Tool voor professionalisering vastgoedbeheer gemeenten DEELS VERTROUWELIJK. Patrick de Kort

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Tool voor professionalisering vastgoedbeheer gemeenten DEELS VERTROUWELIJK. Patrick de Kort"

Transcriptie

1 Beheermonitor GemeentelijkVastgoed Toolvoorprofessionaliseringvastgoedbeheergemeenten DEELSVERTROUWELIJK PatrickdeKort versie Definitief datum September2007 auteur Ir.P.deKort MREjaargang Begeleiders DeheerDrs.R.E.F.A.CrasseeMREFRICS,AmsterdamSchoolofRealEstate Deheerir.M.Toering,Nibag Meelezers Deheerdrs.L.Uittenbogaard,AmsterdamSchoolofRealEstate DeheerMr.R.vandenHoevenMRE,GemeenteGouda

2 + PatrickdeKort 1 Samenvatting Veelgemeentenworstelenmetvragenrondomhetprofessionaliserenvanhetbeheervanhetgemeentelijkvastgoed. Vanuitverschillendebenaderingenblijkenerimpulsentezijnspecifiekerophetbeheervanditvastgoedintegaan. Zovraagtdewetgevermeerinzichtindeopbouwenwaarderingvanhetgemeentelijkvastgoeddoordeinvoering vanhetbesluitbegrotingenverantwoordingprovinciesengemeenten.degemeentelijkeorganisatieskijkennaarde opbouwvandevastgoedportefeuillevanuitdekerntakendiscussiesenadviseursspelleninopdevragendiegesteld wordenvandegemeenten. Ondankshetfeitdaterzeergroteverschillenzijntussendeafzonderlijkgemeentenishetvolgendegechargeerde beeldteschetsen: Gemeentenhebbenonvoldoendeinzichtindeopbouwendeomvangvandevastgoedportefeuille; Deverschillendegemeentenbeherenhetgemeentelijkvastgoedoptotaalverschillendewijze; Gemeentenzijnzichbewustvandenoodzakelijkestaptotprofessionaliseringvanhetvastgoedbeheer; Gemeentenwillenmeergripkrijgenophetvastgoedbeheerinhetkadervankerntakendiscussies; Gemeenten moeten meer grip krijgen op het vastgoedbeheer in het kader van de invoering van het Besluit begrotingenverantwoordingprovinciesengemeentenin2004. Middels dit afstudeeronderzoek heb ik gezocht naar een methode waarmee inzichtelijk gemaakt kan worden op welkewijzehetbeheervangemeentelijkvastgoedgeprofessionaliseerdkanworden.hiertoehebikhetinstrument Beheermonitorgemeentelijkvastgoed ontwikkeld.hiermeekaneenbeslisserbinneneengemeentelijkeorganisatie inzichtelijkmakenopwelkewijzehetbeheervanhetgemeentelijkvastgoed,binnendecontourenvanhethuidige niveau van werken en een eventueel gewenste toekomstige niveau van werken, professioneler georganiseerd kan worden.debeslisserkrijgtinzichtindetezettenstappeninhetprocesvanverderprofessionaliserenvanhetbeheer vangemeentelijkvastgoed. Voordeontwikkelingvandebeheermonitorgemeentelijkvastgoedishetnoodzakelijkeerstdeantwoordentevinden opeentweetalcrucialeonderzoeksvragen: Watisprofessioneelvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoed; Welketakenverrichteenprofessionelegemeentelijkvastgoedbeheerder. Gemeentelijk vastgoed is niet te vergelijken met vastgoed vanbeleggers. Bij beleggers vastgoed staatimmers het behalen van het vereiste rendement als doelstelling centraal. Binnen gemeenten is de doelstelling juist het ondersteunen van de dienstverlening van de gemeente. Hierdoor is gemeentelijk vastgoed vergelijkbaar met het corporate vastgoed en zijn de theorieën die opgesteld zijn voor Corporate Real Estate Management (CREM) toepasbaar op gemeentelijk vastgoed. Professionaliteit van het gemeentelijk vastgoedbeheer dient dan ook beoordeeldtewordenvanuitdecrem-theorieën.hierinwordthetvastgoedbeheervanorganisatiesverdeeldineen Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 2van56

3 + PatrickdeKort vijftal competentieniveaus (uitvoerder, controller, handelaar, ondernemer, strateeg). De opzet van het vastgoedbeheervangemeentelijkvastgoedisafhankelijkvanhetdoorhetmanagementvandegemeentegekozen competentieniveau voor de vastgoedorganisatie, beoordeeld vanuit de strategie van de organisatie. Binnen ieder competentieniveaukangestreefdwordennaarhetzoprofessioneelmogelijkorganiserenvanhetvastgoedbeheer. Vanuit deze benadering is gezocht naar de kenmerken van de verschillende competentieniveaus. Dit heeft geresulteerd in een overzicht van de specifieke taken die een vastgoedorganisatie moet verrichten binnen het gekozen competentieniveau. Hierbij is het van belang dat de kennis uit de voorafgaande, lees lagere, competentieniveausbinnendeorganisatiesaanwezigmoetblijven. Metdeomschrijvingvandetakenendewetenschapdatprofessionaliteitvanhetbeheervangemeentelijkvastgoed binnendeverschillendecompetentieniveaukanwordenbereiktisdebeheermonitorgemeentelijkvastgoedopgezet. Debeheermonitorgemeentelijkvastgoedbestaatuitvierfasen: BeheermonitorgemeentelijkVastgoed Fase1:Bepalenambitieniveau Fase2:Inschalingcompetentieniveau Doormiddelvaneeninterviewmeteenbeslisserbinnende gemeentelijkeorganisatie Doormiddelvaneenvastgesteldechecklistwordtopbasis vanzesspanningsveldenhetcompetentieniveaubepaald AlgemeenManagement Vastgoeddienstenenwerkmaatschappijen Operationeelmanagement Vastgoedfinancieringsbeleid Portefeuillemanagement Marktoperatieenkostenmanagement Uitvoerder Controller Handelaar Ondernemer Strateeg Fase3:Confrontatieambitieeninschaling Fase4:Adviesprofessionalisering Opbasisvanbovenstaandefiguurwordtperspanningsveld beoordeeldwaarafwijkingenzittentenopzichtevanhet ambitieniveau Middelseenkortenotitiewordtdebeslisserbinnende gemeentelijkeorganisatieaangegevenopwelkeaspectenzijn organisatieverbeterdkanworden. De beheermonitor is op werkbaarheid getoetst bij een viertal verschillende gemeenten. Binnen alle vier de onderzochte gemeenten kunnen aanbevelingen worden gegeneerd waarmee de betreffende gemeente een professionaliseringslagvanhetvastgoedbeheerkandoorvoeren.ditophetdoordegemeentezelfgekozenniveau. Debeheermonitorgemeentelijkvastgoedblijkteenrelatiefeenvoudigetooltezijnwaarmeetochinzichtgegevenkan wordeninhetfunctionerenvaneenvastgoedorganisatie.daarnaastwordthetmetdezetoolmogelijkominzichtelijk temakenwelkestappengezetmoetenworden.demonitorisalleengetoetstopbruikbaarheid.erheeftgeentoets plaatsgevonden op de juistheid van de gebruikte gegevens en de juistheid van de gegenereerde resultaten. UitgangspuntenisdetoepasbaarheidvandeCREMtheorieënophetbeheervangemeentelijkvastgoed. Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 3van56

4 + PatrickdeKort 2 Inhoudsopgave 1 Samenvatting 2 2 Inhoudsopgave 4 3 Inleidinginprobleem Inleiding Verkenninggemeentelijkvastgoed Verkenningvastgoedbeheergemeentelijkevastgoed Deuitzonderingen:DeKopgroep Gevolgenhuidigesituatievastgoedbeheergemeentelijkvastgoed Gemeentelijkvastgoedbeheerstaatindebelangstelling Politiekeinvloed Conclusie 13 4 Onderzoeksopzet Inleiding Probleemstellingendoelstelling Onderzoeksvragen Onderzoeksopzet Relevantievanhetonderzoek Afbakening 17 5 Theoretischkader Inleiding Gemeentelijkevastgoed Vastgoedbeheer Professioneelenprofessionaliteit Professioneelvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoed Conclusies 27 6 Professioneelvastgoedbeheervangemeentelijkeorganisaties Inleiding Kenmerkenenperspectieven Professionaliteitvanvastgoedbeheer Producten,typeringenentakenpercompetentieniveaus Conclusies 39 Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 4van56

5 + PatrickdeKort 7 DeBeheermonitorvoorgemeentelijkvastgoed Inleiding OmschrijvingendoelBeheermonitorgemeentelijkvastgoed OpzetBeheermonitorgemeentelijkvastgoed Conclusie 43 8 ToetsingBeheermonitorgemeentelijkvastgoed Inleiding Toetsdrietalcasesstudies Praktijktoetsmiddelgrotegemeente Conclusiestoetsingbeheermonitorgemeentelijkvastgoed 52 9 Conclusiesenaanbevelingen Conclusies Aanbevelingen Literatuurlijst 55 BijlageI Indeling/rubriceringgemeentelijkvastgoed I BijlageII Takenpercompetentieniveau III BijlageIII Competentieniveaus VI BijlageIV Checklisttakenpercompetentieniveau VII BijlageV Analysevastgoedbeheergemeentelijkvastgoed(VERTROUWELIJK) X BijlageVI Uitgewerktebeheermonitorcasestudiedriegemeenten XI BijlageVII Uitgewerktebeheermonitorpraktijktoetsgemeente(VERTROUWELIJK) XII Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 5van56

