Joint CV/heart failure research. State-of-the-art in hartfalenzorg. Actuele kenmerken van diagnostiek, therapie en begeleiding van hartfalen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Joint CV/heart failure research. State-of-the-art in hartfalenzorg. Actuele kenmerken van diagnostiek, therapie en begeleiding van hartfalen"

Transcriptie

1 State-of-the-art in hartfalenzorg Actuele kenmerken van diagnostiek, therapie en begeleiding van hartfalen Dr. G.C.M. Linssen, cardioloog Almelo Hengelo Area of people Total: 1050 hospital beds, 200 medical specialists, 11 cardiologists Joint CV/heart failure research COACH study COACH 2 BIOSTAT-CHF TRIUMPH RED-HF CIBIS 2 and 3 RACE 1, 2 and 3 1

2 Educatiemodules Hartfalen: Evidence-based practice in 2013 Doelgroepen: 1. Cardiologen, internisten, geriaters, specialisten ouderengeneeskunde, arts-assistenten: A(N)IOS 2. Hartfalenverpleegkundigen, nurse-practitionars (verpleegkundig specialisten: VS) en physician assistants (PA) 3. Huisartsen (in opleiding), verpleeghuisartsen (i.o.) 4. Klinisch chemici (in opleiding) Educatiemodules Hartfalen: Evidence-based practice in 2013 Leerdoelen: 1. Kennis en inzicht vergroten in achtergronden van het hartfalensyndroom 2. Overzicht van praktijkrichtlijnen en actuele ontwikkelingen 3. Inzicht in de rol van zorgprofessionals en multidisciplinaire team voor optimale hartfalenzorg in de eerste en de tweede lijn Educatiemodules Hartfalen: Evidence-based practice in 2013 Programma-modules: 1. Overzicht 2. Specifieke, actuele thema s 3. Diagnostiek en therapie aan de horizon 4. Preventie van hartfalen Opbouw: Nascholingsavonden Opeenvolgende e-learning modules met gerelateerde casuïstiek en toetsvragen, samengesteld door een panel van deskundigen uit de eerste en tweede lijn Geaccrediteerde nascholing 2

3 Educatiemodule Hartfalen: Evidence-based practice in 2013 Programma in regio Tilburg, Auberge t Kookhuys, Hilvarenbeek uur: Ontvangst : Actuele kenmerken van diagnostiek, therapie en begeleiding van patiënten met hartfalen Afgewisseld met dinergangen en discussie Toet(s)jes, evaluatie en afsluiting Educatiemodules Hartfalen: Evidence-based practice in 2013 Hoofdbronnen: 1. Multidisciplinaire richtlijn (MDR) Hartfalen Handboek Hartfalen (red. Meursing en Lamfers), The ESC Textbook of Cardiovascular Medicine, ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure. Eur. J. Heart Fail Focussed update of ESC Guidelines, Eur. Heart J ESC Guidelines, Eur. Heart J AHA/ACCF Guidelines, Circulation and JACC, online 5 June 2013 Websites Overzicht van aspecten van hartfalenzorg Definitie van hartfalen Epidemiologie Oorzaken en pathofysiologie De diagnose hartfalen Basale diagnostiek Aanvullende onderzoeken Therapie Leefwijzen Medicatie Revalidatie en training Devices Mechanische ondersteuning en harttransplantatie 3

4 Overzicht van aspecten van hartfalenzorg, vervolg Prognose Co-morbiditeit Hartfalenpolikliniek en multidisciplinaire aanpak Samenwerking eerste en tweede lijn Preventie van hartfalen Genetische aspecten Palliatieve zorg Inhoud van het programma Definitie van hartfalen Epidemiologie Oorzaken en pathofysiologie De diagnose hartfalen Basale diagnostiek Overzicht onderzoeken Overzicht therapie Prognose Co-morbiditeit Hartfalenpolikliniek en multidisciplinaire aanpak Samenwerking eerste en tweede lijn HARTFALEN: epidemie van de toekomst patiënten met HF (NedHS) 1-2 % van bevolking 5 % van de 65-plussers elk jaar 10 % stijging boven de 75 jaar meer vrouwen slechte prognose, 5 jaarsoverleving 45% totale zorgkosten hartfalen 400 miljoen euro 4

5 Belangrijkste oorzaken voor de toename van patiënten met hartfalen 1. Acute hartinfarct wordt beter behandeld 2. Vroegtijdige herkenning 3. Vergrijzing van de bevolking Meest voorkomende klachten 1. KORTADEMIGHEID BIJ INSPANNING 2. MOEHEID 3. VOCHT VASTHOUDEN Kortademigheid kan plots, acuut ontstaan of verergeren In huidige richtlijnen is specifieke aandacht voor Klinische, praktische indeling Objectivering van hartfalen en etiologie: ECHO! Toepassing van (NT-pro)BNP Diastolisch hartfalen (en behouden LVEF) Boezemfibrilleren: antistolling en bètablokker Co-morbiditeit, zoals COPD, nierfalen, depressie CRT(-D) en ICD indicaties Hartfalenzorgprogramma s Betekenis van vocht- en zoutbeperking Palliatieve zorg 5

6 Definitie van hartfalen Hartfalen is een complex van klachten en verschijnselen bij een structurele of functionele afwijking van het hart. Deze afwijking dient objectief te zijn vastgesteld, meestal met behulp van echocardiografie De diagnose hartfalen berust op drie pijlers: 1. Symptomen passend bij hartfalen (bijvoorbeeld verminderde inspanningstolerantie, zich veelal uitend in klachten van kortademigheid en vermoeidheid of perifeer oedeem) en 2. Onderzoeksbevindingen passend bij hartfalen (bijvoorbeeld crepiteren van de longen, verhoogde centraal veneuze druk (CVD), perifeer oedeem, vergrote lever, heffende/verbrede ictus, hartgeruis, tachycardie, tachypnoe, 3e harttoon) en 3. Objectief bewijs voor een structurele of functionele afwijking van het hart in rust. Indeling van hartfalen Nieuw ontstaan hartfalen: acuut of geleidelijk ontstaan Tijdelijk hartfalen: eenmalig of recidiverend Chronisch hartfalen: stabiel, (langzaam) progressief of acuut exacerberend 6

7 Diagnosis of heart failure The diagnosis of HF-Reduced EF requires three conditions: 1. Symptoms typical of HF 2. Signs typical of HF 3. Reduced LVEF The diagnosis of HF-Preserved EF requires four conditions: 1. Symptoms typical of HF 2. Signs typical of HF 3. Normal or only mildly reduced LVEF and LV not dilated 4. Relevant structural heart disease (LV hypertrophy/la enlargement) and/or diastolic dysfunction ESC Guidelines 2012 New York Heart Association functional classification based on severity of symptoms and physical activity ESC Guidelines 2012 Etiologie van hartfalen 1. Ischemisch: coronaire hartziekten 2. Hypertensie 3. Kleplijden 4. Cardiomyopathieën 5. Hartritme- en geleidingsstoornissen 6. Overige 7

8 Coronaire hartziekten (panel A, infarct), linker ventrikelhypertrofie en dilatatie (Panel B) Jessup, M. et M. al. N et Engl al. J Med N Engl 2003;348: J Med 2003;348: Globale pathofysiologie van hartfalen Krum H, Abraham WT. The Lancet 2009;373: Hypertensie kan leiden tot hartfalen 8

9 Interactie atriumfibrilleren (AF) en hartfalen (HF) Anter E, et al. Circulation 2009 Klassieke indeling van cardiomyopathieën 1. Gedilateerde CM 2. Hypertrofische CM 3. Restrictieve CM 4. Overige Nieuwe indeling van primaire cardiomyopathieën 1. Genetisch bepaald 2. Verworven 3. Gemengd 9

10 Overzicht diagnostiek De diagnose HARTFALEN 1. KLACHTEN 2. ONDERLIGGENDE HARTZIEKTE 3. LICHAMELIJK ONDERZOEK 4. ELECTROCARDIOGRAM: ECG 5. RONTGENFOTO 6. LAB. onderzoek 7. E C H O G R A F I E 8. INSPANNINGSTEST 10

11 Diagnostiek ECG: tekenen oud myocardinfarct, ritmestoornissen, LVH, ST-T afwijkingen passend bij ischemie X-thorax: pulmonale/intrathoracale pathologie zoals pneumonie, COPD of longmaligniteit, cardiothoracale ratio (CTR) Echocardiografie: LV-ejectiefractie, bewegingspatroon, volumina, wanddikte, kleppen, vullingsdynamiek, cardiac output Detectie van cardiale ischemie: bij verdenking op een ischemische oorzaak van hartfalen Diagnostics in all heart failure patients Echocardiography ECG LAB hematology and chemistry Class of recommendation I (level of evidence C) Chest X-ray Measurement of natriuretic peptide (BNP, NT-proBNP, or MR-proANP) should be considered to: (i)exclude alternative causes of dyspnoea (ii)obtain prognostic information Class of recommendation IIa (level of evidence C) ESC Guidelines 2012 Classes of recommendations ESC Guidelines

