Recente ontwikkelingen op het gebied van de Bipolaire Stoornissen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Recente ontwikkelingen op het gebied van de Bipolaire Stoornissen"

Transcriptie

1 Recente ontwikkelingen op het gebied van de Bipolaire Stoornissen Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam Altrecht GGZ, Utrecht Forums Ups&Downs 12 oktober 2013

2 Kraepelin (1896) Das Manisch- Depressive Irresein

3 Hippocrates (ca. 400 BC) Kraepelin (1896) Mania en Melancholia Das Manisch- Depressive Irresein

4 Hippocrates (ca. 400 BC) Boerhaave (1741) Kraepelin (1896) Mania en Melancholia Droefgeestigheid en dolligheid Das Manisch- Depressive Irresein

5

6 Herman Boerhaave (1709) Kortbondige Spreuken wegens de Ziektens

7 Herman Boerhaave (1709) Kortbondige Spreuken wegens de Ziektens

8 Herman Boerhaave (1709) Kortbondige Spreuken wegens de Ziektens

9 1911

10 Emil Kraepelin (1913)

11 John Cade (1949)

12 Mogens Schou (1954 en 1967) Journal of Neurology Neurosurgery Psychiatry, 1954 Arch Gen Psychiatry, 1967

13 Richtlijnontwikkeling in Nederland

14

15 Bipolaire stoornissen Oorzaken Diagnostiek Farmacotherapie Psychotherapie Conclusies

16 Bipolaire stoornissen Oorzaken Diagnostiek Farmacotherapie Psychotherapie Conclusies

17 Bipolaire en unipolaire stemmingsstoornissen manie depressie Bipolaire I stoornis hypomanie depressie Bipolaire II stoornis Cyclothyme stoornis depressie Depressieve stoornis Dysthyme stoornis

18 Bipolaire stoornis: manie gevolgd door depressie, remissie, and korte hypomanie (man, 53) NIMH-LifeChart from the Stanley Foundation Bipolar Network Manie Hypomanie Interval Depressie 1 jaar SFBN All patients receiving treatment

19 Bipolaire stoornis: manische, depressieve en gemengde episodes met rapid cycling (vrouw, 48) NIMH-LifeChart from the Stanley Foundation Bipolar Network 1 jaar SFBN All patients receiving treatment

20 Bipolaire stoornis: heterogeneen longitudinaal beloop NIMH-LifeCharts from the Stanley Foundation Bipolar Network Patient 1 Patient 2 Patient 3 Patient 4 5 years All patients receiving treatment

21 Polariteit en Cycliciteit zijn de kernelementen van de bipolaire stoornis Manie Depressie 1 jaar 1 jaar SFBN

22 Bipolaire stoornissen Oorzaken Diagnostiek Farmacotherapie Psychotherapie Conclusies

23 NRC Handelsblad 11 mei 2013

24 Om de pathofysiologie van de bipolaire stoornis te kunnen begrijpen moet men de verschillende niveau s waarop de aandoening zich manifesteert onderscheiden: moleculair, cellulair, regelsystemen en gedragsniveau (Schloesser et al, 2008)

25 Integratie van theorieën (Benno Haarman, UMC-Groningen, Najaarssymposium september 2013) Genetische kwetsbaarheid Stress Geactiveerd Lithium - immuunrespons - Antipsychotica systeem Veranderingen HPA-as Verstoring witte stofbanen hypoactivatie prefontale cortex Veranderingen tryptofaan metabolism Mitochondriale verandering neurotransmitter systemen dysfunctie. Hyperactivatie limbisch systeem Thyroiditis Gastritis Diabetes Fenotype Bipolaire stoornis

26 recurrent Stagering van bipolaire stoornissen (modified from Berk et al, Bipolar Disorders, 2007; 9: ) Unipolar depression Diagnosis Bipolar disorder Interepisodic impairment Full recovery (Rapid) cycling Bipolar I Bipolar II at risk Stage 0 1a prodromal 1b 1c Age of onset (hypo-) mania 2 recurrent bipolar 3a 3b 3c Kupka & Hillegers, Tijdschrift voor Psychiatrie, 2012 XXX chronic/ resistant 4

27 Opeenvolgende risicofactoren die het beloop kunnen beïnvloeden Familiaire belasting Diagnostische vertraging Noncompliance Medische comorbiditeit Trauma op kinderleeftijd Middelen misbruik Psychosociale stressoren veelvuldige episodes (Kindling) Cognitieve stoornissen

28 Allostatic Load in Bipolar Disorder Kapczinski et al (2010)

29 Bipolaire stoornissen Oorzaken Diagnostiek Farmacotherapie Psychotherapie Conclusies

30

31 Volkskrant 18 mei 2013

32

33 Spectrum van stemmingsstoornissen Manische psychose Hypomanie Manie Euthymie (normale stemming) Psychotische Depressie Depressie

34 Stemmingstoornissen volgens Kraepelin Das Manisch-Depressive Irresein

35 Stemmingsstoornissen in DSM-IV en DSM-5 Bipolair I Bipolair II Unipolaire Depressie

36 Stemmingsstoornissen in DSM-IV en DSM-5 Cyclothymie Bipolair I Dysthymie Bipolair II Unipolaire Depressie

37 Lifetime Prevalentie in Nederland conform DSM-IV bij jarigen (n=6646) NEMESIS 2 ( ), De Graaf, ten Have & van Dorselaar (2010) bipolair I en II 1,2 1,4 mannen vrouwen depressie 13,1 24, %

38 DSM-5 zal voor de bipolaire stoornis niet wezenlijk verschillen van DSM-IV Disruptive Mood Dysregulation Disorder als variant van depressieve stoornis bij kinderen Verhoogde activiteit als kernsymptoom bij de (hypo-)manie Gemengde kenmerken bij zowel bipolaire als depressieve stoornis