6 + PatrickdeKort 3 Inleidinginprobleem 3.1 Inleiding De auteur van deze afstudeerscriptie is werkzaam als senior consultant bij Nibag. Nibag is een huisvestingsadviesbureau, voornamelijk gericht op de non-profit markt. Gemeenten zijn voor Nibag van groot belang.degemeentelijkemarktisnamelijkéénvandegrootsteklantengroepenbinnendenon-profitmarkt. Vanuit mijn dagelijkse werk heb ik veel te maken met vastgoedbeheerders binnen gemeenten. Het heeft me altijd enormverbaasddateenvastgoedbeheerderbinneneenwillekeurigegemeentevaakgeenantwoordweettegevenop een simpele vraag als hoeveel gebouwen beheer je? of hoeveel m² BVO gebouwenoppervlak heb je? In veel gevallenweetmengeenraadmetvragenals watisdeactuelewaardevanjevastgoed? of hebjeeensluitende exploitatieenwatisjemarge? Middels dit afstudeeronderzoek in het kader van demaster ofreal Estate opleidingaan de Amsterdamschool of Real Estate wordt een tool ontwikkeld waarmee gemeenten stappen kunnen zetten in de verdere professionaliseringsslag van het vastgoedbeheer. De tool geeft inzicht in de aandachtspunten van het vastgoedbeheervandeindividuelegemeente. 3.2 Verkenninggemeentelijkvastgoed De gemeentelijke vastgoedportefeuille bestaat uit een diversiteit van soorten vastgoed. Verschillende literatuurbronnengevenwisselendeindelingen.in iseenoverzichtgegevenvaneenaantalmogelijkhedenvoorhet rubricerenvanhetgemeentelijkvastgoed.determenmaatschappelijkvastgoedengemeentelijkvastgoedwordenin dediverseliteratuurbronnendoorelkaargebruikt.hieropzalinhoofdstuk5naderwordeningegaan. Diverseauteursgevenschattingenvandeomvangvan hetgemeentelijkevastgoed.debisenverkerk 1 schattende omvangvanhetgemeentelijkevastgoedin2003intussen22en39miljoenm²meteenvervangingswaardetussen de29en50miljardeuro.ookmakenzeeenvergelijkingmetdevervangingswaardevanbeleggervastgoed(ivbn) van40miljardeuro.vanleeuwen 2 schatdeverkoopwaardevan detotalegemeentelijkevastgoedportefeuille tussende30en50miljardeuro.boer 3 (2004)zegttevensdatdewaardevanhetgemeentelijkevastgoedongeveer gelijkisaandewaardevandevastgoedportefeuillevaninstitutionelebeleggers.vastgoedbeheerdersvanbeleggers kunnen doorgaans wel antwoord geven op de bovengenoemde relatief simpele vragen. Uit onderzoek uitgevoerd 1 Bis,N.deenVerkerk,B.G.,Gemeentelijkvastgoedingezetalsbedrijfsmiddel, Leeuwen,W.van,Overbodigvastgoedgemeenten,www.aedes.nl,Aedes, Boer,J.,Monopolyvoorbeginners,uitBinnenlandsbestuur,25juni2004,pag Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 6van56

7 + PatrickdeKort doorwesterhofea 4 in2004blijktdatdeherbouwwaardevan hetgemeentelijkvastgoed geschatkanwordenop 200 miljoen euro per inwoners. Dit betekent dat de herbouwwaarde van het volledige gemeentelijke vastgoed een ruwe 32 miljard euro bedraagt. Naast de omvang van het gemeentelijk vastgoed in eigendom van gemeentenspeeltdetotaleoverheid(inclusiefgemeenten)ookeenbelangrijkrolopdehuurmarkt.deoverheidheeft indeperiode dekantorenhuurmarktgedomineerd 5. DoorSoeteman 6 isinhetkadervaneenafstudeeronderzoekin2004onderzoekgedaannaarhetvastgoedvan gemeentelijke organisaties. Hierbij is een schriftelijke enquête gehouden onder vastgoedbeheerders in 440 verschillendegemeenten.deresponsisredelijktenoemen(25%).echterdeverkregengegevensoverdeomvang vanhetgemeentelijkevastgoedzijnommeerdereredenennietbetrouwbaar. Soetemannoemttweeredenenvoordeonbetrouwbaarheidvandegevondengegevens: Onduidelijkheidoverdedefinitievanvastgoedindegemeentelijkecontext; 47% van de respondenten gaf aan de gegevens niet beschikbaar te hebben, met als onderliggende argumentatie: Gegevenszijnnietbeschikbaar; Gegevenszijnverspreidtoververschillendeafdelingen,dienstenen/ofsectoren; Verzamelengegevensvergtteveeltijd. Moerkamp 7 enboer 8 constatereninrespectievelijk2006en2004datgemeentenabsoluutgeenzichthebbenopde omvangvanhunvastgoedportefeuille.natuurlijkzijneruitzonderingen,maardegrotelijnistochdaternauwelijks zichtisopdeomvangvandeeigendommenvangemeentenendewaardehiervan.welgevenzeschattingenvande waarde van het gemeentelijke vastgoed. Deze schattingen komen overeen met de bovengenoemde vervangingswaarde. Degevondenwaardemoetendanookgezienwordenalsrichtinggevendenwordenhiergenoemdomdeomvang vanhetgemeentelijkevastgoedinperspectieftekunnenzien.ondanksdatdeschattingenoverdeomvangvanhet gemeentelijk vastgoed nader onderzoek vergen is helder dat de omvang duidelijksubstantieelte noemenis. Het gemeentelijkevastgoedisgrootinomvangendaardoorzekerinteressantomnadertebekijken. 4 Westerhof,A.,Leent,M.vanenVugt,K.van,Ondernemenmetmaatschappelijkvastgoed.Kopgroepvangemeentenneemtvoortouw, Laverman,W.,Marktdenkenneemttoe,daadkrachtisnogbeperkt,Uit:buildingbusiness,augustus Soeteman,W.,Marktaantrekkelijkheidvandeklantgroepgemeenten,afstudeerscriptieHEAOArnhem, Moerkamp,J.,Gebouwentekoop,uit:Binnenlandsbestuur,10februari2006,pag Boer,J.,Monopolyvoorbeginners,uit:Binnenlandsbestuur,25juni2004,pag Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 7van56

8 + PatrickdeKort 3.3 Verkenningvastgoedbeheergemeentelijkevastgoed Om inzicht te krijgen op de huidige situatie van het beheer van gemeentelijk vastgoed is in de literatuur gezocht naartyperingenvandezesituatie.westerhofea 9 hebbenbinnendestartvan dekopgroep (zieparagraaf3.4)in 2002eenexpertmetinguitgevoerd.Hetgemeentelijkvastgoedmanagementwordthierinalsvolgtgetypeerd: Maatschappelijkvastgoedisgedecentraliseerd; Maatschappelijkvastgoedisoperationeel; Maatschappelijkvastgoedisstatisch; Maatschappelijkvastgoediskostengedreven. MiddendorpenHümmels 10 gevenin2007hetvolgendebeeldvanhetgemeentelijkvastgoedmanagement: Hetbeheerisvooralgerichtoptechnischonderhoud; Eengoedoverzichtontbreekt; Inzichtindeeisenenwensenvanuitdegemeentelijkebeleidsveldenontbreekt; Exploitatieanalysesvandeverschillendeobjectenenvanhettotaalontbreken; Vaakzijngemeenteneigenaarvanincouranteprestigeprojecten; Erissprakevanverkaptesubsidies; Vastgoedbeheer bij gemeenten staat onder druk door toenemende aandacht voor transparantie en verantwoordingoverheidsuitgaven; Gemeentenhebbeneenonvoldoendebeleggers-ofontwikkelaarperspectief; Er is steeds meer sprake van samenwerking tussen gemeenten en maatschappelijk partners als bijvoorbeeld zorgaanbieders,woningcorporatiesenonderwijsinstellingen. Dezestellingenwordenonderbouwddooreenanalysevaneennegentalgemeentenwaarbijspecifiekisgekekennaar dehuidigemaniervanwerken.degegevensvandezeanalysezijntevindeninbijlagev.deanalysebevestigthet hierbovengeschetstebeeld.hetvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoedwordtoptotaalverschillendemanieren vormgegeven.erisgeeneenduidigelijnteontdekken.hetbeeldontstaatdatiederegemeentehetvastgoedbeheer opeeneigenmanierinvult. 3.4 Deuitzonderingen:DeKopgroep Erisereenaantalvoorlopersophetgebiedvanbeheervangemeentelijkvastgoed.Veelhiervanzijngegroepeerd rondom dekopgroep.dekopgroepisin2003gestartmetprofessionalsvantwaalfgemeentenomtekomentot kennisuitwisseling en kennisontwikkeling over het beheer van maatschappelijk vastgoed. De kopgroep bestaat uit 9 Westerhof,A.enLeent,M.van,Dekopgroep, Middendorp,M.H.enHümmels,R.P.,Hetvastgoedbedrijfvangemeenten:maatschappelijkvastgoedzakelijkbenaderd,uit:RealEstateMagazine,april2007,pag Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 8van56

9 + PatrickdeKort ambtelijkvertegenwoordigersdievanuitverschillendeperspectievenbezigzijnmetmaatschappelijkvastgoed 11. Inmiddels is de kopgroep uitgegroeid tot een netwerk van een twintigtal gemeenten, twaalf woningcorporaties en enkeleondersteunendeorganisaties.metdezeuitbreidingisdekopgroepveranderdvaneengroepvoortrekkersdie het beheer van maatschappelijk vastgoed wil professionaliseren naar een groep voortrekkers die zich richt op de totalebreedtevandeontwikkelingenhetbeherenvanmaatschappelijkvastgoed. Concreetgerichtophetbeherenvanmaatschappelijkcqgemeentelijkvastgoed 12 houdtdekopgroepzichbezigmet deontwikkelingvande Maatschappelijkvastgoedbenchmark 13.InsamenwerkingmetdeROZiseenbenchmark opgezetwaarbijdevastgoedgegevensvanmaatschappelijkvastgoedopeensoortgelijkewijzealsderoz/ipdindex inzichtelijk gemaakt kunnen worden. Doel van deze benchmark is om inzicht te krijgen in de efficiëntie van het management van gemeentelijk maatschappelijk vastgoed. De benchmark bestaat uit het monitoren van de vastgoedeigendommen en bijbehorende exploitatielastenvan de deelnemers. De deelnemers van deze benchmark zijndegemeentenalmere,denhaag,enschede,leiden,nijmegen,rotterdam,utrechteneindhoven. 3.5 Gevolgenhuidigesituatievastgoedbeheergemeentelijkvastgoed Inparagraaf3.3isgeconstateerddathetvastgoedbeheerbinnengemeentelijkeorganisatiessterkwisselendwordt weergegeven.hierdoorkunnensituatiesontstaandiebinnenprofessioneelvastgoedbeheerondenkbaarzoudenzijn. Debelangrijkstenoemikhier,dezewordenindevolgendeparagrafennaderuitgewerkt: Ontstaanvanverborgensubsidiering; Gebrekkigecontroleovergrotesommenpubliekgeld; Inefficiëntgebruikvanmaatschappelijkvastgoed Verborgensubsidies Ditiseenveelvoorkomendprobleembinnenvastgoedportefeuillesvangemeenten.Verborgensubsidieringontstaat doordat strategische keuzen rondom vastgoedobjecten op verschillende plaatsen binnen de gemeentelijke organisaties worden genomen. Vaak worden nieuwbouwprojecten, plannen van renovaties of aan- en verkoopbeslissingen genomen zonder dat zicht is op de exploitatie van het vastgoed. De gebruikers mogen voor gereduceerde tarieven gebruik maken van de panden. De gemeentelijke vastgoedbeheerder krijgt een gebouw in beheerwaarvandeexploitatienietsluitendtekrijgenis.hetverschiltussendebenodigdehuurinkomsten,omde exploitatiesluitendtekrijgen,endeafgesprokengereduceerdetarievenisdeverborgensubsidiering.degemeente betaalt deze kosten in de vorm van een niet zichtbare subsidie. Deze subsidie wordt echter niet als dusdanig 11 Westerhof,A.enLeent,M.van,Dekopgroep, Inhoofdstuk5wordtnaderingegaanopdedefinitiesvanmaatschappelijkvastgoedengemeentelijkvastgoed. 13 VNG,MaatschappelijkVastgoedBenchmark,www.vng.nl,2007 Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 9van56