12 Levels of evidence ESC Guidelines 2012 Patients with suspected heart failure alternative echocardiography first (blue) or natriuretic peptide first (red) diagnostic approaches Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: (NT-pro)BNP in ESC / NVVC richtlijn 2012 Nieuw ontstaan hartfalen 1. Acuut: NT-proBNP > 300 pg/ml (35 pmol/l) BNP > 100 pg/ml (35 pmol/l) 2. Geleidelijk: NT-proBNP > 125 pg/ml (15 pmol/l) BNP > 35 pg/ml (10 pmol/l) 12

13 NT-proBNP (pmol/l) bij opname (acuut hartfalen) en in beloop NT-proBNP (pmol/l) opname 1-2 dagen 1 week 2 mndn 6 mndn 12 mndn Tijd Phenotypic definition of the HF patient Januzzi JL. JACC 2013;61:507-9 Wat is nieuw in de diagnostiek? Circulerende biomarkers in alle stadia hartfalen: (NT-pro)BNP, troponine (bij acuut HF) Beeldvorming: echo/doppler, CT, MRI, PET, SPECT, integratie Genetica, DNA-diagnostiek Personalized medicine 13

14 Biomarkers bij hartfalen 1. Brein natriuretische peptiden: BNP en NT-proBNP 2. (High sensitive) cardiale troponine (T en I) 3. In gevorderd stadium van onderzoek zijn: MR-proANP, MR-proADM, e.a. ST2, interleukines, galactine-3 Groeifactoren, GDF-15, e.a. Nierschade merkstoffen; UAE, NGAL, KIM1, e.a. BNP and NT-proBNP in cardiovascular disease Gerard C.M. Linssen Promotores Prof. dr. D.J. van Veldhuisen, Prof. dr. J.L. Hillege Prof. dr. A.A. Voors, Prof. dr. T. Jaarsma University Medical Center Groningen, The Netherlands 28 November

15 Contents Introduction BNP and NT-proBNP in patients with heart failure (HF) Direct comparison of their prognostic value Reduced versus preserved LVEF Association with atrial fibrillation (AF) and outcome Urinary excretion of NT-proBNP in HF Conclusions and implications Biomarkers in cardiovascular medicine Morrow DA, et al. Circulation 2007;115: Cardiomyocyte-stretch induces intracellular pro- BNP production, cleavage and release of BNP and NT-proBNP into the circulation Cardiomyocyte Lam CSP, et al. JACC 2007;49: Peripheral circulation 15

16 The endogenous natriuretic peptide system exerts compensatory actions Dries DL. Circulation Heart Failure 2011;4: (NT-pro)BNP als leidraad om medicatie bij hartfalen optimaal in te stellen Causes for Elevated Natriuretic Peptide Levels Cardiac Heart failure, including RV syndromes Acute coronary syndrome Heart muscle disease, including LVH Valvular heart disease Pericardial disease Atrial fibrillation Myocarditis Cardiac surgery Cardioversion Noncardiac Advancing age Anemia Renal failure Pulmonary causes: obstructive sleep apnea, severe pneumonia, pulmonary hypertension Critical illness Bacterial sepsis Severe burns Toxic-metabolic insults, including cancer chemotherapy and envenomation 16

17 Stijging van (NT-pro)BNP in de hartfalenpoli Heeft de patiënt meer klachten?.. Is er sprake van toename vullingsdrukken in het hart? Verslechtering hartfalen? Compliance? Andere oorzaken? Biological variation of BNP and NT-proBNP in patients with stable chronic heart failure during day-time N=43 22M, 21F yrs NYHA I-III Bruins S, et al. Clin Chem 2004;50: Biological variation of BNP and NT-proBNP in patients with stable chronic heart failure, week-to-week Bruins S, et al. Clin Chem 2004;50:

18 Mogelijke toepassing van (NT-pro)BNP tijdens follow-up van chronisch hartfalen Meer klachten BNP < 25% gestegen BNP 25-50% gestegen BNP > 50% gestegen Gewicht+ 2kg Geen toename Kg Gewicht + 2kg Geen toename Kg Diuretica Klinisch besluit Andere testen Diuretica Klinisch besluit Naar: Maisel A, et al. Eur. J. Heart Fail BNP and NT-proBNP in patients with heart failure (HF) 1. Direct comparison of their prognostic value 2. HF with reduced versus preserved LVEF 3. Association with atrial fibrillation (AF) and outcome BNP and NT-proBNP in heart failure METHODS Randomized, controlled study of a disease-management program in heart failure (COACH) in 17 Dutch centers 1023 patients admitted for acute HF Mean age 71 years, 38% females 50% in NYHA III or IV Mean LVEF 34% Mean egfr 56 ml/min/1.73m 2 Plasma BNP (Triage, Biosite Inc.) and NT-proBNP (Elecsys probnp, Roche) Fixed follow-up of 18 months 40% of patients reached primary endpoint (HF rehospitalization or death) Jaarsma T, et al. Arch Intern Med 2008;168;

19 COACH study in 17 centers Jaarsma T, et al. Arch Intern Med 2008;168; Multivariable adjusted probability of outcome according to the BNP and NT-proBNP level at hospital discharge, baseline (n=563) Event free Event free Hospitalization for heart failure Hospitalization for heart failure 0.8 Death 0.8 Death Probability 0.4 Probability BNP (pg/ml) NT-ProBNP (pg/ml) Linssen, Jaarsma, Hillege, Voors, van Veldhuisen. Thesis 2011 BNP and NT-proBNP: predictors of primary outcome (multivariable adjusted) Sensitivity BNP ROC area: 0.69 NT-proBNP ROC area: 0.68 Reference Specificity Linssen, Jaarsma, Hillege, Voors, van Veldhuisen. Thesis

20 Distribution of BNP in 5 LVEF groups (Total no. HF patients=615) Van Veldhuisen, Linssen, Jaarsma, van Gilst, Hoes, Tijssen, Paulus, Voors, Hillege. JACC 2013;61: Association between LVEF and BNP, and risk of primary endpoint of all-cause mortality and HF hospitalization Van Veldhuisen, Linssen, Jaarsma, van Gilst, Hoes, Tijssen, Paulus, Voors, Hillege. JACC 2013;61: BNP and primary endpoint in LVEF <40% and >40% (n=460 and 155 resp.) Van Veldhuisen, Linssen, Jaarsma, van Gilst, Hoes, Tijssen, Paulus, Voors, Hillege. JACC 2013;61:

21 Risk estimates of LVEF and outcome for levels of BNP Van Veldhuisen, Linssen, Jaarsma, van Gilst, Hoes, Tijssen, Paulus, Voors, Hillege. JACC 2013;61: Risk estimates of LVEF and outcome for levels of BNP Van Veldhuisen, Linssen, Jaarsma, van Gilst, Hoes, Tijssen, Paulus, Voors, Hillege. JACC 2013;61: Burden of atrial fibrillation in heart failure patients with preserved vs. those with reduced left ventricular ejection fraction 927 subjects, included at hospital discharge after decompensated HF Reduced LV systolic function: LVEF < 40% (HF-REF) Preserved LV systolic function: LVEF > 40% (HF-PEF) Heart rhythm on the ECG at hospital discharge: AF(AFlut) vs SR Analysis of primary endpoint at 18 months Linssen, Rienstra, Jaarsma, Voors, van Gelder, Hillege, and van Veldhuisen. Eur J Heart Fail 2011;13:

22 In HF-PEF patients: AF is associated with higher NT-proBNP levels and is independently related to death or HF hospitalization SR AF in 40% of 304 HF-PEF patients AF P logrank = Multivariable hazard ratio = 1.49 (95%CI ; P = 0.03) Linssen, Rienstra, Jaarsma, Voors, van Gelder, Hillege, and van Veldhuisen. Eur J Heart Fail 2011;13: Cardiorenal physiology in heart failure Cardiorenal physiology in heart failure PURPOSE To investigate renal handling and urinary excretion of NT-proBNP in patients with chronic heart failure Linssen, Damman, Hillege, Navis, van Veldhuisen, Voors. Circulation 2009;120:

23 Cardiorenal physiology in heart failure: urinary excretion of NT-proBNP METHODS 94 patients, stable chronic heart failure (CHF) Aged > 18 years LVEF < 45 % All patients on ACE-i and/or ARB 20 age and gender balanced, healthy control subjects Linssen, Damman, Hillege, Navis, van Veldhuisen, Voors. Circulation 2009;120:35-41 Cardiorenal physiology in heart failure: urinary excretion of NT-proBNP METHODS (cont d) In CHF patients and in control subjects: Estimated GFR (egfr) by smdrd formula Urinary NT-proBNP in 24-h urine collections In CHF patients: True glomerular filtration rate (GFR) and effective renal plasma flow (ERPF) by clearance of 125 I-iothalamate and 131 I-Hippuran Cardiorenal physiology in heart failure: urinary excretion of NT-proBNP METHODS (cont d): calculations Excretion of NT-proBNP: (urinary conc * total urinary volume) / plasma NT-proBNP Fractional NT-proBNP excretion: NT-proBNP excretion / egfr * 100% 23

