dr. Jan PH Hamers Prof. Dr. Hans Peter Brunner la Rocca Dr. Frans ES Tan Prof. Dr. Jos MGA

Nadere informatie

Bij patiënten met geleidelijk ontstane klachten passend bij hartfalen krijgt ongeveer 1/3 uiteindelijk de diagnose hartfalen 5.

Bij patiënten met geleidelijk ontstane klachten passend bij hartfalen krijgt ongeveer 1/3 uiteindelijk de diagnose hartfalen 5. fda approved ESC Recommendation In België komen er jaarlijks 15.643 nieuwe gevallen van hartfalen bij 4. Bij patiënten met geleidelijk ontstane klachten passend bij hartfalen krijgt ongeveer 1/3 uiteindelijk

Nadere informatie

Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis

Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis Komt iemand bij de dokter.. Heb ik hartfalen? Indeling + Definitie + Statistiek + Oorzaken + Onderzoek + Behandeling: medicatie leefregels CABG/klepoperatie

Nadere informatie

Pneumonie vaststellen bij onderzoek in verpleeghuizen

Pneumonie vaststellen bij onderzoek in verpleeghuizen Pneumonie vaststellen bij onderzoek in verpleeghuizen dr.ir. Jenny T. van der Steen VU medisch centrum, EMGO+ Instituut Afdeling Verpleeghuisgeneeskunde Definitie pneumonie bij onderzoek Definitie bepaalt

Nadere informatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek Symptomen 1:1 Ziekte Klassiek Geriatrische ziekte uiting Waarom? Ziektebeloop: Patiënten met bv. kanker, hartfalen, dementie. Lorenz KA Ann Int

Nadere informatie

Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog

Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog Patiëntendag PLN vereniging Paul van Haelst, cardioloog Antonius Ziekenhuis Sneek Erfelijke hartziekten Welke hartziekten kunnen erfelijk zijn?

Nadere informatie

Cardiomyopathie: de stand van zaken

Cardiomyopathie: de stand van zaken Cardiomyopathie: de stand van zaken Dr. Michelle Michels 29 oktober 2013 Cardiomyopathie Cardiomyopathie = ziekte van de hartspier: hartspier structureel en functioneel abnormaal in afwezigheid van oorzakelijke

Nadere informatie

TAVI (Un) limited. transcatheter aorta valve implantation. NVVC 1 April 2016. Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team

TAVI (Un) limited. transcatheter aorta valve implantation. NVVC 1 April 2016. Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team TAVI (Un) limited transcatheter aorta valve implantation NVVC 1 April 2016 Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling geen Zijn er grenzen aan

Nadere informatie

Wanneer faalt het hart? Wanneer faalt het hart? . een rondje langs de toehoorders. Hartfalen in de Middeleeuwen. Hartfalen in de loop der eeuwen

Wanneer faalt het hart? Wanneer faalt het hart? . een rondje langs de toehoorders. Hartfalen in de Middeleeuwen. Hartfalen in de loop der eeuwen Wanneer faalt het hart? 14 april 2011 Aggie H.M.M. Balk, cardioloog Thoraxcentrum,, Erasmus MC Wanneer faalt het hart?. een rondje langs de toehoorders Hartfalen in de loop der eeuwen Hartfalen in de Middeleeuwen

Nadere informatie

Polyfarmacie in de cardiologie

Polyfarmacie in de cardiologie Polyfarmacie in de cardiologie CarVasZ congres 21 november 2014 Alina Constantinescu cardioloog Indeling Casus 1: - patient met hartfalen - belangrijkste medicatieklassen - introductie medicatie in de

Nadere informatie

TELE-MONITORING en tele-begeleiding van de patiënt met hartfalen

TELE-MONITORING en tele-begeleiding van de patiënt met hartfalen TELE-MONITORING en tele-begeleiding van de patiënt met hartfalen Nationale Hartfalendag 31 october 2008 Aggie H.M.M. Balk Thoraxcentrum, Erasmus MC, Rotterdam Chronisch hartfalen: begeleiding op afstand

Nadere informatie

ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN

ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN Definitie, pathofysiologie, symptomatologie en diagnostiek Dr. Marcel Daniëls Jeroen Bosch Ziekenhuis s-hertogenbosch ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN pathofysiologie Definitie symptomatologie

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

AngsAngst bij Hartfalen

AngsAngst bij Hartfalen AngsAngst bij Hartfalen Gini van Til,verpleegkundig specialist Hartfalen polikliniek CWZ Lezing Verpleegkundig Vizier 18-6-2015 Even voorstellen: Gini van Til Verpleegkundig Specialist intensieve zorg

Nadere informatie

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io CVRM kwetsbare ouderen Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Conflict of interest: none