39 Bipolaire stoornissen Oorzaken Diagnostiek Farmacotherapie Psychotherapie Conclusies

40 Behandeling van bipolaire stoornissen Farmacotherapie Ondersteunende behandeling & zelfmanagement Psychoeducatie Manie Psychotherapie Depressie Functionele beperkingen Bijkomende psychiatrische en somatische aandoeningen

41 Farmacotherapie van bipolaire stoornissen in historisch perspectief Lithium (1871!) Klassieke Antipsychotica Klassieke Antidepressiva (TCA, MAO-i) Valpromide / Valproaat (Depakine ) Carbamazepine (Tegretol ) SSRI s e.a. Lamotrigine Atypische Antipsychotica

42 Tijdschrift voor Psychiatrie, september 2013

43 Nederlandse Richtlijn Bipolaire Stoornissen (NVvP 2008) Manie Lithium, valproaat (Depakine ), (atypisch) antipsychoticum Lithium / valproaat + antipsychotic bij ernstige manie Depressie Antidepressivum + Lithium / valproaat / atypisch antipsychoticum Quetiapine (Seroquel ) Lithium + lamotrigine (Lamictal ) Onderhoudsbehandeling 1. Lithium 2. Valproaat / carbamazepine / olanzapine / lamotrigine

44 DEPRESSIE MANIE Grondplan voor behandeling van bipolaire stoornissen Episode Interval Episode Omslag Recidief Respons Terugval Recidief Remissie Herstel weken Acute behandeling 2 maanden jaren Vervolgbehandeling Onderhoudsbehandeling

45 DEPRESSIE MANIE Behandeling van de acute manie Episode Interval Respons Terugval Recidief manie Omslag Recidief depressie Remissie Herstel Acute behandeling Vervolgbehandeling Onderhoudsbehandeling

46 68 studies ( ) met N= patiënten Lancet 2011; 378:

47 68 studies ( ) met N= patiënten haloperidol lithium Acceptability (0-50) placebo Efficacy (0-50) Lancet 2011; 378:

48 DEPRESSIE MANIE Behandeling van de acute bipolaire depressie Episode Interval Episode Omslag (Switch) Recidief (Recurrence) Respons (Response) Terugval (Relapse) Recidief (Recurrence) Remissie (Remission) Herstel (Recovery) Acute behandeling 2 maanden Vervolgbehandeling Onderhoudsbehandeling

49 Nederlandse Richtlijn Bipolaire Stoornissen (NVvP 2008) Manie Lithium, valproaat (Depakine ), (atypisch) antipsychoticum Lithium / valproaat + antipsychotic bij ernstige manie Depressie Antidepressivum + Lithium / valproaat / atypisch antipsychoticum Quetiapine (Seroquel ) Lithium + lamotrigine (Lamictal ) Onderhoudsbehandeling 1. Lithium 2. Valproaat / carbamazepine / olanzapine / lamotrigine

50 Meta-analyse 2011: antidepressiva bij acute bipolaire depressie Sidor & Macqueen, J Clin Psych 2011 A. Clinical Response: antidepressants +/- mood stabilizer versus placebo +/- mood stabilizer Journal of Clinical Psychiatry 2011; 72:

51 Meta-analyse 2011: antidepressiva bij acute bipolaire depressie Sidor & Macqueen, J Clin Psych 2011 C. Affective switch: antidepressants +/- mood stabilizer versus placebo +/- mood stabilizer Journal of Clinical Psychiatry 2011; 72:

52 Antidepressiva bij acute bipolaire depressie Sidor & Macqueen, J Clin Psych 2011 Conclusie van de meta-analyse uit 2011: 1.Antidepressiva zijn niet bewezen effectiever dan placebo bij de bipolaire depressie 2.Antidepressiva leiden niet vaker dan placebo tot een stemmingsomslag naar (hypo)manie 3.Inductie van rapid cycling is niet goed onderzocht (alleen acute fase) 4.Beperking: de opzet van de studies verschilt erg van elkaar, veel bijkomende medicatie

53 ISBD consensus: antidepressiva bij bipolaire depressie Pacchiarotti et al, Am J Psych Een antidepressivum altijd combineren met een stemmingsstabilisator 2. Toevoegen van een antidepressivum als er een eerdere gunstige reactie was 3. Geen antidepressivum geven als er tijdens de (gemengde) depressie ook manische symptomen zijn, of bij psychomotore agitatie, of als er sprake is van zeer instabiele stemming of rapid cycling 4. Langdurige behandeling met een antidepressivum overwegen als de patiënt na staken een terugval krijgt

54 DEPRESSIE MANIE Onderhoudsbehandeling (profylaxe) Episode Interval Episode Terugval Recidief manie Omslag Recidief depressie Remissie Herstel Acute behandeling Vervolgbehandeling Onderhoudsbehandeling

55 Nederlandse Richtlijn Bipolaire Stoornissen (NVvP 2008) Manie Lithium, valproaat (Depakine ), (atypisch) antipsychoticum Lithium / valproaat + antipsychotic bij ernstige manie Depressie Antidepressivum + Lithium / valproaat / atypisch antipsychoticum Quetiapine (Seroquel ) Lithium + lamotrigine (Lamictal ) Onderhoudsbehandeling 1. Lithium 2. Valproaat / carbamazepine / olanzapine / lamotrigine

56 BALANCE trial: Lithium, Valproaat, en de combinatie maanden Median survival time to hospital admission or adjuvant treatment for emerging mood episode Geddes et al, Lithium plus valproate combination versus monotherapy for relapse prevention in bipolar I disorder (BALANCE): a randomised open-label trial. Lancet 2010; 375:

57 BALANCE trial: Lithium, Valproaat, en de combinatie Conclusies (voor bipolaire I stoornis): De combinatie Lithium + Valproaat is profylactisch effectiever dan valproaat monotherapie maar niet significant effectiever dan lithium monotherapie Dus: Li+VPA > Li > VPA Het voordeel is vooral duidelijk voor preventie van manie Praktische consequentie van BALANCE: (1) Li en Li + VPA eerste keuze voor profylaxe bij BP-I; (2) Als monotherapie met Li onvoldoende werkt, over naar Li+ VPA, niet naar VPA monotherapie (vice versa) Geddes et al, Lithium plus valproate combination versus monotherapy for relapse prevention in bipolar I disorder (BALANCE): a randomised open-label trial. Lancet 2010; 375:

58 Quetiapine vs. Lithium vs. Placebo as continuation treatment after open-label stabilization on quetiapine Lithium > 0.6 mmol/l versus Lithium < 0.6 mmol/l versus Placebo: Time to recurrence to any mood event Nolen & Weisler, submitted

59 Nieuwe farmacotherapeutische opties Tamoxifen voor acute manie (PKC remmer, anti-oestrogeen): enkele kleine trials met groot effect

60 Nieuwe farmacotherapeutische opties Ketamine voor acute depressie (NMDA-antagonist, glutamaterg): eenmalige infusie effectief als add-on bij bipolaire depressie (Diazgranados e.a., 2010; Zarate e.a., 2012)

61 Bipolaire stoornissen Oorzaken Diagnostiek Farmacotherapie Psychotherapie Conclusies

62 Psychotherapie bij bipolaire stoornissen Gezinsgerichte therape (FFT) Cognitieve Therapie (CGT) Interpersoonlijke & Sociale Ritme Therapie (IP-SRT) Psychoducatie (PE)

63 Review van 9 RCT s met 482 patiënten Meestal groepstherapieën Methoden: Cognitive Behavioural Group Therapy (plus Psychoeducation) Family Focused Treatment Health Promoting Intervention (FFT-HPI) Multi-Family Group Psychoeducation (MFGP) Solution-Focused Group Therapy (SFGT) Systematic Illness Management Skills Enhancement Program (SIMSEP) Monitoring, Assessing prodrome, Preventing relapse, Specific goals (MAPS) plus pharmacotherapy versus treatment as usual plus pharmacotherapy Current Opinion in Psychiatry 2011; 24:

64 Meeste studies tonen positieve resultaten in psychotherapie-arm: minder terugval, verbeterde kwaliteit van leven, verbeterd functioneren, meer symptomatische verbetering Vergelijkbaarheid tussen studies beperkt door grote methodologische verschillen Psychoeducatie is een belangrijk (werkzaam) element van alle psychotherapieën Het is van belang om mantelzorgers erbij te betrekken Het is nog onduidelijk welke patiënt in welke fase van de aandoening profiteert van welke behandeling Current Opinion in Psychiatry 2011; 24:

65 Bipolaire stoornissen Oorzaken Diagnostiek Farmacotherapie Psychotherapie Conclusies

66

67 De plaats van de bipolaire stoornissen binnen het stemmingsen psychosespectrum is nog niet geheel opgehelderd

68 De plaats van de bipolaire stoornissen binnen het stemmingsen psychosespectrum is nog niet geheel opgehelderd Therapierespons varieert sterk tussen patiënten

69 De plaats van de bipolaire stoornissen binnen het stemmingsen psychosespectrum is nog niet geheel opgehelderd Therapierespons varieert sterk tussen patienten Er zijn weinig echt nieuwe ontwikkelingen op het gebied van de farmacotherapie, wel consolidatie van bestaande evidentie

70 De plaats van de bipolaire stoornissen binnen het stemmingsen psychosespectrum is nog niet geheel opgehelderd Therapierespons varieert sterk tussen patienten Er zijn weinig echt nieuwe ontwikkelingen op het gebied van de farmacotherapie, wel consolidatie van bestaande evidentie Toevoegen van stoornisgerichte psychotherapie heeft een positief effect, met een groot aandeel van psychoeducatie

71 De plaats van de bipolaire stoornissen binnen het stemmingsen psychosespectrum is nog niet geheel opgehelderd Therapierespons varieert sterk tussen patienten Er zijn weinig echt nieuwe ontwikkelingen op het gebied van de farmacotherapie, wel consolidatie van bestaande evidentie Toevoegen van stoornisgerichte psychotherapie heeft een positief effect, met een groot aandeel van psychoeducatie Stagering en profilering kunnen helpen om de kloof tussen richtlijn en personalized medicine te overbruggen

72 De plaats van de bipolaire stoornissen binnen het stemmingsen psychosespectrum is nog niet geheel opgehelderd Therapierespons varieert sterk tussen patienten Er zijn weinig echt nieuwe ontwikkelingen op het gebied van de farmacotherapie, wel consolidatie van bestaande evidentie Toevoegen van stoornisgerichte psychotherapie heeft een positief effect, met een groot aandeel van psychoeducatie Stagering en profilering kunnen helpen om de kloof tussen richtlijn en personalized medicine te overbruggen In 2014 zal een nieuwe Multidisciplinaire Richtlijn Bipolaire Stoornissen verschijnen

73 Dank voor uw aandacht

Nieuwe ontwikkelingen in de diagnostiek en behandeling van Bipolaire Stoornissen Jelgersma Lezing LUMC 14 Februari 2012

Nieuwe ontwikkelingen in de diagnostiek en behandeling van Bipolaire Stoornissen Jelgersma Lezing LUMC 14 Februari 2012 Nieuwe ontwikkelingen in de diagnostiek en behandeling van Bipolaire Stoornissen Jelgersma Lezing LUMC 14 Februari 2012 Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen VU Medisch Centrum, Amsterdam Academische

Nadere informatie

Somatische zorg aan patienten met een bipolaire stoornis: wie doet wat?