24 Urinary NT-proBNP concentration in heart failure patients vs control subjects Linssen, Damman, Hillege, Navis, van Veldhuisen, Voors. Circulation 2009;120:35-41 Relationship between estimated GFR stratified according to the Kidney Disease Outcome Quality Initiative guidelines and NT-proBNP excretion in control subjects vs CHF patients Linssen, Damman, Hillege, Navis, van Veldhuisen, Voors. Circulation 2009;120:35-41 Relationship between ERPF and fractional NT-proBNP excretion in CHF patients Linssen, Damman, Hillege, Navis, van Veldhuisen, Voors. Circulation 2009;120:

25 Conclusions 1. Urinary excretion of NT-proBNP is reduced in HF, independent of GFR, but associated with renal hypoperfusion. 2. Elevated levels of NT-proBNP in HF are related not only to increased production but also to decreased renal excretion Conclusions from COACH BNP analyses 3. In heart failure, BNP and NT-proBNP are equally strong and independent predictors of death and HF rehospitalization 4. BNP levels are lower in HF patients with preserved LVEF, however for a given BNP the prognosis is similar 5. In HF-PEF: atrial fibrillation is associated with NT-proBNP and outcome Implications and perspectives 1. In HF patients with relatively preserved systolic function HF-PEF): increments of BNP/NT-proBNP and presence of AF, are biological signals of adverse outcome and warrant close surveillance in management programs. Also important for design of trials. 2. Altered cardiorenal physiology in heart failure is relevant for (future) medical therapy 3. Individualized biomarker-strategies and improving adherence to HF guidelines will be beneficial for delivery of care and outcome 25

26 Schematic representation of the cardiac myofibrillar thin filament Agewall S et al. Eur Heart J 2011;32: Cardiale troponine: diagnost. test (T en I) Gevoelige en specifieke marker myocardschade Niet specifiek voor acute coronaire syndromen Cardiale en niet-cardiale oorzaken Bij eenmalige schade stijgt troponine binnen enkele uren en blijft circa 2 weken verhoogd NB: chronische verhoging bij hart- en nierfalen Selected causes of troponin release in heart failure syndromes Januzzi J L et al. Eur Heart J 2012;33:

27 Troponin elevation in patients with heart failure: on behalf of the third Universal Definition of Myocardial Infarction Global Task Force: Heart Failure Section, 2012 Troponins should be interpreted within the context of the specific clinical presentation in which they are measured. In patients with HF, there are numerous causes for circulating troponin above the 99th percentile, including coronary and non-coronary mechanisms. Update - conclusies HF is not a single disease, per se, but a manifestation of different cardiac and non-cardiac co-morbidities; The reason and the significance of troponin concentrations in a patient with HF will depend on a number of issues: underlying cause of HF (e.g. coronary artery disease), initiating mechanism (e.g. arrhythmia), and potential amplifying mechanism(s) (e.g. renal dysfunction) European Society of Cardiology (ESC) sept Overzicht therapie 27

28 Doelen van de behandeling 1. Reduceren van mortaliteit 2. Reduceren van het risico op ziekenhuisopname voor hartfalen 3. Verminderen van klachten 4. Verhogen van de kwaliteit van leven Overzicht therapie ACUUT HARTFALEN Management of acutely decompensated heart failure 28

29 Two-Minute Assessment of Hemodynamic Profile Diagram indicating 2 2 table of hemodynamic profiles for patients presenting with heart failure. Nohria, A. et al. JAMA 2002;287: Copyright restrictions may apply. Initial assessment of patient with suspected acute heart failure Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: Algorithm for management of acute pulmonary oedema/congestion Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33:

30 Algorithm for management of acute pulmonary oedema/congestion (cont d) Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: Overzicht therapie CHRONISCH HARTFALEN Spectrum of primary targets of (chronic) heart failure therapy et al. N Engl J Med 2003;348: Jessup, M. et al. N Engl J Med 2003;348:

31 Systolisch versus diastolisch hartfalen 1.Bewezen behandelstrategieën (medicatie en devices ) bij systolisch hartfalen 2. Weinig bewezen behandelingen van diastolisch hartfalen, geadviseerd: diuretica, behandeling van hypertensie, doorgemaakt infarct behandelen volgens richtlijnen, adequate frequentiecontrole bij acuut hartfalen JACC 2012 Cumulative benefit of polypharmacy in mild to moderate systolic heart failure McMurray, J. et al. ESC Textbook of Cardiovascular Medicine 2009 Copyright restrictions may apply. 31

32 Cumulative benefit of polypharmacy (and cardiac resynchronization therapy) in severe systolic heart failure McMurray, J. et al. ESC Textbook of Cardiovascular Medicine 2009 Copyright restrictions may apply. Medicamenteuze therapie van systolisch HF Evidence based medicine: opbouwen en optimaliseren Bèta-blokker ACE-remmer (of ARB of beide) Aldosterone-antagonist Ivabradine (ESC 2012) Digoxine bij boezemfibrilleren Nitraten (i.c.m. hydralazine) i.g.v. Afrikaanse afkomst Gebruikelijk, maar niet bewezen Diuretica Calciumantagonisten Statines Antistolling Treatment options for patients with chronic systolic heart failure (NYHA II IV) Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33:

33 Treatment options for patients with chronic systolic heart failure (NYHA II IV) Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: Treatment options for patients with chronic systolic heart failure (NYHA II IV), cont d Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: Mineralocorticoid receptor antagonist (MRA) An MRA is recommended for all patients with persisting symptoms (NYHA class II IV) and an EF 35%, despite treatment with an ACE inhibitor (or an ARB if an ACE inhibitor is not tolerated) and a beta-blocker, to reduce the risk of HF hospitalization and the risk of premature death. Class I, level A RALES trial: Spironolactone, start 25 mg o.d., target mg o.d EMPHASIS-HF trial: Eplerenone, start 25 mg o.d., target 50 mg o.d. ESC Guidelines

34 Ivabradine, up to 7.5 mg b.id. (in SHIFT and Beautiful) Should be considered to reduce the risk of HF hospitalization in patients in sinus rhythm with an EF 35%, a heart rate remaining 70 b.p.m., and persisting symptoms (NYHA class II IV) despite treatment with an evidence-based dose of beta-blocker (or maximum tolerated dose below that), ACE inhibitor (or ARB), and an MRA (or ARB). Class IIa, level B May be considered to reduce the risk of HF hospitalization in patients in sinus rhythm with an EF 35% and a heart rate 70 b.p.m. who are unable to tolerate a beta-blocker. Patients should also receive an ACE inhibitor (or ARB) and an MRA (or ARB). Class IIb, level C ESC Guidelines 2012 Stages, Phenotypes and Treatment of HF 34

35 Methode - Inclusiecriteria Opname in ziekenhuis met gedecompenseerd, hartfalen, volgens diagnostische criteria ESC NT-proBNP levels bij opname min. 200 pmol/l (1700 pg/ml) PRIMA studie; primaire resultaten Mortaliteit: NT-proBNP: n=46 (26.5%) Kliniek: n=57 (33.3%) niet significant 35

36 (NT-pro)BNP geleide behandeling Kleine, heterogene studies In meta-analyse: minder sterfte en opnames Vooral bij HF ptn<75 jaar: betere instelling en therapietrouw medicatie, minder intoleranties; meer ICD/CRT; én minder co-morbiditeit dan bij ouderen Overzicht therapie HF-PEF Hartfalen met relatief behouden LVEF (>40, 45, 50%...) Previous randomized clinical trials in heart failure with preserved ejection fraction (HFpEF): Summary of the hazards ratios (95% CI) for the primary outcome measure of the large randomized placebo-controlled clinical trials in HFpEF to date. irbesartan perindopril candesartan nebivolol digoxine Redfield M M et al. Circ Heart Fail 2012;5: Copyright American Heart Association 36

37 Recommendations for controlling the ventricular rate in patients with heart failure and persistent/permanent atrial fibrillation and no evidence of acute decompensation* Authors/Task Force Members et al. Eur Heart J 2012;33: Treatment of HFpEF Recommendations COR LOE Systolic and diastolic blood pressure should be controlled according to published clinical practice guidelines I B Diuretics should be used for relief of symptoms due to volume overload Coronary revascularization for patients with CAD in whom angina or demonstrable myocardial ischemia is present despite GDMT Management of AF according to published clinical practice guidelines for HFpEF to improve symptomatic HF Use of beta-blocking agents, ACE inhibitors, and ARBs for hypertension in HFpEF ARBs might be considered to decrease hospitalizations in HFpEF Nutritional supplementation is not recommended in HFpEF I IIa IIa IIa IIb III: No Benefit C C C C B C Geavanceerde behandeling van hartfalen Op indicatie, na aanvullend onderzoek: Percutane catheterinterventies (PCI) Chirurgie: omleidingen, hartklep... Pacemaker / defibrillator Mechanische ondersteuning Harttransplantatie 37