Conflict of interest: none Conflict of interest: none 1864-1940 NVVC Wenckebach Lecture Aggie H.M.M. Balk 31 oktober 2013 Hartfalen: de lat kan nog iets hoger, Selectie voor harttransplantatie Vullingsdrukken en de specialist Samenwerking

Nadere informatie

NT pro BNP bij hartfalen De biochemische achtergronden van de BNP bepaling CWZ 23 maart 2005

NT pro BNP bij hartfalen De biochemische achtergronden van de BNP bepaling CWZ 23 maart 2005 NT pro BNP bij hartfalen De biochemische achtergronden van de BNP bepaling CWZ 23 maart 2005 Dr. Jos WJ van der tappen, klinisch chemicus Klinisch Chemisch Laboratorium Huisartsenlaboratorium Rivierenland

Nadere informatie

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie Is Orthopedische Manuele Therapie nog Orthopedische Manuele Therapie? Zijn de huidige paradigma shifts wenselijk?

Nadere informatie

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes Nieuwe guidelines voor preventie Cardio 2013 Johan Vaes Waarom is preventie nodig? CV ziekten blijven belangrijkste doodsoorzaak Zowel mannen als vrouwen Overlijden voor 75 j is ten gevolge van CV ziekten

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Samen zorgen Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Goof Zonneveld, huisarts in Sint Pancras en kaderhuisarts HVZ Secundaire preventie Verbinding tussen 2 e en 1 e lijn NVVC-Connect

Nadere informatie

casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015

casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015 Ventrikel septum ruptuur casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015 Casus 70 jarige man RVO: post operatief na VSR correctie en triscuspidalisplastiek Dyspneu verdenking pneumonie,

Nadere informatie

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings HMG-CoA Reductase Inhibitors and safety the risk of new onset diabetes/impaired glucose metabolism Final SmPC and PL wording agreed by PhVWP December 2011 Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY

Nadere informatie

Nierarteriestenose. Nierarteriestenose. Screening op nierarteriestenose 10-2-2015. Peter W de Leeuw en Cor T Postma MUMC en Radboudumc

Nierarteriestenose. Nierarteriestenose. Screening op nierarteriestenose 10-2-2015. Peter W de Leeuw en Cor T Postma MUMC en Radboudumc Nierarteriestenose Peter W de Leeuw en Cor T Postma MUMC en Radboudumc Disclosure belangen spreker prof.dr. P.W. de Leeuw Nationaal Hypertensie Congres 6 februari 2015 (potentiële) Belangenverstrengeling

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

ACUUT CORONAIR SYNDROOM

ACUUT CORONAIR SYNDROOM ACUUT CORONAIR SYNDROOM Doelen ACS pathofysiologie begrijpen Risicofactoren voor ACS kunnen herkennen Diagnostische stappen kunnen volgen 12 februari 2015 Esther de Haan, verpleegkundig specialist cardiologie

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

VUmc Basispresentatie

VUmc Basispresentatie Samenwerking waarover? Richtlijnen en zorgstandaarden Cardiovasculair risicomanagement (zorgstandaard) Samenwerking e en e lijn Prof dr Piet ter Wee Afdeling Nefrologie Hypertensie Diabetes mellitus (zorgstandaard)

Nadere informatie

Chemotherapie en stolling

Chemotherapie en stolling Chemotherapie en stolling Therapie, preventie en risicofactoren Karen Geboes UZ Gent 4 december 2015 Avastin en longembolen: hoe behandelen en Avastin al dan niet verder? Chemotherapie en stolling: Therapie,

Nadere informatie

9 e Post-O.N.S. Meeting

9 e Post-O.N.S. Meeting 9 e Post-O.N.S. Meeting Neutropenie & Antibiotica resistentie Heleen Klein Wolterink Research verpleegkundige Medische Oncologie UMC Utrecht Schiphol introductie Neutropenie: Definitie Symptomen MASSC

Nadere informatie

Klinische les Links Hartfalen. IC/CC specialisatie Marco van Meer

Klinische les Links Hartfalen. IC/CC specialisatie Marco van Meer Klinische les Links Hartfalen IC/CC specialisatie Marco van Meer Inhoud Definitie Gradaties Oorzaken (patho)fysiologie Gevolg Diagnostiek en monitoring Therapie Er komt een man bij de dokter: Definitie

Nadere informatie

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Overzicht Casussen inspanningsgerelateerde hypertensie Achtergrond Hoe en

Nadere informatie

Hartfalen Ritmestoornissen Pacemakers. Dr. C. Kirchhof, cardioloog Rijnland ziekenhuis, Leiderdorp

Hartfalen Ritmestoornissen Pacemakers. Dr. C. Kirchhof, cardioloog Rijnland ziekenhuis, Leiderdorp Hartfalen Ritmestoornissen Pacemakers Dr. C. Kirchhof, cardioloog Rijnland ziekenhuis, Leiderdorp Hartfalen Prevalentie 1-2%: 2000:176.400 patiënten in NL 2000-2020 verwachte toename van 42,5% 5-jaars

Nadere informatie

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Nierschade: erger voorkomen.... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Inleiding Begrippen Indeling en voorkomen van chronische nierschade (CNS) Proteinurie en GFR als risicofactoren voor progressie nierschade

Nadere informatie

Comorbiditeit en oncologische zorg voor ouderen

Comorbiditeit en oncologische zorg voor ouderen Comorbiditeit en oncologische zorg voor ouderen Huub Maas, klinisch geriater TweeSteden ziekenhuis Tilburg IKZ Eindhoven Rotterdam 19-11-2008 Definities Comorbiditeit: bijkomende ziekte(n) naast de index

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Kwaliteit van Leven na Hartchirurgie

Kwaliteit van Leven na Hartchirurgie Kwaliteit van Leven na Hartchirurgie 15 april 2014 Thanasie Markou Cardio-thoracaal chirurg A.L.P. Markou Quality of life after cardiac surgery Quality of life after cardiac surgery A.L.P. Markou Kwaliteit

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Workshop hypertensie op jonge leeftijd

Workshop hypertensie op jonge leeftijd Workshop hypertensie op jonge leeftijd Monika Hollander, kaderhuisarts HVZ Bert-Jan van den Born, internist-vasc. geneeskundige, AMC Doel workshop Consensus tav diagnostiek en behandeling van jonge patienten

Nadere informatie

Duo avond 20 april 2015. Hartfalen van ziekte tot zorg, we hebben elkaar nodig

Duo avond 20 april 2015. Hartfalen van ziekte tot zorg, we hebben elkaar nodig Duo avond 20 april 2015 Hartfalen van ziekte tot zorg, we hebben elkaar nodig Doel hartfalenpolikliniek Intensieve begeleiding Instructie en begripsvorming Optitreren van medicatie Coördinatie van zorg

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 12 Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene inleiding en beschrijft de achtergronden en het doel van dit proefschrift. Met het stijgen van de leeftijd nemen de incidentie en prevalentie van hart- en vaatziekten

Nadere informatie

Dyspnoe. Duo-dagen IJsselland ziekenhuis. Jaco Houtgraaf, Cardioloog. 16 en 17 april 2015

Dyspnoe. Duo-dagen IJsselland ziekenhuis. Jaco Houtgraaf, Cardioloog. 16 en 17 april 2015 Dyspnoe Duo-dagen IJsselland ziekenhuis 16 en 17 april 2015 Jaco Houtgraaf, Cardioloog Opbouw presentatie 1. Inleiding 2. Etiologie 3. Diagnostiek 4. Casuïstiek 5. Take-home messages 25-5-2015 Voettekst

Nadere informatie

Chronische Nierschade in Nederland

Chronische Nierschade in Nederland Chronische Nierschade in Nederland Stadium GFR (ml/min/1,73m 2 ) Albuminurie > 30 mg/24 hr Prevalentie VS (%) Prevalentie Nederland (%) 1 >90 Ja 3,3 1,3 2 60-89 Ja 3,0 3,8 3 30-59 Ja/nee 4,3 5,3 4 15-29

Nadere informatie

Aortaklepkeuze: Naar optimale beslisvorming

Aortaklepkeuze: Naar optimale beslisvorming Aortaklepkeuze: Naar optimale beslisvorming Prof Dr JJM Takkenberg Afdeling Thoraxchirurgie Erasmus MC Disclosures: none Deze presentatie Aortaklepvervanging: Hoe bepalen we de beste optie voor de individuele

Nadere informatie

Hartfalen LH Takens, Cardioloog Martini Zh

Hartfalen LH Takens, Cardioloog Martini Zh Hartfalen LH Takens, Cardioloog Martini Zh Indeling Definitie Bouw hart / bloedsomloop Fysiologie normale pompfunktie Onderzoekmethoden Ziektes leidend tot en wat we zien bij hartfalen Behandeling hartfalen

Nadere informatie

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit Mariëtte de Rooij Inhoud Artrose en comorbiditeit Aangepaste oefentherapie bij comorbiditeit Resultaten pilot studie Voorbeeld Conclusie Randomized

Nadere informatie

Workshop Connect Hartfalen

Workshop Connect Hartfalen Workshop Connect Hartfalen Een goede start van Connect Hartfalen in uw regio: tips en ervaringen P E T R A VA N P O L C A R D I O LO O G P R O J EC T L E I D E R C O N N EC T H A R T FA L E N S A S K I

Nadere informatie

Quiz. Hart en Vrouw. Doel. Opzet. Juist / Onjuist? Onjuist Hart en vaatziekten als doodsoorzaak. Het herkennen van sekseverschillen in risicofactoren

Quiz. Hart en Vrouw. Doel. Opzet. Juist / Onjuist? Onjuist Hart en vaatziekten als doodsoorzaak. Het herkennen van sekseverschillen in risicofactoren Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Zie hieronder > geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Bedrijfsnamen Sponsoring Sanofi Geen Takeda Nederland BV

Nadere informatie

Hoe diagnosticeer en behandel ik acuut gedecompenseerd hartfalen (cardiogene shock) Georg Kluge, Anesthesioloog-intensivist

Hoe diagnosticeer en behandel ik acuut gedecompenseerd hartfalen (cardiogene shock) Georg Kluge, Anesthesioloog-intensivist Hoe diagnosticeer en behandel ik acuut gedecompenseerd hartfalen (cardiogene shock) Georg Kluge, Anesthesioloog-intensivist Wat is acuut gedecompenseerd hartfalen? Acuut cardiogeen longoedeem agv acute

Nadere informatie

Atriumfibrilleren, je zou er hartkloppingen van krijgen!

Atriumfibrilleren, je zou er hartkloppingen van krijgen! Atriumfibrilleren, je zou er hartkloppingen van krijgen! ATRIUMFIBRILLEREN EN ANTISTOLLING RECENTE ONTWIKKELINGEN WETENSCHAPPELIJKE BIJEENKOMST 2012 Drs. S Rutten- de Jong, cardioloog Elkerliek ziekenhuis

Nadere informatie

Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties. Haffner, NEJM 1998 UKPDS. T2DM, HbA1c, en HVZ 12-7-2011

Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties. Haffner, NEJM 1998 UKPDS. T2DM, HbA1c, en HVZ 12-7-2011 Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties Haffner, NEJM 998 microvasculaire afwijkingen nefropathie retinopathie neuropathie macrovasculaire afwijkingen coronaire hartziekten cerebrovasculaire

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

Hartcentrum Hasselt. Intensieve opvolging van patiënten met terminaal hartfalen via telemonitoring

Hartcentrum Hasselt. Intensieve opvolging van patiënten met terminaal hartfalen via telemonitoring Intensieve opvolging van patiënten met terminaal hartfalen via telemonitoring VRAAG : Heeft u ervaring met het gebruik van telemonitoring in het opvolgen chronische patiënten? HART NIEREN Vochtopstapeling

Nadere informatie

Cardiopulmonale consequen1es van neurologische aandoeningen Eva Verweij Fellow IC

Cardiopulmonale consequen1es van neurologische aandoeningen Eva Verweij Fellow IC Cardiopulmonale consequen1es van neurologische aandoeningen Eva Verweij Fellow IC N.a.v. casus van jonge vrouw met blanco VG en SAB g 1, 20.00 uur Dag 2, 00.30 uur Echo cor (fellow): LVF lijkt redelijk

Nadere informatie

Anemie, DM en CNS: hoe verder na TREAT?

Anemie, DM en CNS: hoe verder na TREAT? Anemie, DM en CNS: hoe verder na TREAT? Dr M van Buren internist-nefroloog HAGA ziekenhuis Den Haag Dr CAJM Gaillard internist-nefroloog Meander Medisch Centrum Amersfoort VU Medisch Centrum Amsterdam

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Continu ST-segment bewaking, als elke millimeter telt.

Continu ST-segment bewaking, als elke millimeter telt. Continu ST-segment bewaking, als elke millimeter telt. Een onderzoek naar de betekenis van het continu bewaken van het ST-segment bij de Acuut Coronair Syndroompatiënt op de CCU binnen het Meander MC.

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

What are we waiting for: doorlooptijden op de SEH

What are we waiting for: doorlooptijden op de SEH What are we waiting for: doorlooptijden op de SEH I.L. Vegting, N. Alam, K. Ghanes, O. Jouini, F. Mulder, M. Vreeburg, T. Biesheuvel J. van Bokhorst, P. Go, M.H.H. Kramer, G.M. Koole 2, P.W.B. Nanayakkara

Nadere informatie

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010 Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis 30 september 2010 Onderwerpen 1. Definitie 2. Prevalentie 3. Richtlijnen 4. Diagnostiek 5. Preventie nierfunctieverlies 6. Behandeling metabole complicaties 7.

Nadere informatie