Somatische zorg aan patienten met een bipolaire stoornis: wie doet wat? Somatische zorg aan patienten met een bipolaire stoornis: wie doet wat? Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam Altrecht GGZ, Utrecht Mind the

Nadere informatie

word jij daar beter van?

word jij daar beter van? word jij daar beter van? Landelijke Dag VMDB 19 maart 2016 Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen, VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam / Hoofddorp; Altrecht, Utrecht Homeland,

Nadere informatie

Bipolaire Stoornissen en ADHD: Overlap en comorbiditeit

Bipolaire Stoornissen en ADHD: Overlap en comorbiditeit Bipolaire Stoornissen en ADHD: Overlap en comorbiditeit Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen VU Medisch Centrum, Amsterdam Academische Werkplaats Bipolaire Stoornissen, GGZ ingeest Behandelcentrum

Nadere informatie

een overzicht Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen, VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam / Hoofddorp; Altrecht, Utrecht

een overzicht Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen, VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam / Hoofddorp; Altrecht, Utrecht een overzicht Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen, VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam / Hoofddorp; Altrecht, Utrecht Disclosure belangen spreker: Disclosure belangen spreker

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen Antidepressivum, antipsychoticum

Nadere informatie

Appendix Hoofdstuk 13 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis

Appendix Hoofdstuk 13 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis 3 4 Appendix Hoofdstuk 3 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis Zoals beschreven in hoofdstuk 3.5. Tabel Lithium bij ouderen. N leeftijd (range)

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij de bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapie bij de bipolaire stoornis Cognitieve gedragstherapie bij de bipolaire stoornis Najaarscongres 2011 Vereniging voor Gedragstherapie en Cognitieve Therapie, Veldhoven Susanne Demacker, GZ-psycholoog Eline Regeer, psychiater Bipolair

Nadere informatie

MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS

MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS Bipolaire stoornis (vroeger manisch-depressieve stoornis genoemd) wordt gekenmerkt door recidiverende episoden van manie/hypomanie en depressie. Een globale

Nadere informatie

Bipolair aan het werk. Loes Kaarsgaren, psychiater Petra Rijper, sociaal psychiatrisch verpleegkundige Behandelcentrum Bipolaire Stoornissen

Bipolair aan het werk. Loes Kaarsgaren, psychiater Petra Rijper, sociaal psychiatrisch verpleegkundige Behandelcentrum Bipolaire Stoornissen Bipolair aan het werk Loes Kaarsgaren, psychiater Petra Rijper, sociaal psychiatrisch verpleegkundige Behandelcentrum Bipolaire Stoornissen Opbouw Diagnostiek Epidemiologie Beloop Behandeling Bipolair

Nadere informatie

OPPER studie Onderzoeksprogramma Postpartum Psychose Erasmus MC, Rotterdam

OPPER studie Onderzoeksprogramma Postpartum Psychose Erasmus MC, Rotterdam Postpartum Psychose Postpartum psychose patientenvereniging opgericht! www.kraambedpsychose.nl Veerle Bergink 31 Oktober 2012 Postpartum Psychose Binnen 4 weken na de bevalling Incidentie: 1 op de 1.000

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen in de eerste lijn?

Bipolaire stoornissen in de eerste lijn? Bipolaire stoornissen in de eerste lijn? Wendela ter Meulen, AIOS AMC Supervisoren: Drs. Hetty M. Visser Prof. dr. Ralph W. Kupka Academische werkplaats bipolaire stoornissen Prof. dr. Jan H. Smit GGZ

Nadere informatie

Richtlijn Bipolaire Stoornissen commentaarfase

Richtlijn Bipolaire Stoornissen commentaarfase Richtlijn Bipolaire Stoornissen commentaarfase Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam / Hoofddorp Altrecht, Utrecht Ralph Kupka: potentiële belangenverstrengeling

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen 3 Casus: 39-jarige man,

Nadere informatie

De toepassing van de multidisciplinaire richtlijn voor depressie in de 2 e lijn

De toepassing van de multidisciplinaire richtlijn voor depressie in de 2 e lijn De toepassing van de multidisciplinaire richtlijn voor depressie in de 2 e lijn Frans Poolen, Altrecht A. van Schaik, B. Penninx & T. van Balkom VGCt, najaarscongres 2012 Vraagstelling In hoeverre worden

Nadere informatie

Zorgprogramma bipolaire stoornissen focus op vroege interventie en functioneel herstel

Zorgprogramma bipolaire stoornissen focus op vroege interventie en functioneel herstel Zorgprogramma bipolaire stoornissen focus op vroege interventie en functioneel Agenda Pro Persona Klinisch wetenschappelijke vergadering KenBiS Pro Persona 7 juni 2013 Zorgprogramma bipolaire stoornissen

Nadere informatie

Inhoud. Hoofdstuk 4 Screening en diagnostiek bij volwassenen 71 1 Inleiding 71 2 Screening bij volwassenen 72 3 Diagnostiek bij volwassenen 74

Inhoud. Hoofdstuk 4 Screening en diagnostiek bij volwassenen 71 1 Inleiding 71 2 Screening bij volwassenen 72 3 Diagnostiek bij volwassenen 74 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene inleiding 11 1 Kenmerken en classificatiecriteria van bipolaire stoornissen 11 2 Epidemiologie 12 3 Differentiële diagnostiek 13 4 Comorbiditeit 13 5 Beloop 16 6 Diagnostiek

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Depressie na een hartinfarct en risico op nieuwe hartklachten

Depressie na een hartinfarct en risico op nieuwe hartklachten Depressie na een hartinfarct en risico op nieuwe hartklachten Marij Zuidersma Promotoren: Peter de Jonge, Johan Ormel, Henk Jan Conradi Interdisciplinary center for psychiatric epidemiology University