38 Indicaties voor ICD en CRT bij LV systolische dysfunctie en hartfalen ESC/NVVC 2012 en AHA/ACCF 2013 richtlijnen Indicaties voor ICD en CRT Algemene overwegingen: 1. Doel van de therapie bij individuele patiënt 2. Karakteristieken van de patiënt 3. Belangrijke co-morbiditeit 4. Optimale medische therapie ingesteld 5. Volgen van richtlijnen vs gemotiveerd afwijken 38

39 The elements of cardiac dyssynchrony Definities ICD: Implanteerbare Cardioverter Defibrillator (interne cardiale defibrillator) CRT: Cardiale Resynchronisatie Therapie CRT-P: CRT-D: CRT met pacemakerfunctie CRT met defibrillatorfunctie (biventriculaire ICD) Indications for CRT Therapy 39

40 Indicaties ICD bij LV systolische dysfunctie Secundaire preventie: 1. Eerder gereanimeerde hartstilstand (VT / VF) of hemodynamisch onstabiele VT of met syncope 2. LVEF < 40% 3. Optimale medische therapie ingesteld 4. Levensverwachting meer dan één jaar (met goede functionele status) Indicaties ICD bij LV systolische dysfunctie Primaire preventie ingeval van infarct: (ter sterftereductie) 1. > 40 dagen na acute fase van myocardinfarct 2. LVEF < 35% 3. NYHA functionele klasse II of III 4. Optimale medische therapie ingesteld 5. Levensverwachting meer dan één jaar (met goede functionele status) Indicaties ICD bij LV systolische dysfunctie Primaire preventie bij niet-ischemische cardiomyopathie: (ter sterftereductie) 1. LVEF < 35% 2. NYHA functionele klasse II of III 3. Optimale medische therapie ingesteld 4. Levensverwachting meer dan één jaar (met goede functionele status) 40

41 Indicaties CRT-P of CRT-D bij hartfalen Ter reductie van mortaliteit en morbiditeit: 1. NYHA functionele klasse III of IV 2. Optimale medische therapie ingesteld 3. LVEF < 35% 4. QRS-breedte > 120 msec. 5. In sinusritme 6. NYHA IV patiënten dienen ambulant te zijn 7. Ingeval CRT-D: levensverwachting > 1 jaar CRT(bij voorkeur-d) bij hartfalen NYHA II Ter reductie van morbiditeit: 1. Optimale medische therapie ingesteld 2. LVEF < 35% 3. QRS-breedte > 150 msec. 4. In sinusritme CRT(-D/P) bij hartfalen en permanent AFib Ter reductie van morbiditeit: 1. Optimale medische therapie ingesteld 2. LVEF < 35% 3. QRS-breedte > 130 msec. 4a. Na His-ablatie, pacemakerafhankelijk 4b. Trage ventrikelfrequentie en veel pacing 41

42 CRT(-D/P) en pacemaker nodig Ter reductie van morbiditeit: 1. NYHA klasse III of IV 2. Optimale medische therapie ingesteld 3. LVEF < 35% 4. QRS-breedte > 120 msec. Dient ter overweging ingeval QRS < 120 msec. Eventueel bij NYHA klasse II en QRS < 120 msec. N.B.: RV-pacing induceert dyssynchronie Prognose: multifactorieel Slechte prognose van hartfalen Demografie: hoge leeftijd, ischemie, eerdere opname, status na reanimatie Co-morbiditeit: diabetes, COPD, depressie, anemie Klinisch: hypotensie, NYHA III en IV, nierfalen, aortaklepstenose, crepiteren over longen, lage BMI, slaapapneu e.a. Electrofysiologisch: tachycardie, path. Q s, breed QRS, LVH, complexe ventriculaire aritmie, AFib, e.a. Bij inspanning: verminderd belastbaar, lage VO2-max. LAB: hoge (NT-pro)BNP, hyponatriëmie, verhoogd troponine, e.a. Beeldvorming: lage LVEF, wijde LV, hoge vullingsdrukken 42

43 Hartfalen in Europa, een recente survey EURObservational Research Programme: The Heart Failure Pilot Survey (ESC-HF Pilot) Eenvoudige risicostratificatie en medicatie rond ziekenhuisopname wegens (acuut) hartfalen Maggioni AP, et al. Eur J Heart Fail 2010;12: EURObservational Research Programme: The Heart Failure Pilot Survey (ESC-HF Pilot) Number of centres and patients stratified by (i) areas of recruitment and (ii) type of patients: inpatients with acute heart failure or outpatients with chronic heart failure. Maggioni A P et al. Eur J Heart Fail 2010;12: Published on behalf of the European Society of Cardiology. All rights reserved. The Author For permissions please (A) Stratification of in-hospital patients according to the profiles of the ESC guidelines. Maggioni A P et al. Eur J Heart Fail 2010;12: Published on behalf of the European Society of Cardiology. All rights reserved. The Author For permissions please 43

44 Rate of use of pharmacological treatments before, during hospital admission, and at discharge. Maggioni A P et al. Eur J Heart Fail 2010;12: Published on behalf of the European Society of Cardiology. All rights reserved. The Author For permissions please All-cause in-hospital mortality by the presence of risk factors (low blood pressure, advanced age, and renal dysfunction). Maggioni A P et al. Eur J Heart Fail 2010;12: Published on behalf of the European Society of Cardiology. All rights reserved. The Author For permissions please Beloop van hartfalen op individueel niveau is grillig, moeilijk voorspelbaar en wordt gekenmerkt door acute, intermitterende decompensaties, die de prognose verslechteren 44

45 Clinical course of heart failure with associated therapies Allen LA, et al. Circulation 2012 (April 17) European Society of Cardiology Criteria for Advanced Chronic Heart Failure 1. Moderate to severe symptoms of dyspnea and/or fatigue at rest or with minimal exertion (NYHA functional class III or IV) 2. Episodes of fluid retention and/or reduced cardiac output 3. Objective evidence of severe cardiac dysfunction demonstrated by at least 1 of the following: Left ventricular ejection fraction <30% Pseudonormal or restrictive mitral inflow pattern by Doppler High left and/or right ventricular filling pressures, or Elevated B-type natriuretic peptide 4. Severe impairment of functional capacity as demonstrated by either inability to exercise, 6-min walk distance <300 m, or peak oxygen uptake <12 to 14 ml/g/min 5. History of at least 1 hospitalization in the past 6 months 6. Characteristics should be present despite optimal medical therapy NYHA indicates New York Heart Association Metra et al Eur J Heart Fail. 2007;9: Transmurale zorg (ESC richtlijn) 45

De oudere patiënt met comorbiditeit

De oudere patiënt met comorbiditeit De oudere patiënt met comorbiditeit Dr. Arend Mosterd cardioloog Meander Medisch Centrum, Amersfoort Dr. Irène Oudejans klinisch geriater Elkerliek ziekenhuis, Helmond Hartfalen Prevalentie 85 plussers

Nadere informatie

LTA Hartfalen, perspectief vanuit de huisarts

LTA Hartfalen, perspectief vanuit de huisarts LTA Hartfalen, perspectief vanuit de huisarts Mark M. J. Valk, huisarts-onderzoeker Julius Centrum voor Gezondheidswetenschappen en Eerstelijns Geneeskunde Huisarts in Amersfoort 1 Wie wil dat huisartsen

Nadere informatie

Hartfalen. Duo-avonden 20-4-2015. Jaco Houtgraaf, cardioloog

Hartfalen. Duo-avonden 20-4-2015. Jaco Houtgraaf, cardioloog Hartfalen Duo-avonden 20-4-2015 Jaco Houtgraaf, cardioloog Opbouw presentatie Inleiding Wat is het? Hoe ziet het eruit? Hoe ontstaat het? Behandeling Waar op te letten? Symptomen / klachten / dieet / vocht

Nadere informatie

Nurse Specialist in Hartfalen: What s in a name

Nurse Specialist in Hartfalen: What s in a name BWGCVN Nurse Specialist in Hartfalen: What s in a name Jan Vercammen Hartfalenverpleegkundige ZOL Genk Voorzitter Belgian Heart Failure Nurses Wat is hartfalen Definitie: The inability of the heart to

Nadere informatie

CHECK-HF: Hartfalenbehandeling in Nederland. Dr. G.C.M. Linssen, cardioloog Ziekenhuisgroep Twente (ZGT) Almelo en Hengelo