10 + PatrickdeKort inzichtelijk gemaakt. De kosten drukken uiteindelijk op het vastgoedbeheer, met als resultaat: vastgoedbeheer dat nietsluitendterealiserenis.inhetvolgendeschemaisdeverborgensubsidieringverderverduidelijkt. eventuelewinst beheer-enadministratiekosten Huuropmarktniveau kostendekkend huurniveau vastekosten verborgen subsidie Huidigehuurniveau onderhoudskosten afgesprokenvergoeding Gebrekkigecontrolepubliekgeld Exploitatielasten Batenuitverhuur Er gaat veel geld om in het gemeentelijke vastgoed. De totale vervangingswaarde van het gemeentelijk vastgoed wordtgeschatoptientallenmiljarden.volgensgerritsen 14 washetinkaartbrengenvan(im)materielevasteactiva van gemeenten voor de het invoeren van het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten in 2004 onmogelijk. Het bepalenvan de totale omvangvan heteigen vermogenvan de gemeenten blijkt ondoenlijk door de grote verschillen in boekhoudingen tussen de verschillende gemeenten. Wel kan volgens Gerritsen geconcludeerdwordendatheteigenvermogenhogerisdanuitdeboekwaardenblijkt.doordegrotediversiteitvan debeschikbaregegevensendehiatendieindezegegevensverscholenzitteniseenjuistepubliekecontroleopde bestedingenvangrotesommenpubliekgelddoordegemeenteraadhaastonmogelijk.vanleeuwen 15 legteen koppeling tussen het inzichtelijk maken van stille reserves bij gemeenten en de inzet van deze middelen in de samenleving. De reserves die nu vastzitten in de gebouwen zouden liquide gemaakt kunnen worden, zodat herinvesteringen mogelijk zijn. Van Leeuwen trekt een parallel met het Wooninvesteringsfonds bij woningcorporaties. Hierover zouden gemeenteraden, als controlerend orgaan, moeten kunnen beslissen. Door de gebrekkige wijze van rapportage is dit nu vaak niet mogelijk. Na het invoeren van het Besluit begroting en verantwoordingprovinciesengemeentenin2004isdezesituatieaanhetveranderen.hieroverinparagraaf3.6.1 meer. 14 Gerritsen,E.,Stillereservesvangemeenten, Leeuwen,W.van,Overbodigvastgoedgemeenten,www.aedes.nl,Aedes,2006 Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 10van56

11 + PatrickdeKort Inefficiëntgebruikvanmaatschappelijkvastgoed Door het ontbreken van een centraal punt binnen gemeente waar beslissingen over het vastgoed worden gecoördineerd, is er vaak geen overzicht over het aanwezige vastgoed. Dit resulteert in veel gevallen tot een wildgroei aan projecten en huisvestingsvragen. Binnen veel gemeenten zijn op verschillende plaatsen binnen de gemeentelijke organisatie ambtenaren bezig met strategische vraagstukken over de ontwikkeling van vastgoedobjecten.arends VanOudenhoven 16 spreektinditkaderoverhetontbrekenvansamenhangeneen eenduidigevisievandeontwikkelingvanvastgoedbinnengemeentelijkeorganisaties. 3.6 Gemeentelijkvastgoedbeheerstaatindebelangstelling Dat het beheer van gemeentelijk vastgoed in de belangstelling staat blijkt uit de hoeveelheid onderzoeken en publicatiesoverhetgemeentelijkvastgoedbeheer.doortendam 17 ensoeteman 18 zijninventarisatiesgemaaktvan adviesbureausdiezichbezighoudenmethetbeheervangemeentelijkvastgoed.hieruitblijktdatnagenoegallegrote adviesbureauszichhiermeebezighouden. Ook intern vanuit de gemeenten staat het vastgoedbeheer in de belangstelling. Dit wordt veroorzaakt door een tweetalaspecten: Besluitbegrotingenverantwoordingprovinciesengemeenten; Dekerntakendiscussieenbehoefteaanverbeterenefficiencybinnengemeenten Besluitbegrotingenverantwoordingprovinciesengemeenten Inzichtverschaffenindeomvangendewaardevandevastgoedportefeuillevangemeentenissindsdeinvoeringvan hetbesluitbegrotingenverantwoordingprovinciesengemeenten 19 in2004actueelgeworden.doordeinvoering van dit besluit worden gemeenten gedwongen te kijken naar de waarde van het eigen vastgoed. Hiervoor is het noodzakelijk ook informatie over de daadwerkelijk inkomsten en uitgaven van het vastgoed inzichtelijk te maken. Denk hierbij bijvoorbeeld aan huurcontracten en exploitatiekosten. Hierdoor komen ook politiek gevoelige vraagstukkenalsverborgensubsidieringendedaadwerkelijkekostenvanprojecteninbeeld.ofgemeentenhetnu willen of niet, de wetgever zegt dat gemeenten meer zicht moeten geven in de opbouw van de gemeentelijke vastgoedportefeuilleendeonderbouwingvandewaardenvanhetgemeentelijkvastgoed.sinds2004ishetbesluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten van kracht. Het in paragraaf 3.3 geschetste beeld van het vastgoedbeheer van gemeentelijk vastgoed is gebaseerd op gegevens uit de periode van zowel voor, als na de 16 Arends-VanOudenhoven,V.enJacobs,S.,Deorganisatievandevastgoedtakenbinneneengemeente,ErasmusUniversiteitRotterdam, Dam,D.ten,MarktonderzoekNibagB.V.,Nibag, Soeteman,W.,Marktaantrekkelijkheidvandeklantgroepgemeenten,afstudeerscriptieHEAOArnhem, MinisterievanBinnenlandsezakenenKoninkrijksrelaties,Besluitbegrotingenverantwoordingprovinciesengemeenten,2003 Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 11van56

12 + PatrickdeKort invoering van het genoemde besluit. Of de invoering van dit besluit nu al, zichtbare, gevolgen heeft(ruim 3 jaar later)isopbasisvandebeschikbareliteratuurbronnenniettebepalen Kerntakendiscussieenbehoefteaanverbeterenefficiencybinnengemeenten Binnen veel gemeenten wordt gekeken naar het efficiënter inrichten van de organisatie. Dit vaak uit oogpunt van kostenreductie.arends VanOudenhoven 20 spreektinditkadervannewpublicmanagement.inrelatietot vastgoed betekent de kerntakendiscussie dat gekeken gaat worden welke diensten de gemeente daadwerkelijk wil biedenaanhaarburgersendaaraangekoppeld,welkehuisvestingdegemeentelijkeorganisatiehiervoornodigheeft. Binnenveelgemeentenwordtdanookactiefgekekennaardepandendiepassenbinnendegesteldekadersenwelke niet.hierdoortreedtdeopbouwvandevastgoedportefeuillevoorhetvoetlicht.binnendiscussiesoverdeopbouw van de vastgoedportefeuille komen politiek gevoelige onderwerpen naar voren. Het betreft vaak het wel of niet afstoten van panden die van oudsher in eigendom zijn van de gemeente, maar eigenlijk niet passen binnen de doelstellingen. Er wordt hierbij vaak gesproken over het gemeentelijk tafelzilver. Vaak betreft dit monumentale panden.hetvastgoeddatbinnendekerntakendiscussieineigendomblijftvaneengemeentewordthet kernbezit genoemd. 3.7 Politiekeinvloed De politiek heeft grote invloed op de besluitvorming rondom vastgoedvraagstukken. Ook de politieke kleur kan gevolgenhebbenvoorhetvastgoedbeleid.depolitiekneemtsomsvergaandebesluitenovervastgoeddie,ondanks devaakaanwezigespecifiekekennisbinnengemeentelijkeorganisatie,puurgenomenwordenopbasisvanpolitieke overwegingen.arends VanOudenhoven 20 heeftonderzoekgedaannaardeorganisatievanvastgoedtakenbinnen gemeenten.gemeentenkunnenverschillendemotievenhebbenbijdekeuzesrondomvastgoedontwikkelingen.deze zijnnietaltijdbedrijfsmatig,maarkunnenookjuridischofpolitiekgestuurdzijn. MacGillavry 21 legteenkoppelingtussendeinparagraaf3.5genoemdegevolgenvandehuidigesituatievanhet beheer van gemeentelijk vastgoed en de politieke factor binnen gemeenten. Hierbij worden twee dilemma s geschetst: Vastgoedinvesteringen vragen om lange termijnbeleid, terwijl de vierjaarlijkse collegecyclus dit lange termijnbeleidkandoorkruisen; Transparantie van kosten versus handelingsvrijheid bij intransparantie, bijvoorbeeld verkapte subsidies(zie paragraaf3.5.1.)hetgemakvandehandelingsvrijheidbevordertdeneigingomonduidelijkheidtehandhaven. 20 Arends-VanOudenhoven,V.enJacobs,S.,Deorganisatievandevastgoedtakenbinneneengemeente,ErasmusUniversiteitRotterdam, MacGillavry,S.D.G.,Verantwoordvastgoedbezitdoorgemeenten,2006 Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 12van56

13 + PatrickdeKort 3.8 Conclusie Het gemeentelijke vastgoed is in beweging. Zowel vanuit de gemeente intern, als vanuit de regelgeving van de landelijke overheid als vanuit de vastgoedadviseurs is belangstelling voor het proces van het vastgoedbeheer van gemeentelijkvastgoed.ookisduidelijkdathetgemeentelijkvastgoedgeenkleinvraagstukis.hetgaatimmersom veelvastgoeddateensubstantieelbedragaanwaardevertegenwoordigt. Professionaliseringvanhetvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoedishardnodig.Degemeentenzijnvanuithun eigenorganisatiestappenaanhetzettenvanuitdekerntakendiscussies.vanuitdeoverheidisdoordeinvoeringvan het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten steeds meer noodzaak tot een professionelere aanpakvanhetgemeentelijkvastgoedbeheer.uitdehoeveelheidpublicatiesoverditonderwerpendeaanwezigheid vaneengrootaantalvastgoedadviseursblijktdatgemeentelijkvastgoedbeheerindebelangstellingstaat. Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 13van56