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

DE MEDICAMENTEUZE BEHANDELING VAN DE BIPOLAIRE STOORNIS BIJ JEUGDIGEN

DE MEDICAMENTEUZE BEHANDELING VAN DE BIPOLAIRE STOORNIS BIJ JEUGDIGEN RICHTLIJN AMSTERDAMSE GENEESMIDDELEN COMMISSIE KINDER- EN JEUGDPSYCHIATRIE DE MEDICAMENTEUZE BEHANDELING VAN DE BIPOLAIRE STOORNIS BIJ JEUGDIGEN Auteurs: Britt Hoogenboom, kinder- en jeugdpsychiater, de

Nadere informatie

Depressie behandeling: additie en augmentatie strategieën. Leo Timmerman Opleider psychiatrie GGZ Drenthe

Depressie behandeling: additie en augmentatie strategieën. Leo Timmerman Opleider psychiatrie GGZ Drenthe Depressie behandeling: additie en augmentatie strategieën Leo Timmerman Opleider psychiatrie GGZ Drenthe Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geeft presentaties voor: AstraZeneca Eli Lilly

Nadere informatie

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk Beloop van angst en depressie belang voor de klinische praktijk Jan Spijker, psychiater, A-opleider,hoofd programma stemmingsstoornissen Pro Persona, Ede & onderzoeker Trimbos-instituut, Utrecht Waarom

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Bipolaire stemmingsstoornissen

Bipolaire stemmingsstoornissen capita selecta Bipolaire stemmingsstoornissen R.W.Kupka en E.J.Regeer Bipolaire stemmingsstoornissen komen voor bij 2-4% van de bevolking en hebben een sterk recidiverend karakter. Manische en depressieve

Nadere informatie

Bipolaire stoornis & Depressie

Bipolaire stoornis & Depressie Bipolaire stoornis & Depressie Bernard Sabbe Forum Ups & Downs, Leuven, 6 oktober 2012 Met dank aan: Dr. Ralph Kupka, Psychiater & Opleider Psychiatrie, Altrecht GGZ, Utrecht Dr. Pascal Sienaert, Universitair

Nadere informatie

Richtlijn bipolaire stoornissen

Richtlijn bipolaire stoornissen Richtlijn bipolaire stoornissen Prof. dr. W.A. Nolen, psychiater Mw. dr. E.A.M. Knoppert-van der Klein, psychiater Dr. A. Honig, MRC Psych., psychiater Dr. P.F. Bouvy, psychiater Dr. J.-L. Klompenhouwer,

Nadere informatie

Risico-indicatoren voor angst en depressie: hoe nu verder?

Risico-indicatoren voor angst en depressie: hoe nu verder? Risico-indicatoren voor angst en depressie: hoe nu verder? Filip Smit Trimbos-instituut, Centrum Preventie en Vroege Interventie Vrije Universiteit, Vakgroep Klinische Psychologie NKOP symposium 14 december

Nadere informatie

Vijftig jaar farmacotherapie van stemmingsstoornissen: zijn de verwachtingen uitgekomen?

Vijftig jaar farmacotherapie van stemmingsstoornissen: zijn de verwachtingen uitgekomen? korte bijdrage Vijftig jaar farmacotherapie van stemmingsstoornissen: zijn de verwachtingen uitgekomen? w.a. nolen samenvatting De farmacotherapie van stemmingsstoornissen bestaat ruim 50 jaar. Naast 20

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

De behandeling van een therapieresistente bipolaire depressie

De behandeling van een therapieresistente bipolaire depressie 07/03-40-Vos 30-10-2003 09:27 Pagina 703 gevalsbeschrijving De behandeling van een therapieresistente bipolaire depressie a.m. vos, g.w. akkerhuis, w.a. nolen samenvatting0een succesvolle toepassing van

Nadere informatie

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe Psychofarmaca bij de ouderen Waarom slikken zij? A. D Hooghe Psychofarmaca Benzodiazepines en aanverwanten Antidepressiva Antipsychotica Antipsychotica Assessment of antipsychotic prescribing in Belgian

Nadere informatie

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie?

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Rob Kok, psychiater, epidemioloog Parnassia Bavo Groep Den Haag Waarom rehabilitatie? Eerherstel van wie? Over welke ouderen hebben we het

Nadere informatie

Chronobiologie en de bipolaire stoornis

Chronobiologie en de bipolaire stoornis Chronobiologie en de bipolaire stoornis Rixt Riemersma-van der Lek, psychiater Polikliniek voor bipolaire stoornissen Universitair Medisch Centrum Groningen Email: r.f.riemersma@umcg.nl GGNet Symposium

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Voorbij het protocol..

Voorbij het protocol.. Voorbij het protocol.. Behandelen van een depressie die niet opknapt. Hans Warning, verpleegkundig specialist GGZ 2 Eigenlijk eerst Psycho educatie Bibliotherapie Hardlopen / activeren Probleem Oplossende

Nadere informatie

Elektroconvulsie therapie. Een behandeling bij ernstige psychiatrische aandoeningen. Informatie voor verwijzers

Elektroconvulsie therapie. Een behandeling bij ernstige psychiatrische aandoeningen. Informatie voor verwijzers Elektroconvulsie therapie Een behandeling bij ernstige psychiatrische aandoeningen Informatie voor verwijzers Effectieve behandelmethode Elektroconvulsie therapie (ECT) passen we toe bij mensen met specifieke

Nadere informatie

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Annemein Kemps, Henny Sinnema VGCT najaarscongres 2013 INHOUD

Nadere informatie

Bipolaire stoornis en zwangerschap: ervaringen uit de praktijk

Bipolaire stoornis en zwangerschap: ervaringen uit de praktijk g e v a l s b e s c h r i j v i n g Bipolaire stoornis en zwangerschap: ervaringen uit de praktijk a. c. m. k l e i n s m a n, e. a. m. k n o p p e r t - v a n d e r k l e i n samenvatting Patiënten met