CHECK-HF: Hartfalenbehandeling in Nederland. Dr. G.C.M. Linssen, cardioloog Ziekenhuisgroep Twente (ZGT) Almelo en Hengelo CHECK-HF: Hartfalenbehandeling in Nederland Dr. G.C.M. Linssen, cardioloog Ziekenhuisgroep Twente (ZGT) Almelo en Hengelo Nationale Hartfalendag 29 september 2017 Dr. Gerard Linssen, cardioloog, ZGT Disclosure

Nadere informatie

chronisch hartfalen Johan Van Cleemput, MD, PhD cardiologie UZL

chronisch hartfalen Johan Van Cleemput, MD, PhD cardiologie UZL chronisch hartfalen Johan Van Cleemput, MD, PhD cardiologie UZL echocardio 1. HFrEF versus HFpEF 2. etiologie 3. vullingstoestand HFrEF versus HFpEF (systolisch HF) HFrEF symptomen en tekens van HF + systolische

Nadere informatie

CBO RICHTLIJN. Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010. Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011

CBO RICHTLIJN. Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010. Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011 CBO RICHTLIJN HARTFALEN Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010 Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011 ESC guidelines Richtlijn is gebaseerd op de ESC Guidelines for the

Nadere informatie

HARTFALEN BEHANDELRICHTLIJNEN

HARTFALEN BEHANDELRICHTLIJNEN HRTFLEN BEHNDELRCHTLJNEN Voor meer informatie zie hartfalen.nl 2015 Novartis Pharma, oktober 2015, 1015HF466074 Wat is de definitie van hartfalen? De richtlijn van de European Society of Cardiology (ESC)

Nadere informatie

Hartfalen, nieuw leven voor een oude ziekte?

Hartfalen, nieuw leven voor een oude ziekte? Hartfalen, nieuw leven voor een oude ziekte? Prof. dr. H.P. Brunner-La Rocca Hoofd Divisie Structurele Hartziekte Waarnemend Hoofd Cardiologie Maastricht UMC+ Lid bestuur werkgroep hartfalen NVvC Disclosure

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

Wat zeggen de guidelines 2016 over hartfalen en comorbiditeit

Wat zeggen de guidelines 2016 over hartfalen en comorbiditeit Wat zeggen de guidelines 2016 over hartfalen en comorbiditeit Prof. dr. H.P. Brunner-La Rocca Hoofd Divisie Structurele Hartziekte Waarnemend Hoofd Cardiologie Maastricht UMC+ Changes in Comorbidities

Nadere informatie

Dr. Matthias Dupont Ziekenhuis Oost-Limburg Genk Symposium Belgisch Cardiologische Liga 13/05/2017

Dr. Matthias Dupont Ziekenhuis Oost-Limburg Genk Symposium Belgisch Cardiologische Liga 13/05/2017 Dr. Matthias Dupont Ziekenhuis Oost-Limburg Genk Symposium Belgisch Cardiologische Liga 13/05/2017 Verenigde Staten: Zijn er Hartfalen-richtlijnen? American Heart Association (AHA): 2013 met update in

Nadere informatie

diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar

diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar HARTFALEN ANNO 2010 diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar http://www.nvvc.nl/richtlijnen/bestaande-richtlijnen#hoofdgroep2 nl/richtlijnen/bestaande-richtlijnen#hoofdgroep2

Nadere informatie

Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen. Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG

Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen. Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG Dhr. A, 48 jaar taxichauffeur s ochtends 06.20 uur acuut pijn op de borst met een zwaar gevoel in

Nadere informatie

April & September 2016 Alexandra Kleberger, M ANP. Palliatieve zorg omtrent Hartfalen

April & September 2016 Alexandra Kleberger, M ANP. Palliatieve zorg omtrent Hartfalen April & September 2016 Alexandra Kleberger, M ANP Palliatieve zorg omtrent Hartfalen Deel I Wat is hartfalen? Oorzaken van hartfalen Symptomen Compensatiemechanismen Diagnostiek Behandeling Hartfalenpoli

Nadere informatie

Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient?

Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient? Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient? Arend Mosterd VITHas symposium Leusden 11 oktober 2013 VITHaS VITHaS Vereniging van Invasief Technische Hartstimulatie Specialisten Hartfalen

Nadere informatie

Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding. Louise Bellersen cardioloog Universitair Medisch Centrum St. Radboud Nijmegen

Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding. Louise Bellersen cardioloog Universitair Medisch Centrum St. Radboud Nijmegen Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding Louise Bellersen cardioloog Universitair Medisch Centrum St. Radboud Nijmegen Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding Louise Bellersen UMC

Nadere informatie

Als het hart faalt. Dr. Sofie Moreels Cardiologie-Intensieve geneeskunde

Als het hart faalt. Dr. Sofie Moreels Cardiologie-Intensieve geneeskunde + Als het hart faalt. Dr. Sofie Moreels Cardiologie-Intensieve geneeskunde + + Wie behandelt hartfalenpatiënten? HF bij cardioloog HF bij huisarts Ongekend HF met symptomen Asymptomatisch HF Inadequate

Nadere informatie

De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt. Loes Klieverik WES 11-03-2010

De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt. Loes Klieverik WES 11-03-2010 De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt Loes Klieverik WES 11-03-2010 Wat is oud?? Definitie Hartfalen Tekortschieten van de pompwerking van het hart en veranderingen in de neurohumorale activatie

Nadere informatie

# $% &% ' ()))* +, - "./ -.. -, 0 -- % 1.! ', ', +. - % - 2 3, 4 5# 666! " %-

# $% &% ' ()))* +, - ./ -.. -, 0 -- % 1.! ', ', +. - % - 2 3, 4 5# 666!  %- !" # $%&%'()))* +,-"./-.. -,0--%1.!', ', +.-%-2 3, 4 5# 666!"%- 7 $- 1-7,8 " 7 7 %- - - 9 - -: ;())6)))

Nadere informatie

Cardio-oncologie. Hartfalen en chemotherapie. dr. M.L. (Louisa) Antoni aios cardiologie LUMC. Geen disclosures

Cardio-oncologie. Hartfalen en chemotherapie. dr. M.L. (Louisa) Antoni aios cardiologie LUMC. Geen disclosures Cardio-oncologie Hartfalen en chemotherapie dr. M.L. (Louisa) Antoni aios cardiologie LUMC Geen disclosures Introducing a new subspecialty of Cardiology.. Doel Preventie, diagnosticering en behandeling

Nadere informatie

April 2016 Alexandra Kleberger, M ANP. Palliatieve zorg omtrent Hartfalen

April 2016 Alexandra Kleberger, M ANP. Palliatieve zorg omtrent Hartfalen April 2016 Alexandra Kleberger, M ANP Palliatieve zorg omtrent Hartfalen Deel I Wat is hartfalen? Oorzaken van hartfalen Symptomen Compensatiemechanismen Diagnostiek Behandeling Hartfalenpoli Vragen Deel

Nadere informatie

Samenvatting. Deel 1: Linker ventrikelfunctie na myocardinfarct

Samenvatting. Deel 1: Linker ventrikelfunctie na myocardinfarct , conclusies en toekomstperspectieven De aanwezigheid van een verminderde functie van het linker ventrikel (LV) van het hart na een doorgemaakt myocardinfarct is van sterk klinisch belang gebleken. In

Nadere informatie

To ventilate or not to ventilate, that s the question

To ventilate or not to ventilate, that s the question To ventilate or not to ventilate, that s the question Prof Jan Bakker Afdelingshoofd Intensive Care Volwassenen jan.bakker@erasmusmc.nl VRAAG Opname op Intensive Care? JA Kan ik nog niet zeggen Doet opname

Nadere informatie

Hypertensie bij ouderen

Hypertensie bij ouderen Medisch Symposium: Geriatrie voor Huisartsen 01/10/2011 Hypertensie bij ouderen Em. Prof. R. Fagard Afdeling Hypertensie en Cardiovasculaire Revalidatie KU Leuven SBP and DBP (mmhg) Bloeddruk vs leeftijd

Nadere informatie

Rapid Access Raadpleging. Prof. dr. C. Vrints Diensthoofd cardiologie UZA

Rapid Access Raadpleging. Prof. dr. C. Vrints Diensthoofd cardiologie UZA Rapid Access Raadpleging Prof. dr. C. Vrints Diensthoofd cardiologie UZA 1 Waarom een rapid access raadpleging? Wat zal de toekomst brengen? - Vergrijzing van de bevolking aantal 65 plussers x2 aantal

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Samenvatting In de diagnose en prognose van hartfalen hebben B-type Natriuretisch Peptide (BNP) en N-terminaal probnp (NT-proBNP) in de afgelopen jaren hun waarde bewezen. Tegenwoordig

Nadere informatie

Fysieke fitheid, vermoeidheid en fysieke training bij sarcoïdose patiënten

Fysieke fitheid, vermoeidheid en fysieke training bij sarcoïdose patiënten Fysieke fitheid, vermoeidheid en fysieke training bij sarcoïdose patiënten 5 april 2017 Sarcoïdose ontsporing afweersyteem ophoping afweercellen: granulomen overal in lichaam: longen, lymfesysteem, huid,