14 + PatrickdeKort 4 Onderzoeksopzet 4.1 Inleiding Opbasisvandeeersteverkenningenvandemarktvanhetgemeentelijkvastgoedwordtindithoofdstukdeopzet vanditonderzoeknaderuitgewerkt. 4.2 Probleemstellingendoelstelling Bijdeverkenningvanhetvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoedkomendevolgendeconstateringennaarvoren. Hierbijmoet worden aangetekend dat het geschetstebeeld gechargeerd is. De verschillen tussen de verschillende gemeentenzijnerggroot. Gemeentenhebbenonvoldoendeinzichtindeopbouwendeomvangvandevastgoedportefeuille; Deverschillendegemeentenbeherenhetgemeentelijkvastgoedoptotaalverschillendewijze; Gemeentenzijnzichbewustvandenoodzakelijkestaptotprofessionaliseringvanhetvastgoedbeheer; Gemeentenwillenmeergripkrijgenophetvastgoedbeheerinhetkadervankerntakendiscussies; Gemeenten moeten meer grip krijgen op het vastgoedbeheer in het kader van de invoering van het Besluit begrotingenverantwoordingprovinciesengemeentenin2004. Hiermeekomiktotdevolgendeprobleemstelling: Hoekanhetvastgoedbeheervangemeentelijkeorganisatiesprofessionelerwordengeorganiseerd?. Metdebovenstaandeprobleemstellinginhetachterhoofdkomiktotdevolgendedoelstelling: Ontwikkelenvaneentoolvoorhetinzichtelijkmakenvanmogelijkhedenvoorhetprofessionaliseren vanhetbeheervangemeentelijkvastgoed 4.3 Onderzoeksvragen Uitdeprobleem-endoelstellingvanditonderzoekkomendevolgendeonderzoeksvragennaarvoren: Vaststellendefinitiesgerichtopdehuidigesituatievanhetbeheervangemeentelijkvastgoed: Watisgemeentelijkvastgoed; Watisvastgoedbeheer. Gerichtopdeprofessionaliseringvanhetbeheervangemeentelijkvastgoed: Watisprofessioneelenprofessionaliteit; Watisprofessioneelvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoed; Welkefactorensturendeprofessioneelvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoed; Welketakenverrichteenprofessionelegemeentelijkvastgoedbeheerder. Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 14van56

15 + PatrickdeKort 4.4 Onderzoeksopzet Ditonderzoekistotstandgekomendoormiddelvaneenuitgebreideliteratuurstudienaarderelevanteonderwerpen betreffende de organisatie van het beheer van gemeentelijk vastgoed. Het onderzoek wordt aangevuld met een experimenteelopgezetmodeleneenpraktischetoets. Middels dit onderzoek wordt de tool Beheermonitor gemeentelijk vastgoed ontwikkeld. Hiermee kan een beslisser binnen een gemeentelijke organisatie inzichtelijk maken op welke wijze het beheer van het gemeentelijk vastgoed binnendecontourenvanhethuidigeniveauvanwerkeneneeneventueelgewenstetoekomstigeniveauvanwerken professionelergeorganiseerdkanworden.debeslisserkrijgtinzichtindetezettenstappeninhetprocesvanverder professionaliserenvanhetbeheervangemeentelijkvastgoed.debeheermonitorgemeentelijkvastgoedgeeftfeitelijk antwoordopdeprobleemstellingvanditonderzoek.dezetoolzalinzichtverschavenindemogelijkhedendieerzijn omhetbeheervanhetgemeentelijkvastgoedteprofessionaliseren. OmtekomentotdeontwikkelingvandeBeheermonitorgemeentelijkvastgoedwordeneenaantalstappendoorlopen. Inhetonderstaandeschemaisdeonderzoeksopzetschematischweergegeven: Doelstelling: Ontwikkelenvaneentoolvoorhetinzichtelijkmakenvanmogelijkheden voorhetprofessionaliseren vanhetbeheervangemeentelijkvastgoed Invullentheoretischkader (hoofdstuk5) Watisgemeentelijkvastgoed Watisvastgoedbeheer Watisprofessioneelvastgoedbeheer Inzichtinprofessioneelgemeentelijkvastgoedbeheer (hoofdstuk6) Welkefactorensturenprofessioneelvastgoedbeheer Welketakenverrichteenprofessionelegemeentelijk vastgoedbeheerder Factorenvanbelangvoorprofessionaliseringbeheergemeentelijkvastgoed Fase1: bepalingambitieniveau Beheermonitorgemeentelijkvastgoed(hoofdstuk7) Fase2: inschalingcompetentieniveaus Fase3:confrontatie ambitieeninschaling Fase4: advies Toetsingmodel(hoofdstuk8) Praktijktoetswillekeurigegemeente Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 15van56

16 + PatrickdeKort Hieronderwordendetezettenstappennaderuitgewerkt: Stap1:Invullenvanhettheoretischekader(hoofdstuk5) Doel:Antwoordgevenopdevragen: Watisgemeentelijkvastgoed; Watisvastgoedbeheer; Watisprofessioneelvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoed; Watisprofessioneelvastgoedbeheerbinnengemeentelijkeorganisaties. Onderzoeksmethode: Literatuuronderzoek Stap2:Inzichtverkrijgenindetakenvaneenprofessionelegemeentelijkvastgoedbeheerder(hoofdstuk6) Doel:Antwoordgevenopdevragen: Welkefactorensturendeprofessioneelvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoed; Welketakenverrichteenprofessionelegemeentelijkvastgoedbeheerder. Onderzoeksmethoden: Literatuuronderzoeknaaruitgevoerdeonderzoekengerichtophetbeheervangemeentelijkvastgoed. Stap3:Opzettenmodel,Beheermonitorgemeentelijkvastgoed(hoofdstuk7) Doel:opeeneenduidigemaniervastleggenvaneenmethodewaarmeeaangegevenkanwordenopwelkewijzede gemeentelijkevastgoedbeheerderhetgemeentelijkevastgoedprofessionelerkanverzorgen. Onderzoeksmethode:Hetmodelwordtexperimenteelentoetsendvastgesteld. Middels de in de stappen 1 en 2 verzamelde informatie wordt een concept model ontwikkeld. Dit wordt op experimentele wijze ingevuld en teruggekoppeld op basis van informatie van een aantal geselecteerde onderzoeken naar professionalisering van gemeentelijke vastgoedbeheer. Hierbij wordt op basis van de informatie van de geselecteerde onderzoeken de concept monitor ingevuld. Hiermee wordt de monitor op werkbaarheidgetoetst.degegevensuitdezecaseswordengebruiktvoorhetverderafstemmenvandemonitor. Middels een praktijktoets bij een willekeurige gemeente wordt het model op werkbaarheid gecontroleerd (hoofdstuk8). Stap4:Afronding Delaatstefasevanditonderzoekbestaatuiteenanalysevandebruikbaarheidvanhetmodel. Ditwordtafgeslotenmetconclusiesenaanbevelingenvoorverderonderzoek. Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 16van56

17 + PatrickdeKort 4.5 Relevantievanhetonderzoek Derelevantievanditonderzoekvaltuiteenindewetenschappelijkeenmaatschappelijkerelevantie Wetenschappelijkerelevantie Middelsditonderzoekwordtinzichtelijkgemaaktopwelkewijzehetvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoedkan wordenverbeterd.ookwordteentoolontwikkeldwaarmeeinzichtelijkgemaaktkanwordenopwelkeaspectenvan het vastgoedbeheer gefocust zou moeten worden. Hiermee wordt de toolbox van vastgoedbeheerders verder uitgebreid Maatschappelijkerelevantie Veel gemeentelijke vastgoedbeheerders worstelen met de vraag op welke wijze ze inzichtelijk kunnen krijgen waar verbeteringvanhetvastgoedbeheermogelijkis.deinvoeringvanhetbesluitbegrotingenverantwoordingprovincies en gemeenten 22 in 2004 heeft ervoor gezorgd dat het inzichtelijk maken van de opbouw en omvang van gemeentelijkevastgoedorganisatiesvoorgemeentenvanbelangisgeworden.vaakspeeltechterookdepolitiekeen grote rol. De Beheermonitor voor gemeentelijk vastgoed zorgt ervoor dat zonder discussie helder wordt gemaakt welkeuitdagingenerzijnvoordegemeentelijkevastgoedbeheerder,zonderalmetpasklareoplossingentekomen. DepolitiekkanaangevenwelkeaandachtspuntenuitdeBeheermonitoropgepaktmoetenworden.Hierdoorkunnen gemeenteneenstapvooruitzettenbijdeverdereprofessionaliseringvanhetvastgoedbeheer. 4.6 Afbakening Dit onderzoek richt zich op de ontwikkeling van een tool waarmee inzichtelijk gemaakt wordt op welke wijze de gemeentelijkevastgoedbeheerderhetbeheervangemeentelijkvastgoedkanprofessionaliseren.ditonafhankelijkvan hetniveauvanwerkendiedevastgoedbeheerdernuheeft.deinsteekisomaandevastgoedbeheerderduidelijkte makeninwelkerichtinghijkanverbeteren.detoolzaldaaromookgeenpasklareoplossingenaandragen.detool maakt inzichtelijk waar verbeterslagen mogelijk zijn. De hiermee gepaard gaande kosten en de stappen om de verbeteringen daadwerkelijk te verwezenlijken is geen onderdeel van dit onderzoek en is geen onderdeel van de Beheermonitorgemeentelijkvastgoed. 22 MinisterievanBinnenlandsezakenenKoninkrijksrelaties,Besluitbegrotingenverantwoordingprovinciesengemeenten,2003 Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 17van56

18 + PatrickdeKort 5 Theoretischkader 5.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het theoretische kader neergezet dat noodzakelijk is om verder invulling te geven aan de professionalisering van het gemeentelijk vastgoedbeheer. Hiertoe wordt gezocht naar antwoorden op een drietal crucialevragen: Watisgemeentelijkvastgoed; Watisvastgoedbeheer; Watisprofessioneelenprofessionaliteit. Metdebeantwoordingopdezedrievragenwordthetantwoordgezochtopdevraag: Watisprofessioneelvastgoedbeheervangemeentelijkvastgoed. 5.2 Gemeentelijkevastgoed In de praktijk en in verschillende publicaties worden twee termen door elkaar gebruikt. Dit zijn de termen maatschappelijk vastgoed en gemeentelijk vastgoed. Onderstaand worden van beide termen definities gegeven. Dit onderzoek heeft betrekking opgemeentelijk vastgoed. De definitievan maatschappelijk vastgoed wordt hier nader omschrevenomhetverschiltussendebeidetermenteverduidelijken Definitiemaatschappelijkvastgoed: Pelikaan 23 hanteertin2003devolgendedefinitievanmaatschappelijkvastgoed: Degrondendeduurzaammetde grondverenigdegebouwen,ineigendomvandegemeentetenbehoevevanhethuisvestenvaninstellingen,diein eenindemaatschappijvoorkomendeendoordegemeenteonderschrevenbehoeftevoorzien. Deze definitie geeft ruimte voor verschillen in benadering tussen verschillende gemeenten. De definitie van maatschappelijk vastgoed wordt door Pelikaan immers gekoppeld aan de door de gemeente onderschreven behoefte.metanderewoorden:ofeenvastgoedobjectvaltondermaatschappelijkvastgoedisafhankelijkvanhet doordebetreffendegemeentegehanteerdebeleid.ofeenvastgoedobjectonderhetmaatschappelijkevastgoedvalt istevensafhankelijkvandegebruikervanhetobject. Daarnaast valt op dat Pelikaan het maatschappelijk vastgoed beperkt tot vastgoed in gemeentelijk eigendom. Dit terwijl het maatschappelijk vastgoed steeds vaker gekoppeld wordt aan de ontwikkeling van vastgoedobjecten die niet noodzakelijkerwijs in eigendom van een gemeente zijn. Steeds vaker blijken vooral woningcorporaties zich te storten op het ontwikkelen van vastgoedobjecten waarin maatschappelijke functies worden ondergebracht. Denk hierbijbijvoorbeeldaanbredescholenofmultifunctioneleaccommodaties. 23 Pellikaan,R.P.J.,Demaatschappelijkevastgoedvoorraadtactischbekeken,2003,TechnischeUniversiteitEindhoven Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 18van56

19 + PatrickdeKort Westerhofea 24 geveneendefinitiediewatminderruimtegeeftvoorverschillendebenaderingentussengemeenten. Onder maatschappelijk vastgoed verstaan we in algemene zin de gemeentelijke gebouwen en terreinen voor de functiesonderwijs,sport,cultuurenwelzijn.bijdezedefinitieisvoorafalbepaaldwathetdoorpelikaangenoemde doordegemeenteonderschrevenbehoefte exactis.ditwordthierbeperkttotonderwijs,sport,cultuurenwelzijn. Ditisopvallend.Binnenveelgemeentenvallenfunctiesalsdaklozenopvangenverslavingszorgensomsookkerken onderdedoorpelikaangenoemdebehoefte.ookwesterhof beperktinzijndefinitiehetmaatschappelijkvastgoed tot vastgoedobjecten in eigendom van een gemeenten. Westerhof zegt immers dat het gemeentelijke gebouwen betreft. Binnen dit onderzoek stel ik op basis van bovengenoemde informatie de volgende definitie van maatschappelijk vastgoedvast: Degrondendeduurzaammetdegrondverenigdegebouwen,tenbehoevevanhethuisvestenvan instellingen, die in een in de maatschappij voorkomende en een door de gemeente onderschreven behoefte voorzien.bijdezedefinitieishetnietnoodzakelijkdateengemeenteeigenaarisvanhetvastgoedobject Definitiegemeentelijkvastgoed De grond en de duurzaam met de grond verenigde gebouwen die in eigendom zijn van een gemeente waarvan uitgeslotenwordendiegrondenenbouwwerkendiehoofdzakelijkgebruiktwordenvoorinfrastructureledoeleinden. Voor deze definitie van gemeentelijk vastgoed sluit ik aan bij de door Pelikaan gehanteerde definitie voor maatschappelijkvastgoed.metdienverstandedatalhetvastgoeddatineigendomisvaneengemeentevaltonder de definitie gemeentelijk vastgoed. Gemeentelijk vastgoed staat dus los van een beleidskeuze of een uiteindelijke eindgebruikervanhetvastgoed.binnendedefinitiewordenuitgezonderdalleinfrastructureleeigendommen.deze definitie zorgt ervoor dat het gemeentelijke vastgoed zo breed mogelijk wordt neergezet. In principe valt al het vastgoed dat in eigendom is van een gemeente onder deze definitie. Dus ook eventueel in eigendom zijnde parkeergarages,woningen,kantorenetc. De infrastructurele eigendommen worden bewust uit de definitie gehaald omdat het beheer van infrastructurele werkenduidelijkandersfunctioneertenanderecompetentieskentdanhetbeheervangebouwen. Binnendedefinitiezijnalleenvastgoedobjectendieineigendomvaneengemeentezijnmeegenomen.Huurobjecten zijn bewust buiten de definitie van gemeentelijk vastgoed en buiten de scoop van de beheermonitor gemeentelijk vastgoed gelaten omdat bij huurobjecten de strategische vraagstukken (financiering, aanpassen portefeuille, verantwoording)anderswordenbenaderddanbijeigendomsobjecten. 24 Westerhof,a.enLeent,M.van,Dekopgroep,2006 Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 19van56

20 + PatrickdeKort Maatschappelijkversusgemeentelijkvastgoedversusomvangvastgoedportefeuillegemeente Gemeentelijkvastgoedisbrederdanmaatschappelijkvastgoedinsoortenvangebouwen,echterminderbreeddoor debeperkingineigendombijgemeentelijkvastgoed.maatschappelijkvastgoedineigendomvaneengemeenteis een deelverzameling binnen het gemeentelijke vastgoed. Gemeentelijke vastgoedbeheerders hebben naast(delen van)hetgemeentelijkevastgoedookpandeninbeheerdiegehuurdworden. Dezehuurpandenwordenmeestalgebruiktvoorhethuisvestenvandeeigenorganisatieoforganisatiesdiehieraan gelieerd zijn. Los van de eigendomsvraag vallen deze deels onder de definitie van maatschappelijk vastgoed. Ik typeerdithieralsgehuurdmaatschappelijkvastgoed. Indeonderstaandefiguuriseenenanderschematischweergegeven: V astg o ed p o rte fe u illeg e m e en te G e m e en telijk vastg oe d G e m e en te lijk v astg o e d M aa tsch ap p elijk vastg oe d eigendom huur G e h u u rd M a a tsch a p p e lijk v m a a stg a tsch o e d a p p e lijk v a stg o e d 5.3 Vastgoedbeheer Indezeparagraafwordtgezochtnaareendefinitievanvastgoedbeheer.Hierbijdientaangetekendtewordendatde termenvastgoedmanagementenvastgoedbeheerdoorelkaargebruiktworden VastgoedbeheervolgensSchütte 25 : Schütte gebruikt de volgende definitie van vastgoedmanagement: Vastgoedmanagement is het commercieel-, technisch-, administratief en financieel beheren van een vastgoedobject of vastgoedportefeuille. De verschillende vormenvanbeheerwordenhieronderkorttoegelicht. Commercieelbeheer CommercieelbeheerisvolgensSchüttehetafstemmenvandewensenvandeeindgebruikerophetaanbiedenvan eenvastgoedobject.dewensenvandeeindgebruikerliggenzowelophetfinanciëlealshetfunctionelevlak.voorop staateengoederelatietussenhetvastgoedmanagementendeeindgebruiker(deklant). 25 Schütte,A.P.ea,CommercieelVastgoed,elseviersbedrijfsinformatie,2002 Beheermonitorgemeentelijkvastgoed 20van56

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Professioneel beheer voor beter rendement Een veranderende financiële omgeving vraagt om ander vastgoedbeheer Het onderwijsvastgoed, het zorgvastgoed, het gemeentelijk

Nadere informatie

Presentatie. CORPORATE Real Estate Management Barometer 2008 en 2009 Onderzoek gemeenten Noord Nederland. Resultaten onderzoek

Presentatie. CORPORATE Real Estate Management Barometer 2008 en 2009 Onderzoek gemeenten Noord Nederland. Resultaten onderzoek Presentatie CORPORATE Real Estate Management Barometer 2008 en 2009 Onderzoek gemeenten Noord Nederland (Gordon Vos Hanzehogeschool Groningen) Resultaten onderzoek Vastgoedkolom Corporate Real Estate Management

Nadere informatie

Vastgoedbedrijf Enschede

Vastgoedbedrijf Enschede Vastgoedbedrijf Enschede een praktijkcase Spreker Jan Kappers Datum 10-2-2012 Plaats Culemborg Facts & organisatie Aanleiding Werkwijze Ontwikkelingen Toekomst Enschede? > Grootste stad in provincie Overijssel

Nadere informatie

ROZ Benchmark Gemeentelijk Vastgoed

ROZ Benchmark Gemeentelijk Vastgoed ROZ Benchmark Gemeentelijk Vastgoed Door de centralisering van het gemeentelijk vastgoed neemt de behoefte aan transparantie en professionalisering sterk toe. Een van de concrete initiatieven om de transparantie

Nadere informatie

Sturen op het gebruik van

Sturen op het gebruik van Sturen op het gebruik van maatschappelijk vastgoed Seminar Maatschappelijk Vastgoed ir. Wicher F. Schönau MMC Twynstra Gudde Krijtmolen d'admiraal, Amsterdam 24 juni 2014 Toekomst of verleden? Library

Nadere informatie

Wilt u continu verbeteren én besparen?

Wilt u continu verbeteren én besparen? Wilt u continu verbeteren én besparen? RORE staat voor Return on Real Estate; continu verbeteren en besparen mét uw vastgoedportefeuille. Middels de RORE-raamovereenkomst wordt afgesproken dat wij risicodragend,

Nadere informatie

PLEN IN PLAN REKENEN AAN MAATSCHAPPELIJK RENDEMENT

PLEN IN PLAN REKENEN AAN MAATSCHAPPELIJK RENDEMENT PLEN IN PLAN REKENEN AAN MAATSCHAPPELIJK RENDEMENT PLEN IN PLAN - Instrument voor analyse van maatschappelijk vastgoed op strategisch en tactisch niveau - Ontstaan vanuit de praktijk - Bedoeld als applicatie

Nadere informatie

Het besluitvormingsproces over gemeentelijk vastgoed

Het besluitvormingsproces over gemeentelijk vastgoed 1 Het besluitvormingsproces over gemeentelijk vastgoed Het besluitvormingsproces binnen de gemeentelijke organisatie tijdens een huisvestingsvraag over beleidsondersteunend vastgoed Timo van den Noort

Nadere informatie

Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector

Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector 1 Inhoudsopgave Introductie Onderzoekskader Methodologie Resultaten Conclusie Aanbevelingen 2 Introductie

Nadere informatie

Gemeentelijk vastgoed

Gemeentelijk vastgoed Gemeentelijk vastgoed VvG najaarscongres, 13 november 2013 ir. Marten Middendorp MRE managing partner Maatschappelijk vastgoed bij gemeenten van oudsher aanzienlijke portefeuille zeer divers monofunctioneel

Nadere informatie

Financiële sturing. Bijeenkomst vastgoedprofessionals 's-hertogenbosch. Amersfoort 14 oktober 2011 Sidney Mac Gillavry

Financiële sturing. Bijeenkomst vastgoedprofessionals 's-hertogenbosch. Amersfoort 14 oktober 2011 Sidney Mac Gillavry Bijeenkomst vastgoedprofessionals 's-hertogenbosch Amersfoort 14 oktober 2011 Sidney Mac Gillavry Financiële sturing Inleidende vraag: Wat is beter om te hanteren: KPDH of markthuur? De vraag anders gesteld:

Nadere informatie

Vastgoedmanagement. Stand van zaken bij gemeenten. Onderzoeksresultaten 2013

Vastgoedmanagement. Stand van zaken bij gemeenten. Onderzoeksresultaten 2013 Vastgoedmanagement Stand van zaken bij gemeenten Onderzoeksresultaten 2013 Een jaarlijks onderzoek naar de wijze waarop gemeenten invulling geven aan het management van hun vastgoedportefeuille Datum:

Nadere informatie

Kennisbijeenkomst 5 opzetten verhuurorganisatie. Joël Scherrenberg MBA MRICS RRV Strategisch adviseur

Kennisbijeenkomst 5 opzetten verhuurorganisatie. Joël Scherrenberg MBA MRICS RRV Strategisch adviseur Kennisbijeenkomst 5 opzetten verhuurorganisatie Joël Scherrenberg MBA MRICS RRV Strategisch adviseur Vastgoedmanagement Het actief sturen op de vastgoedportefeuille met als doel een zowel kwalitatief als

Nadere informatie

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed.

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed. Vastgoed Plan van Aanpak Plan van aanpak: Vastgoed Bestuurlijk L. van Rekom opdrachtgever L. Mourik opdrachtgever Naam projectleider L. van Hassel Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-

Nadere informatie

Huisvestingskosten en facility management 1

Huisvestingskosten en facility management 1 Huisvestingskosten en facility management 1 Huisvestingskosten en facility management Wat kost mijn kantoorruimte? Wat betalen met ons vergelijkbare organisaties voor hun huisvesting? Wat valt daaronder

Nadere informatie

Paragraaf vastgoed Inleiding 2013: eerste jaar CVDH Omvang van de portefeuille

Paragraaf vastgoed Inleiding 2013: eerste jaar CVDH Omvang van de portefeuille Paragraaf vastgoed Inleiding De gemeente bezit veel en divers vastgoed. Onze vastgoedportefeuille varieert van welzijnsaccommodaties, sportfaciliteiten, kantoorgebouwen, schoolgebouwen, theaters, parkeergarages,

Nadere informatie

Rendements Analyse voor Vastgoed Portefeuilles

Rendements Analyse voor Vastgoed Portefeuilles Rendements Analyse voor Vastgoed Portefeuilles Portefeuilleanalyse en Objectanalyse Direct Rendement per Object trademark Vastgoed drs. Ernst RADEMA MSc Real Estate Finance 020 67 37 937 RADEMA@tRADEMArk-Vastgoed.nl

Nadere informatie

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING PORTEFEUILLEMANAGEMENT EN SWOT ANALYSE Portefeuillemanagement is een dynamisch proces waarbij telkens opnieuw geanalyseerd,

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

Het professionaliseren van gemeentelijk vastgoed

Het professionaliseren van gemeentelijk vastgoed Het professionaliseren van gemeentelijk vastgoed Een inventarisatie van vastgoedbeheer bij kleine en middelgrote gemeenten om aanbevelingen te doen tot professionalisering van het vastgoed Naam: Manon

Nadere informatie

Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton. 22 maart 2012

Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton. 22 maart 2012 Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton 22 maart 2012 Inhoud Inleiding Ipse de Bruggen en Fakton De noodzaak van professioneel assetmanagement

Nadere informatie

Van bezuinigen tot strategische heroriëntatie

Van bezuinigen tot strategische heroriëntatie Van bezuinigen tot strategische heroriëntatie Presentatie bij IPD-marktpresentatie 27-06-13 ir. H.W.M. (Harry) Timp Partner BMC-groep Vastgoed voor publieke zaak Strategische heroriëntatie als oplossingsrichting

Nadere informatie

1) Kan het college in kaart brengen waaruit de gemeentelijke vastgoedportefeuille van Ede bestaat?

1) Kan het college in kaart brengen waaruit de gemeentelijke vastgoedportefeuille van Ede bestaat? E. van Milligen wethouder Financiën Financiën Personeel en Organisatie Strategie & Onderzoek Informatie- en Automatiseringsbeleid Facilitaire Zaken Publiekszaken Grondzaken project Veluwse Poort Kunst

Nadere informatie

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006 Symposium VOGON Effecten van financiering op kwaliteit Donderdag 6 juli 2006 Rechtbank Haarlem en Rekenkamer Den Haag 2 Inleiding 1. Onderscheid Real Estate en Corporate Real Estate 2. Doelstellingen CRE

Nadere informatie

Barometer Vastgoedmanagement Nederland 2014

Barometer Vastgoedmanagement Nederland 2014 IX LAST BUT NOT LEAST Barometer Vastgoedmanagement Nederland 2014 Meer vastgoedmanagement uitbesteden Annette Tjeerdsma en Jan Veuger In het voorjaar (mei/juni) van 2014 is voor het eerst een vragenlijst

Nadere informatie

Vastgoed & Financiering. Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen

Vastgoed & Financiering. Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen Vastgoed & Financiering Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen Bouwen zonder geld Veel maatschappelijke organisaties hebben te maken met verouderde huisvesting en te hoge exploitatiekosten.

Nadere informatie

Accommodatiebeleid Maatschappelijke Voorzieningen

Accommodatiebeleid Maatschappelijke Voorzieningen Maatschappelijke Voorzieningen Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling Hilversum 1 Inhoudsopgave Samenvatting 3 1 Inleiding 8 2 Huisvestingsstrategie en eigendomsstrategie 10 3 Cultuur 15 4 Sociale voorzieningen

Nadere informatie

Hoe in de toekomst om te gaan met sociaal ondernemers als huurder van gemeentelijk Maatschappelijk Vastgoed?

Hoe in de toekomst om te gaan met sociaal ondernemers als huurder van gemeentelijk Maatschappelijk Vastgoed? Hoe in de toekomst om te gaan met sociaal ondernemers als huurder van gemeentelijk Maatschappelijk Vastgoed? 1. Context In het Coalitieakkoord Utrecht maken we samen hecht de gemeente Utrecht veel waarde

Nadere informatie

Transformatiemodel voor vastgoedorganisaties van care- instellingen

Transformatiemodel voor vastgoedorganisaties van care- instellingen Transformatiemodel voor vastgoedorganisaties van care- instellingen ir. R.P.G.C. Mattousch Onderzoek naar een beslissingskader voor bestuurders van care- instellingen voor de invulling van corporate real

Nadere informatie

Woningbeheer vanuit de doelstelling

Woningbeheer vanuit de doelstelling d Woningbeheer vanuit de doelstelling Werkcongres Halveer je beheer? Efficiënt en effectief woningbeheer in een nieuwe tijd Karin E. de Graaf, directeur-bestuurder Delft, 6 juni 2013 1 Vraagje Is de (beheer)doelstelling

Nadere informatie

VGM NL/ IPD Vastgoedmanagement. benchmark 2010. Marktpresentatie. mr Arnoud Vlak, directeur IPD Nederland. Provada, Amsterdam 7 juni 2011

VGM NL/ IPD Vastgoedmanagement. benchmark 2010. Marktpresentatie. mr Arnoud Vlak, directeur IPD Nederland. Provada, Amsterdam 7 juni 2011 On the pulse of the property world Marktpresentatie VGM NL/ IPD Vastgoedmanagement benchmark 2010 Provada, Amsterdam 7 juni 2011 mr Arnoud Vlak, directeur IPD Nederland Agenda 1. Even voorstellen: a. Vastgoedmanagement

Nadere informatie

Ecological Management Foundation

Ecological Management Foundation Ecological Management Foundation Beleidsplan Frederik Claasen In opdracht van Bestuur EMF December 2013 Projectnummer 2047 Ecological Management Foundation C/o Aidenvironment Barentszplein 7 1013 JN Amsterdam

Nadere informatie

Publiek Vastgoed Management

Publiek Vastgoed Management Publiek Vastgoed Management Risicomanagement voor professionals Inleiding Publiek Vastgoed management: Een meerdaagse training toegespitst op de snel ontwikkelende Publieke vastgoedpraktijk! De publieke

Nadere informatie

Een gemengd woningfonds

Een gemengd woningfonds Een gemengd woningfonds Cathelijne van den Berg 1/43 Inhoudsopgave Introductie Opzet onderzoek Literatuurstudie Onderzoeksresultaten Conclusie & aanbevelingen 2/43 Introductie Housing Woningcorporaties

Nadere informatie

Profielschets. Assetmanager Woonwaard

Profielschets. Assetmanager Woonwaard Profielschets Assetmanager Woonwaard ERLY the consulting company Opdrachtgever: Woonwaard Datum: maart 2015 Inleiding Woonwaard is een klantgerichte en vernieuwende woningcorporatie, die circa 13.500 woningen

Nadere informatie

Transformatiemodel voor vastgoedorganisaties van ondernemingen

Transformatiemodel voor vastgoedorganisaties van ondernemingen www.pwc.nl Transformatiemodel voor vastgoedorganisaties van ondernemingen Een beslissingskader voor bestuurders van ondernemingen voor de invulling van corporate real estate management in de eigen organisatie

Nadere informatie

TSCHAPPELIJK V T A A T VERANTW IN GEMEENTELIJK AST OORD GOED

TSCHAPPELIJK V T A A T VERANTW IN GEMEENTELIJK AST OORD GOED ARTIKEL OPTIMAAL VERANTWOORD RESULTAAT IN GEMEENTELIJK MAATSCHAPPELIJK VASTGOED F.P.H. (Frank) Aalbers MSc ing. J. (Jan) Veuger MRE FRICS AANLEIDING De aandacht voor maatschappelijk vastgoed is in de afgelopen

Nadere informatie

Barometer Gemeentelijk Maatschappelijk Vastgoed 2014

Barometer Gemeentelijk Maatschappelijk Vastgoed 2014 ALLE GEMEENTEN RESPONS I GEMEENTEN Barometer Gemeentelijk Maatschappelijk Vastgoed 2014 Gemeenten in beweging Annette Tjeerdsma en Jan Veuger 1 Dit artikel bevat de resultaten van het onderzoek Barometer

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

vastgoed, katalysator voor ontwikkeling

vastgoed, katalysator voor ontwikkeling Centrale Vastgoed Organisatie vastgoed, katalysator voor ontwikkeling Dion Cools Hoofd A&O Vastgoed Moderator Jan Veuger Programma manager MV Hanze Hogeschool Groningen 16-3-2012 Inhoud presentatie Al

Nadere informatie

Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen

Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen Onderzoeksrapport Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen Trends en ontwikkelingen in het gebruik van Business Intelligence en het toepassen van managementinformatie binnen

Nadere informatie

Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen

Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen Onderzoeksrapport Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen Trends en ontwikkelingen in het gebruik van Business Intelligence en het toepassen van managementinformatie binnen

Nadere informatie

Slimmer met vastgoed hoe kunnen gemeente de sociale opgave accommoderen in tijden van bezuinigingen?

Slimmer met vastgoed hoe kunnen gemeente de sociale opgave accommoderen in tijden van bezuinigingen? Slimmer met vastgoed hoe kunnen gemeente de sociale opgave accommoderen in tijden van bezuinigingen? van Vliet FAMO Regiobijeenkomsten 2011 April 2011 #1282874 Agenda BNG missie Trends en ontwikkelingen

Nadere informatie

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link)

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link) CONCENTRATIE VAN MAATSCHAPPELIJKE DIENSTEN IN GEMEENTELIJK VASTGOED NAAR AANLEIDING VAN DEMOGRAFISCHE TRANSITIE Een casestudie in landelijke gemeenten in Noord-Brabant, Nederland Afstudeeronderzoek van

Nadere informatie

Onderzoek huisvesting Veiligheidsregio Groningen. informatiebijeenkomst. 4 juli 2014

Onderzoek huisvesting Veiligheidsregio Groningen. informatiebijeenkomst. 4 juli 2014 Onderzoek huisvesting Veiligheidsregio Groningen informatiebijeenkomst 4 juli 2014 Huisvesting Grote differentiatie, complex Gebouwen 10 jaar: BTW-consequenties Geen overtuigende argumenten 40 kazernes

Nadere informatie

HealthRatio Integrated Planning

HealthRatio Integrated Planning HealthRatio Integrated Planning HIP is de alles in één oplossing voor uw besturing: Begroten, plannen, prognosticeren en rapportage Financieel, Productie en Middelen (FTE, OK, Bedden) Geïntegreerde kostprijscalculatie

Nadere informatie

Gemeenten en vastgoed

Gemeenten en vastgoed Gemeenten en vastgoed Gebiedsregisseur & vastgoedgebruiker www.dtz.nl www.dtz.com Transparant en efficiënt omgaan met vastgoed Vooruitstrevende gemeenten grijpen kansen Een gemeente is naast eigenaar/gebruiker

Nadere informatie

Activiteiten Resco Partners

Activiteiten Resco Partners Activiteiten Resco Partners 2011 Wie zijn wij: Resco Partners is een onafhankelijk team van vastgoeddeskundigen met jarenlange ervaring en een veelzijdige kennis van zaken. Resco Partners adviseert over

Nadere informatie

Doordecentralisatie onderwijshuisvesting (on)mogelijkheden en consequenties bedrijfsvoering

Doordecentralisatie onderwijshuisvesting (on)mogelijkheden en consequenties bedrijfsvoering Doordecentralisatie onderwijshuisvesting (on)mogelijkheden en consequenties bedrijfsvoering Jos de Kleijne (AK+) 06-53962650 Mireille Uhlenbusch (HEVO) 06-10019338 Agenda 14.45-16.30 uur Even voorstellen

Nadere informatie

CBRE HEaltHCaRE Taking Care of your real estate

CBRE HEaltHCaRE Taking Care of your real estate CBRE Healthcare Taking Care of your Real Estate Met onze kennis en ervaring in zowel de zorg- als de vastgoedsector slaan wij dagelijks bruggen tussen beide werelden. Wij bieden u een onderbouwd advies

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen R.K. Woningbouwvereniging Zeist

Profielschets Raad van Commissarissen R.K. Woningbouwvereniging Zeist Profielschets Raad van Commissarissen R.K. Woningbouwvereniging Zeist 1. Inleiding De RvC van de R.K. Woningbouwvereniging Zeist heeft drie taken: - toezicht houden op het bestuur en op de gang van zaken

Nadere informatie

Strategisch Pensioenmanagement

Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement is samenbrengen. Strategisch Pensioenmanagement De belangrijkste taak van Strategisch Pensioenmanagement is ervoor te zorgen dat u in control

Nadere informatie

Vastgoedmanager kan nu zijn toegevoegde waarde tonen

Vastgoedmanager kan nu zijn toegevoegde waarde tonen VGM NL lanceert online benchmarktool voor vastgoedmanagement Vastgoedmanager kan nu zijn toegevoegde waarde tonen Dit artikel is gepubliceerd in Vastgoedmarkt van oktober 2014 Tijdens het lustrumcongres

Nadere informatie

Titeldia. Ondertitel. Naam Achternaam, Functie of Afdelingsnaam. Ir. Niels Nieboer MRE Syntrus Achmea Real Estate & Finance

Titeldia. Ondertitel. Naam Achternaam, Functie of Afdelingsnaam. Ir. Niels Nieboer MRE Syntrus Achmea Real Estate & Finance Titeldia Ondertitel Naam Achternaam, Functie of Afdelingsnaam Ir. Niels Nieboer MRE Syntrus Achmea Real Estate & Finance Onderzoeksvraag Hoe moet een Real Estate Investment Manager zich - gegeven de veranderende

Nadere informatie

Professionalisering van Levensduurverlenging

Professionalisering van Levensduurverlenging Professionalisering van Levensduurverlenging De toegevoegde waarde van VITALE Rob van Dongen 9 februari 2012 Agenda 1 2 3 4 Levensduurverlenging volgens VITALE Het referentiemodel Toepasbaarheid VITALE

Nadere informatie

Synergie van FM en CREM

Synergie van FM en CREM Syllabus Synergie van FM en CREM Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief artikelen over integraal vastgoedmanagement en facility management,

Nadere informatie

Dichterbij blijft in beweging. advies - begeleiding - software

Dichterbij blijft in beweging. advies - begeleiding - software Dichterbij blijft in beweging advies - begeleiding - software Slechts een klein deel van de 2450 intramurale cliënten woont en werkt op de twee voormalige instellingsterreinen. Dichterbij biedt hulp- en

Nadere informatie

Van ALM naar beleggingsbeleid

Van ALM naar beleggingsbeleid Van ALM naar beleggingsbeleid IIR Seminar Professioneel Risicomanagement voor Pensioenfondsen November 26, 2007 ORTEC bv P.O. Box 4074 3006 AB Rotterdam Tel. 010 498 6660 Fax. 010 498 6667 info@ortec.nl

Nadere informatie

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd De regiepiramide ontsluierd Inleiding Regie is een veelgebruikte term voor een vorm van organiseren in het facilitaire werkveld. Toch is het lang niet altijd duidelijk wat er precies onder moet worden

Nadere informatie

VOORAANKONDIGING. Haerzathe Short-Term Fund I

VOORAANKONDIGING. Haerzathe Short-Term Fund I VOORAANKONDIGING Haerzathe Short-Term Fund I OBLIGATIE HAERZATHE SHORT - TERM FUND I B.V. Obligatielening Haerzathe Short-Term Fund I B.V. Na de succesvolle plaatsing van de obligatieleningen Haerzathe

Nadere informatie

Vastgoeddata woningcorporaties beperkt

Vastgoeddata woningcorporaties beperkt IV WONINGCORPORATIES Vastgoeddata woningcorporaties beperkt Geen inzicht in effectiviteit maatschappelijke doelen Jan Veuger Minister Blok van Wonen heeft de woningcorporaties gevraagd met een plan van

Nadere informatie

Prestatiecontracten, de toekomst? Ap Borsje 06-51398334 Koert Meuldijk 06-51398322 Senior consultants exploitatie

Prestatiecontracten, de toekomst? Ap Borsje 06-51398334 Koert Meuldijk 06-51398322 Senior consultants exploitatie Prestatiecontracten, de toekomst? Ap Borsje 06-51398334 Koert Meuldijk 06-51398322 Senior consultants exploitatie Quadrance Wat is Quadrance en wie zijn wij? Adviesbureau vastgoed exploitatie: 16 medewerkers,

Nadere informatie

Gemeentelijk vastgoedmanagement. Amersfoort, 19 juni 2014

Gemeentelijk vastgoedmanagement. Amersfoort, 19 juni 2014 Gemeentelijk vastgoedmanagement Amersfoort, 19 juni 2014 Programma Introductie Gemeentelijk vastgoedmanagement GT-AXXERION gericht op gemeenten Live demo GT-AXXERION Vragen en discussie Afsluiting 20-6-2014

Nadere informatie

Wonen.nl. 3 redenen om te verhuren via 123Wonen

Wonen.nl. 3 redenen om te verhuren via 123Wonen Wonen.nl 3 redenen om te verhuren via 123Wonen Ervaring en expertise scheelt u heel wat zorgen Uw Verhuurmakelaar Bij de keuze voor een goede vastgoedpartner gaat u weloverwogen te werk. U kiest voor

Nadere informatie

De zorgvastgoedcoöperatie in de care sector

De zorgvastgoedcoöperatie in de care sector De zorgvastgoedcoöperatie in de care sector MRE afstudeeronderzoek over De zorgvastgoedcoöperatie Een dochter voor vele moeders René Middelkoop Directeur Onderzoeker Zorgvastgoedcoöperatie care sector

Nadere informatie

Enquête uitslag: Professionalisering portefeuillesturing bij woningcorporaties April 2014

Enquête uitslag: Professionalisering portefeuillesturing bij woningcorporaties April 2014 Enquête uitslag: Professionalisering portefeuillesturing bij woningcorporaties April 2014 Enquête uitslag: Professionalisering portefeuillesturing bij woningcorporaties Het professionaliseren van portefeuillesturing

Nadere informatie

Resultaatgericht samenwerken bij investeren en Onderhoud

Resultaatgericht samenwerken bij investeren en Onderhoud Resultaatgericht samenwerken bij investeren en Onderhoud BouwLokalen 1 oktober 2015 Klantgericht bouwen door gericht vakmanschap Thomas Chaulet Introductie Missie Smits Vastgoedzorg richt zich op het voorspelbaar

Nadere informatie

Whitepaper Besparen met vastgoed in de gemeente. bbn adviseurs 2013

Whitepaper Besparen met vastgoed in de gemeente. bbn adviseurs 2013 Whitepaper Besparen met vastgoed in de gemeente bbn adviseurs 2013 Besparen met vastgoed in de gemeente Heel Nederland moet het de komende jaren doen met minder geld; dat besef is inmiddels bij iedereen

Nadere informatie

Even voorstellen, Mijn naam is Douwe Jongbloed Project manager bij JBM

Even voorstellen, Mijn naam is Douwe Jongbloed Project manager bij JBM Even voorstellen, Mijn naam is Douwe Jongbloed Project manager bij JBM 15 jaar bij de Rijksdienst IJsselmeer Polders (nieuwbouw) 10 jaar Woningcorporaties als hoofd projectbureau/ HTD onderhoud/beleidsmatig)

Nadere informatie

Planon Real Estate Management. Judith van Nuland, gemeente Breda Bouwstenen voor Sociaal

Planon Real Estate Management. Judith van Nuland, gemeente Breda Bouwstenen voor Sociaal Planon Real Estate Management Judith van Nuland, gemeente Breda Bouwstenen voor Sociaal 23-6-2014 Rogier Knispel Productmanager Real Estate & Sustainability rogier.knispel@planonsoftware.com Waarom de

Nadere informatie

Veranderingen in het opdrachtgeverschap

Veranderingen in het opdrachtgeverschap Veranderingen in het opdrachtgeverschap Masterclass Opdrachtgeveschap Efficiënt Energiebesparen 5 november2015 - Krimpende portemonnee - De spanning tussen vraag en aanbod - Regisserend Oprachtgeverschap

Nadere informatie

G E E F T O N D E R N E M E R S D E R U I M T E. mtr. w I. M i. een overzicht van onze dienstverlening WALTMANN&Co. BEDRIJFSHUISVESTING

G E E F T O N D E R N E M E R S D E R U I M T E. mtr. w I. M i. een overzicht van onze dienstverlening WALTMANN&Co. BEDRIJFSHUISVESTING p WALTMANN&CO. Bedrijfshuisvesting G E E F T O N D E R N E M E R S D E R U I M T E M i mtr w I een overzicht van onze dienstverlening BEDRIJFSHUISVESTING Waltmann & Co. Makelaars: Een begrip in de Drechtsteden

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

Evidence based assetmanagement. ofwel: onderbouwd kaders stellen en keuzes maken

Evidence based assetmanagement. ofwel: onderbouwd kaders stellen en keuzes maken Evidence based assetmanagement ofwel: onderbouwd kaders stellen en keuzes maken Even voorstellen: Stadlander Woningcorporatie West Brabant 15.000 VHE Bergen op Zoom en Tholen Reorganisatie achter de rug:

Nadere informatie

Masterclass Opdrachtgeverschap

Masterclass Opdrachtgeverschap Masterclass Opdrachtgeverschap Masterclass Opdrachtgeverschap Het volgende scenario zal veel lijnmanagers bekend in de oren klinken: de organisatie besluit tot uitvoering van een project en hij of zij

Nadere informatie

Strategic alignments in the care sector

Strategic alignments in the care sector Strategic alignments in the care sector Een studie naar de strategische koppeling tussen organisatiestrategieën en vastgoedstrategieën Yvette Ramakers 15-01-2009 Inhoud - - De zorgsector - - in de zorgsector

Nadere informatie

Knelpuntenanalyse Novelle en BTIV 2015

Knelpuntenanalyse Novelle en BTIV 2015 Knelpuntenanalyse Novelle en BTIV 2015 Frank Vermeij Augustus 2014 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Aanpak... 3 3 Juridische scheiding... 3 3.1 Aannames... 3 3.2 Resultaten... 4 4 Administratieve scheiding...

Nadere informatie

Vastgoed en zorg. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen.

Vastgoed en zorg. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Syllabus Vastgoed en zorg Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief artikelen over strategisch vastgoedbeleid in de zorg, investeren in zorgvastgoed

Nadere informatie

Strategisch Risicomanagement

Strategisch Risicomanagement Commitment without understanding is a liability Strategisch Risicomanagement Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA Accent Organisatie Advies Effectief en efficiënt risicomanagement op bestuursniveau Risicomanagement

Nadere informatie

3.3 Bestuur en Middelen

3.3 Bestuur en Middelen 3.3 Bestuur en Middelen Het behartigen van gemeenschappelijke belangen van de gemeenten op de in de gemeenschappelijke regeling genoemde beleidsterreinen binnen de ruimtelijke en sociale agenda die bepalend

Nadere informatie

Programma. Ontwikkelingen. Kansen. Hoe pak je dat aan? Waar willen jullie het over hebben?

Programma. Ontwikkelingen. Kansen. Hoe pak je dat aan? Waar willen jullie het over hebben? ICT en Vastgoed Programma Ontwikkelingen Kansen Hoe pak je dat aan? Waar willen jullie het over hebben? Wie ben ik? Loopbaan IT biedt vastgoedbedrijven concurrentievoordelen RealEstateIT helpt deze voordelen

Nadere informatie

Competitieve strategie voor woningcorporaties

Competitieve strategie voor woningcorporaties Waardedenken & Besturen van woningcorporaties. De perceptie van waardesturing van maatschappelijk vastgoed in het publieke domein: een (des)illusie? Competitieve strategie voor woningcorporaties Het besturen

Nadere informatie

MRE Montirius Real Estate BV

MRE Montirius Real Estate BV Rentebetaling per maand Couponrente 8% per jaar MRE Montirius Real Estate BV Woning Obligatie I Investeren in Nederlands vastgoed in de Randstad Montirius Real Estate BV speelt in op de kansen in de huidige

Nadere informatie

Modulehandleiding IMOVGM60M4: Overheid en Vastgoed

Modulehandleiding IMOVGM60M4: Overheid en Vastgoed Modulehandleiding IMOVGM60M4: Overheid en Vastgoed Opleiding: Vastgoed en Makelaardij Cluster : IMO Studiejaar: 4 Periode: jaar 4, kwartaal 2 EC s: 2 Auteur: M. R. de Voogd Datum: november 2011 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Financiering van Corporate Real Estate. Gestructureerd vastgoedfinancieringsbeleid of een sluitpost van de begroting

Financiering van Corporate Real Estate. Gestructureerd vastgoedfinancieringsbeleid of een sluitpost van de begroting Financiering van Corporate Real Estate Gestructureerd vastgoedfinancieringsbeleid of een sluitpost van de begroting Financiering van Corporate Real Estate Gestructureerd vastgoedfinancieringsbeleid of

Nadere informatie

Excellent Expertteam: Kantoor vol Energie. MiRaMar. Mirande, Raymond & Marcel Miramar: 8 kilometer van Utopia

Excellent Expertteam: Kantoor vol Energie. MiRaMar. Mirande, Raymond & Marcel Miramar: 8 kilometer van Utopia Excellent Expertteam: Kantoor vol Energie MiRaMar Mirande, Raymond & Marcel Miramar: 8 kilometer van Utopia 1. Het MiRaMar team 2. Wij zien dat 3. Onze visie op het project 4. Onze aanpak 5. Onze rollen

Nadere informatie

Outsourcing van assetmanagement Outsourcing van assetmanagement

Outsourcing van assetmanagement Outsourcing van assetmanagement Outsourcing van assetmanagement Een theoretisch en empirisch onderzoek naar de voorwaarden voor extern assetmanagement. 1 Inleiding 1.1 Aanleiding property 1.2 Doel en afbakening 1.3 Probleemstelling

Nadere informatie

Minder roeien, meer sturen Onderzoek naar de portefeuillestrategie Rgd en de stakeholders belangen

Minder roeien, meer sturen Onderzoek naar de portefeuillestrategie Rgd en de stakeholders belangen Rijksgebouwendienst Frontoffice Accountmanagement Minder roeien, meer sturen Onderzoek naar de portefeuillestrategie Rgd en de stakeholders belangen Kennemerplein 6-8 Postbus 1180 2001 BD Haarlem Masterproof

Nadere informatie

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner In 8 stappen naar bedrijfskundig FM Van FM-specialist tot strategisch businesspartner Inhoud STAP 1. Maak een businessplan voor FM STAP 2. Zorg voor een optimale werkomgeving STAP 3. Zorg voor een flexibele

Nadere informatie

Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken

Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken Commissie Ruimte, Verkeer en Wonen, 2 februari 2015 Agenda Onderwerpen 1. Verbetertraject beheersing grondexploitaties

Nadere informatie

ALLES IN HUIS. GEEN ZORGEN.

ALLES IN HUIS. GEEN ZORGEN. ALLES IN HUIS. GEEN ZORGEN. Inhoud ALLES IN HUIS. GEEN ZORGEN. 4 Arnoud van Raak (eigenaar ARRA Management): Door een geïntegreerde aanpak van commercieel beheer, technisch beheer en volledige administratieve

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Wijdemeren

Rekenkamercommissie Wijdemeren Rekenkamercommissie Wijdemeren Protocol voor het uitvoeren van onderzoek 1. Opstellen onderzoeksopdracht De in het werkprogramma beschreven onderzoeksonderwerpen worden verder uitgewerkt in de vorm van

Nadere informatie

Benchmarkmodel. Bedrijf XYZ. eindresultaten klanten beleid. Analyse en leggen verbanden. Kwaliteit Tevredenheid Kosten. Waardering.

Benchmarkmodel. Bedrijf XYZ. eindresultaten klanten beleid. Analyse en leggen verbanden. Kwaliteit Tevredenheid Kosten. Waardering. Benchmarken In feite is benchmarken meten, vergelijken, leren en vervolgens verbeteren. Dit kan op zeer uiteenlopende gebieden. Van de behandelresultaten van een zorgmedewerker tot de resultaten van het

Nadere informatie

Voorstel Gemeenteraad VII- A

Voorstel Gemeenteraad VII- A Voorstel Gemeenteraad VII- A Onderwerp Portefeuillehouder Raadsvoorstel strategie op vastgoed en financiële gevolgen concentratie vastgoed Agendaletter E Programma BMO Aangeboden aan Raad 18 december 2014

Nadere informatie

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek AGENDA I. Kenmerken van een vastgoedfinanciering II. De vastgoedfinancieringsmarkt in Nederland III. Herontwikkelingsopgave De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek IV. Financiering bij transformatie

Nadere informatie

Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming?

Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming? Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming? Inhoud Introductie Huidige situatie zorgvastgoed ontwikkeling Welke punten verdienen de aandacht bij het ontwikkelen van zorgvastgoed? Huren of vastgoed

Nadere informatie

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming werkt wel André de Waal Prestatiebeloning wordt steeds populairder bij organisaties. Echter, deze soort van beloning werkt in veel gevallen

Nadere informatie

BEPERKINGEN VAN BENCHMARKING

BEPERKINGEN VAN BENCHMARKING BEPERKINGEN VAN BENCHMARKING "No methodology can substitute for good judgment." 1. Twijfel over nut Juichend zijn consultants over benchmarking. En niet alleen zij; ook politici en bestuurders zien het

Nadere informatie