Nadere informatie

Korte bijdrage Een driejarige follow-upstudie van twee groepstherapieprogramma s. lithiumprofylaxe bij patiënten met een bipolaire stemmingsstoornis

Korte bijdrage Een driejarige follow-upstudie van twee groepstherapieprogramma s. lithiumprofylaxe bij patiënten met een bipolaire stemmingsstoornis Korte bijdrage Een driejarige follow-upstudie van twee groepstherapieprogramma s toegevoegd aan lithiumprofylaxe bij patiënten met een bipolaire stemmingsstoornis door E.M. van Gent Samenvatting Groepspsychoëducatie

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart - Ypsilon en onderzoekers trekken met elkaar op sinds die tijd Epidemiologische studies genetica

Nadere informatie

Stagering en profilering bij bipolaire stoornissen

Stagering en profilering bij bipolaire stoornissen korte bijdrage Stagering en profilering bij bipolaire stoornissen r.w. kupka, m.h.j. hillegers achtergrond Bipolaire stoornissen vertonen een grote verscheidenheid in verschijningsvorm en longitudinaal

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

in gesprek over: Manisch-depressieve stoornissen

in gesprek over: Manisch-depressieve stoornissen in gesprek over: Manisch-depressieve stoornissen Colofon 2009 (herziene uitgave) Auteurs: A.W.M.M. Stevens E.A.M. Knoppert-van der Klein W.A. Nolen Redactie: E. van Meekeren (eindredactie) E.A.M. Knoppert

Nadere informatie

Depressieve stoornissen in de huisartsenpraktijk stapsgewijs inzicht via de nieuwe multidisciplinaire richtlijn

Depressieve stoornissen in de huisartsenpraktijk stapsgewijs inzicht via de nieuwe multidisciplinaire richtlijn Depressieve stoornissen in de huisartsenpraktijk stapsgewijs inzicht via de nieuwe multidisciplinaire richtlijn Mark Scherders, psychiater, Catharina Ziekenhuis Eindhoven Kees Klop, psychiater, Máxima

Nadere informatie

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Environment Genotype Phenotype Omgeving Gen Psychose Omgeving

Nadere informatie

Cognitieve stoornissen bij patiënten met een bipolaire stoornis

Cognitieve stoornissen bij patiënten met een bipolaire stoornis Cognitieve stoornissen bij patiënten met een bipolaire stoornis Marieke J. van der Werf-Eldering, psychiater Overige werkgroepleden: Nienke Jabben, Baer Arts en Siegried Schouws Overzichtsartikel Cognitieve

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen tijdens de zwangerschap en de postpartumperiode

Stemmingsstoornissen tijdens de zwangerschap en de postpartumperiode Stemmingsstoornissen tijdens de zwangerschap en de postpartumperiode e.a.m. knoppert-van der klein, i.m. van vliet, p. kölling, c.j. sleeboom-van raaij samenvatting Depressies komen in gelijke mate voor

Nadere informatie

Immuun Activatie in Relatie tot Manische Symptomen in Depressieve Patiënten. Karlijn Becking MD-PhD student, UMCG

Immuun Activatie in Relatie tot Manische Symptomen in Depressieve Patiënten. Karlijn Becking MD-PhD student, UMCG Immuun Activatie in Relatie tot Manische Symptomen in Depressieve Patiënten Karlijn Becking MD-PhD student, UMCG Introductie Disbalans Pro-inflammatoire staat Destabilisatie Gevoeligheid voor stress Monocyt

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

De life-chartmethode voor de manischdepressieve

De life-chartmethode voor de manischdepressieve De life-chartmethode voor de manischdepressieve stoornis door R.W. Kupka, G.W. Akkerhuis, W.A. Nolen en A. Honig Samenvatting De manisch-depressieve stoornis heeft een recidiverend en sterk wisselend beloop.

Nadere informatie

Comorbiditeitspatronen bij OCD. Resultaten van de NOCDA studie

Comorbiditeitspatronen bij OCD. Resultaten van de NOCDA studie Comorbiditeitspatronen bij OCD Resultaten van de NOCDA studie Patricia van Oppen, Harold J. van Megen, Neeltje M. Batelaan, Danielle C. Cath, Nic J.A. van der Wee, Brenda W. Penninx Marcel A. van den Hout,

Nadere informatie

PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN

PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN In dit artikel wordt de plaats van antidepressiva in de aanpak van depressie in de eerste lijn bij volwassenen besproken.

Nadere informatie

Ziektebeelden op stage

Ziektebeelden op stage Ziektebeelden op stage Naam: Saskia Glorie Opleiding: HBO verpleegkunde, HvA tafelbergweg Instelling; Sinaï Centrum te Amstelveen Afdeling; Opname ouderen Inhoudsopgave Inhoudsopgave + inleiding pagina

Nadere informatie

Multidisciplinaire richtlijn bipolaire stoornissen

Multidisciplinaire richtlijn bipolaire stoornissen Multidisciplinaire richtlijn bipolaire stoornissen Multidisciplinaire richtlijn bipolaire stoornissen Derde, herziene versie, 2015 Ralph Kupka (voorzitter), Peter Goossens (vice-voorzitter), Mischa van

Nadere informatie

Bipolaire stoornis. it is mijn groep

Bipolaire stoornis. it is mijn groep Opm. Groepen-1.2012 def:opzet 14-02-2012 12:42 Pagina 67 D it is mijn groep In deze rubriek wil de redactie collegae aan het woord laten die aan de hand van een format hun groep beschrijven. Als zevende

Nadere informatie

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl Angst en de ziekte van Parkinson te veel of te weinig controle Annelien Duits Harriët Smeding www.smedingneuropsychologie.nl Wat moet deze workshop brengen, zodat je zegt: dat was de moeite waard? Smeding

Nadere informatie

Korte bijdrage Het belang van subklinische depressies

Korte bijdrage Het belang van subklinische depressies Korte bijdrage Het belang van subklinische depressies door P. Cuijpers Samenvatting Subklinische depressies zijn depressieve beelden waarbij sprake is van depressieve klachten zonder dat voldaan is aan

Nadere informatie

Voorkomen van recidief bij depressie: Fava s cognitieve psychotherapie gericht op welzijn

Voorkomen van recidief bij depressie: Fava s cognitieve psychotherapie gericht op welzijn k o r t e b i j d r a g e Voorkomen van recidief bij depressie: Fava s cognitieve psychotherapie gericht op welzijn c. d e v i n, g. p i e t e r s samenvatting Medicamenteuze behandelstrategieën gelden

Nadere informatie

Curriculum Vitae M.L.M. van der Loos

Curriculum Vitae M.L.M. van der Loos Curriculum Vitae M.L.M. van der Loos 157 158 Curriculum Vitae Marc van der Loos werd op 10 maart 1958 geboren in Amsterdam. Na de afronding van het VWO startte hij aan de Amsterdamse Academie voor Lichamelijk

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Els Ronsse. Psysense Oc br ebergiste. www.psysense.be

Stemmingsstoornissen. Els Ronsse. Psysense Oc br ebergiste. www.psysense.be Stemmingsstoornissen Els Ronsse Polikliniek PC Guislain Psysense Oc br ebergiste www.psysense.be Inleiding Stemmingsstoornissen bij V.G. zijn veel meer dan stoornissen in de stemming, ook in cognitie motivatie

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Depressie bij ouderen. Filip Bouckaert Dienst ouderenpsychiatrie

Depressie bij ouderen. Filip Bouckaert Dienst ouderenpsychiatrie Depressie bij ouderen Filip Bouckaert Dienst ouderenpsychiatrie Diagnose DSM-IV: Minimaal twee weken vijf of meer van de volgende symptomen aanwezig, waarbij 1 van de eerste twee symptomen in ieder geval

Nadere informatie

Antonius College: depressie 2014

Antonius College: depressie 2014 Antonius College: depressie 2014 Welkom Door K. Biermann Zorggroepmanager Antonius Ziekenhuis DEPRESSIE ANNO 2014 Wat is het en wat betekent het voor u en uw omgeving Joost Mertens & Marieke van de Werf-Eldering,

Nadere informatie

Social rhythm therapy voor mensen met een bipolaire stoornis

Social rhythm therapy voor mensen met een bipolaire stoornis Social rhythm therapy voor mensen met een bipolaire stoornis Jan van Blarikom lezing lotgenoten contact, maandag 7 april 2014. Een van de opvallende kenmerken van een depressieve stoornis en de bipolaire

Nadere informatie

Een (hypo)manie tijdens de afbouw van venlafaxine bij twee patiënten met een bipolaire stoornis

Een (hypo)manie tijdens de afbouw van venlafaxine bij twee patiënten met een bipolaire stoornis gevalsbeschrijving Een (hypo)manie tijdens de afbouw van venlafaxine bij twee patiënten met een bipolaire stoornis l.m. tak, a.w.m.m. stevens samenvatting In de literatuur wordt gewaarschuwd voor het risico

Nadere informatie

Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen.

Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. De psychofarmaca die bij kinderen (zes tot twaalf jaar) en jeugdigen (twaalf en ouder) worden gebruikt zijn over het algemeen afkomstig uit

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

De Multidisciplinaire richtlijn diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag

De Multidisciplinaire richtlijn diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag De Multidisciplinaire richtlijn diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag B. Verwey, psychiater, Ziekenhuis Rijnstate Arnhem A.M. van Hemert, psychiater, Leids Universitair Medisch Centrum R.F.P.

Nadere informatie

diagnostiek en behandeling voor de professional Bipolaire stoornis Nienke Jabben en Baer Arts

diagnostiek en behandeling voor de professional Bipolaire stoornis Nienke Jabben en Baer Arts diagnostiek en behandeling voor de professional Bipolaire stoornis Nienke Jabben en Baer Arts Bipolaire stoornis Diagnostiek en behandeling voor de professional Nienke Jabben en Baer Arts De serie Diagnostiek

Nadere informatie

Psychosen en Schizofrenie. Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose

Psychosen en Schizofrenie. Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose Psychosen en Schizofrenie Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose Inhoud 1. Wat is psychose? 2. Wat is schizofrenie? 3. Welke symptomen komen voor bij psychosen? 4. Wat is het beloop?

Nadere informatie

Farmacotherapeutisch rapport quetiapine (Seroquel ) bij de indicaties schizofrenie en manie

Farmacotherapeutisch rapport quetiapine (Seroquel ) bij de indicaties schizofrenie en manie Farmacotherapeutisch rapport quetiapine (Seroquel ) bij de indicaties schizofrenie en manie 1. Samenvatting De Commissie Farmaceutische Hulp heeft een farmacotherapeutisch rapport vastgesteld voor het

Nadere informatie

Diagnostiek en behandeling van bipolaire stoornissen bij kinderen

Diagnostiek en behandeling van bipolaire stoornissen bij kinderen capita selecta Diagnostiek en behandeling van bipolaire stoornissen bij kinderen C.G.Reichart en W.A.Nolen De bipolaire stoornis met het klassieke ziektebeeld van regelmatig terugkerende manische en depressieve

Nadere informatie

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Angststoornissen bij ouderen Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Programma Angststoornissen Verschillen in etiologie & fenomenologie Differentiële diagnostiek Behandelopties Angststoornissen Angst is functioneel

Nadere informatie

Codeer huidige toestand van de depressieve stoornis of bipolaire I stoornis met het vijfde cijfer:

Codeer huidige toestand van de depressieve stoornis of bipolaire I stoornis met het vijfde cijfer: Stemmingsstoornissen (Mood Disorders) Deze sectie is in drie delen onderverdeeld. Het eerste deel beschrijft de stemmingsepisodes (depressieve episode, manische episode, gemengde episode en hypomane episode),

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten Prof. Dr. Bas van Alphen Inhoud Temporele stabiliteit Leeftijdsneutraliteit DSM-5 Behandelperspectief Klinische implicaties Casuïstiek Uitgangspunten!

Nadere informatie

Paniekaanvallen - Moet je daar wat mee? -

Paniekaanvallen - Moet je daar wat mee? - Paniekaanvallen - Moet je daar wat mee? - Neeltje Batelaan Didi Rhebergen, Ron de Graaf, Jan Spijker, Aartjan Beekman en Brenda Penninx Filmfragment College tour 2012 Een vraagje. Vraagt u tijdens anamnese

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without the written permission of the publisher.

No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without the written permission of the publisher. Bedankt voor het downloaden van dit artikel. De artikelen uit de (online)tijdschriften van Uitgeverij Boom zijn auteursrechtelijk beschermd. U kunt er natuurlijk uit citeren (voorzien van een bronvermelding)

Nadere informatie

Psychotherapeutische behandelmogelijkheden voor bipolaire stoornissen

Psychotherapeutische behandelmogelijkheden voor bipolaire stoornissen o v e r z i c h t s a r t i k e l Psychotherapeutische behandelmogelijkheden voor bipolaire stoornissen Een overzicht van gerandomiseerde en gecontroleerde onderzoeken b. v a n d e n b e r g, e. a. m.

Nadere informatie

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn Het zijn net gewone mensen Voorstellen Julia Machielsen (POH-GGZ/verpleegkundig specialist GGZ) Ingrid Houtman (Huisarts/Kaderarts

Nadere informatie

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen Voor wie? Deze folder is bedoeld voor mensen die de diagnose bipolaire stoornis hebben gekregen of waarbij er een sterk vermoeden is dat er van een bipolaire stoornis sprake zou kunnen zijn. Het vraagt

Nadere informatie

Copyright 2016 M. de Ruijter & L..Tammenga. Bijwerkingen in de GGZ

Copyright 2016 M. de Ruijter & L..Tammenga. Bijwerkingen in de GGZ Copyright 2016 M. de Ruijter & L..Tammenga Bijwerkingen in de GGZ Ideaal middel farmacologisch eenvoudig werkingsmechanisme = therapeutische indicatie weinig tot geen andere farmacologische effecten Realiteit

Nadere informatie

Kennislacunes NHG-Standaard Depressie

Kennislacunes NHG-Standaard Depressie Kennislacunes Kennislacunes 1. Het nut van screening naar depressie bij mensen met een chronische somatische aandoening in de (noot 15-16). 2. De 4DKL als instrument om het verloop van de (ernst van de)

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/127607

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20223 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20223 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20223 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Spijker, Anne Titia Title: Cortisol exposure, cognition and clinical course of

Nadere informatie

Preventieve psychotherapie

Preventieve psychotherapie Preventieve psychotherapie Dr. Dorien Nieman, klinisch psycholoog en cognitief gedragstherapeut Academisch Medisch Centrum, Afd. Psychiatrie, Amsterdam d.h.nieman@amc.nl Overzicht Belang van vroegdetectie

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

Depressie en diabetes: de (toekomstige) praktijk? dr. Victor Pop, huisarts Hoogleraar Eerstelijnszorg Universiteit Tilburg

Depressie en diabetes: de (toekomstige) praktijk? dr. Victor Pop, huisarts Hoogleraar Eerstelijnszorg Universiteit Tilburg Depressie en diabetes: de (toekomstige) praktijk? dr. Victor Pop, huisarts Hoogleraar Eerstelijnszorg Universiteit Tilburg Overzicht van de lezing De dagelijkse praktijk Disease-management niet los van

Nadere informatie

Arbeidsgerelateerde depressie: diagnostiek en behandeling

Arbeidsgerelateerde depressie: diagnostiek en behandeling Arbeidsgerelateerde depressie: diagnostiek en behandeling Prof.dr Aart H. Schene Programma Stemmingsstoornissen Academisch Medisch Centrum/De Meren Inhoud Bedrijfsarts en psychische stoornissen De diagnose

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, psychotherapeut Opleider-supervisor NVGP en NVIPT De genezing van de krekel Geacht somber gevoel,

Nadere informatie

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen NESDA - Verschillende cohorten Vanuit NEMESIS (303) Vanuit ARIADNE (261) 1 e lijn (1611) Met huidige depressie/angststoornis

Nadere informatie

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht - Ypsilon en onderzoekers trekken sinds die tijd met elkaar op Wat hebben we gezamenlijk bereikt!

Nadere informatie

PsyQ 17-06-2011 1. Effectief? Zelfmanagement bij chronische angst en depressie INHOUD. Chroniciteit depressie en angst. Rehabilitatie & Zelfmanagement

PsyQ 17-06-2011 1. Effectief? Zelfmanagement bij chronische angst en depressie INHOUD. Chroniciteit depressie en angst. Rehabilitatie & Zelfmanagement Rehabilitatie en Zelfmanagement bij chronische angst en depressie (ZemCAD studie) INHOUD Chroniciteit depressie en angst Rehabilitatie & Zelfmanagement Jan Spijker, psychiater, hoofd zorgprogramma Stemmingsstoornissen

Nadere informatie

Psychiatrie rond zwangerschap. Corné van Lieshout, psychiater

Psychiatrie rond zwangerschap. Corné van Lieshout, psychiater Psychiatrie rond zwangerschap Corné van Lieshout, psychiater Casus 1 Mw. Pietersen 32 jaar Na 1 e partus (25 e ) depressief, na 2 mnd spontaan over Na 2 e partus (28 e ) weer depressief. HA gaf 50mg sertraline

Nadere informatie