Nadere informatie

Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio. dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG

Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio. dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG Presentatie vandaag Epidemiologie myocardinfarct Diagnostiek

Nadere informatie

Hartfalen voor de huisarts. Dr Katrien Gijsbers Cardioloog-intensivist

Hartfalen voor de huisarts. Dr Katrien Gijsbers Cardioloog-intensivist Hartfalen voor de huisarts Dr Katrien Gijsbers Cardioloog-intensivist Hartfalen voor de huisarts Hartfalen: een groeiende epidemie Duwen en trekken: 2 types hartfalen Hoe stel ik de diagnose? Behandeling

Nadere informatie

Updates in hartfalen: Epidemiologie en diagnose. Bert Vaes, MD, PhD IRSS UCL ACHG KUL

Updates in hartfalen: Epidemiologie en diagnose. Bert Vaes, MD, PhD IRSS UCL ACHG KUL Updates in hartfalen: Epidemiologie en diagnose Bert Vaes, MD, PhD IRSS UCL ACHG KUL 1. Definitie 2. Epidemiologie 3. Diagnose 4. Take home messages 1. Definitie hartfalen A - acute onset - slow onset

Nadere informatie

CardioVitaal programma. Roderik Kraaijenhagen

CardioVitaal programma. Roderik Kraaijenhagen CardioVitaal programma Roderik Kraaijenhagen Focus op beinvloedbare risicofactoren Risicofactoren Aangrijpingspunt voor preventieve maatregelen en gezondheidsbevorderend gedrag Symptomen Ziekteproces Histologische

Nadere informatie

Medicatie bij Hartfalen Synchroon/Bernhoven

Medicatie bij Hartfalen Synchroon/Bernhoven Medicatie bij Hartfalen 24-11-2016 Synchroon/Bernhoven NHG: Voorlichting en leefstijlinterventies Vermijd het gebruik van NSAID s zoveel mogelijk. Adviseer dagelijks te wegen. Instrueer patiënt met betrekking

Nadere informatie

Behandeling na een acuut coronair syndroom

Behandeling na een acuut coronair syndroom Behandeling na een acuut coronair syndroom Een nieuwe uitdaging in de ketenzorg CVRM Nascholing Stedelijke werkgroep Amsterdam 9 en 14 juni 2010 A.L.M. Bakx, cardioloog, BovenIJ Ziekenhuis SECUNDAIRE PREVENTIE

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van VKF. Do s & Don ts. Dr. Guy Lenders, MD Cardioloog Interventiecardioloog Afdelingshoofd cathlab AZ Monica

De medicamenteuze behandeling van VKF. Do s & Don ts. Dr. Guy Lenders, MD Cardioloog Interventiecardioloog Afdelingshoofd cathlab AZ Monica De medicamenteuze behandeling van VKF Do s & Don ts Dr. Guy Lenders, MD Cardioloog Interventiecardioloog Afdelingshoofd cathlab AZ Monica 1 Voorkamerfibrillatie 2 Meest voorkomende aritmie wereldwijd Immense

Nadere informatie

Zin en onzin van routine echocardiografie bij CKD

Zin en onzin van routine echocardiografie bij CKD Zin en onzin van routine echocardiografie bij CKD Disclosure Marc Hemmelder MCL MSB 3 dg/week Nefrovisie WNT 2 dg/week Overig geen Richtlijn Nut van echo cardiografie bij dialyse: - Hoge incidentie hartfalen

Nadere informatie

Hartfalen: kunnen we het beter doen?

Hartfalen: kunnen we het beter doen? Hartfalen: kunnen we het beter doen? Dr. Irène Oudejans, klinisch geriater 17 Maart 2015 Inhoud Wat is hartfalen? Wanneer aan hartfalen denken? Hoe stel je de diagnose? Hartfalen Onderzoek GERiatrie Wat

Nadere informatie

INTERACT-in-HF. Improving knowldege To Efficaciously RAise level of Contemporary Treatment in Heart Failure. A European Heart Failure Network

INTERACT-in-HF. Improving knowldege To Efficaciously RAise level of Contemporary Treatment in Heart Failure. A European Heart Failure Network INTERACT-in-HF Improving knowldege To Efficaciously RAise level of Contemporary Treatment in Heart Failure A European Heart Failure Network RECAP - Regional Care Portals InterReg IVB, e-ucare, WP2 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Staken antihypertensiva bij ouderen. Groot Haags Geriatrie Referaat oktober 2016 Marielle Hofman, aios geriatrie

Staken antihypertensiva bij ouderen. Groot Haags Geriatrie Referaat oktober 2016 Marielle Hofman, aios geriatrie Staken antihypertensiva bij ouderen Groot Haags Geriatrie Referaat oktober 2016 Marielle Hofman, aios geriatrie 2 Vragen Zou u antihypertensiva staken bij een geriatrische patiënt met hypertensie en een

Nadere informatie

Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland

Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland Martje van der Wal m.h.l.van.der.wal@umcg.nl Achtergrond Behandeling van (systolisch) hartfalen verbeterd Medicatie

Nadere informatie

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD Schrik om het hart! Center of Research on Psychology in Somatic diseases Promotoren: Peter de Jonge, PhD Johan Denollet, PhD Dr. Annelieke Roest Anxiety and Depression In Coronary Heart Disease: Annelieke

Nadere informatie

Markeermeter bij Hartfalen. Toon Hermans, gespecialiseerd verpleegkundige Olga Kruit, Verpleegkundig Specialist

Markeermeter bij Hartfalen. Toon Hermans, gespecialiseerd verpleegkundige Olga Kruit, Verpleegkundig Specialist Markeermeter bij Hartfalen Toon Hermans, gespecialiseerd verpleegkundige Olga Kruit, Verpleegkundig Specialist T Presentatie Carvasc 2015 Voorstellen Toon en Olga Uitleg aanleiding ontwerp Markeermeter

Nadere informatie

Let s get organized P E J va n Po l C a rd i o l o o g, R i j n l a n d zo rg g ro e p, L e i d e rd o r p

Let s get organized P E J va n Po l C a rd i o l o o g, R i j n l a n d zo rg g ro e p, L e i d e rd o r p Let s get organized PEJ van Pol Cardioloog, Rijnland zorggroep, Leiderdorp Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring

Nadere informatie

The Box wearables in de zorg voor myocardinfarct patienten. Dr. Saskia LMA Beeres, cardioloog

The Box wearables in de zorg voor myocardinfarct patienten. Dr. Saskia LMA Beeres, cardioloog The Box wearables in de zorg voor myocardinfarct patienten Dr. Saskia LMA Beeres, cardioloog Myocardinfarct MISSION! Infarct Protocol Sinds 2004 Doel: verlenen zorg volgens internationale richtlijnen voor

Nadere informatie

Connect Hartfalen Protocol 2: Diagnostiek en medicamenteuze behandeling in 1 e en 2 e lijn

Connect Hartfalen Protocol 2: Diagnostiek en medicamenteuze behandeling in 1 e en 2 e lijn Connect Hartfalen Protocol 2: Diagnostiek en medicamenteuze behandeling in 1 e en 2 e lijn Patiënten met bewezen hartfalen: Patiënten die geen baat hebben bij begeleiding/diagnostiek en/of behandeling

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Hartman, H. T. (2017). The burden of myocardial infarction [Groningen]: Rijksuniversiteit Groningen

Citation for published version (APA): Hartman, H. T. (2017). The burden of myocardial infarction [Groningen]: Rijksuniversiteit Groningen University of Groningen The burden of myocardial infarction Hartman, Hermina IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose. prof dr Danny Schoors

Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose. prof dr Danny Schoors Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose prof dr Danny Schoors Arteriële hypertensie Epidemiologische studies Duidelijke relatie tussen bloeddruk

Nadere informatie

Dieet bij hartfalen. Een kwestie van smaak. Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011

Dieet bij hartfalen. Een kwestie van smaak. Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011 Dieet bij hartfalen Een kwestie van smaak Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011 Wat komt aan de orde? Achtergronden bij de nieuwe Multidisciplinaire Richtlijn

Nadere informatie

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Indicaties voor inspannings ECG Evaluatie van patienten met pijn op de

Nadere informatie

Bloeddrukstreefwaarden bij diabetes mellitus: lager of toch niet? Erik Serné Internist- vasculair geneeskundige

Bloeddrukstreefwaarden bij diabetes mellitus: lager of toch niet? Erik Serné Internist- vasculair geneeskundige Bloeddrukstreefwaarden bij diabetes mellitus: lager of toch niet? Erik Serné Internist- vasculair geneeskundige Bloeddrukstreefwaarden bij patiënten met type 2 diabetes? A. Huidige richtlijn CVRM is achterhaald

Nadere informatie

5-jaars Follow-up van de FAME studie

5-jaars Follow-up van de FAME studie 5-jaars Follow-up van de FAME studie WCN Congres 2015, Amsterdam 20-11-2015 Drs. L.X. van Nunen namens de FAME studiegroep Potential conflicts of interest Ik, Lokien X. van Nunen, heb GEEN conflicts of

Nadere informatie

Samenvattingskaart chronisch hartfalen Huisarts en praktijkondersteuner

Samenvattingskaart chronisch hartfalen Huisarts en praktijkondersteuner Samenvattingskaart chronisch hartfalen Huisarts en praktijkondersteuner Diagnostiek Verdenking hartfalen: Symptomen: moeheid of dyspnoe bij inspanning, orthopnoe, Tekenen: perifeer oedeem, pulmonale crepitaties

Nadere informatie

Nutritional Risk Screening (NRS 2002)

Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Bron: Kondrup, J., Rasmussen, H. H., Hamberg, O., Stanga, Z., & ad hoc ESPEN Working Group (2003). Nutritional Risk Screening (NRS 2002): a new method based on an

Nadere informatie

Hartfalen. Programma 1-11-2012. UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp

Hartfalen. Programma 1-11-2012. UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp Hartfalen UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp Programma Verschijningsvormen, epidemiologie, diagnostiek Behandeling hoofdlijnen Behandeling in relatie tot pathofysiologie Afzonderlijke middelen bij hartfalen

Nadere informatie

Inhoud. Verpleegkunde Cardiologie. Symptomen. Diagnose. Verpleegkunde Cardiologie 1. Indeling New York Heart Association (NYHA)

Inhoud. Verpleegkunde Cardiologie. Symptomen. Diagnose. Verpleegkunde Cardiologie 1. Indeling New York Heart Association (NYHA) Inhoud Verpleegkunde Cardiologie Han van der Borgh Verpleegkundige aspecten bij: Angina Pectoris Acuut coronair syndroom Prinz Metal Decompensatie cordis Cardiogene shock P.C.I./STENT/ spoed CABG in perifeer

Nadere informatie

Hartkloppingen plaatje Duodagen IJsselland Ziekenhuis 27-28/3/2014 J Wassing Cardioloog J Hordijk Huisarts Definitie van Hartkloppingen Is het gevoel van gewaarwording van je hartslag dat door patiënten

Nadere informatie

Etnische verschillen in bloeddruk & behandeling van hypertensie

Etnische verschillen in bloeddruk & behandeling van hypertensie Etnische verschillen in bloeddruk & behandeling van hypertensie Bert-Jan van den Born afd. Inwendige en Vasculaire geneeskunde Etnische verschillen in bloeddruk - Waarom relevant? - Hoe zit dat in Nederland?

Nadere informatie

Cardiomyopathie: de stand van zaken

Cardiomyopathie: de stand van zaken Cardiomyopathie: de stand van zaken Dr. Michelle Michels 29 oktober 2013 Cardiomyopathie Cardiomyopathie = ziekte van de hartspier: hartspier structureel en functioneel abnormaal in afwezigheid van oorzakelijke

Nadere informatie

Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog

Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog Patiëntendag PLN vereniging Paul van Haelst, cardioloog Antonius Ziekenhuis Sneek Erfelijke hartziekten Welke hartziekten kunnen erfelijk zijn?

Nadere informatie

Anemie en transfusies bij cardiochirurgie

Anemie en transfusies bij cardiochirurgie Anemie en transfusies bij cardiochirurgie Sanquinavond, 4 Maart 2015 Leo van de Watering Sanquin Bloedvoorziening Nederland Divisie Research, CCTR Divisie Bloedbank, UTG Anemie en transfusies bij cardiochirurgie

Nadere informatie

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen?

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Drs. Mariëlle AMJ van der Velden-Daamen Prof. Dr. Jan PH Hamers Prof. Dr. Hans Peter Brunner la Rocca Dr. Frans ES Tan Prof. Dr. Jos MGA

Nadere informatie

Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis

Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis Komt iemand bij de dokter.. Heb ik hartfalen? Indeling + Definitie + Statistiek + Oorzaken + Onderzoek + Behandeling: medicatie leefregels CABG/klepoperatie

Nadere informatie

Wanneer faalt het hart? Wanneer faalt het hart? . een rondje langs de toehoorders. Hartfalen in de Middeleeuwen. Hartfalen in de loop der eeuwen

Wanneer faalt het hart? Wanneer faalt het hart? . een rondje langs de toehoorders. Hartfalen in de Middeleeuwen. Hartfalen in de loop der eeuwen Wanneer faalt het hart? 14 april 2011 Aggie H.M.M. Balk, cardioloog Thoraxcentrum,, Erasmus MC Wanneer faalt het hart?. een rondje langs de toehoorders Hartfalen in de loop der eeuwen Hartfalen in de Middeleeuwen

Nadere informatie

Bij patiënten met geleidelijk ontstane klachten passend bij hartfalen krijgt ongeveer 1/3 uiteindelijk de diagnose hartfalen 5.

Bij patiënten met geleidelijk ontstane klachten passend bij hartfalen krijgt ongeveer 1/3 uiteindelijk de diagnose hartfalen 5. fda approved ESC Recommendation In België komen er jaarlijks 15.643 nieuwe gevallen van hartfalen bij 4. Bij patiënten met geleidelijk ontstane klachten passend bij hartfalen krijgt ongeveer 1/3 uiteindelijk

Nadere informatie

first chapter chapter 2 Chapter 3

first chapter chapter 2 Chapter 3 Summary Heart failure (HF) is an important health care problem in Western countries. The prevalence of HF increases with age. It is a growing problem as the population ages and survival rates after cardiovascular

Nadere informatie

Hierbij gaat voor de delegaties document D043528/02 Annex.

Hierbij gaat voor de delegaties document D043528/02 Annex. Raad van de Europese Unie Brussel, 8 maart 2016 (OR. en) 6937/16 ADD 1 TRANS 72 BEGELEIDENDE NOTA van: de Europese Commissie ingekomen: 7 maart 2016 aan: Nr. Comdoc.: Betreft: het secretariaat-generaal

Nadere informatie

Hoe komen richtlijnen tot stand? Mattie Lenzen CarVasZ 2014

Hoe komen richtlijnen tot stand? Mattie Lenzen CarVasZ 2014 Hoe komen richtlijnen tot stand? Mattie Lenzen CarVasZ 2014 Rationale van richtlijnen Waarom ontwikkeling we Richtlijnen? Internationale zorg over: Onverklaarbare variatie in klinische praktijk Stijgende

Nadere informatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek Symptomen 1:1 Ziekte Klassiek Geriatrische ziekte uiting Waarom? Ziektebeloop: Patiënten met bv. kanker, hartfalen, dementie. Lorenz KA Ann Int

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/42799 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haeck, M.L.A. Title: Right ventricular function assessment in cardiopulmonary

Nadere informatie

Pneumonie vaststellen bij onderzoek in verpleeghuizen

Pneumonie vaststellen bij onderzoek in verpleeghuizen Pneumonie vaststellen bij onderzoek in verpleeghuizen dr.ir. Jenny T. van der Steen VU medisch centrum, EMGO+ Instituut Afdeling Verpleeghuisgeneeskunde Definitie pneumonie bij onderzoek Definitie bepaalt

Nadere informatie

Novel markers in chronic heart failure Lok, Dirk Jan Arend

Novel markers in chronic heart failure Lok, Dirk Jan Arend Novel markers in chronic heart failure Lok, Dirk Jan Arend IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

Hartfalen bij ouderen Hora, Hora, Hora est!

Hartfalen bij ouderen Hora, Hora, Hora est! Home no. 6 December 2016 Eerdere edities Verenso.nl Hartfalen bij ouderen Hora, Hora, Hora est! Annette van Kerkhof annette_4@hotmail.com Het afgelopen jaar promoveerden Maaike Barents, Evelien van Riet

Nadere informatie

Diabetes in ACS. Dr. M.A. Brouwer, UMC Nijmegen. No disclosures

Diabetes in ACS. Dr. M.A. Brouwer, UMC Nijmegen. No disclosures Diabetes in ACS Dr. M.A. Brouwer, UMC Nijmegen No disclosures Wat we weten van diabeten Outcome na ACS slechter dan bij niet diabeten: o Dood o Infarct o Stroke o Bloeden Korte termijn én lange termijn:

Nadere informatie

TAVI (Un) limited. transcatheter aorta valve implantation. NVVC 1 April 2016. Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team

TAVI (Un) limited. transcatheter aorta valve implantation. NVVC 1 April 2016. Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team TAVI (Un) limited transcatheter aorta valve implantation NVVC 1 April 2016 Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling geen Zijn er grenzen aan

Nadere informatie

Chronisch Atriumfibrilleren

Chronisch Atriumfibrilleren Chronisch Atriumfibrilleren Wanneer terugverwijzen naar de huisarts? Dr. C.J.H.J. Kirchhof, cardioloog Alrijne Zorggroep, Leiderdorp Disclosure potential conflicts of interest Geen Atriumfibrilleren 165

Nadere informatie

Vereniging voor Ziekenhuisgeneeskunde

Vereniging voor Ziekenhuisgeneeskunde Vereniging voor Ziekenhuisgeneeskunde SHELLEY METSELAAR AIOS SOZG Achtergrond Incidentie - 5-11 per 1000 per jaar 1 Diagnose - Combinatie kliniek, lab, X-thorax Sensitiviteit X-thorax 2 - Pneumonie +/-

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Duitsland 1,7 miljoen patiënten met hartfalen 2. Europa 6,5 miljoen patiënten met hartfalen 3. VS 5,1 miljoen patiënten met hartfalen 1

Duitsland 1,7 miljoen patiënten met hartfalen 2. Europa 6,5 miljoen patiënten met hartfalen 3. VS 5,1 miljoen patiënten met hartfalen 1 Functionele mitrale regurgitatie VS 5,1 miljoen patiënten met hartfalen 1 Duitsland 1,7 miljoen patiënten met hartfalen 2 Europa 6,5 miljoen patiënten met hartfalen 3 Hartfalen is een aandoening die wereldwijd

Nadere informatie

PRO. De afwachtende houding t.o.v. NOACs in Nederland schaadt patiënten

PRO. De afwachtende houding t.o.v. NOACs in Nederland schaadt patiënten PRO De afwachtende houding t.o.v. NOACs in Nederland schaadt patiënten Prof. dr. Saskia Middeldorp, internist Afdeling Vasculaire Geneeskunde Academisch Medisch Centrum, Amsterdam Wat zegt de NHG standaard

Nadere informatie

Pre-hospital chest pain triage by paramedics using the HEART score (1 x hs-ctnt).

Pre-hospital chest pain triage by paramedics using the HEART score (1 x hs-ctnt). Pre-hospital chest pain triage by paramedics using the HEART score (1 x hs-ctnt). D. Ali, MJ. Fokkert, RJ. Slingerland, R. Tolsma, A. Mosterd, M. Ishak, F. Van Eenennaam, K. Bruheim, J.M. ten Berg, A.

Nadere informatie

ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN

ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN Definitie, pathofysiologie, symptomatologie en diagnostiek Dr. Marcel Daniëls Jeroen Bosch Ziekenhuis s-hertogenbosch ACUTE CORONAIRE SYNDROMEN pathofysiologie Definitie symptomatologie

Nadere informatie

Conflict of interest: none

Conflict of interest: none Conflict of interest: none 1864-1940 NVVC Wenckebach Lecture Aggie H.M.M. Balk 31 oktober 2013 Hartfalen: de lat kan nog iets hoger, Selectie voor harttransplantatie Vullingsdrukken en de specialist Samenwerking

Nadere informatie

Zorgpad Atriumfibrilleren (AF)

Zorgpad Atriumfibrilleren (AF) Zorgpad Atriumfibrilleren (AF) Highlights Ziekenhuizen 2017 Hans Ros, ziekenhuisapotheker Inhoud Wat is AF? Hoe ontstaat een CVA (beroerte)? Behandeling AF: 4 peilers Orale antistolling 1 2016 ESC Guidelines

Nadere informatie

Obesitas bij ortopedische ingrepen: challenge of contra-indicatie? Co-assistent: Philippe Leire Promotor: Dr. A. Kumar

Obesitas bij ortopedische ingrepen: challenge of contra-indicatie? Co-assistent: Philippe Leire Promotor: Dr. A. Kumar Obesitas bij ortopedische ingrepen: challenge of contra-indicatie? Co-assistent: Philippe Leire Promotor: Dr. A. Kumar Kaart toenemende demografie obesitas The influence of obesity on total joint arthroplasty.

Nadere informatie

Hartfalen en Nierfunctiestoornissen

Hartfalen en Nierfunctiestoornissen Hartfalen en Nierfunctiestoornissen Dr. Kevin Damman Hartfalen Cardioloog, UMCG Groningen k.damman@umcg.nl Disclosures Geen (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties:

Nadere informatie

ACUUT CORONAIR SYNDROOM

ACUUT CORONAIR SYNDROOM ACUUT CORONAIR SYNDROOM Doelen ACS pathofysiologie begrijpen Risicofactoren voor ACS kunnen herkennen Diagnostische stappen kunnen volgen 12 februari 2015 Esther de Haan, verpleegkundig specialist cardiologie

Nadere informatie

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io CVRM kwetsbare ouderen Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

HARTFALEN achtergronden casusschetsen

HARTFALEN achtergronden casusschetsen HARTFALEN achtergronden casusschetsen 1 Voorstel wijzigingen bij herziening werkafspraak kunnen op de laatste pagina worden genoteerd. Achtergronden casusschetsen Hartfalen INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN

Nadere informatie

TELE-MONITORING en tele-begeleiding van de patiënt met hartfalen

TELE-MONITORING en tele-begeleiding van de patiënt met hartfalen TELE-MONITORING en tele-begeleiding van de patiënt met hartfalen Nationale Hartfalendag 31 october 2008 Aggie H.M.M. Balk Thoraxcentrum, Erasmus MC, Rotterdam Chronisch hartfalen: begeleiding op afstand

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Prevalentie en impact van symptomen bij patiënten met hartfalen NYHA III/IV in een Zuid Afrikaans ziekenhuis

Prevalentie en impact van symptomen bij patiënten met hartfalen NYHA III/IV in een Zuid Afrikaans ziekenhuis Prevalentie en impact van symptomen bij patiënten met hartfalen NYHA III/IV in een Zuid Afrikaans ziekenhuis Ineke Lokker Project groep: M.E. Lokker MSc (NL), Dr L. Gwyther (UCT ZA), Professor R. Harding

Nadere informatie

Elective electrical cardioversion

Elective electrical cardioversion Elective electrical cardioversion Han Deuling Verpleegkundig specialist cardiologie UMCG Short-stay cardiologie 14 bedden. 2700 opnames per jaar. Sinds 2005 verpleegkundig specialist in plaats van artsassistent.

Nadere informatie

Acetylcholine test: CAG met provocatietest

Acetylcholine test: CAG met provocatietest Acetylcholine test: CAG met provocatietest CNE Interventie Cardiologie 26-1-2016 Krischan D Sjauw Cardiologist / Fellow Interventional Cardiology AMC-OLVG Disclosures and conflicts of interest Geen Coronaire

Nadere informatie

NT pro BNP bij hartfalen De biochemische achtergronden van de BNP bepaling CWZ 23 maart 2005

NT pro BNP bij hartfalen De biochemische achtergronden van de BNP bepaling CWZ 23 maart 2005 NT pro BNP bij hartfalen De biochemische achtergronden van de BNP bepaling CWZ 23 maart 2005 Dr. Jos WJ van der tappen, klinisch chemicus Klinisch Chemisch Laboratorium Huisartsenlaboratorium Rivierenland

Nadere informatie

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie Is Orthopedische Manuele Therapie nog Orthopedische Manuele Therapie? Zijn de huidige paradigma shifts wenselijk?

Nadere informatie

RTA Hartfalen Chronisch hartfalen Regio Bernhoven-Synchroon

RTA Hartfalen Chronisch hartfalen Regio Bernhoven-Synchroon RTA Hartfalen Chronisch hartfalen Regio Bernhoven-Synchroon Versie Beheer 1.0 Bernhoven, Synchroon Layout aangepast op 28-03-2017 Distributielijst Huisartspraktijken Synchroon en medewerkers cardiologie

Nadere informatie

AngsAngst bij Hartfalen

AngsAngst bij Hartfalen AngsAngst bij Hartfalen Gini van Til,verpleegkundig specialist Hartfalen polikliniek CWZ Lezing Verpleegkundig Vizier 18-6-2015 Even voorstellen: Gini van Til Verpleegkundig Specialist intensieve zorg

Nadere informatie

Antistollingstherapie. Boezemfibrilleren. Charles Kirchhof Rijnland Ziekenhuis, Leiderdorp

Antistollingstherapie. Boezemfibrilleren. Charles Kirchhof Rijnland Ziekenhuis, Leiderdorp Antistollingstherapie Boezemfibrilleren Charles Kirchhof Rijnland Ziekenhuis, Leiderdorp ESC Guidelines 2010 ESC Guidelines 2010 Do: 1.Preventie van AF gerelateerde complicaties 2.Optimale veiligheid van

Nadere informatie

Polyfarmacie in de cardiologie

Polyfarmacie in de cardiologie Polyfarmacie in de cardiologie CarVasZ congres 21 november 2014 Alina Constantinescu cardioloog Indeling Casus 1: - patient met hartfalen - belangrijkste medicatieklassen - introductie medicatie in de

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie