Building Breda: 'Ruimte voor samen scholen'

Transcriptie

1 FEBRUARI JAARGANG O N A F H A N K E L I J K VA K B L A D V O O R H U I S V E S T I N G E N O N D E R W I J S O N D E R S T E U N E N D E C O N C E P T E N Buldng Breda: 'Rumte voor samen scholen' Gert Kant: "Investeer vóór het bouwproces eerst n de bestuurljke organsate" 6 pagna Hans Tromp: "Archtect moet zch net de kaas van het brood laten eten" 10 pagna Dalda Harders: "Don heeft de kenns van gebouwbeheer de bj ons ontbreekt" 29 pagna

2 c o l o f o n c o l u m n Mleunorm s 'schone schjn' Voorplaat: Klaas van Harten, drecteur van Buldng Breda Neuwe schoolgebouwen, knderdagverbljven en verpleeg- of bejaardentehuzen mogen n prncpe net meer bnnen 300 meter van eeen snelweg of bnnen 50 meter van een provncale weg worden gebouwd. Dat heeft het kabnet half januar 2009 besloten op ntatef van mnster Cramer van Volkshusvestng, Rumteljke Ordenng en Mleubeheer. Met de maatregel wl het kabnet voorkomen dat deze kwetsbare groepen n de samenlevng te veel fjnstof nademen. Als men bedenkt dat deze mnuscule deeltjes, de op den duur de gezondhed aantasten, voor een belangrjk deel door het autoverkeer geproduceerd worden, dan s dt een loffeljk streven van een bevlogen mnster. Maar of onze schoolgaande jeugd en ons personeel van deze maatregel voldoende beschermng zullen krjgen staat nog allermnst vast! Schoolfacltes s een onafhankeljk vakblad voor husvestng en onderwjsondersteunende concepten Oplage en berek: Schoolfacltes verschjnt 9 keer per jaar n een oplage van exemplaren waarvan n Vlaanderen. In Nederland verschjnt Schoolfacltes bj het VO, BVE, HBO, Unversteten, Gemeenten en het bovenschools management van het bassonderwjs. In Vlaanderen ontvangen alle onderwjsnstellngen met utzonderng van het PO het vakblad Schoolfacltes. Redacteraad: Henk Leever, drecteur Husvestng, ROC van Twente; Gertjan van Mdden, beledsmedewerker Husvestng, PO Raad; Eduard Franken, hoofd IT-servces, Hogeschool van Amsterdam; Marcel Laks CPC, beledsmedewerker ROC A12; Huub Schoenmakers, hoofd ICT, INNOVO; Jan Mejer, hoofd Facltare Zaken, Delton College; Bart Jan Westerhof, Facltar Manager, Scholengroep Over Betuwe. Volgens cjfers van het CBS ut 2007 lggen n Nederland 275 scholen bnnen de grens van drehonderd meter van de snelweg. 72 schoolgebouwen lggen zelfs bnnen vjftg meter van een provncale weg. Deze 347 schoolgebouwen lggen dus allemaal n een gevarenzône. Toch s voor hen deze maatregel net van toepassng, want de maatregel geldt net voor bestaande gebouwen. Schoolbesturen waarvan de plannen voor een neuwbouwtraject al zjn goedgekeurd hebben ook pech, want de maatregel s geldg vanaf 16 januar Maar ook neuwbouwprojecten de nog net zjn goedgekeurd en bnnen drehonderd meter van een snelweg of vjftg meter van een provncale weg gepland zjn hebben nets aan deze maatregel. Want er moet aangetoond worden dat de luchtverontrengng op de geplande bouwlocate te hoog s. Dat zal net meevallen, want bj de metngen wordt van daggemddelden utgegaan. En dan te bedenken dat deskundgen hebben vastgesteld dat just knderen, de s ochtends net na de ochtendspts op school komen de golf veel hogere concentrates gftge utstoot over zch heen hebben gekregen. Volgens mleuorgansates dent de maatregel van mnster Cramer net het doel waarvoor ze s bedoeld. Alleen de utstoot van stkstofdyoxde en fjnstof wordt gemeten en net apart het uterst schadeljke roet, dat just verantwoordeljk s voor veel gezondhedsschade. [email protected] Nedap Educaton NL Parallelweg 2e 7141 DC Groenlo-NL Tel: Nedap Educaton Belgë Kerkhofstraat 6 b10 B-1800 Vlvoorde Tel: Endredacte en secretaraat: Bart Jan Westerhof Alce Jansen Postbus 32, 7220 AA Steenderen Telefoon: +31 (0) E-mal: [email protected] Utgave van: Wolters Utgeverj B.V. Postbus 32, 7220 AA Steenderen Abonnementenadmnstrate: Postbus 32, 7220 AA Steenderen Fax: +31 (0) E-mal: [email protected] Prjs en opzeggen abonnement: Voor onderwjsnstellngen en gemeenten s Schoolfacltes grats op bass van control crculaton. De abonnementsprjs voor overge relates s 75 euro per jaar. Opzeggng gesched schrfteljk en uterljk twee maanden voor afloop van de abonnementsperode. Losse nummers 25 euro (ncl. admnstratekosten). Aansprakeljkhed Utgever en auteurs verklaren dat deze utgave op zorgvuldge wjze en naar beste weten s samengesteld, evenwel kunnen utgever en auteurs op geen enkele wjze nstaan voor de justhed of volledghed van de nformate. Utgever en auteurs aanvaarden geen enkele aansprakeljkhed voor schade, van welke aard ook, de het gevolg s van handelngen en/of beslssngen de zjn gebaseerd op bedoelde nformate. ISSN: In de praktjk ljkt de neuwe maatregel bjna nergens van toepassng, zo hebben bezorgde ouders bj de Nutsschool n Maastrcht ondervonden. De Nutsschool lgt op zestg meter van het end van de A2, waarover al het verkeer de stad bnnenrjdt. Vlakbj de school staan stoplchten en er passeren dageljks tussen de veertg- en tachtgduzend auto s. Logscherwjs zou er volgens de neuwe regels van Cramer op de plek géén neuwe school gebouwd mogen worden. Toch komt de neuwbouw van de Nutsschool op dezelfde locate als de oude school. De argumentate daarbj s dat de A2 vanwege de stoplchten op de plaats kan worden beschouwd als een provncale weg, waardoor het schoolgebouw buten de toegestane grens van vjftg meter bljft. Net als het kabnetsstandpunt over het bnnenklmaat n scholen ljkt ook deze maatregel net meer dan een poltek statement en dus wndowdressng. Het kabnet laat naar buten toe tromfanteljk zen dat Nederland rekenng houdt met de Europse normen voor verontrengde lucht, maar ondertussen wordt er nets gedaan voor bestaande schoolgebouwen langs wegen en n de drukke bnnenstad. Daarbj wordt voorbjgegaan aan het fet, dat er onbedoeld een aanslag op de gezondhed van weerloze knderen wordt gedaan. Want volgens deskundgen remt fjnstof bj knderen de ontwkkelngen van de longen. Aan de acute gevolgen van fjnstof sterven per jaar tussen de dreentwntg- tot vjendertghonderd mensen vroegtjdg. Door chronsche blootstellng aan fjnstof zal dt op termjn oplopen van twaalf- tot verentwntgduzend sterfgevallen per jaar. We wl dt nu op zjn geweten hebben! Frts Wolters SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009

3 Henk Sner: Buldng Breda neemt de zorg voor onderwjshusvestng n het vo over Henk Sner, wethouder van Onderwjs, heeft op maandag 15 december 2008 n de Grote Kerk van Breda de zorg voor de onderwjshusvestng overgedragen aan de schoolbesturen van het voortgezet onderwjs. Hervoor s een neuwe coöperateve verengng Buldng Breda opgercht, dat de doordecentralsate onderwjshusvestngsmddelen (één van de actes ut het n 2007 vastgestelde Masterplan Voortgezet Onderwjs Rumte voor samen scholen ) utvoert. Buldng Breda krjgt jaarljks een bedrag van 4,1 mljoen van de gemeente, gebaseerd op de gemeenteljke loon- en prjsndex. De wethouder onderstreepte dat met deze doordecentralsate het voortgezet onderwjs een prkkel krjgt om gezamenljk te zoeken naar createve husvestngsoplossngen, de passen bj de onderwjskundge koers de n het Masterplan zjn utgezet. Zo wordt het naar zjn menng een fnanceel belang om de leerlngstromen goed te regelen en bepaalde voorzenngen te combneren en zelfs te verplaatsen. Het overdragen van de zorg voor onderwjshusvestng gebeurde door het ondertekenen van een zogenoemde doordecentralsate-overeenkomst tussen de gemeente en de schoolbesturen (de Stchtng Katholek Voortgezet Onderwjs Breda e.o., de Verengng voor Chrsteljk Voortgezet Onderwjs, het ROC West-Brabant en de Stchtng Magcal Educaton). Hern zjn de verschllende rechten en plchten van de partjen vastgelegd. Bj de overeenkomst hoort ook een overeenkomst voor de overdracht van de gronden en opstallen van het openbaar voortgezet onderwjs, waarvan de gemeente Breda tot nu toe jurdsch egenaar was. Imago verbeteren Het Masterplan Rumte voor samen scholen s bedoeld om als schoolbesturen van het voortgezet onderwjs bnnen de gemeente Drecteur Klaas van Harten Breda samen te werken op het gebed van onderwjshusvestng en onderwjsverneuwng. Om de doelen van het Masterplan te kunnen realseren, s de coöperateve verengng Buldng Breda opgercht. De zorg voor de onderwjshusvestng voortgezet onderwjs s daarmee een van de taken van Buldng Breda. Daarnaast heeft Buldng Breda de opdracht om het mago van het beroepsonderwjs te verbeteren, om een drempelloze verbndng tussen vmbo en mbo te realseren en om te zorgen voor een slutende zorgstructuur. Ook een ntërende, faclterende en coördnerende rol om de proflerng van de scholen bnnen het algemeen vormend onderwjs (avo) te versterken, hoort bj het takenpakket van Buldng Breda. Aantal voorwaarden Om Buldng Breda optmaal te kunnen laten functoneren, s volgens Henk Sner n het Masterplan een aantal fnancële, jurdsche en nhoudeljke voorwaarden gesteld. Bjvoorbeeld dat alle schoolbesturen van het voortgezet onderwjs moeten deelnemen met een sancte voor terugtrekkng, dat samen- werkng moet worden bevorderd en dat de coöperateve verengng volledg nvullng geeft aan het Masterplan. Doordecentralsate een fet Drecteur Klaas van Harten memoreerde dat de zogeheten doordecentralsate n het voortgezet onderwjs met Buldng Breda een fet s. Nu we over de fnancële mddelen beschkken s het een extra prkkel om gezamenljk te zoeken naar createve husvestngsoplossngen, de passen bj de onderwjskundge koers de n het Masterplan s utgezet. Zo wordt het een gemeenschappeljk fnanceel belang om de leerlngstromen goed te regelen en bepaalde voorzenngen te combneren of zelfs te verplaatsen. Het voortgezet onderwjs n Breda slaat de handen neen. Met de oprchtng van een coöperateve verengng, zoals voorgesteld n het Masterplan, komt er een denstbare bestuursvorm waarmee zowel het vmbo als het avo goed ut de voeten kan. En de geen geweld doet aan de egen denttet van de verschllende scholen. Er komt dus geen besturenfuse, maar er s gezocht naar een gezonde balans tussen egen en gemeenschappeljke zeggenschap. Belangrjke stap s gezet Voorztter Max Hoefejzers stelde n de doelstellng van Buldng Breda de leerlng centraal. Zj zjn het de de kennseconome en de multculturele samenlevng vormgeven. Dat betekent dat er n de scholen andere dngen moeten gebeuren dan twntg jaar geleden. De scholen zjn daar al druk mee bezg en hebben daar ook andere husvestng voor nodg. Als we nou eens ten jaar verder zjn dan zal dudeljk zjn geworden hoe de profelen van de scholen voor het voortgezet onderwjs erut zen. En hebben zj verneuwde en soms heel neuwe schoolgebouwen gekregen, dat zal een nvesterng van zo n 60 mljoen zjn en dat s met de komst van deze coöperate mogeljk gemaakt. Geen leerlng meer tussen wal en schp Rob Franken, bestuursvoorztter van het ROC West-Brabant, voorzet een flnke versterkng van de zorgstructuur n Breda. Buldng Breda bedt een uneke kans om voor eens en voor altjd van allerle hnderljke schedsljnen af te komen. De scholen gaan gezamenljk werken aan een betere zorgstructuur voor de leerlngen de dat nodg hebben. Doelstellng s een doorlopende zorgljn; daarom gaan we vooral ook de aanslutng op het prmar-, mddelbaaren hoger onderwjs verbeteren. Ook zullen de scholen meer als één loket gaan opereren Max Hoefejzers konnkljk onderscheden Burgemeester Peter van der Velden van Breda prees de nzet van Max Hoefejzers voor het onderwjs n zjn stad. Vooral zjn streven om zoveel mogeljk scholen van het katholeke bassonderwjs en het voortgezet onderwjs onder één bestuur te krjgen. Zjn rol n Dordrecht, waar hj als voorztter van het CvB van het Da Vnc College het Leerpark realseerde let hj net onbesproken. Hern zjn het voortgezet en mddelbaar beroepsonderwjs op één locate samengebracht. Op de maner ontstaat een prma ntegrate tussen bede typen onderwjs. En door het husvesten van wnkels en bedrjven wordt het geleerde drect n praktjk gebracht. Deze koppelng van studenten aan werkplekken maar vooral ook andersom s een ontwkkelng met veel perspectef. Rdder n de Orde van Oranje Nassau Als bestuursvoorztter van de Stchtng Katholek voortgezet Onderwjs Breda en omgevng ben jj de grote trekker geweest van het Masterplan en heb jj bestuursleden, rectoren, drecteuren en schooldrectes met succes overtugd van het nut ervan. De burgervader noemde het een mjlpaal dat na een ntenseve samenwerkng de gemeente Breda de zorg voor de husvestng van het voortgezet onderwjs, aan de Coöperateve Verengng Onderwjshusvestng Voortgezet Onderwjs Breda overdraagt. Door deze overdracht kunnen de scholen van het voortgezet onderwjs n Breda zelf beschkken over moderne en goed utgeruste schoolgebouwen. Iets wat natuurljk noodzakeljk s om de kwaltet van het onderwjs n Breda hoog te houden en, waar mogeljk, zelfs nog beter te maken. Burgemeester Peter van der Velden tot slot: Vanwege jouw tomeloze nzet voor het onderwjs heeft het Hare Majestet nameljk behaagd jou te benoemen tot Rdder n de Orde van Oranje Nassau. rchtng externe partjen, zoals jeugdzorg en de leerplchtambtenaar. Er mag geen enkele leerlng meer tussen de wal en het schp vallen! Meer mogeljkheden voor docenten Bob Bron, bestuursld van de Verengng Chrsteljk Voortgezet Onderwjs voor West- Brabant (De Nassau), verwacht dat de Buldng. Breda veel betekens krjgt voor docenten n het avo. Er komt meer rumte voor ontploong, loopbaanplannng en mobltet. Doordat de scholen op dt vlak gaan samenwerken, kunnen we docenten neuwe mogeljkheden en perspecteven beden. Daarmee wordt het docentenvak n Breda aantrekkeljker. En dat s hard nodg, gezen het lerarentekort waarmee we te kampen krjgen. Doordat we tegeljkertjd de autonome n stand houden, moeten we als scholen scherp bljven, ook ten opzchte van elkaar. De combnate maakt Buldng Breda zo sterk. SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

4 Gert Kant, Lentz Onderwjsgroep: Investeer vóór het bouwproces eerst n bestuurljke organsate Wanneer wj als schoolbestuur onvoldoende grp op het bouwproces hebben, dan heeft dt per defnte negateve consequentes voor de bouwkosten, de functonaltet van het utendeljke gebouw en de explotate er van. Dat s de menng van CvBvoorztter Gert Kant en Hoofd Husvestngsbedrjf Erc van Steen van de Lentz Onderwjsgroep. Zj vnden dat het bjzondere van hun aanpak s, dat vooraf het hele bouwproces goed n kaart s gebracht en vertaald naar verantwoordeljkheden bnnen hun organsate. Met als resultaat dat al hun acht bouwprojecten bnnen het budget zjn gebleven, dat de schoolgebouwen op tjd zjn opgeleverd en dat hun onderwjsvse dudeljk zchtbaar s. Klaas van Harten heeft volgens hen heraan als externe advseur een belangrjke bjdrage geleverd. De Lentz Onderwjsgroep (voorheen HollandAccent Onderwjsgroep) verzorgt voortgezet onderwjs (vmbo, havo, vwo) en mddelbaar beroepsonderwjs (mbo) n totaal 11 scholen n het Westland, Schedam, Maasslus en Vlaardngen, zowel n voltjden deeltjdopledngen als ook n de vorm van contractactvteten. De beroepssectoren waar Lentz zch n het mbo voornameljk op rcht zjn de voedngsndustre, de greenport n het Westland, de derensector en outdooractvteten. In 2002 s Lentz gestart met acht grote neuwbouwprojecten, de allemaal n een perode van ongeveer zeven jaar gerealseerd moesten worden. De totale bouwsom bedraagt 55 mljoen euro. Voordat er gestart werd met de bouwprojecten heeft Lentz zch organsatorsch en bestuurljk goed voorbered. Gert Kant: Het domste wat je kunt doen s meteen begnnen met bouwen. Dan ben je overgeleverd aan archtecten, projectmanagers en bouwers en dan raak je de controle kwjt. Om dat te voorkomen hebben wj vooraf heel veel tjd besteed aan het bestuurljke traject. Er s een vse ontwkkeld waarbj we van het begn af aan dudeljk bestuurljk n kaart hebben met welke elementen we te maken hebben bj de realsate van projecten. Gert Kant en Erc van Steen voor de ngang van de neuwe vestgng n Naaldwjk. Meerjarenstratege Het ontwkkelen van een vse verest kenns van de maner waarop je als schoolbestuur de processen rond bouwprojecten moet aansturen. Het verest ook veel communcate, tot op het laagste nveau n de organsate, om dudeljk te maken wat er preces van edereen verwacht wordt en wat de consequente s als dat verwachtngspatroon net ut komt. En tenslotte s er een grote mate van fnancële deskundghed nodg om een vertalng te maken n een meerjarenstratege voor de husvestng, waarbj vragen als hoe gaan we n de organsate om met de husvestng? en wat s er nodg om het husvestngsbedrjf te laten functoneren?. Gert Kant: Daar hebben we msschen wel anderhalf jaar over gedscusseerd. Het was ook een enorm leerproces voor onze organsate, want het verest een bedrjfseconomsche kjk op dt soort zaken. En als je de bedrjfseconomsche kjk, analyse en vse net hebt ga je fouten maken. Dudeljke organsatestructuur Ut de vse s een heldere organsatestructuur voortgekomen. Een Stuurgroep, bestaande ut Gert Kant, Erc van Steen en de externe advseur Klaas van Harten, heeft bj Lentz de ledng over alle bouwprojecten. Voor eder bouwproject s een projectgroep gevormd, bestaande ut de drect betrokkenen bj dat project zoals een archtect, de projectledng en de schooldrecteur. Elk bouwproject kent daarnaast een gebrukersgroep, met daarn de leraren, onderwjs ondersteunend personeel en de drecteur van de school. De gebrukersgroep advseert de projectgroep en draagt deeën aan voor het Programma van Esen. Op bass daarvan gaat de archtect utendeljk het ontwerp maken. Strakke bestuurljke rege De Stuurgroep s endverantwoordeljk, bepaalt de budgetten en geeft sturng aan de projectgroepen. Gert Kant en Klaas van Harten van de Stuurgroep laten zch wekeljks over de voortgang nformeren door de projectgroep, dus door de projectledng, de archtect en de schooldrecteur. Zodra er de ndruk ontstaat dat er ets ms dregt te gaan n het proces, gaat Gert Kant tjdeljk op de stoel van de schooldrecteur ztten. Op zo n moment wl k het zelf horen, de voor s en tegen s. Er zt dus een ongelofeljk strakke bestuurljke rege n. En om dat te kunnen lgt er een heel stuk verantwoordeljkhed bj de ndvduele drecteur, want dat s degene de als eerste geconfronteerd wordt met dngen de de projectgroep over het hoofd heeft gezen. En omdat bj ons achteraf verantwoordng wordt afgelegd weet de drecteur dat hj een heel groot functoneel probleem met mj heeft als aan het end van het ledje mocht bljken dat hj dngen over het hoofd heeft gezen. Extra controle Erc van Steen s als hoofd Husvestngsbedrjf en stafld van de Stuurgroep als advseur aanwezg bj edere bjeenkomst van alle projectgroepen en houdt op de maner namens de Stuurgroep een vnger aan de pols. Hj bewaakt samen met de schooldrecteuren de budgetten, kjkt of er spannngen ontstaan en geeft de projectgroepen adves als beslssngen net overeenkomen met het beled van de Stuurgroep. De projectgroepen dragen dus zelf een grote mate van verantwoordeljkhed. Het Programma van Esen voor een schoolgebouw wordt bjvoorbeeld getekend door de schooldrecteur. Erc van Steen: Het programma van Esen ontstaat door gesprekken tussen de drecteur en de projectleder, n Breng vooraf het hele bouwproces goed n kaart en vertaal dat naar verantwoordeljkheden bnnen de organsate. Door grp op het bouwproces te houden s bj de vestgng n Naaldwjk een kostenoverschrjdng van 2.5 mljoen euro voorkomen zonder dat dt ten koste gng van de kwaltet. Het gebouw aan de Prof. Holwerdalaan 60 n Naaldwjk heeft volgens nsders een luxe utstralng. ons geval emand van Avant-Bouwpartners. De moet utleggen hoe de vse van de school s vertaald, want zo n PvE s ook voor ons abracadabra. Bj de gesprekken ztten ook concërges of facltare mensen, de een vnger aan de pols houden. Dscplne verest De essente van de maner van werken bj Lentz s dat de verantwoordeljkheden op een zo laag mogeljk nveau n de organsate worden neergelegd, bj de partjen de het werk doen. Dat betekent dat er op verschllende nveau s telkens weer verantwoordng wordt afgelegd. Gert Kant: Op de maner hoef k me net te bemoeen met de klenste detals. Maar k weet er wel van, want eder probleem dat zch voordoet wordt een keer n mjn aanwezghed besproken n de Stuurgroep. Dus wj kunnen wekeljks aan de archtect vragen joh, hoe kan dat nou? of aan de projectleder hoe kan je nou een overschrjdng hebben?. Er s wel een grote mate van dscplne verest om op deze maner te werken. Maar dat heeft zch volgens Erc van Steen rumschoots utbetaald. Hj noemt als voorbeeld dat de archtect van menng was dat er voor de neuwbouw n Naaldwjk 200 euro per verkante meter aan extra budget nodg was om de plannen van de school te realseren. Dat betekent dat er tweeënhalf mljoen bj zou moeten. Dus dat hebben we net gedaan en achteraf s dat nergens n het gebouw terug te vnden. Integendeel, k hoor aan alle kanten dat de school een luxe utstralng heeft. Dat s dus gewoon de dscplne. En dat moet ook, want als je zoals wj de ambte hebben om pakweg 55 mljoen te nvesteren n neuwbouw en renovate kun je je het net permtteren dat de archtect gewoon zjn gang kan gaan. Rol voor Expertse Centrum Onderwjs De kenns de Lentz heeft ontwkkeld s beschkbaar voor andere besturen. Dat betekent net dat zj het concept klakkeloos kunnen kopëren, want dat s ontwkkeld op bass van de stjl van besturen van Gert Kant. Andere besturen kunnen er vooral hun voordeel mee doen door gebruk te maken van de kenns van de processen. Wat moet je vooral net doen? En wat moet je geregeld hebben voordat je de volgende stap gaat zetten? Op bass van welke argumenten maak je een keuze voor een archtect of een advseur? Gert Kant s bestuursld van het Expertse Centrum Onderwjs (ECO) en zet de stchtng als een nstrument om bedrjfsmatge kenns met elkaar te delen. Bj een heleboel onderwjsnstellngen lopen ze nu tegen allerle problemen op omdat ze onvoldoende hebben nagedacht voordat ze gngen bouwen. Maar net als bj ons s op dverse plekken wel kenns ontwkkeld over de vraag hoe je een meerjarenhusvestng bouwt. Als je de kenns als voorbeelden bundelt onder de vraag hoe ga je zo n proces n? weet k zeker dat je n een enorme kennsbehoefte voorzet. Dat s het bestaansrecht van ECO, waarbnnen ons concept beschkbaar s voor andere besturen de het weer op hun egen maner kunnen nvullen!. Voor meer nformate: Gert Kant, Lentz Onderwjsgroep E-mal: [email protected] 6 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009

5 Duurzame technek voor Optmaal Onderwjs Op bedrjventerren Westermaat langs de A1 bj Hengelo staat het Campus Busness Center, een bedrjfsverzamelgebouw voor startende ondernemers. Henk Leever, ROC van Twente: "De campus s succesvol en voorzet n een behoefte. Daarmee laat het ROC zen hoe je nvullng kunt geven aan de flosofe 'een leven lang leren'. Dat je net stopt zodra ze de schoolbanken hebben verlaten en zegt 'kom nog eens een keer een cursus volgen'." Henk Leever: "Campus Busness Center helpt startende ondernemers op egen benen staan" Onderwjsgebouwen moeten steeds meer voldoen aan hogere esen met betrekkng tot: als partner voor de technek kan het optmale Door deze densten te bundelen met Imtech rendement behaald worden! n Velghed n Multfunctoneel gebruk Imtech s een technsch denstverlener met n Energeverbruk specalsates op het gebed van ICT, Beheer & n Kwaltet bnnenmleu Onderhoud, Energemanagement, Toegangstechnek en Bevelgng. Deze functonalteten vragen om hoogwaardge techneken en professonele beheersng en controle. Bovenden wordt de vraag naar Wj de technek, u het resultaat. beheersng van explotatekosten steeds groter. Samen succesvol. Imtech Buldng Servces, Postbus 5613, 4801 EA Breda, Tel , [email protected] Het Campus Busness Center bestaat ut rum verkante meter kantoorrumte en een aantal productehallen waar aankomende ondernemers hun bedrjf kunnen starten. De Campus s veel meer dan een gewoon bedrjfsverzamelgebouw. Het pand s heel herkenbaar en staat op een A-locate. Het s zo gebouwd en ngercht dat de starters hun klanten representatef kunnen ontvangen en met elkaar n contact komen. De grote centrale hal met recepte, gangen, trappenhuzen en het Grand Café zjn open en transparant, waardoor het gemakkeljk s om elkaar te ontmoeten. Maar het grootste verschl s net zchtbaar: de ndvduele bedrjfsondersteunng. Henk Leever: "Wj pamperen startende ondernemers. We coachen ze, maar net zo dat ze zelf nets meer hoeven te doen. Zj zjn en bljven zelf verantwoordeljk. Ze zjn vrj om gebruk te maken van de faclteten. Maar n zo'n omgevng ontkom je er net aan dat je dngen samen doet, al was het maar samen lunchen." Faclteten De faclteten waar de startende ondernemers gebruk van kunnen maken zjn talloos: een permanent bezette recepte, conferente-, vergader- en gespreksfaclteten, secretaraatsservce, nternet-, telefoon- en datanfrastructuur, bedrjfsspecfeke telefoonbeantwoordng en kopeer-, post- en faxservce. Het s heel eenvoudg om extra bedrjfsrumte bj te huren en de ondernemers kunnen bj de aanschaf van kantoormeublar profteren van nkoopvoordeel van de Campus. Inhoudeljke ondersteunng s er n de vorm van een persoonljke coach, een ervaren ondernemer.hj s net alleen gds en begeleder bj de ontwkkelng van het bedrjf, maar fungeert ook als persoonljk vertrouwenspersoon en krtsche vrend. De Campus heeft een pool van coaches opgezet bestaande ut mensen met een rume kenns en ervarng met zelfstandg ondernemen, de bovenden aanvullend getrand zjn om te coachen. Een coach s voor maxmaal ver jaar enkele uren per maand beschkbaar voor een startende ondernemng. Gat n de markt Het dee voor het Campus Busness Center s jaren geleden ontstaan. Het ROC van Twente besefte dat er een gat n de onderwjsmarkt zat toen men zch realseerde dat veel ondernemers de de schoolbanken net verlaten hadden bj de start van hun bedrjf behoefte hebben aan ondersteunng. De meeste startende ondernemers, ongeveer 60 procent, zjn mmers afkomstg ut het MBO. Henk Leever: "Wj hadden wel een netwerk voor nascholng, maar daarut kwam naar voren dat we ondernemers meer moesten beden. Zoals een plek waar ze ervarngen kunnen utwsselen. Dat kan ook wel door een keer naar school te gaan of een cursus te volgen, maar het s beter als je dat op een andere maner doet. Zo s het dee voor de bedrjvencampus ontstaan." Nadat het ROC zjn lcht had opgestoken bj vergeljkbare ntateven n het HBO en op unverstar nveau gng men samen met de provnce Overjssel op zoek naar geschkte subsdes. Toen de gevonden waren werden er naast de provnce Overjssel n Asto, Ten Hag Makelaars, Dura Vermeer en Swtch partners gevonden om het dee te realseren. "Wj als ROC waren de aanjager en de partners ondersteunden ons om de bedrjfsvses en dergeljke zaken helder te krjgen. En als publeke partj waren wj natuurljk ook de aangewezen nstante om de subsdes aan te vragen, want daar hadden we al de nodge ervarng mee." Commercële ondernemng Het ROC van Twente heeft de bedrjfsvoerng van de campus de eerste jaren voor zjn rekenng genomen, maar de drecte s nmddels overgedragen aan Asto. De rol van het ROC van Twente n de campus s nu beperkt tot de van aandeelhouder en huurder van enkele rumtes. Daarnaast organseert het ROC er regelmatg bjeenkomsten en actvteten en uteraard s het ROC preferred suppler als er vraag s naar opledngen en cursussen. "Wj hebben de campus door de eerste moeljke jaren geled. En als ROC hebben we ervan geleerd. Onze core busness s onderwjs en daar s onze bedrjfsvoerng op toegesneden. Wj hebben de campus aangestuurd als een ets commercëler onderwjsgebeuren, terwjl je het egenljk gewoon als een commercële ondernemng moet zen. En dat s waar Asto nu mee bezg s: de campus bedrjfseconomsch naar een hoger nveau te tllen." Voorbeeldfuncte Henk Leever denkt dat het Campus Busness Center andere ROC's en ook HBO's n het land zou moeten aanspreken, omdat het een voorbeeld s van samenwerkng tussen onderwjs en het bedrjfsleven de veel verder gaat dan puur onderwjsnhoudeljke zaken. "Als wj het hebben over het opleden van mensen hebben we het meestal over onderwjsnhoudeljke zaken. Maar je kunt samen met marktpartjen veel meer doen. En dat hebben we met de campus aangetoond. Dt s dus de ulteme maner om te laten zen dat je net alleen opledt, maar ook zorg draagt voor en een bjdrage levert aan de maatschappj. Want je brengt mensen n de praktjk vaardgheden bj zodat ze zch ook echt kunnen redden. En op de maner geef je 'een leven lang leren' echt nhoud.". SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

6 V.l.n.r: Paul Overakker, Leen Spaans, Jean Egeman, GertJan van Mdden, Hans Tromp en Luuk Hazelhoff. Hans Tromp: "Archtect moet zch net de kaas van het brood laten eten door de bouwmanager" "Scholenbouw heeft drngend behoefte aan bestuurders met vse, zowel bj de gemeente als bj de schoolbesturen. Gedreven door schaalvoordelen wordt bj de realsate van bouwprojecten steeds vaker samenwerkng gezocht met maatschappeljke partners. Het ontbreken van een goede vse en voldoende kenns bj de opdrachtgevers ontaardt regelmatg n een onderlnge machtsstrjd, zowel tussen de bouwer, bouwmanager, archtect en bouwheer tjdens het bouwproces als bj de gebrukers tjdens de explotate. De concluse volgt ut een dscusse tussen een aantal schoolbestuurders en bouwpartners tjdens de tweede Natonale Conferente Scholenbouw, de op 10 december 2008 n Rotterdam werd georganseerd door het Nederlands Insttuut voor de Bouw. De dscusse over samenwerkng bj scholenbouw stond onder ledng van Paul Overakker. Hj was als adjunct-drecteur Welzjn bj de gemeente Enschede betrokken bj de totstandkomng van onder anderen de Scholngsboulevard. Deelnemers aan de dscusse zjn Jean Egeman (ld van de eerste kamer en voorztter van het Acteteam Brede School), Luuk Hazelhoff (voorztter van de Verengng van Nederlandse Scholenbouwers), Leen Spaans (drecteur van CSG Jan Arentsz n Alkmaar en bestuursvoorztter van het Van der Mej College voor vmbo-beroepsopledngen), Hans Tromp (RvB-voorztter stchtng Prodas en bestuursld van Stchtng ECO), GertJan van Mdden (beledsmedewerker POraad met specalsate Husvestng en materedeskundge van de vakgroep Husvestng van Stchtng ECO). De dscusse werd gevoerd op bass van stellngen de door de deelnemers vooraf waren geformuleerd. Jean Egeman s van menng dat met name een brede school meer doelen dent dan alleen het geven van onderwjs. De neuwbouw wordt n plaats van een gebouw dan benaderd als een nhoudeljk concept, waarvan dverse partners deel utmaken. In gemeenten de een dudeljke vse hebben en weten welke voorzenngen ze onder één dak wllen onderbrengen heeft zo n project kans van slagen. Maar vaak s er te weng aandacht voor het achterlggende concept en weten de mensen waarom het gaat net waarom ze n een samenwerkngsverband ztten. Dan krjg je een gemeente de een gebouw laat ontwkkelen, maar zch verder dstanteert van de gebrukers. Ook de bestuurders van de school ztten vaak op afstand. Het gevolg s dat schreeuwers ut de buurt bepalen hoe het gebouw wordt gebrukt, zonder dat er een concept s of afstemmng met de wjk. Daarom plet k voor bestuurders met vse. Vse als utgangspunt Hans Tromp slut zch daarbj aan. Bassscholen zjn wjkvoorzenngen en hebben een nauwe relate met de leefbaarhed n de wjken. Bj de realsate van brede scholen moeten de partners n de wjk elkaar opzoeken en kjken wat ze gemeenschappeljk hebben. Je moet een vse hebben, maar het net hoogdravender maken dan het s. Alle betrokken partjen wllen dat er wjken zjn waar mensen met plezer wonen, waar knderen naar school kunnen gaan en waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Als je de dre thema s neemt kun je 90 procent van de brede scholen heel znvol benoemen. Als je de gedachte samen helder hebt kom je ook wel ut de stenen en ut de verkante meters en dat soort dngen. Gezen de zware resultaatverplchtngen van het onderwjs vndt hj dat het vormgeven van de maatschappeljke functe n een brede school vooral een taak s van de overge partners. Samenwerken ut fnancële noodzaak Leen Spaans s van menng dat schoolbesturen zch wel ntensef moeten bezghouden met vseontwkkelng. Hj heeft ervarng met een school de het gebouw deelt met de gemeenteljke bblotheek, een kunstenaarsateler, een muzekschool, een speel-o-theek en een vestgng van jeugd- en jongerenwerk. Doordat wj ons hebben afgevraagd welke functes van het onderwjs zch verbnden met de andere functes n het complex was er meer fnancële speelrumte en hebben we een gebouw gekregen dat veel meer voorzenngen en rumte heeft dan apart als school mogeljk was geweest. Want met het budget dat de overhed heeft voor een voschool kom je er echt net ut. De keerzjde van de medalle s dat er heel veel tjd gaat ztten n de nauwe samenwerkng de verest s om het gebouw zeven dagen n de week maxmaal te benutten. Spaans vndt het van wezenljk belang om bj de vseontwkkelng de daaraan vooraf gaat rum de tjd te nemen voor het opbouwen van betrokkenhed van de medewerkers. Want als het gebouw klaar s moeten ze wel het gevoel hebben dat het hún gebouw s. Regeposte schoolbestuur bewaken GertJan van Mdden vndt dat veel klenere gemeenten en schoolbesturen te weng kenns hebben van zaken als we heeft welke rol n het proces en wat zjn de utgangspostes. Dat heeft tot gevolg dat schoolbesturen overvleugeld worden door een wonngbouwcorporate, een partculere nvesteerder of een gemeente, de een bepaald beeld hebben van wat ze wllen bouwen. Dan kan het voorkomen dat een projectontwkkelaar op een stuk grond al bezg s een school te bouwen, terwjl men helemaal vergeet dat de school de bouwheer en egenaar van het gebouw s. Dat s wel belangrjk, want daardoor heeft de school een bepaalde poste. Het betekent net dat het schoolbestuur alles zelf moet doen, maar het moet wel dudeljk zjn welke rol het schoolbestuur heeft n het bouwproject, zodat ook vanut de poste nbreng kan worden geleverd. Als je de defnte net goed doet loopt een samenwerkngsverband ergens stuk. Dan ontstaan er wantrouwen en rrtate en dan ben je heel ver van hus. Hans Tromp vult aan dat schoolbesturen moeten leren om te gaan met partjen als wonngbouwcorporates en leren hun regeposte te bewaken. Evengoed moeten corporates leren om te gaan met schoolbesturen. Corporates zjn van hus ut partjen de huzen neerzetten voor zchzelf. Ze hebben specalsten n hus voor het verhuren van huzen en voor het oplossen van huurproblemen. Maar ze zjn net gewend om voor andere partjen te bouwen. Dat s helemaal neuw voor ze. Competentestrjd tjdens bouwproces Voorztter Luuk Hazelhoff van de Verengng van Nederlandse Scholenbouwers vndt dat n de loop van het bouwproces allerle zaken ut de hand lopen doordat de archtecten n de orëntatefase teveel de boventoon voeren. Hj zegt dat de scholenbouwers eerder bj het proces betrokken moeten worden. Hans Tromp s het daar absoluut net mee eens en vndt dat de bouwers best een pas op de plaats mogen maken totdat dudeljk s welk gebouw de school nodg heeft. Een goede archtect gaat vooraf met de knderen aan tafel ztten. Dat klnkt msschen wel soft, maar dat s belangrjk om een functoneel schoolgebouw te krjgen. Hj s van menng GertJan van Mdden: "Schoolbestuur moet zch net laten overvleugelen door wonngbouwcorporates, partculere nvesteerders of gemeenten." dat veel archtecten zch al te gemakkeljk laten terugdrngen naar het terren van ontwerp, esthetca en plaatjes. Archtecten zouden best wat verder en deper mee mogen n het proces. Dan kunnen ze de bouwer een beetje n de hand te houden en de vnger aan de pols houden, zodat het ook n de utwerkng en bj de realsate gaat zoals zj het hebben bedoeld. Ik heb er helemaal geen bezwaar tegen dat een bouwer vroeg bj het proces wordt betrokken. Maar dat mag er net toe leden dat de archtect na de begnfase aan de kant wordt gezet. En dat zen we nu gebeuren. We s de baas? Luuk Hazelhoff wl dat alle aanbestedngen van scholenbouwprojecten worden aangemeld bj de Verengng van Nederlandse Scholenbouwers. Dat komt de kwaltet van schoolgebouwen ten goede. Leen Spaans s het net met hem eens. Een ervaren scholenbouwer heeft ongetwjfeld voordelen, maar voor een kwaltetsverbeterng n de functonaltet van schoolgebouwen kes k lever voor een grotere rol van de archtecten. De moeten zch volgens Hans Tromp net de kaas van het brood laten eten door de bouwmanagers. Als er ets moet worden gerealseerd komen de bouwmanagers neens tevoorschjn. Een bouwmanager krjgt heel scherp gezegd twee dngen mee: het tjdstp van opleveren en een budget. Naar mjn dee hoort daar een archtect bj te ztten, want de heeft ook verstand van het bouwproces en zaken als kostenbewakng. GertJan van Mdden benadrukt nogmaals dat schoolbesturen de regerol n het hele proces moeten opesen en kunnen sturen welke partjen welke rol gaan spelen n het bouwproces. Schoolbesturen dregen ondergesneeuwd te raken, maar utendeljk zjn zj er wel verantwoordeljk voor dat er een gebouw komt dat geschkt s voor het onderwjs dat zj wllen geven.. Wm Bos verbndt zch aan Infnte Per 1 januar 2009 s drs. W. (Wm) Bos n denst getreden bj Infnte Fnanceel BV. Wm Bos was gerume tjd werkzaam bj de Besturenraad (de besturenorgansate voor het Chrsteljk onderwjs). Hj ontwkkelde zch her tot een van de onbetwste specalsten op het terren van de onderwjsfnancerng. Hj geldt als expert op het terren van het fnancële beled n het onderwjs. Naast zjn werkzaamheden voor Infnte Fnanceel en als zelfstandg advseur, s Bos actef voor de Stchtng Dark & Lght Blnd Care. Tevens s hj bestuursld van Stchtng ECO (Expertse Centrum Onderwjs). Ruud Krykofsk e bezoeker beurs Facltar Beursmanagers Esther Kunstt en Aleke Roos hebben vandaag rond het mddaguur de e bezoeker van vakbeurzen Facltar en Gebouw mogen verwelkomen. Ruud Krykofsk, drecteur van GMA Faclty Servces ut Alphen aan den Rjn, was de gelukkge. Krykofsk gaf aan blj verrast te zjn en mocht naast een bos bloemen een jaarabonnement op weekblad Facltar & gebouwbeer n ontvangst nemen. Mnster Plasterk geeft startschot Wkwjs Mnster Plasterk heeft het startschot gegeven voor een project op nternet waar docenten en andere belangstellenden hun onderwjs materaal kunnen maken: Wkwjs. Elke docent moet toegang krjgen tot deze Wkpeda-achtge ste waar zj vaknformate kunnen bekjken of toevoegen, om zo zelf beter toegesneden lesstof te ontwkkelen. De stof moet dan op een ouderwetse maner worden overgedragen, met andere woorden n gewoon klasskaal onderwjs waarbj de docent de baas s. Plasterk vndt het belangrjk dat lesmateraal grats en voor edereen toegankeljk s. Daarnaast s het net meer van deze tjd om schoolknderen elk jaar weer zo'n veerten klo aan boeken te laten meezeulen, om nog maar te zwjgen van de bomen de je hervoor moet kappen. HD vdeoconferencng hoger onderwjs SURFnet heeft van verentwntg organsates een projectplan ontvangen n het kader van de Hgh Defnton vdeoconferencng (HD VC) wedstrjd voor unversteten, hogescholen en onderzoeksnstellngen. Deze nstellngen wnnen met hun nzendng een stmulerngsfnancerng bj de aanschaf van apparatuur voor het nrchten van een HD VC facltet. SURFnet heeft besloten alle nzenders te belonen op voorwaarde dat zj voor 1 augustus 2009 een functonerende HDomgevng hebben ngercht. Onder de nzenders zjn onder meer zes Hbo-nstellngen, ten unversteten en ver Unverstar Medsche Centra. Als alle nstellngen de HD VC-faclteten ook werkeljk nstalleren, zal SURFnet n totaal rum euro bjdragen. 3TU dende een voorstel n om dre vrtuele collegezalen n te rchten waar studenten van de technsche unversteten van Endhoven, Delft en Twente gezamenljk 3TU vakken op afstand kunnen volgen. De beschreven apparatuur moest aan een aantal voorwaarden voldoen, wlde de nstellng kans maken op fnancerng door SURFnet. Kjk voor meer nformate op: 10 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

7 Verhoudng normvergoedng en PvE nzake nvesterngskosten neuwbouw brede school begrotngen gemaakt van de nvesterngskosten. De twee varanten beschrjven de nvesterngskosten voor de brede school met bouwbeslutkwaltet (Tabel 1: varant BB) en met een kwaltet zoals de vanut het programma van esen s gesteld (Tabel 2: varant PvE). Afbeeldng 1: Vlekkenplan Er s al gerume tjd veel te doen over de bekostgng van neuwbouw van onderwjsgebouwen. De normvergoedng voor neuwbouw (modelverordenng VNG) s veelal net meer toerekend voor de husvestngsconcepten van hedendaagse scholen. Gevolg s dat ambtes en esen tjdens het ontwerp- en bouwproces flnk moeten worden bjgesteld, omdat de normvergoedng hervoor net toerekend s. In een vroeg stadum kan een eerste kostenramng op bass van het programma van esen en op bass van hudge normerngen goed nzchteljk maken wat een onderwjsgebouw moet gaan kosten. Chrstan van Gnneke (M3V advespartners) en Davd Mejer (Vtruvus Consultancy) In dt artkel wordt het husvestngsconcept beschreven van een hedendaagse brede school voor knderen van 0-12 jaar. Aan de hand van een tweetal analyses wordt vervolgens nzchteljk gemaakt hoe normerngen en het programma van esen zch n de nvesterngskosten tot elkaar verhouden. Husvestngsconcept In de brede school de n dt artkel wordt beschreven zjn 2 bassscholen (totaal 20 groepen) en een kndercluster gehusvest, met daarn knderopvang, een peuterspeelzaal en butenschoolse opvang. De normateve rumtebehoefte voor deze gezamenljke voorzenng heeft een totale omvang van m² Bruto Vloer Opperlvak (BVO). De partners wllen dudeljk herkenbaar bljven voor de omgevng. Zj wllen net opgaan n het geheel, maar hun egen denttet behouden. Dt wordt berekt door herkenbare onderdelen n het gebouw, met elk een egen ngang. Wel zjn de partners van menng dat door de gezamenljke husvestng n één accommodate er meerwaarde s ten opzchte van soltare husvestng. Door samenwerkng en synerge op rumteljk nveau (gezamenljke rumten), kunnen rumten gecreëerd worden de de afzonderljke partners n een soltare voorzenng net hadden kunnen realseren. Iedere partner krjgt dan ook gedurende een gedeelte van de tjd de beschkkng over meer m² dan n een soltare voorzenng het geval zou zjn geweest. In een vlekkenplan worden de rumteljke relates van de gebrukers onderlng en met elkaar weergegeven (afbeeldng 1: Vlekkenplan). De gezamenljke rumten worden geclusterd n een centraal gelegen gemeenschappeljke kern, waarvoor alle partners egen m² hebben ngeleverd. Flexbltet en multfunctonaltet Het doel s het realseren van een duurzaam en toekomstgercht husvestngsconcept dat het nhoudeljk en rumteljk concept van de betrokken partjen ondersteunt en stmuleert. Bj het ontwkkelen van het husvestngsconcept s het van groot belang te realseren dat de neuwe gezamenljke voorzenng (mnmaal) 40 jaar mee moet gaan, zodat de nvesterng wordt terugverdend. Dt s een lange perode en het s wenseljk een flexbel gebouw te realseren waarn wjzgngen (andere gebrukers, functes, behoeften) gemakkeljk kunnen worden opvangen. In het programma van esen van deze brede school staat beschreven dat rumten tjdeljk kunnen worden samengevoegd of gespltst. Zo moet het bjvoorbeeld mogeljk zjn bede speellokalen en de ontmoetngsrumte n de gemeenschappeljke kern te koppelen tot één grote rumte. Dat kan o.a. door het gebruk van eenvoudg verplaatsbare wanden (rumteljke flexbltet). De scholen zjn klasskaal opgezet, waardoor een ndelng n jaargroepen mogeljk wordt gemaakt. De scholen verwachten net dat hern op korte termjn veranderng komt. Maar als gevolg van veranderngen n het onderwjs zelf en het mogeljk tekort aan personeel n de toekomst, wordt het werken n grotere eenheden net utgesloten. Dan zal het nodg zjn om meerdere groepsrumten samen te voegen. Daarnaast moet het gebouw groe en/of krmp n de toekomst kunnen opvangen, waardoor groepsrumten ook geschkt gemaakt kunnen worden voor de knderopvang en/of BSO. Investerngskosten Op bass van de modelverordenng van de VNG s een nschattng te maken van de normateve nvesterngskosten. De gemddelde verkante meterprjs voor deze brede school bedraagt crca 1.450,- per m² BVO. Dt bedrag s nclusef BTW en de gedachte s dat de hele gezamenljke voorzenng voor dt bedrag gebouwd kan worden, nclusef de kosten voor archtect en advseurs. De modelverordenng beschrjft echter net de technsche kwaltet en prestate van het gebouw, maar er wordt doorverwezen naar de normerngen van het bouwbeslut. Het valt ook nog maar te bezen n hoeverre deze normvergoedng aanslut op de wensen vanut het programma van esen. Op bass van bovenstaand gegeven zjn twee De vergeljkng Er s het nodge te zeggen over de verschllen tussen de twee varanten en over kosten (-management). De geoefende lezer zal geljk onder de streep naar het endverschl kjken en constateren dat het verschl tussen de varanten rum 20% bedraagt. De verkante meterprjs ut varant PvE bedraagt per m² BVO (ncl. BTW). Dt bedrag lgt 30% hoger dan de genormeerde per m² BVO (ncl. BTW). De rekenexercte wjst echter ook ut dat varant BB 14% hoger lgt dan de genormeerde nvesterngskosten. Dt betekent dat met de hudge normbedragen de kwaltet van het bouwbeslut net gerealseerd kan worden, laat staan de behoefte van de gebrukers. De vergeljkng op nvesterngskostennveau s eenvoudg. Her s de maat der dngen de omslag (het berekende percentage) van de bouwkosten naar de nvesterngskosten. En de s voor een geljksoortg project ongeveer geljk. Verhoudngsgewjs s de PvE-varant zelfs ets voordelger, dat heeft te maken met aard van honorarumberekenngen. Wat ook opvalt, s dat het kostenverschl over de hele begrotng verspred s. De kostenverdelng n % s nagenoeg geljk. De bouwkosten Om aan te geven waar de verschllen ztten s het belangrjk te kjken naar de bouwkosten van bede varanten, omdat daar het grootste verschl te vnden s. De varant op bass van het programma van esen wjkt op de volgende onderdelen af: - meer gevelopenngen (transparante, benutten daglcht); - automatsche zonwerng (klmaatbeheersng); - groot aandeel vouwwanden (van hoge kwal- Tabel 3: Varant BB Analyse van de bouwkosten van een brede school, kwaltet 'volgens de norm' tet) om grotere rumten te kunnen maken, dt s (zoals eerder aangegeven) een veel genoemd onderdeel n het PvE; - koelng (klmaatbeheersng); - betere kwaltet luchtbehandelng (regelbaarhed, hoeveelhed, lawaaproducte); - betere bevelgngsnstallate; - gebouwbeheersysteem (programmeren en controle van de nstallates); - keuken mooer ; - terren, mooer en velger door meer verlchtng.v.m. toenemend avondgebruk. Uteraard zal deze opsommng de nodge dscusse opleveren; daar waar zaken overdreven gevonden worden zullen er ook onderwerpen gemst worden. Dudeljk moet zjn dat het her gaat om kwaltateve verbeterngen (en geen esthetsche). In bede varanten zjn net de kosten meegerekend wat betreft steden- Tabel 4: Varant PvE bouwkundge randvoorwaarden, de locate en mogeljke parkeervoorzenngen. Deze elementen werken veelal kostenverhogend. In de tabellen 3 en 4 zjn de bouwkosten per varant utgewerkt. Kostenbesparngen Verschllen kunnen ontstaan doordat er (per begrotngsregel) meer kwaltet of meer verkante meters gemaakt moeten worden. De mogeljkheden om tot lagere kosten te komen n bede varanten beperken we voor nu tot volgende twee voorbeelden. Voorbeeld 1. Het oppervlak zal net groter worden, omdat deze vanut de modelverordenng zjn vastgesteld (ca m² BVO). De rumten n het programma van esen zjn vormgegeven op het Analyse van de bouwkosten van een brede school, kwaltet volgens gebrukers Tabel 1: Varant BB Investerngsoverzcht van een brede school, kwaltet 'volgens de norm' Investerngskosten totaal per m2 BVO % van bk 0 Grondkosten - - 0,0% 10 Bouwkosten ,0% 20 Bjkomende kosten ,7% 30 Losse nrchtng - - 0,0% 40 Adveskosten ,6% 50 Rentekosten - - 0,0% 60 Reserverngen ,7% 70 Startkosten ,4% Investerngskosten excl. BTW % Investerngskosten ncl. BTW Tabel 2: Varant PvE Investerngsoverzcht van een brede school, kwaltet volgens gebrukers Investerngskosten totaal per m2 BVO % van bk 0 Grondkosten - - 0,0% 10 Bouwkosten ,0% 20 Bjkomende kosten ,5% 30 Losse nrchtng - - 0,0% 40 Adveskosten ,6% 50 Rentekosten - - 0,0% 60 Reserverngen ,7% 70 Startkosten ,4% Investerngskosten excl. BTW % Investerngskosten ncl. BTW Kostenanalyse totaal per onderdeel /element /BVO Onderbouw % Gevel % Dak % Bnnenwanten % Overg bouwkundg % 180 W-nstallates + santar % 128 E-nstallates % 103 Vaste nrchtng + terren % 60 Indrecte kosten ('staart') % 210 Bouwkosten % Kosten hoofdgroepen /BVO Bouwkundg + staart 852 Installates 231 Vaste nrchtng 26 Terren Kostenanalyse totaal per onderdeel /element /BVO Onderbouw % Gevel % Dak % Bnnenwanten % Overg bouwkundg % 184 W-nstallates + santar % 209 E-nstallates % 122 Vaste nrchtng + terren % 77 Indrecte kosten ('staart') % 275 Bouwkosten % Kosten hoofdgroepen /m2 BVO Bouwkundg + staart nclusef ntd nstallates Installates 331 Vaste nrchtng 35 Terren SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

8 The Floor s Yours aantal m² functoneel nuttg oppervlak (FNO). Het aantal m² FNO s de daadwerkeljk beschkbare rumte voor de prmare processen na aftrek van rumte de nodg s voor constructes, nstallates, verkeersrumte e.d. Door rumten effcënt ten opzchte van elkaar te postoneren, kan het aantal functonele m² voor de prmare processen wellcht verder worden geoptmalseerd. De verhoudng tussen het functoneel nuttg oppervlak (FNO) ten opzchte van het bruto vloer oppervlak (BVO) noemen we de bruto:netto verhoudng. Hoe lager dt getal, hoe lager de kosten kunnen utvallen. In bede varanten s gerekend met een bruto: netto factor van 1,67. Een eerste dscusse s of deze factor n de varanten scherp genoeg s gesteld. Stel dat de omslag van FNO naar BVO kan worden verbeterd, waardoor we 5% mnder BVO hoeven te realseren. Dan betekent dt net automatsch een besparng van 5% op de bouwkosten. Als vustregel kan worden aangehouden dat de helft van de besparng n m² terug te vnden s als kostenbesparng. Een oorzaak daarvan s dat de hoeveelhed gevel net met dezelfde verhoudng s terug te brengen. Een tweede oorzaak s dat als de hoeveelhed footprnt van het gebouw net evenredg verklent er dan ook geen kostenbesparng op de funderng te behalen s. De esen aan het gebouw zjn vooral gedefneerd voor de functonele rumten en de zullen net veranderen. Voorbeeld 2. Verschjnngsvorm en stapelng leden wel tot een ander aantal geveloppervlak. Vanut het husvestngsconcept gedacht zal de hoeveelhed gevel, en dan met name de hoeveelhed daglcht de daar door naar bnnen komt, net wezenljk verschllen. Een locate - de vorm van de kavel en de beperkngen vanut de omgevng (extra voorzenngen tegen geludsoverlast) - kan daar echter wel nvloed op hebben, maar zjn her buten beschouwng gelaten. Is de vormfactor voor de gevel wel scherp genoeg gesteld? Een besparng van 10% op de hoeveelhed gevel maakt dat het gebouw gemddeld genomen deper moet worden (afstand van de gevel tot het hart van het gebouw). Het s de vraag of dat functoneel ook mogeljk s, omdat met name de hoeveelhed daglchttoetredng belangrjk zal zjn. Dat laatste tem s dan meteen een ndcate dat ook bj besparng van m² gevel de kosten net evenredg teruglopen, omdat alleen op de dchte gevel zal worden bespaard. De snelle berekenng s dan als volgt: Kosten van de gevel bedragen 12% waarvan 30% open. Te besparen s dan (1-30%) x 12% x 10% = 0,85% van de bouwkosten. Dt s gezen de planfase (PvE-fase, haalbaarhedsonderzoek) bjna te verwaarlozen. Concluse Het doorvoeren van kostenbesparende maatregelen zjn onlosmakeljk verbonden met de kwaltet van het gebouw. Afgezen van typsche marktomstandgheden s er een rechtljng verband tussen kosten en kwaltet. Het verschl tussen bede varanten komt voornameljk door het toevoegen van extra kwaltet. Ben je bered wat meer te betalen, dan kun je ook meer krjgen. Andersom geredeneerd: we wl besparen op bouwkosten (of moet bezungen) zal al heel snel kwaltet nleveren. De rekenexercte wjst echter ut dat de hudge normbedragen net eens toerekend zjn voor het gewenste nveau van het bouwbeslut. Daarom s het hard nodg om de gewenste kwaltet van schoolgebouwen ook n de modelverordenng vast te leggen en de normbedragen daar op aan te passen.. Voor meer nformate: Chrstan van Gnneke, [email protected] Davd Mejer, [email protected] Kennscentrum Systeembouwend Nederland opgercht Op woensdag 28 januar jl. vond de startmanfestate van het Kennscentrum Systeembouwend Nederland plaats. Dt s een ntatef van De Groot Vroomshoop Bouwsystemen, Hodes Bouwsystemen en Verlaat Uden Bouwsystemen. Het NVTB (Nederlands Verbond Toeleverng Bouw) ondersteunt Systeembouwend Nederland. Met de oprchtng van het Kennscentrum Systeembouwend Nederland, zeggen zj samen een antwoord te geven op de maatschappeljke vraag naar duurzame en flexbele ontwkkelngen n de bouw. Een gezond bnnenmleu waarn schoolprestates, tapjtdesgn en duurzaamhed bjeenkomen Desso NL Tel +31 (0) [email protected] Volgens de dre ntatefnemers s er tegenwoordg meer dan oot vraag naar duurzame gebouwen de langere tjd meegaan. Systeembouw s de maner om flexbel en mleubewust te bouwen en past bj deze behoeft en bj de neuwe kjk op duurzaam bouwen: lfe cycle denken, duurzame omgevngsontwkkelng en nvesteren op bass van kostenverlagng door explotatevoordeel. Systeembouw s een ndustrële bouwmethodek met een mleuvrendeljke maner van produceren en de mogeljkhed tot hergebruk. Het bedt optmale mogeljkheden om tegemoet te komen aan de wensen van opdrachtgevers en gebrukers. Voorbered op de toekomst De esen en wensen van gebrukers veranderen contnue. Systeembouw bedt het antwoord op deze varabele gebruksbehoefte. Systeembouw bedt opdrachtgevers zoals projectontwkkelaars, zorgaanbeders en onderwjsnstellngen de keuze ut oplossngen de doelgroeponafhankeljk rumte en mogeljkheden bedt om maatwerk te leveren, nu en n de toekomst. Met systeembouw worden de voordelen van tradtoneel bouwen gecombneerd met de van ndustreel bouwen. Maatwerk gaat her hand n hand met een lagere prjs, een hogere bouwsnelhed en hogere kwaltet. Interactef dscusseplatform Alle kenns over systeembouw s nu op één plek beschkbaar. Het Kennscentrum Systeembouwend Nederland verzamelt, ontwkkelt en verspredt specfeke kenns over systeembouw. Iedereen de deelneemt n de bouwkolom, van opdrachtgever en archtect tot gebruker, kan deze kenns en nformate benutten. Om gedachten te delen, deeën te ontwkkelen en ervarngen ut te wsselen met de deelnemers n het bouwproces opent het Kennscentrum een nteracteve webste met een overzcht van reeds realseerde projecten met referentes van deskundgen en een toegankeljke bblotheek over systeembouw, met een door deskundgen opgestelde rapporten en een dscusseplatform. Voor meer nformate Frédérque Donders [email protected] Tel Desso BE Tel +32 (0) [email protected] SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

9 Het Dgtale Krjtje! Legamaster InteractIve schoolbord extra / Mnster VandenBroucke IN hoogte Verstelbaar! Voor de nhaaloperate n de scholenbouw selecteert de Vlaamse regerng het partnerschap Forts Bank/Forts Real Estate als voorkeursbeder. Forts krjgt een voorkeursposte voor een nvesterng van één mljard euro n de bouw van 211 energezunge scholen. De endonderhandelng, om de voorwaarden voor de schoolbesturen te optmalseren, zjn n volle gang. Inmddels s de NV School Invest opgercht, de bouwdossers voorberedt (plannen maken, vergunnngen aanvragen) zodat de prvate vennootschap meteen zal kunnen bouwen. Een bouwvolume van zowat één mljard euro levert gedurende ver jaar bouwtjd wellcht vjfduzend extra banen op. Mnster VandenBroucke: Vlaanderen bouwt 211 energezunge scholen n pps Doordat de beamer op het bord s gemonteerd, schuft deze mee. U hoeft dus net steeds te kalbreren. Zeer goed beschrjfbaar met normale whteboardmarkers Permanentnkt s probleemloos verwjderbaar Bordoppervlakte s van geëmalleerd staal (leerlngproof) 25 jaar garante op het probleemloos kunnen beschrjven en utwssen van het bordoppervlakte Zeer mat projectestaal: geen last van hotspot (hnderljke reflecte van de beamer) Gebruksvrendeljke software, lcentevrj en onbeperkt grats updates Werkt over elke Wndows of Mac software! Legamaster bedt oplossngen voor alle typen en merken beamers. Informeer hernaar bj uw Legamaster-dealer 3UCCESVOL INKOPEN EN AANBESTEDEN IS TOPSPORT EN KAN REKENEN OP EEN GOED GEVULDE TRIBUNE 6AN INKOOPPROFESSIONALS WORDT EEN MAXIMAAL RENDEMENT VERWACHT -ARKTKENNIS MAATSCHAPPELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID JURIDISCHE ONDERBOUWING EN BURG WEERTSSTRAAT A HM ARNHEM INZICHT ZIJN DE KADERS WAARBINNEN INKOOPPROFESSIONALS DAT SUCCES MOETEN REALISEREN T 0RO -EREOR IS HET ONAFHANKELIJKE )NKOOPKENNISCENTRUM 7IJ ONDERSTEUNEN OVERHEID I PRO MEREOR NL ONDERWIJS ZORG EN BEDRIJFSLEVEN OP STRATEGISCH EN TACTISCH NIVEAU E INFO PRO MEREOR NL 5W SUCCES IS ONZE MISSIE 'EEN PSEUDOWETENSCHAPPELIJKE VERHALEN 0RO -EREOR HEEFT EEN UITGEBREID NETWERK MAAR GEWOON KENNIS VAN ZAKEN INKOOPPROFESSIONALS VAN DIVERSE NIVEAUS 0RO -EREOR BESCHIKT OVER DE TALENTEN OM %EN ANALYSE VAN SPECI½EKE INKOOP INGEWIKKELDE MATERIE TE VERTALEN NAAR COMPETENTIES MAAKT DEEL UIT VAN ONZE PRAKTISCHE ADVIEZEN VOOR UW ORGANISATIE SELECTIEPROCEDURE PRO MEREOR NL INTERIM CONSULTANT NL /NZE JURISTEN EN CONSULTANTS VERZORGEN ³.OOIT UITGELEERD DAT GELDT VOOR IEDEREEN DE UITVOERING EN BEGELEIDING VAN UW DIE TE MAKEN HEEFT MET INKOOP EN AAN %UROPESE AANBESTEDINGEN 7IJ ONTZORGEN BESTEDEN $E WORKSHOPS VAN 0RO -EREOR UW ORGANISATIE EN DAARNAAST KRIJGT U ZIJN PRAKTISCH ACTUEEL INTERACTIEF EN BIEDEN DE MOGELIJKHEID HET HELE PROCES DIGITAAL RUIMTE OM PRAKTIJKSITUATIES AAN DE ORDE TE VOLGEN TE STELLEN EUROPESE AANBESTEDINGEN NL INKOOPKENNISCENTRUM NL Naast het Vlaamse relanceplan, dat 842 mljoen euro n onze econome pompt, s ook deze nvesterng van één mljard belangrjk n de strjd tegen de dregende recesse. Met de versnelde oprchtng van School Invest moeten de effecten zo gauw mogeljk voelbaar zullen zjn. De Vlaamse Confederate Bouw becjferde al dat deze operate qua extra tewerkstellng overeenstemt met de oprchtng van een bedrjf met vjfduzend werknemers, zo ludt de verwachtng. Meer geld voor scholenbouw Vlaanderen heeft de voorbje decenna te weng geïnvesteerd n scholenbouw. Daardoor zjn de wachttjden voor subsdes opgelopen tot gemddeld acht jaar. Mnster Vandenbroucke heeft daarom op twee sporen acte ondernomen. Enerzjds zjn de klasseke scholenbouwbudgetten fors opgetrokken: het aantal machtgngen steeg van 752 mljoen n de vorge legslatuur naar mljoen euro deze regeerperode. Tegeljk zegt hj een procedure te starten om va publek-prvate samenwerkng (PPS) één mljard euro extra voor scholenbouw te moblseren. Géén onderhoudsrsco voor scholen De PPS-formule heet n het jargon DBFM. Dat staat voor desgn, buld, fnance and mantan. Dt betekent dat een prvate fnancer een vennootschap oprcht de zal nstaan voor het ontwerp, de bouw, de fnancerng en het onderhoud van de scholen. De scholen betalen n rul gedurende 30 jaar een gebruksvergoedng. Voor de schoolbesturen heeft deze formule volgens VandenBroucke, behalve een snelle realsate, het grote voordeel dat de onderhoudsrsco s bj de vennootschap lggen. Als er later laten we zeggen grote herstellngen aan het dak nodg zjn, zal de vennootschap de fnanceren. Forts voorkeurskanddaat De selecte van een prvate fnancer verloopt va een heel delcate en ngewkkelde proce- dure. Ver groepen waren oorspronkeljk kanddaat, dre ervan denden deze zomer een zogenaamd Best and Fnal Offer (bafo) n. VandenBroucke schaart zch achter de keuze van Vlaamse regerng, de na een grondge analyse Forts aanwjst als voorkeurskanddaat, met we ze fnale contractbesprekngen voert. Tjdens deze besprekngen zal de aanbestedende denst AGIOn (Agentschap voor Infrastructuur n Onderwjs) de voorwaarden voor de scholen verder verbeteren. Als de onderhandelngen zouden afsprngen, staat de tweede best gerangschkte groep SPV klaar. School Invest Mnster Vandenbroucke vndt het belangrjk dat de onderhandelngen zeer grondg gebeuren, zodat het onderste ut de kan gehaald wordt. Een dwngende tmng s dus ut den boze. Om dt te verzoenen met een snelle opstart van de projecten wordt de NV School Invest versneld opgercht. Dt s de dochtervennootschap van AGIOn en de Partcpatemaatschappj Vlaanderen (PMV) de de mnderhedspartcpate van 25% + 1 aandeel zal nemen n de DBFM vennootschap. Parallel met de fnale contractbesprekngen kan School Invest al vanaf januar 2009 bouwdossers voorbereden samen met de schoolbesturen. Zo kunnen ze archtecten vragen om schetsontwerp, voorstude en voorontwerp te maken, kunnen ze al stedenbouwkundge vergunnngen aanvragen en aanbestedngsdossers opmaken. Belangrjke economsche mpuls De versnelde oprchtng van School Invest versnelt ook de belangrjke economsche mpuls van de nhaalbewegng. Deze mpuls bedraagt ongeveer 0,5% van het Vlaams Bruto Bnnenlands Product. De Vlaamse Confederate Bouw (VCB) schat dat een bouwvolume van crca 1 mljard euro rechtstreeks en onrechtstreeks gedurende 4 jaar bouwtjd extra banen oplevert, wat overeenkomt met manjaren. Na de bouw volgt n de DBFMconstructe het onderhoud van de schoolge- bouwen. Dat s goed voor ongeveer manjaren werk n de bouw en n bouwverwante bedrjven. Europese E70-norm Mnster Vandenbroucke noemt de nvesterngsoperate een typevoorbeeld van een voorutzende relancepoltek. Preces zoals Europa ons vraagt, denen deze nvesterngen op korte termjn de energebesparngsdoelen op langere termjn. Alle scholen zullen voldoen aan de strenge E70-norm en zullen dus 30% energezunger zjn dan de gangbare norm. Bovenden zullen 7 van de 211 scholen passefscholen zjn. Deze scholen verbruken nagenoeg geen energe. HO-opledngen mnder toegankeljk voor laagopgeleden Ut een onderzoek van de Unverstet Antwerpen bljkt, dat de Vlaamse knderen ut laaggeschoolde geznnen mnder vaak door drngen tot HO-opledngen dan hogeropgeleden; bovenden slagen zj mnder vaak. De democratserng van het hoger onderwjs stokt herdoor al zeker 10 tot 15 jaar. In de voorbje dertg jaar steeg de deelname van jongeren ut lagere socale groepen wel, maar de partcpate van knderen ut hoger opgelede geznnen nam mnstens zo sterk toe. Er s daarom nauweljks of geen sprake van een nhaaleffect. Bj jongens zjn de utkomsten slechter dan bj mesjes. Van laagopgelede geznnen heeft 14 procent van de jongens een kans op een HO-opledng, onder hoogopgeleden s dt 61 procent. Bj de mesjes zjn de percentages respecteveljk 26 procent en 56 procent. De kans op succes s sterk gerelateerd aan de socale achtergrond. SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

10 Wat ons betreft zjn alle practcumlokalen toe aan een lft Vlaams mnster Kathleen van Brempt heeft bj tapjtenfabrkant Desso n Dendermonde het startschot gegeven voor een wedstrjd voor bedrjven om bj de producte zo weng mogeljk afval te produceren. Desso s een van de poners op het vlak van het cradle to cradle-prncpe (C2C). Bj dt proces, n tegenstellng tot recyclng dat de afvalberg zo klen mogeljk maakt, ontstaat er helemaal geen afval. Met dat utgangspunt moeten de deelnemende bedrjven nu createf aan de slag. Volgens mnster Van Brempt kan het gaan om een neuw dee of om een dee dat een bestaande aanpak verbetert. Een jury van experts maakt half maart de wnnaars bekend. Kathleen van Brempt: Vlaanderen zet bedrjven aan om afval te vermjden De meda-lft van NAWIS welteverstaan. Hermee maakt u n een handomdraa van elk lokaal een practcumlokaal en dat bespaart enorm veel. Kjk voor meer nfo op KLEURENTABEL Eurofysca Schoolnrchters B.V. Stadonlaan JT Rosmalen Postbus DK s-hertogenbosch tel.: +31(0) fax: +31(0) De deale kantne-nrchtng Stoelen OH en Ola Voor het nrchten van uw kantne, aula of lerarenkamer s Homnt uw deale partner. Wj hebben een rum assortment specaal afgestemd op onderwjsnstellngen. Duurzaamhed en functonaltet zjn de kernwoorden voor deze kantne-nrchtng. Met kenns en ervarng zjn onze advseurs n staat uw kantne,, bnnen eder budget, g, een uneke utstralng g te geven w w w. h o m n t. n l n f h o m n t. n l Rud Daelmans: Desso geeft versleten tapjt een tweede leven Als het aan het Belgsch-Nederlandse tapjtfabrkant Desso lgt, wordt het versleten tapjt bnnenkort uteengerafeld en gerecycleerd. Op de maner probeert de fabrkant op vloerbedekkng de duurzame prncpes van cradle to cradle toe te passen. Zowel de grondstoffen, het producteproces als de recyclage van de gebrukte tapjten moeten de cradle-cradle toets doorstaan. Tegen 2020 zullen alle producten C2C gecertfceerd zjn en zal het hele bedrjf werken volgens dt prncpe. We staan nog aan het begn, erkent Rud Daelmans. Hj s duurzaamhedmanager van Desso en mag zch volop op het cradle-tocradle-prncpe toeleggen. Hj verwacht n het begn nog bestanddelen te moeten gebruken de net aan alle regels voldoen. Dt s net ets wat je van de ene dag op de andere realseert. Het s een proces dat op gang moet komen. Het komt erop aan eder jaar voorutgang te boeken. Het agentschap van de C2C-goeroe Mchael Braungart zal dat ook opvolgen. Pallas tapjttegel gecertfceerd De Pallas tapjtegel van Desso heeft als eerste het basscertfcaat C2C van EPEA ontvangen. De s utvoerg door het agentschap van Braungart tegen het lcht gehouden. Daelmans zegt n dt jaar van tachtg procent van de grondstoffen te weten of ze deugen of net. En dat de helft nderdaad oké bljkt te zjn voor mens en mleu. Voor de andere helft wordt naar alternateven gezocht. Alle stoffen de vervangen kunnen worden door een duurzaam alternatef, zullen we vervangen. Ook toeleverancers worden n het C2C-concept betrokken. Daarbj gaat de zoektocht soms door tot n Chna. Net alleen de kleurstoffen, maar ook de ljm bezorgt Desso nog hoofdbrekens. Daelmans: Hj was goed, maar net te recycleren. Weldra kan Desso zjn tapjttegel Pallas op de markt brengen met een C2C-label erop. Dat wl net zeggen dat het product volledg volgens de prncpes gemaakt s, tempert Daelmans, wel dat we alle grondstoffen geïnventarseerd hebben en ons geëngageerd hebben om de op termjn door duurzame alternateven te vervangen. Op het Schoolplen op de beurs Facltar was de Pallas vloerbedekkng al te bekjken. Kost gaat voor de baat En dan noemde Daelmans nog het lot van de afgeschreven tapjten. Tot dusver werden de gestort of verbrand. Nu zal er een terugnamesysteem utgedokterd moeten worden. Ook wordt gedacht aan leasng van tapjten dat goed aanslut bj het terugname-dee. Daelmans realseert zch dat het C2C-proces een mpact heeft op de hele bedrjfsvoerng. We hebben beslst om een weverj her te houden en net naar de lagelonenlanden te verhuzen. Dat kostte ons zes mljoen euro. Maar het grote voordeel s dat we nu de controle over de producte behouden. In een C2C-flosofe s dat van groot belang. In de aanloop kost een omschakelng naar cradle to cradle geld. Dt jaar stopt Desso 0,5 mljoen euro n zjn proefproject. Het recyclagecrcut zal ten mljoen eur kosten, rekent Daelmans voor, de bjsturngen van het producteproces algauw ver mljoen euro. Concurrentevoordeel Dat s even slkken. Zeker n deze barre economsche tjden. Maar Daelmans s er van overtugd: we zjn ervan overtugd dat het op termjn concurrentevoordeel gaat opleveren. Door meer terug te vallen op gerecycleerd materaal, zal Desso kunnen besparen op grondstoffen. Zeker als de prjzen van ole waar de kunststoffen van gemaakt worden hoog bljven. Desso doet vandaag al veel mleu-nspannngen. Zo beloopt de recyclage van afval 90 procent. Het zuvert zjn afvalwater n een neuwe nstallate, zodat de helft van de kubeke meter weer n het producteproces gaat. Op termjn moet dat 100 procent zjn. De helft van het water wordt nu geloosd n de Dender, met als streven een betere kwaltet dan het rverwater. Het energeverbruk s n Dendermonde met een kwart teruggedrongen. De latexkeuken.s een gesloten krngloop, zonder afvalwater. Desso schaart zch n de rj van Nke en Herman Mller. Nke ontwkkelde een schoen waarvan de stof afbreekbaar s en de zool bestaat ut gerecycleerd rubber. Mller ontwerp een bureaustoel de voor 96 procent ut gerecycleerd materaal bestaat en voor 66 procent weer recycleerbaar s. Dat heeft hen ook geen wndeeren gelegd, zo redeneert Daelmans, de verwacht dat het C2C-project noot af zal zjnmaar zch voortdurend zal ontwkkelen door neuwe techneken en alternateven. SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

11 Voordat een aanbestedng gepublceerd wordt moet u vele strategsche beslssngen maken. Keuzes waarover u n het verleden wellcht noot heeft nagedacht, omdat uw husleverancer voor u dacht! Zodra het bestek compleet s, kan worden overgegaan tot publcate van de Europese aanbestedng. Dt betekent net dat uw rol op dat moment s utgespeeld. In dt artkel wordt ngegaan op de crucale momenten na publcate. Mr. Ronne Hedeman, Pro Mereor Ronne Hedeman: De crucale momenten na publcate van Europees aanbesteden Cormet Schoolcaterng BV s zch sterk bewust van de maatschappeljke verantwoordng van een onderwjsnstellng. Cormet houdt zch ntensef bezg met het optmalseren van verantwoorde caterngconcepten volgens de neuwste Rchtljnen van het Voedngscentrum n combnate met het toepassen van de Schjf van Vjf. Wj zjn sterk n het beden van maat oplossngen. Steekwoorden herbj zjn: Flexbltet, Kwaltet, Partnerschap, Duurzaamhed, Transparante, Erkend Leerbedrjf, ISO certfcerng, Korte ljnen, Verantwoord & Gezond, Multculturele aanpak, Landeljke dekkng, Locale aansturng en natuurljk: Betrokkenhed. Cormet Schoolcaterng BV: Wnnaar Jaarprjs Voedngscentrum Voor aanvullende nformate: Eet dat, wat je goed doet!: Lekker gezond! Af en toe! Net te vaak! Het opstellen van een gedegen aanbestedngsdocument duurt ongeveer anderhalve maand, afhankeljk van de complextet van de opdracht en het soort procedure. Tjdens deze perode wordt onder meer beschreven aan welke mnmale esen het n te kopen product moet voldoen. Vervolgens zal worden overgegaan tot publcate. Speelde voor het moment van publcate de materedeskundge een promnente rol, na de publcate wordt het nkoopproces een speelveld voor jursten. Een perode waarn een beroep wordt gedaan op uw kenns van het aanbestedngsrecht, of waarbj u de hulp moet nroepen van een specalst. Want achteroverleunen s er n de tweeënhalve maand, tot een partj kan worden gecontracteerd, net bj. Vanaf het moment van publcate tot zes dagen voor de slutngsdatum van nschrjvng hebben potentële nschrjvers de tjd om vragen te stellen. Het kan voorkomen dat u, als gevolg van gestelde vragen, wjzgngen wl aanbrengen n het oorspronkeljk bestek. Dt s beperkt toegestaan. Zogenaamde wezenljke wjzgngen n het bestek zjn n eder geval net toegestaan. Het Hof van Justte van de Europese Gemeenschap 1 heeft het begrp wezenljke wjzgng recenteljk geprecseerd n een verschenen arrest. Het gevolg s dat een wjzgng als wezenljk wordt aangemerkt: wanneer zj n de oorspronkeljke aanbestedngsprocedure waren genoemd, zouden hebben geled tot toelatng van andere nschrjvers. (.) Een wjzgng ( ) kan eveneens als wezenljk worden aangemerkt wanneer zj de markt n belangrjke mate utbredt tot densten de oorspronkeljk net waren opgenomen. Wjzgngen aangaande de prjsstellng zullen snel worden aangemerkt als een wezenljke wjzgng. In het zojust aangehaalde arrest wordt dt als volgt verwoord: Het s dudeljk dat de prjs een belangrjke voorwaarde van de opdracht vormt. Wlt u wjzgngen n het bestek aanbrengen, dan dent u deze per geval te toetsen aan de bovenstaande voorwaarden. Vervolgens s het moment aangekomen dat de nschrjvngen bnnenkomen. In de praktjk komt het geregeld voor dat bepaalde stukken ontbreken. De aanbestedende denst mag beperkt vragen om nadere nformate ter controle van de geschkthed van de nschrjver. Er s echter geen verplchtng hertoe. De voorzenngenrechter Rechtbank Arnhem 2 verwoordde dt als volgt: Dt utgangspunt kan onder omstandgheden tot utzonderng leden, nameljk nden er concrete aanwjzngen zjn dat er sprake s van enge ondudeljkhed n de offerteaanvraag of de aanbedng. De voorzenngenrechter Rechtbank Mddelburg 3 voegt her aan toe dat voor aanvullng van gegevens na de nschrjvng slechts rumte bestaat nden er sprake s van een kenneljke omsse of kenneljke gernge fout n de nschrjvng. Als de offerteaanvraag naar objecteve maatstaven dudeljk s en het te herstellen gebrek aanzenljk s, mag u de nschrjver geen mogeljkhed tot herstel beden. Dt s nameljk n strjd met het begnsel van geljke behandelng. Na een snelle scan van de offertes worden de offertes nhoudeljk beoordeeld. De offertes moeten beoordeeld worden op bass van de gunnngprocedure, zoals beschreven n het gepublceerde aanbestedngsdocument. Een beoordelngsprotocol mag geen verrassngen bevatten voor de nschrjvers en afwegngen moeten logsch voortvloeen ut de gunnngcrtera. Het Hof van Justte van de Europese Gemeenschap 4 zegt herover: een aanbestedngscomté een relatef gewcht toekent aan subelementen van een vooraf vastgesteld gunnngscrterum mts een dergeljk beslut geen elementen bevat de, nden zj bj de voorberedng van de offertes bekend waren geweest, deze voorberedng hadden kunnen beïnvloeden. Op bass van de voorgeschreven beoordelngssystematek volgt aan welke partj de overhedsopdracht voorlopg zal worden gegund. Inschrjvers de net n aanmerkng komen voor de opdracht, denen hervan onverwjld op de hoogte te worden gebracht mddels een motverng bestaande ut de kenmerken en voordelen van de utgekozen nschrjvng en de naam van degene ten aanzen van we het voornemen tot gunnng bestaat. Onvoldoende motverng s n strjd met de rechtsbeschermng. Kunt u nadat het contract met de wnnende nschrjver s gesloten dan endeljk achterover leunen? Helaas, ook nu s er nog werk aan de wnkel. U dent erop toe te zen dat de utvoerng van het contract n overeenstemmng s met het oorspronkeljke aanbestedngsdocument. Een wjzgng tjdens de utvoerng van de opdracht s, net als een wezenljke wjzgng van de nschrjvngsvoorwaarden tjdens de gunnngprocedure, verboden. Ook dt wordt bevestgd n de jursprudente 5. Daarnaast s het n uw egen belang dat de nalevng van het contract door de opdrachtnemer wordt gecontroleerd. Ten eerste zodat u waar voor uw geld krjgt en ten tweede kunt u, als laatste redmddel, na ngebrekestellng, overgaan tot ontbndng van de overeenkomst, waarna een Europese aanbestedng wederom utgevoerd moet worden. Voor meer nformate: Mr. R. Hedeman, Jurst Pro Mereor, Inkoopkennscentrum Tel.: HvJ EG 19 jun 2008, zaak C-454/06, r.ov en Rb. Arnhem 21 februar 2007, LJN: BA1482, r.ov Rb. Mddelburg 6 jul 2007, LJN: BA9005, r.ov HvJ EG 24 november 2005, zaak C-331/04, r.ov HvJ EG 29 aprl 2004, zaak C-496/99, r.ov SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI Cormet Schoolcaterng BV Groeneweg MK Hem (NH) Telefoon Fax E-mal [email protected]

12 Schoolplen 2009 voor herhalng vatbaar De elfde edte van de vakbeurs Facltar s volgens de organsate met bezoekers absoluut geslaagd. Het Schoolplen, dat tjdens deze vakbeurs door Schoolfacltes, werd door veel mensen ut het onderwjs bezocht. De deelnemende standhouders waren dan ook zeer tevreden over de geïnteresseerde bezoekers. Voor degene de net de gelegenhed had om op het Schoolplen langs te komen s her een korte omschrjvng van de verschllende deelnemers. Essent Energedensten Op weg naar een duurzame samenlevng, s de doelstellng waarmee Essent Energedensten haar klanten advseert over energebesparende maatregelen. Naast energebesparngen verhoogt het bedrjf ook het comfort n gebouwen met oplossngen voor koelng, ventlate en verlchtng. Grote nvesterngen zjn hervoor net nodg: het bedrjf heeft fnancerngsarrangementen de de nvesterngsrumte van de scholen net aantast. Metos Ktchen Intellgence Advseurs van Metos Ktchen Intellgence waren aanwezg en toonden aan waarom Metos de deale partner s als het gaat om duurzaam nvesteren. Het nrchten van een studentenrestaurant of een praktjklokaal consumptef s doorgaans een kostbaar traject. Vooral wanneer n de utvoerngsfase de nfrastructuur aangepast moet worden. Daarom kan een goede voorberedng veel kosten besparen. Bj de leverng van keukennrchtngen bj onder andere het Alfa College en de Radbout Unverstet hebben de advseurs van Metos veel ervarng opgedaan op het gebed van werkklmaat, logstek, velghed en hygëne n keukens n het onderwjs. Doordat zj de ervarng vanaf het ontwerpstadum tot aan de opleverng nzetten s Metos n staat fors te besparen op de kosten n het voortraject. Nedap Educaton Scholen n Nederland staan onder druk om voldoende lessen te geven en om het aantal utvallers terug te drngen. Ze moeten dus montoren of de leerlngen wel op school komen en waaraan de leerlngen hun tjd besteden. Een presenteregstratesysteem s daarbj een handg hulpmddel, dat ertoe bjdraagt dat het personeel de handen vrj krjgt voor andere dngen en bovenden eenvoudg gecombneerd kan worden met toegangsbeheer. Nedap Educaton levert pasklare overzchteljke, eenvoudge en betrouwbare oplossngen op het gebed van onderwjstjdregstrate, lockerbeheer en toegangscontrole. Met de oplossngen worden bjdragen geleverd aan de velghed n de schoolgebouwen en aan de effcency van het onderwjsproces. Antcmex Bedrjven en nstellngen zjn tegenwoordg zelf verantwoordeljk voor de plaagderbestrjdng en prevente. Veel onderwjsnstellngen zjn zch hervan net bewust. Wanneer de hygëne-esen net goed worden opgevolgd of wanneer het gebruk van bestrjdngsmddelen net volgens de regels gebeurt, kan de school daar wetteljk op worden aangesproken. Antcmex, een bedrjf dat zch bezg houdt met voedselvelghed en plaagderprevente en haar klanten weten dat prevente beter s dan schadeherstel! Het s bovenden belangrjk om alert te bljven, want plaagderen hebben een enorm aanpassngsvermogen en overlevngsnstnct. ID-ware Smart cards en schoolpassen spelen een rol bj de dentfcate van de leerlngen, toegang tot de school, allerle soorten betalngen en bj presenteregstrate. ID-ware ondersteunt scholen bj de nvoerng en de processen rond het managen van de smart cards. Drecteur Chrstan Borgmann: Utgangspunt s hoe de school n het deale geval wl werken. Dat s de bass voor de afwegng welke actvteten op welke plaats worden neergelegd. Dus over zaken als: we mag de kaartgegevens nvoeren en bewerken. Op bass daarvan rchten we het platform qua workflow preces n volgens de wensen van de school. Armstrong Buldng Products Scholen besteden steeds meer aandacht aan het bnnenmleu. Factoren de herbj een grote rol spelen zjn gelud, luchtkwaltet, temperatuur en lcht. Horen de leerlngen goed? Is er gemakkeljk toegang tot kabels en elektrctet? Hoe zt het met de brandwerendhed en de lchtreflecte? En natuurljk: hoe kunnen de kosten beperkt worden zonder dat het ten koste gaat van de kwaltet? Armstrong weet het antwoord op deze vragen. Met plafondsystemen de bjdragen aan een stmulerende leeromgevng. Trlux Trlux heeft een vse op verlchtng ontwkkeld. Leerlngen en docenten hebben behoefte aan verlchtng de hen optmaal ondersteunt. Belangrjk s dan te weten hoe een lokaal wordt gebrukt. Aan de hand daarvan en van het benodgde lchtnveau per taak kan vervolgens de benodgde verlchtng n een lokaal worden vastgesteld. Maar verlchtng s ook een kostenpost, want lampen verbruken energe. Trlux past techneken toe om lampen bj grote ramen te dmmen als het buten lchter wordt. Desso Onderwjsrumtes hebben een open karakter, waarn tapjt voor een goede akoestek zorgt. Zachte vloerbedekkng heeft volgens Desso echter veel meer goede egenschappen. Tapjt s n de explotate goedkoper dan harde vloerbedekkng doordat de schoonmaakkosten lager zjn. Bovenden bljkt ut onderzoek dat tapjt een gunstg effect heeft op de luchtkwaltet. In rumtes de met tapjt zjn ngercht zt maar half zoveel fjnstof n de lucht dan n rumtes met harde vloerbedekkng, doordat de stofdeeltjes door de textele vezels worden vastgehouden. 22 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

13 hakvoorthoreca.nl Uw partner voor kantne of praktjklokaal Maart 2009 Emmeloord uur Het Scence Lab voor bèta-onderwjs van het Kandnsky College heeft dankzj Ronald de Jong van Radus Intereurvormgevng en projectnrchtng een coole utstralng gekregen. Adjunct-drecteur Yolande Ulenaers: Allcht hadden wj dat zelf ook wel kunnen realseren. Maar dan was het een allegaartje van mn of meer wllekeurg gekozen materalen geworden. Hakvoort Horeca heeft zch n de loop der jaren gespecalseerd n het nrchten van leslokalen met leerlngkooktafels en werkplekken voor leerlngen. Dt geldt zowel voor het voortgezet onderwjs als het beroepsonderwjs. Hakvoort Horeca s de totaalleverancer en nstallateur voor uw keuken, kantne en praktjklokalen. Wj begeleden en advseren u van concept tot realsate. Naast een zeer utgebred assortment grootkeukenapparatuur en -benodgdheden beschkken wj over een egen roestvrjstaal fabrek waar egentjdse utgftebuffetten, spoel-, werktafels en afzugkappen op maat geproduceerd worden. Hermee spelen wj naadloos n op de specfeke wensen de edere keuken, kantne of praktjklokaal met zch meebrengt, zowel qua ndelng als budget. Bent u geïnteresseerd n een keuken, kantne of praktjklokaal? Belt u gerust onze verkoopadvseurs voor nadere Emmeloord (hoofdkantoor) Bedrjvenpark A6 Platnaweg 21, 8304 BL Telefoon (0527) Fax (0527) [email protected] Amsterdam Amstel Busness Park De Flnesstraat 20, 1099 CC Telefoon (020) Fax (020) [email protected] Gronngen Eemspoort Verlengde Bremenweg 10C, 9723 JV Telefoon (050) Fax (050) [email protected] Vlssngen Vrjburg Bedrjfsweg 9, 4387 PD Telefoon (0118) Fax (0118) [email protected] Venlo Venlo 6337 Venrayseweg 44, 5928 NZ Telefoon (077) Fax (077) [email protected] Rotterdam Spaanse Polder Schuttevaerweg 13, 3044 BA Telefoon (010) Fax (010) [email protected] Yolande Ulenaers, Kandnsky: Het Scence Lab past n de flosofe van ons gebouw Het Kandnsky College heeft, net als veel andere scholen n Nederland, gebruk gemaakt van de subsde van 20 mljoen euro de het Rjk beschkbaar heeft gesteld om het bèta-onderwjs te stmuleren. Het geld s gebrukt om de verouderde practcumlokalen met donkerbrun meublar en verouderde apparatuur aan te pakken. Dat held meer n dan alleen het vervangen van het meublar. Ulenaers: Als je als docent de leerlngen echt wlt meenemen n je bèta-enthousasme dan helpt het als je een krachtge, aantrekkeljke en open leeromgevng hebt. Zodat je de samenwerkng tussen wskunde, schekunde, natuurkunde en bologe vorm kunt geven en de mogeljkhed hebt op een verneuwende maner onderwjs te geven. Opfrsbeurt Het gebouw van het Kandnsky College aan de Maldenburchtstraat s ongeveer dertg jaar oud. De afgelopen jaren s het n fasen opgefrst: lokalen zjn veel lchter geworden en door het gebruk van glas en kleuren s er een egentjdse open sfeer ontstaan. Ronald de Jong s Radus Intereurvormgevng en Projectnrchtng het createve bren achter de modernserng en hj heeft ook de realsate van het Scence Lab begeled. Het s een pluspunt dat k al jaren voor de school werk en wel weet hoe men het graag wl hebben. Deze school lgt n een hele mooe natuurljke omgevng, maar alles was helemaal dchtgebouwd. Door het slm aan te pakken hebben we net alleen het Scence Lab gerealseerd, maar de hele afdelng een facelft kunnen geven, waardoor de natuur weer bnnen s gekomen. Dus je kunt door de gangen weer naar buten kjken. Dat s een geweldge wnst de we gewoon mee hebben kunnen pakken. Vertalen van deeën Ronald de Jong s vanaf het begn betrokken bj de plannen voor het Scence Lab. Met de drecte werd er gebranstormd over een aanpak. We waren het er meteen over eens dat het utdagend moet zjn, transparant, leerlngen moet prkkelen om daarmee aan de gang te gaan. Dus geen Scence Lab zoals ze dat overal hebben met de bekende grjze tafels, maar echt verneuwend. Bj de realsate van het project hebben alle docenten van bètavakken en het ondersteunend personeel adves gegeven. Yolande Ulenaers: De docenten gaven aan welke deeën ze hadden over de toepassngen n hun lessen. Ronald zorgde vervolgens voor de vertalng van onze deeën, geplaatst n het perspectef van de flosofe van ons gebouw, naar hoe dat er ut zou kunnen zen. Hj heeft software waarmee je als het ware door de neuwe rumtes kunt lopen. Dat heeft ons bjzonder geholpen om tjdens het ontwkkelen een beeld te krjgen hoe het endresultaat er ut zou komen te zen. En dat maakte bj de docenten een neuwe energe los, van hé, dt bedt perspecteven. Hometraner Voor het Scence Lab zjn twee lokalen opgeofferd, zodat een grote overzchteljke rumte met werkelanden s ontstaan, de geschkt s voor allerle expermenten. De utrustng bestaat ut een zuurkast, een plafondlftsysteem met stroom, gas, water en computeraanslutngen, een nteractef whteboard, computerelanden met pcoach (software om meetresultaten drect met de computer te bewerken). Ronald de Jong heeft ook de coördnate op de aanschaf van deze apparatuur op zch genomen om te garanderen dat de utgaven n balans bleven. Als voorbeeld noemt hj de aanschaf van een hometraner. Daar kun je veel proefjes mee doen en je kunt hem op de computer aansluten om meetresultaten te verwerken. Maar zo n apparaat s kostbaar, wat betekent dat je andere dngen moet laten vallen. Het leuke van het werken voor het Kandnsky College vndt Ronald de Jong dat hj de kans krjgt om met het hele proces mee te denken. Als je als bnnenhusarchtect heel vroeg bj het vormgeefproces betrokken bent bj kun je ngrjpen op de kleuren en de materaalkeuze van bjvoorbeeld plafonds. Dan krjg je door creatvtet veel meer waar voor je geld. Succes Het Scence Lab s een succes. Yolande Ulenaers merkt dat leerlngen met bètatalent er graag les hebben. En ook de docenten zen kansen om het onderwjs te ontwkkelen. Eén van onze docenten heeft contact gelegd met de hogeschool, met als resultaat dat studenten van de HAN her naartoe komen om samen met onze leerlngen testen te doen met de hometraner. Ze nemen daarvoor hun egen apparatuur mee. De studenten doen her hun metngen en onze leerlngen leren van hen weer dngen over gezondhed, ft zjn, etc. Dus het effect s nog groter dan we vooraf hadden voorzen.. 24 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009 nformate. SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

14 De Snackrevolute: Frturen zonder vet! SCHADE? ergerns? Dageljkse ergerns! Paul Kraemer, De Vos Groep: De externe concërge verlcht de werkdruk Professonalserng van het onderwjs en schaalvergrotng doen de behoefte aan een bedrjfsmatge aanpak n een onderwjsnstellng toenemen. Besturen en schoolleders komen steeds verder af te staan van de werkvloer, waardoor doorstromng van nformate van wezenljk belang wordt voor een goede grp op de organsate. Hervoor s een professoneel tussenkader nodg dat het management net alleen ontzorgt, maar ook over de vereste kenns en kunde beschkt om processen n een onderwjsnstellng soepel te laten verlopen. Deze kenns hoeft volgens Paul Kraemer, drecteur van de dvse Husmeesterdensten, net altjd aanwezg te zjn. De Vos Groep voorzet n deze behoefte en brengt met deze denst rust n de organsate, wat zal leden tot verlchtng van de werkdruk. OPLOSSING! Oplossng: Bke-Safe! BIKE-Safe Stuurdraagsystemen Bke-Safe Stuurdraagsystemen Bke-Safe heeft verkoop, producte en montage n egen beheer waardoor wj n staat zjn om een concurrerende prjsstellng te hanteren. Bel voor meer nformate of bezoek onze nternet-ste. Bke-Safe B.V. Konngshoek 15, 5094 CD Lage Merde Tel: +31 (0) Fax: +31 (0) E-mal: [email protected] Webste: Paul Kraemer zet de ontwkkelngen ook n andere segmenten. Vandaar dat grote scholengemeenschappen, de zch steeds meer ontwkkelen tot klene bedrjven, maar ook bassscholen tegenwoordg net kunnen zonder de betrouwbare en technsch onderlegde concërge of husmeester zo u wlt. Het s net voor nets dat de roep om een concërge op edere school n de meda steeds luder wordt. Maar daar s specalsme voor nodg. De dverstet aan werkzaamheden van de ondersteunende densten en vakgebeden zjn vaak enorm. Gebouwspecalst Paul Kraemer vndt vakkundg gebouwspecalst n plaats van husmeester een betere benamng voor zjn functe. Als je begnt te omschrjven waar zjn takenpakker ut bestaat heb je al snel een hele lange ljst. Een belangrjke taak s toezcht houden en het bevorderen van een goede gang van zaken bnnen een school en het verlenen van servce n verschllende vormen aan medewerkers, leerlngen, leverancers en bezoekers. Het gaat net alleen om het n goede banen leden van scholeren en medewerkers, maar just ook om de gemeenschappeljke voorzenngen optmaal te laten functoneren. Servcegerchthed s daardoor ook één van de belangrjke karakteregenschappen de de super concërge bezt. Volgens Paul Kraemer s hj buten deze werkzaamheden de schakel tussen de behoeften van het gebouw en de wensen van de spreekwoordeljke gebrukers. Contnuïtet Just vanwege de grote en brede kenns s de contnuïtet een belangrjke factor voor scholen. Er zjn heel veel voorbeelden te noemen, waardoor dudeljk wordt dat goede plannng en onderlnge afstemmng kernwaarden zjn voor een optmale denstverlenng en functoneren van een school met al zjn leerlngen en medewerkers. De Vos Groep speelde jaren geleden al n op deze behoefte en ontwkkelde de dvse Husmeesterdensten. Men zet steeds vaker bj kantoorverzamelgebouwen, luxe appartementencomplexen en op de steeds grotere scholengemeenschappen dan men kest voor externe nhuur van de concërge of husmeester. Naast het ontzorgen op het vlak van plannng, verloop, verzum en begeledng s ook het werken met vaste beheerskosten op bass van een all-n taref een reden voor scholen om densten zoals deze te outsourcen. Is er een technsch probleem? De husmeesters van de Vos Groep hebben onderlng ook contact en delen de kenns en kunde met elkaar zodat er een grotere effcency ontstaat. Men hoeft het wel tenslotte net ten keer ut te vnden. vertelt Paul Kraemer enthousast. Hoe werkt dt nu n de praktjk? Natuurljk s elke school weer anders, maar n de bass kom je wel vaak op repeterende oplossngen en aanvullngen ut. Heeft de egen concërge het egenljk allemaal goed n de hand, maar s het egenljk net wat te druk? Wj beden dan oplossngen op maat, denk dan aan bjvoorbeeld één dag n de week een extra concërge. Zjn er bjvoorbeeld regelmatg terugkerende zaken de echt met twee man gedaan moeten worden? Dan neem je gewoon voor dre dagen n de maand een extra concërge. Wat egenljk het meeste voorkomt s dat de na jarenlange denst de hudge concërge toch wat mnder wl en mag gaan werken, maar dt brengt met zch mee dan hj zaken zal moeten over gaan dragen. Door de behoefte aan contnue aanwezghed s het extern nhuren deaal. Met een klen team van bjvoorbeeld dre concërges de kenns hebben van de locate kunnen we garanderen dat er altjd bezettng s, maar met het voordeel voor de school dat enkel de uren dat hj aanwezg s n rekenng worden gebracht. Meer nformate? SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

15 Samen werken aan de dag van morgen Don s gespecalseerd n onderhoudsmanagement. Aansturng van onderhoud aan gebouwen en nstallates, tekenngenbeheer, het beheren van vastgoed of het nzchteljk maken van wetgevng ten aanzen van mleu en velghed. Don heeft de ervarng en kenns om deze tjdrovende en specalstsche actvteten ut te voeren. Ook de coördnate van een neuw- of verbouwproject of het beperken van uw energekosten kunt u gerust overlaten aan de deskundgen van Don. Technek Onderhoudsplannngen Projectmanagement B/W/E Gebouwbeheer Tekenngenbeheer Energemanagement Mleu en Velghed t Is groen... en altjd I N B E W E G I N G Top Movers heeft veel ervarng n het verhuzen van onderwjsnstellngen. Deze vaak complexe verhuzngen voeren wj effcënt en snel ut. Door te werken met een goed team verhusspecalsten, de beste mddelen en een goede voorberedng en plannng wordt tjd bespaard, zodat de onderwjsnstellng weer snel de lessen kan hervatten. Wlt u meer nformate, kjk dan op of bel 0800-topmovers. De Chrsteljke Schoolverengng Chrono heeft het beheer en onderhoud van de 15 bassscholen utbesteed aan Densten Ondernemng (Don). Het bedrjf nspecteert jaarljks de schoolgebouwen, coördneert de onderhoudsplannng, begeledt de aanbestedng van werkzaamheden, en zet toe op de utvoerng van de werkzaamheden. Volgens Dalda Harders, beledsmedewerker fnancën, husvestng en ct s het gebouwenbeheer daarmee n vertrouwde handen. Bj Don weten ze preces welk bedrjf voor welke klus het meest geschkt s. Ook beoordelen zj voordat wj de facturen betalen of de werkzaamheden kwaltatef goed zjn utgevoerd. Dalda Harders, Chrono: Don heeft de kenns van gebouwen en onderhoud de wj mssen meerwaarde voor mens en organsate Don B.V. [email protected] Hardenberg Bruchterweg BJ Hardenberg T Deventer Munsterstraat EV Deventer T M O V E R S I N M O T I O N Chrono s de Chrsteljke Schoolverengng voor prmar onderwjs n de gemeente Hardenberg. De schoolverengng s ontstaan ut fuses ten gevolge van de gemeenteljke herndelng en bestaat bnnenkort vjf jaar. Het economsch egendom van alle vjften schoolgebouwen lgt bj de gemeente en Chrono s jurdsch egenaar. De schoolgebouwen zjn dus n brukleen, wat de nodge verplchtngen met zch meebrengt. Wj moeten goed voor de gebouwen zorgen. Dat betekent dat de onderhoudskosten van de bnnenkant en de butenkant voor onze rekenng zjn. Als er aan de butenkant dngen gerepareerd of vervangen moeten worden, zoals kozjnen of een dak, s dat voor rekenng van de gemeente. Gebouwbeheer volledg utbesteed De scholen de onder Chrono vallen kunnen op veel terrenen zelfstandg beled utzetten, maar vallen voor de ondersteunende densten onder bovenschools beled. Dat geldt voor de aanschaf van materalen, computers, multfunctonals, etc. Ook het gebouwbeheer s centraal geregeld. Omdat daarvoor ntern te weng kenns van zaken s wordt dat volledg utbesteed aan Don. Dat bedrjf s gespecalseerd n facltare denstverlenng. Er s een personeelsafdelng voor salarsadmnstrate, pensonen en loopbaanbegeledng en een technsche afdelng. Gerrt Hultnk s namens de technsche afdelng bj Don verantwoordeljk voor het gebouwbeheer en het projectmanagement bj Chrono. Wj houden bj wat er volgens de plannng aan onderhoud of reparate zou moeten gebeuren, we nspecteren de gebouwen en beoordelen jaarljks of de plannng nog klopt. In overleg met Chrono bekjken we welke fnancële rumte er s om de werkzaamheden ut te voeren. Vervolgens verzorgen en advseren we de aanbestedng van de klussen, houden toezcht tjdens de utvoerng en controleren na afloop of de werkzaamheden correct zjn utgevoerd. Tjdens de utvoerng wordt het budget nauwkeurg bewaakt. Eventuele meer- en mnderwerken van redeljke omvang worden drect besproken om zodoende na afloop van het project net voor fnancële verrassngen komen te staan. Ogen en oren van het schoolgebouw De jaarljkse nspectes van de schoolgebouwen vndt plaats n oktober. Gerrt Hultnk en zjn collega s bezoeken alle scholen en bekjken onder anderen het schlderwerk, het dak, de vloerbedekkng, het santar en de nstallates. Ook wordt gesproken met de betreffende schooldrecteur om te nventarseren of deze specale wensen heeft. Dalda: Ik ga wel eens met Gerrt mee op nspecte, maar k ze nog net de helft van de dngen de gebeuren moeten. Met hun technsche kenns en ervarng zjn de mensen van Don voor ons, samen met de drecteuren, de ogen en oren van het schoolgebouw. Na de nspecte wordt door Don een actuele ljst gemaakt met werkzaamheden de moeten worden utgevoerd. Wat door de gemeente wordt bekostgd moet twee jaar van tevoren worden aangevraagd. Ook de voorberedende werkzaamheden daarvoor worden door Don gedaan. Dalda: Zj geven ook adves over het ut kostenbesparng samenvoegen van werkzaamheden. Wj hadden bjvoorbeeld n de plannng opgenomen om de vloeren n de toletten te verneuwen. Maar over twee jaar zouden alle toletpotten worden vervangen door hangende toletten. Dat kun je dus beter combneren, want anders zt je straks met een gat n de neuwe vloeren. Kenns van de markt Chrono heeft al meerdere keren ervaren dat Don beschkt over een goede technsche achtergrond. Dat komt bjvoorbeeld van pas bj het vervangen van CV-nstallates. Gerrt: Als je de CV gaat vervangen krjg je meerdere offertes met aanbedngen voor neuwe ketels. De één zegt dat er zus capactet nodg s en de andere heeft het over heel andere getallen. Een leek kan daarn geen verantwoorde keuze maken. Wj hebben technsche mensen de dat wel kunnen, zodat je verzekerd bent van een ketel met voldoende capactet en loop je net het rsco er teveel voor te betalen. Dalda hernnert zch dat er bj een aanbestedng van schlderwerk een verschl van euro zat tussen de offertes van de verschllende schldersbedrjven. De beoordelng of de goedkoopste te goedkoop s of de duurste te duur moet door specalsten worden gedaan. Heldere afspraken De overdracht van het volledge gebouwenbeheer aan een externe partj s alleen mogeljk als er dudeljke afspraken worden gemaakt over de communcate. Gerrt: Ik regel zelf de dngen bj Don de organsate n en praat bnnen Chrono alleen met Dalda. De schooldrecteuren hebben Dalda als aanspreekpunt en mogen zelf geen dngen afspreken met mensen van Don. Dat moet wel helder zjn, want anders ontstaat er een dffuse stuate, waarn net meer bekend s we waarvoor verantwoordeljk s. Bnnen Chrono valt het net altjd mee om de formele procedures te handhaven. Schooldrecteuren wllen nog wel eens dngen op egen ntatef regelen. Maar Dalda houdt consequent vast aan de afspraken. Een drecteur heeft op egen houtje geregeld dat een verrotte butendeur werd vervangen, ets dat normaalgesproken door de gemeente wordt betaald. Maar als dat net vooraf wordt geregeld krjg je het geld achteraf echt net terug. Tja, de deur hebben we betaald ut het budget van de school. Dat s wel even zuur voor de drecteur, maar ze doen het noot weer zonder vooraf te overleggen. Processen structureren Dalda Harders en Gerrt Hultnk zjn enthousast over de samenwerkng. In de toekomst gaan ze de processen nog beter structureren en archveren. Wj zjn nu bezg een methode te vnden waarmee we de status van de verschllende projecten aan te duden. Dat scheelt straks veel dubbel werk bj Chrono, bj Don en bj de gemeente. SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

16 Het klmaat n onze scholen wordt net alleen bepaald door de CO² concentrate en ventlatemogeljkheden maar vooral door de kwaltet van de lednggevende. Hoe het voelt om op een school te werken wordt gemeten aan de hand van het werkklmaat. Het werkklmaat geeft aan of medewerkers voldoende n staat zjn om prestates te leveren. Ut onderzoek van Hay Group bljkt dat lednggevenden daar zeer grote nvloed op hebben. Verschl Percentel score Indvduele terugkoppelng Werkklmaat en Lederschapstjlen 18% 41% 34% 15% 56% 14% 1% 13% 50% 37% 38% 12% 94% 66% 50% 94% 20% 6% gewenst actueel Percentage Back-up Domnant Peter Jangerak, senor consultant bj Hay Group Hay Group: "Keuzes van managers hebben grote nvloed op een postef werkklmaat n scholen" Werkklmaat moet beter Elke lednggevende heeft va het werkklmaat dat hj creëert mpact op de resultaten van een school. De nvloed kan postef en negatef zjn. Leraren merken daar alles van. Volgens leraren s n 18 procent van de scholen een postef werkklmaat gerealseerd. Op deze scholen zjn leraren zeer gemotveerd. Zj voelen zch utgedaagd om zch te ontwkkelen en resultaten te boeken. Men s dudeljk trots op het team en de school. Deze scholen zjn volgens leraren goed georganseerd. Iedereen kent zjn verantwoordeljkheden én wordt daar op aangesproken. Op deze scholen s een hoog motverend en energegevend klmaat gerealseerd. In demotverende scholen s lederschap veel mnder effectef. De lederschapsstjlen zjn vlakker en weng zchtbaar. Alleen een domnante democratsche stjl s goed zchtbaar. De maatgevende ( Doe zoals k ) en dwngende stjl ( Doe wat k zeg ) scoren ook dudeljk hoger dan gemddeld n deze scholen. De maatgevende stjl houdt te Impact van lederschap op onze scholen weng rekenng met de nbreng van leraren. Verantwoordeljkheden worden schoorvoetend aan leraren overgelaten. De dwngende stjl s alleen effectef n een ware crssstuate. Deze lederschapsstjlen zjn volgens leraren net effectef voor een hoog motverende en energegevende school. Deze concluses zjn gebaseerd op het onderzoek Lessen n lederschap onder leraren ut het voortgezet onderwjs. Lednggevende s dudeljk aanwezg op hoog motverende scholen Het gedrag van lednggevenden en de keuzes de zj maken, hebben een grote nvloed op het werkklmaat n onze scholen. Het verschl tussen een demotverend en een hoog motverend, energegevend werkklmaat wordt grotendeels verklaard door de lederschapsstjlen van de lednggevende. In een hoog motverend en energegevend werkklmaat laat de lednggevende meerdere lederschapsstjlen zen, en weet deze toe te passen op het juste moment. dwngend relategercht maatgevend gezaghebbend coachend democratsch hoog motverende scholen demotverende scholen Excellente lednggevenden: Creëren een hoog motverend klmaat om n te werken Hebben net één lederschapsstjl, zj hebben er meerdere Weten wanneer de juste lederschapstjl te gebruken Weten exact wat hun rol s n het team Een effecteve lednggevende heeft een breed repertore aan stjlen. En s n staat om afhankeljk van de stuate verschllende stjlen te laten zen. De nadruk op de democratsche stjl s te eenzjdg n het onderwjs. In hoogmotverende scholen s lederschap veel beter zchtbaar. Een excellente lednggevende n het onderwjs laat ten mnste dre domnante stjlen zen: de democratsche, coachende en gezaghebbende. De democratsche stjl s met name effectef als ook de gezaghebbende stjl gehanteerd wordt. Excellente lednggevenden n het onderwjs laten deze stjlen dan ook bede zen. Met de gezaghebbende stjl wordt gezorgd voor een vse en rchtng. Er wordt goed gelusterd naar leraren. De lednggevende neemt de utendeljke beslssngen zelf en legt deze helder ut. De voortgang van doelen en resultaten worden goed bjgehouden en zjn contnu onderwerp van gesprek. In een hoog motverend, werkklmaat scoort de coachende stjl ook hoger dan gemddeld. De coachende stjl focust op de persoonljke ontwkkelng van leraren en mnder op het dageljkse werk en de resultaten daarvan. flexbltet verant- woordeljkhed prestate maatstaven In de deale school scoort ook de relategerchte stjl hoger. Een groot voordeel van de relategerchte stjl s dat de kloof tussen lednggevende en leraren zo klen mogeljk s. De relategerchte stjl heeft echter het rsco dat performance gerelateerde confrontates ut de weg worden gegaan. Dergeljke gesprekken kunnen het welbevnden mmers verstoren. Lednggevenden de enkel en alleen de relategerchte stjl hanteren, zjn te veel op harmone gercht n plaats van het verbeteren van (tegenvallende) prestates. Een collegale sfeer wordt nagestreefd n plaats van een professoneel werkklmaat waar de verdenste van de leraar ertoe doet. Verbeter werkklmaat en lederschapsstjlen Lednggeven aan het werkklmaat n onze scholen s een van de belangrjkste utdagngen voor onze samenlevng. Het s cucaal dat lednggevenden bewust zjn van hun mpact op het werkklmaat. Meer concentreren op kerntaak De Onderwjsraad vndt dat scholen (zowel n po, vo als mbo) hun leerlngen prmar moeten voorbereden op vervolgonderwjs of toekomstge arbed en deelname aan de maatschappj. Overge taken zjn altjd aanvullend en scholen moeten zorgvuldg afwegen n hoeverre zj kunnen en/of wllen nspelen op neuwe taken de zch aandenen. De raad constateert dat sprake s van een toename van het aantal maatschappeljke verwachtngen. Zowel de hoeveelhed als de zwaarte van de daarut voortvloeende taken neemt toe. Burgerschapsvormng, zorg voor velghed, het realseren van een slutend onderwjsaanbod voor alle zorgleerlngen, tegengaan van segregate, voorkomen van alcoholmsbruk of overgewcht: het zjn voorbeelden van de vele taken en verwachtngen de de afgelopen jaren aan het onderwjs zjn toebedacht. Scholen zullen een sereuze afwegng moeten maken, met als mogeljkhed dat zj aan bepaalde verwachtngen net tegemoet komen. De Onderwjsraad heeft een afwegngskader opgesteld waarmee bestuur, schoolledng en leraren kunnen nagaan of zj moeten ngaan op een bepaalde maatschappeljke verwachtng, bjvoorbeeld door een bepaald thema een plaats te geven n het lesprogramma van de school, of door een aanvullend aanbod te organseren (zoals naschoolse sportactvteten, huswerkbegeledng en opvoedondersteunng waarderng dudeljkhed teamgeest De beste lednggevenden laten meerdere lederschapsstjlen zen. De scholen worden daardoor energegevende en hoog motverende organsates waar leraren graag prestates leveren en waar leerlngen floreren. Met het nstrument 'Organzatonal Clmate Survey wordt het werkklmaat voor elke lednggevende en elk team nzchteljk te maken. Dt nstrument s een eerste stap om het werkklmaat en de resultaten te verbeteren. In de volgende stap analyseert een lednggevende hoe het egen gedrag het werkklmaat beïnvloedt. Hoe wordt het egen lederschap ervaren en ervaren leraren dat? Met de Leadershp Style Inventory wordt de lednggevende n staat gestelt het egen lederschap te doorgronden en aan ouders). De MBO Raad onderschrjft de geschetste trend en vndt dat het rapport een goed afwegngskader bevat dat scholen handvatten bedt om weloverwogen keuzes te maken. Toets moet fuses reguleren De overhed heeft de afgelopen 25 jaar schaalvergrotng n het onderwjs nadrukkeljk gestmuleerd. Besturen zjn daardoor, soms tegen wl en dank, gaan fuseren. De hudge bewndsleden vnden dat daardoor de menseljke maat onder druk s komen te staan. Daarom wl het kabnet een fusetoets gaan nvoeren. Omdat de pas over twee jaar klaar s dscusseert de Tweede Kamer nu over de mogeljkheden om scholen te dwngen een geplande fuse op te schorten. PvdA-Kamerld Depla wl voor twee jaar een fuseverbod voor roc s. Hj vndt dat de opledngen de komende twee jaar hun handen vol hebben aan de nvoerng van andere, onderwjskundge verneuwngen. Depla krjgt voor zjn pledoo vooralsnog alleen steun van SP, GroenLnks en Verdonk, de deze tjdeljke fusestop ook voor het voortgezet onderwjs wllen laten gelden. Het CDA vndt een tjdeljke fusestop voor roc s te ngrjpend. Kamerld Bskop denkt dat sommge centra just sterker staan als ze samengaan. Het CDA denkt dat zelfstandg voortbestaan van klene nstellngen n landeljke gebeden zal leden tot een verschralng van het onderwjsaanbod. dwngend gezaghebbend relategercht democratsch maatgevend schoolleder leerkrachten coachend te vergeljken met hoe leraren dat ervaren. De resultaten van het onderzoek onderstrepen de noodzaak van goede onderwjsmanagers. Het zou goed zjn als een lednggevende nzcht heeft n het werkklmaat op zjn of haar school. In combnate met de opvattng van leraren over de lederschapstjlen kan de lednggevende gercht aan de slag om het werkklmaat te verbeteren. Herdoor wordt lederschap beter zchtbaar op een maner de enorm gewaardeerd wordt door leraren.. Peter Langerak s senor consultant bj Hay Group, berekbaar va [email protected] Het onderzoek Lessen n lederschap s te downloaden van: Mnster Plasterk heeft nmddels opdracht gegeven voor de ontwkkelng van een wetteljk verankerde fusetoets. Deze zal per sector verschllend worden vormgegeven en bnnen 1 à 2 jaar klaar zjn. Per bref doet de mnster een drngend beroep op scholen n het bass en mddelbaar onderwjs om n afwachtng van de fusetoets net te fuseren. SP-kamerld Jasper van Djk heeft er weng vertrouwen n dat de fusetoets op tjd klaar s. Hj plet voor een spoedwet. Topcus ontwkkelpartner van Smac Smac Onderwjs en Topcus gaan samenwerken bj de technsche ontwkkelng van onder anderen het Bede partjen denken op deze wjze de technsche ontwkkelngen n de ICT wereld beter en sneller te kunnen omzetten naar concrete oplossngen voor de onderwjsmarkt. Smac Onderwjs levert, mplementeert en exploteert op maat gesneden ICT oplossngen voor het voortgezet onderwjs. Met het heeft zj een marktaandeel van rum 30%. Topcus s gespecalseerd n het leveren van volledge SaaS (Software as a Servce) oplossngen, hetgeen voor de klant tot aanzenljke besparngen op het beheer ledt. De gebrukersverengng IbO VO jucht deze samenwerkng dan ook toe. 30 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

17 A D R E S S E N B I N N E N H A N D B E R E I K... Na 6 jaar gewerkt te hebben met een gesloten passysteem besloot de Meerwegen Scholengroep over te gaan tot het bancare open betaalkaartsysteem, de Chpknp. Er s gekozen voor het FacltyPro systeem van Magna Carta Chpcard Solutons ut Amsterdam dat werkt met de Chpknp. De Meerwegen Scholengroep van gesloten pas naar Chpknp met FacltyPro systeem De Meerwegen scholengroep, gelegen n Amersfoort en omgevng, verzorgt voor leerlngen chrsteljk onderwjs van gymnasum tot praktjkonderwjs. Deze brede school bedt meer dan het gewone en wl aansluten bj de wensen en behoeften van de leerlngen. Van gesloten pas naar Chpknp De heer Albert Marsman, Hoofd Centrale Admnstrate, legt ut dat n 4 van de 5 zelfstandge scholen de vallen onder de Meerwegen scholengroep snds dt schooljaar gebrukmaken van de Chpknp. Na 6 jaar met een gesloten pas te hebben gewerkt, de storngsgevoelg bleek, heeft deze scholengroep Alle leerlngen vanaf 12 jaar betalen bnnen de Meerwegen Scholengroep met de Chpknp. Al na één maand merkten we dat edereen, zeer tevreden s over de Chpknp, de betaalautomaten en mnkassa s van Magna Carta Chpcard Solutons. bewust gekozen voor het open systeem. Men wlde meer grp hebben op de geldstroom en het contante geld verbannen van de school. Bovenden wlde men af van de zakken met geld en het geldtransport naar de bank. Keuze voor Magna Carta We hebben alles op een rj gezet en hebben toen besloten voor het open systeem. Na een half jaar nventarseren en overleg met de bank s besloten om n zee te gaan met Magna Carta en te kezen voor het FacltyPro systeem dat werkt met de Chpknp. We hebben nu 40 verkoopautomaten en dverse mnkassa s de werken met de Chpknp. Ook zjn er een aantal opwaardeerstatons bj de 4 vestgngen geplaatst. Utendeljk s alles heel snel gegaan, mede dankzj de projectleder, Anton van de Berg, van Magna Carta en de hulp bj de communcate van de Rabobank. Snelle acceptate van leerlngen Alleen bj het praktjkonderwjs betaalt men (ut educateve overwegngen) nog met contant geld, de andere leerlngen zjn nu volledg gewend aan de Chpknp. Voor 10- en 11-jarge leerlngen gebruken we, als utzonderng, een Mfare pas, de uterljk tot 3 weken na hun 12e geboortedag gebrukt kan worden. Alle andere leerlngen hebben een Chpknp en betalen daarmee voor frsdrank, snacks en verse producten n de kantne. Al na één maand merkten we dat edereen zeer tevreden s over de Chpknp, de betaalautomaten en mnkassa s van Magna Carta. Een werkgroep vanut de school, met daarn ouders, ICT-ers en een medewerker van de Rabobank voor de communcate rondom de Chpknp heeft de ntroducte utstekend voorbered. Zelfstandg beled en afstorten Het Corderus College, Corlaer College, Farel College en Prsma College voeren een zelfstandg beled en bepalen zelf hun prjsstellng met het FacltyPro Systeem van Magna Carta. Het afstorten van de gelden van de Chpknp naar Equens regelt elke school zelf. We hebben afgesproken dat we dat wekeljks doen, zodat we engszns zcht hebben n het verloop van de nkomsten. Dat verloopt effcënt en snel. Medatheek en prnten/kopëren Op sommge locates bnnen de Scholengroep wordt voor prnten en kopëren het bedrag drect van de Chpknp afgeschreven. Op andere locates wordt met behulp van de Chpknp een bedrag op het netwerk gestort. In de Medatheek worden boetes betaald va de mnkassa. In de toekomst, als er meerdere prnters of multfunctonals gebrukt gaan worden, kan het systeem utgebouwd worden naar een Follow-me prntsysteem. Ook daar hebben ze bj Magna Carta al de mogeljkheden voor ontwkkeld. Voorlopg zjn we heel tevreden met onze keuze en met de samenwerkng met Magna Carta.. Informate over Magna Carta en de utgebrede bedrjfspresentate kjk op va Leverancers Safety & Securty Chpkaart en Kaartsystemen ADVISERING Argentum B.V. Neuweweg 1, 6871 CA Renkum Tel.: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Praktsch ngesteld adves- en projectmanagementbureau dat opereert op het gebed van facltar, verander- en rscomanagement. BLMC Recrutment & Consultancy Hoogeveenseweg 38, 7943 KA Meppel Tel: , fax: Contactpersoon: Laurens Derks E-mal: [email protected] BLMC s expert n recrutment, nterm management en consultancy bnnen faclty management. Persoonljke aanpak gecombneerd met vakkenns vormt onze kracht. Brnk Groep Appelboogerd 2, 4003 BV Tel Postbus 415, 4000 AK Tel Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Goed onderwjs vraagt om een passende leeromgevng. Een stmulerende leeromgevng begnt bj de juste husvestng, de past bj de esen van deze tjd én bj uw vse op onderwjs. Stchtng Expertse Centrum Onderwjs (ECO) Secretaraat - HAN Employment Rutenberglaan 31, 6826 CC Arnhem Postadres - Postbus 39, 7220 AA Steenderen E-mal: [email protected] Webste: Onafhankeljk centrum voor facltare densten en husvestng, voor en door het onderwjs. AFZUIGINSTALLATIES Beuk Horeca/Beuk Insttutoneel Atoomweg 68, 3542 AB Utrecht Tel: / Fax: / E-mal: [email protected] / [email protected] Webste: / Beuk s totaalleverancer en doet de leverng, nstallate en servce van keukenapparatuur, koel- & grootkeukentechnek. AUTOMATEN Autobar Holland bv Postbus 900, 3300 AX Dordrecht Tel: , fax: Compleet n automaten, automatenwanden, zetapparatuur, producten, servce en volledg beheer van automaten en geautomatseerde kantnes. Coca-Cola Enterprses Nederland bv Postbus 8775, 3009 AT Rotterdam Tel: , fax: Fabrkant van compleet frsdrank-assortment; Coca-Cola, Coke lght, Fanta, Sprte. Coca-Cola stelt verkoopapparatuur beschkbaar, nclusef volledge servce. Jask Automaten bv Njverhedsweg 17, 3771 ME Barneveld Tel: , fax: Automaten voor food- en non-food. O.a. frtesen depvresautomaten. BETAALSYSTEMEN Qualty Equpment Benelux bv Wolweverstraat 18 Postbus 95, 2980 AB Rdderkerk Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Betaalsystemen op bass van smartcards. Dt kan zjn de bancare kaart of een egen (contactloze) chpkaart. Xafax Nederland bv Postbus 107, 1800 AC Alkmaar Berenkoog 13, 1822 BH Alkmaar Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Innovateve regstrate- & betaalsystemen voor magneet-, slm-, chp-, mfarekaarten en Chpknp. Voor (on-lne) toepassng op copers, prnters, automaten, telefoons, te laat komsysteem en aan- of afwezghedsregstrate etc. BROOD/BAKE-OFF FORNU Postbus 404, 8260 AK Kampen Gldestraat 10, 8263 AH Kampen Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Producent van breed en veelzjdg programma ovens en steamers, voor afbakken snacks & broodproducten. Levens Cookng & Bakng Systems bv Broekakkerweg 27, 5126 BD Glze Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Ovens met makkeljke bedenng, optmaal resultaat voor brood & snacks. CAMERABEWAKING WebcamCenter.nl Markt 18, 6131 EK Sttard Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Specalst n professonele netcam of IP-camera s, oplossngen voor bewakng en observate. Ervarng met o.a. Axs, Mobotx en Panasonc camera s. Voor totaaloplossngen en losse camera s. CARDSYSTEMEN ID-ware Internatonal BV Ddamseweg 144, 6902 PE Zevenaar Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Magna Carta Chpcard Solutons bv Nartaweg 126, 1043 CA Amsterdam Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Magna Carta produceert en levert complete chpkaartoplossngen, ncl. kaarten, soft- en hardware voor veel toepassngen. Nedap Educaton BV Postbus 103, 7140 AC Groenlo Parallelweg 2e, 7141 DC Groenlo Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Nedap levert multfunctonele systemen en/of densten op het gebed van automatserng, bedrjfsprocessen en nformateverwerkng bnnen het onderwjs. Qualty Equpment Benelux bv Wolweverstraat 18 Postbus 95, 2980 AB Rdderkerk Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Betaalsystemen op bass van smartcards. Dt kan zjn de bancare kaart of een egen (contactloze) chpkaart. Xafax Nederland bv Postbus 107, 1800 AC Alkmaar Berenkoog 13, 1822 BH Alkmaar Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Innovateve regstrate- & betaalsystemen voor magneet-, slm-, chp-, mfarekaarten en Chpknp. Voor (on-lne) toepassng op copers, prnters, automaten, telefoons, te laat komsysteem en aan- of afwezghedsregstrate etc. CATERING Cater Concept bv Overkampsweg 14, 8102 PH Raalte Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Specalsten n caterng van schoolkantnes met dverse beheersvormen. Cormet Schoolcaterng bv Groenweg 6, 1607 MK Hem Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Cormet bedt maatwerk voor een partnerschap voor de langere termjn. Sodexo Educaton bv Rvum Boulevard LK Capelle aan den IJssel Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Graag advseren en nformeren wj u over de dverse explotatemogeljkheden, onze deeën omtrent gezonde voedng en studentgerchte aanpak. Top Ten Caterng Oopoortstraat 59-61, 6981 DT Doesburg Postbus 132, 6890 AC Doesburg Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Uw volleerde partner voor verantwoorde schoolcaterng. Trefwoorden: effcency, nveau, rust en sfeer. VRC The Place Schoolcaterng Postbus 314, 2240 AH Wassenaar Tel: , fax: E-mal: [email protected] nformate: Concept voor cateren en beheren van schoolkantnes va een uneke franchse formule. Ld van o.a. Nederlandse Franchse Verengng. Voor nformate of adves bezoek onze webste. DIGITALE SCHOOLBORDEN BIS Retdekkerstr. 14, 2349 BM Rdderkerk Tel.: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Legamaster Kwnkweerd 62, 7241 CW Lochem Postbus 111, 7240 AC Lochem Tel.: , fax E-mal: [email protected] Webste: FIETSPARKEREN Bke-Safe bv Konngshoek 15, 5094 CD Lage Merde Tel: Fax: E-mal: [email protected] Webste: Stuurdraagsysteem. FRISDRANKEN Coca-Cola Enterprses Nederland bv Postbus 8775, 3009 AT Rotterdam Tel: , fax: Fabrkant van een compleet frsdrankassortment waaronder Coca-Cola, Coke lght, Fanta, Sprte en stelt verkoopapparatuur beschkbaar, nclusef full servce. GLAS- & GEVELONDERHOUD Servce Glasherstel B.V. Boedjnhof 83, 1628 SE Hoorn Tel.: , fax: Webste: E-mal: [email protected] HACCP JohnsonDversey bv Postbus 40441, 3504 AE Utrecht Tel: , fax: Leverancer van producten, materalen en advezen voor rengng en hygëne. Vak=Kenns Hof van Brabant, 5341 PW Oss Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Vak=Kenns beschkt over rum 25 jaar ervarng en kenmerkt zch n het coachen en onder- 32 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

18 A D R E S S E N B I N N E N H A N D B E R E I K... A D R E S S E N B I N N E N H A N D B E R E I K... steunen van scholen bj het nvullen van o.a. kwaltetszorg, HACCP, ARBO, Mleu, tranngen en bouwtechnsche nrchtngen (o.a. kantnes en restaurants). HUISVESTING Brnk Groep Appelboogerd 2, 4003 BV Tel Postbus 415, 4000 AK Tel Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Goed onderwjs vraagt om een passende leeromgevng. Een stmulerende leeromgevng begnt bj de juste husvestng, met esen van deze tjd én uw vse op onderwjs. GMA Faclty Servces bv H. Dunantweg 40, 2402 NR Alphen a/d Rjn Postbus 4646, 2400 AP Alphen a/d Rjn Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Imtech Mantenance bv Mnervum 7220, 4817 ZJ Breda Postbus 5613, 4801 EA Breda Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: M3V bv Amsterdamseweg 495 (terren Papendal). Postbus 92, 6800 AB Arnhem Tel , fax: Webste: E-mal: [email protected] PRC bv, Marktgroep Onderwjs Goudseweg 181, 2411 HK Bodegraven Postbus 1051, 2410 CB Bodegraven Tel , fax: Webste: E-mal: [email protected] Van Aarle de Laat Beukenlaan 133, 5616 VD Endhoven Postbus 677, 5600 AR Endhoven Tel , fax: Webste: E-mal: [email protected] HYGIENE/SCHOONMAAK JohnsonDversey bv Postbus 40441, 3504 AE Utrecht Tel: , fax: Leverancer van producten, materalen en advezen voor rengng en hygëne. Evon Servces Steurstraat 3-H, 1317 NZ Almere Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Ewepo bv Smon Stevnweg 6, 8013 NB Zwolle Postbus 119, 8000 AC Zwolle Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Ewepo uw partner n schoonmaak, machnes, materalen en mddelen! INTERIEUR/INRICHTING Armstrong Buldng Products BV Claudus Prnsenlaan 126, 4818 CP Breda Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Wereldwjd marktleder n producte en verkoop van akoestsche plafondsystemen. BIS Retdekkerstr. 14, 2349 BM Rdderkerk Tel.: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Drechtwerk ComGuard Kasten Kamerlngh Onnesweg 1 Postbus 528, 3300 AM Dordrecht Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Interne postverdeelkasten; open- en afslutbare systemen. Eromes projectnrchters bv Postbus 13, 6600 AA Wjchen Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Voor betaalbare, sfeervolle en functonele nrchtngen voor bassonderwjs, voortgezet onderwjs, ROC en HBO. Preskhaaf Schoolmeubelen Brunngweg 10, 6827 BM Arnhem Postbus 5457, 6802 EL Arnhem Tel: , fax: Toonaangevend leverancer en producent voor uw complete school- en kantoornrchtng, van bass-, voortgezet en hoger onderwjs tot projecten als kantnes, ontvangst- & kantoorrumtes. Stalad Projectnrchtng bv Albert Harkemaweg 70, 9831 TA Aduard Postbus 96, 9800 AB Zudhorn Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Stalad produceert en levert school- en projectmeublar. Maatwerk op een aanvaardbaar prjsnveau s het streven. ISO 9001 gecertfceerd. KANTOORARTIKELEN BIS Retdekkerstr. 14, 2349 BM Rdderkerk Tel.: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Preskhaaf Schoolmeubelen Brunngweg 10, 6827 BM Arnhem, Postbus 5457, 6802 EL Arnhem Tel: , fax: Toonaangevend leverancer en producent voor uw complete school- en kantoornrchtng, van bass-, voortgezet en hoger onderwjs tot projecten als kantnes, ontvangst- & kantoorrumtes. KEUKENAPPARATUUR AKB Bert Muller Postbus 216, 3700 AE Zest Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Gespecalseerd n nrchtng van schoolkantnes (restaurants) en kook-leslokalen. Onder het motto "van bestek tot bestek" levert AKB Bert Muller keukennrchtngen, utgftebuffetten en klen keuken-, serves- en tafelmateraal. Levens Cookng & Bakng Systems bv Broekakkerweg 27, 5126 BD Glze Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: De partner voor uw complete keukennrchtng. Beuk Horeca/Beuk Insttutoneel Atoomweg 68, 3542 AB Utrecht Tel: / Fax: / E-mal: [email protected] / [email protected] Webste: / Beuk Horeca s totaalleverancer en houdt zch bezg met de leverng, nstallate en servce van keukenapparatuur, koel- & grootkeukentechnek. Bouter bv Postbus 674, 2700 AR Zoetermeer Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Complete onderwjsnrchtng voor les-keukens, aula s, utgfte. FORNU Postbus 404, 8260 AK Kampen Gldestraat 10, 8263 AH Kampen Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Complete ljn keukenapparatuur voor horeca, kantnes & lesstuates KLEIN KEUKEN GEREEDSCHAP & BENODIGHEDEN AKB Bert Muller Postbus 216, 3700 AE Zest Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Gespecalseerd n de nrchtng van schoolkantnes (restaurants) en kook-leslokalen. Onder het motto "van bestek tot bestek" levert AKB Bert Muller keukennrchtngen, utgftebuffetten en klen keuken-, serves- en tafelmateraal. Beuk Horeca/Beuk Insttutoneel Atoomweg 68, 3542 AB Utrecht Tel: / Fax: / E-mal: [email protected] / [email protected] Webste: / Beuk Horeca s totaalleverancer en houdt zch bezg met de leverng, nstallate en servce van keukenapparatuur, koel- & grootkeukentechnek. KOELTECHNIEK Beuk Horeca/Beuk Insttutoneel Atoomweg 68, 3542 AB Utrecht Tel: / Fax: / E-mal: [email protected] / [email protected] Webste: / Beuk Horeca s totaalleverancer en houdt zch bezg met de leverng, nstallate en servce van keukenapparatuur, koel- & grootkeukentechnek. KOFFIEAPPARATUUR/-SYSTEMEN Beuk Horeca/Beuk Insttutoneel Atoomweg 68, 3542 AB Utrecht Tel: / Fax: / E-mal: [email protected] / [email protected] Webste: / Beuk Horeca s totaalleverancer en houdt zch bezg met de leverng, nstallate en servce van keukenapparatuur, koel- & grootkeukentechnek. LOCKERS Drechtwerk ComGuard Kasten Kamerlngh Onnesweg 1, Postbus 528, 3300 AM Dordrecht Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Garderobe- en vakkenkasten met mechansche- of met chpcard sloten. Leerkotte bv Asveldweg 4, 7556 BP Hengelo Postbus 376, 7550 AE Hengelo Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: De leverancer van nnovatef schoolmeublar voor bass en voortgezet onderwjs. Producent en leverancer van lockers, garderobekasten, postkasten en garderobes. Producent van santare cabnes. Sonesto bv De Boeg 4, 9206 BB Drachten Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Rum assortment n functonaltet en desgn n verschllende typen lockers, kledngkasten & postvakken. SAFETY & SECURITY Nedap Educaton Postbus 103, 7140 AC Groenlo Parallelweg 2e, 7141 DC Groenlo Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Nedap levert mult-functonele systemen en/of densten op het gebed van automatserng, bedrjfsprocessen en nformateverwerkng bnnen het onderwjs. SCHOOLMEUBILAIR Eromes projectnrchters bv Postbus 13, 6600 AA Wjchen Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Voor betaalbare, sfeervolle en functonele nrchtngen voor bassonderwjs, voortgezet onderwjs, ROC en HBO. Eurofysca Schoolnrchters bv Postbus 3435, 5203 DK 's-hertogenbosch Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Eurofysca Schoolnrchters heeft een rum assortment van tradtoneel en technsch meublar. Rumtebesparende en kwaltatef hoogwaardge oplossngen zjn onze specaltet de steunt op de rum 50-jarge ervarng van Eurofysca als onderwjsleverancer. Als geen ander weten wj wat er speelt bj de nrchtng van scholen. FORNU Postbus 404, 8260 AK Kampen Gldestraat 10, 8263 AH Kampen Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Producent van een omvangrjk programma leerlngset, zowel RVS als n volkern utvoerng, ncl. alle kookapparatuur. Leerkotte bv Asveldweg 4, 7556 BP Hengelo Postbus 376, 7550 AE Hengelo Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: De leverancer van nnovatef schoolmeublar voor bass en voortgezet onderwjs. Producent en leverancer van lockers, garderobekasten, postkasten en garderobes. Producent van santare cabnes. Preskhaaf Schoolmeubelen Brunngweg 10, 6827 BM Arnhem, Postbus 5457, 6802 EL Arnhem Tel: , fax: Toonaangevend leverancer en producent voor uw complete school- en kantoornrchtng, van bass-, voortgezet en hoger onderwjs tot projecten als kantnes, ontvangst- en kantoorrumtes. SchoolPont Nederland BV Verde Broekdjk 21, 7122 JD Aalten Postbus 474, 7000 AL Doetnchem Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Leverancer van hoogwaardg school- en projectmeublar voor PO, VO, ROC en HBO nstellngen. SchoolPont levert o.a. maatwerk ut egen producte en s daardoor zeer flexbel. Een van onze specalteten s het nrchten van natuur- en schekunde lokalen nclusef nstallatewerkzaamheden. SPORTACCOMMODATIES Njha bv Postbus 3, 7240 AA Lochem Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Inrchtng en onderhoud van sportaccommodates, sport & spelmateraal. Tevens utgebred pakket aan speeltoestellen. TECHNISCH BEHEER & ONDERHOUD Imtech Mantenance bv Mnervum 7220, 4817 ZJ Breda Postbus 5613, 4801 EA Breda Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: UITGIFTEBALIES AKB Bert Muller Postbus 216, 3700 AE Zest Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Gespecalseerd n de nrchtng van schoolkantnes (restaurants) en kook-leslokalen. Onder het motto "van bestek tot bestek" levert AKB Bert Muller keukennrchtngen, utgftebuffetten en klen keuken-, serves- en tafelmateraal. Beuk Horeca/Beuk Insttutoneel Atoomweg 68, 3542 AB Utrecht Tel: / Fax: / E-mal: [email protected] / [email protected] Webste: / Beuk Horeca s totaalleverancer en houdt zch bezg met de leverng, nstallate en servce van keukenapparatuur, koel- & grootkeukentechnek. Bouter bv Postbus 674, 2700 AR Zoetermeer Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Complete onderwjsnrchtng voor leskeukens, aula s, utgfte. FORNU Postbus 404, 8260 AK Kampen Gldestraat 10, 8263 AH Kampen Tel: , fax: Webste: E-mal: [email protected] Producent van een breed programma utgftebuffetten, -bales en RVS maatwerk. Compleet met alle beredngs- en presentate apparatuur. Levens Cookng & Bakng Systems bv Broekakkerweg 27, 5126 BD Glze Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Partner voor uw complete bedrjfsrestaurateve nrchtng. Belt u ons! VAATWASMACHINES Beuk Horeca/Beuk Insttutoneel Atoomweg 68, 3542 AB Utrecht Tel: / Fax: / E-mal: [email protected] / [email protected] Webste: / Beuk Horeca s totaalleverancer en houdt zch bezg met de leverng, nstallate en servce van keukenapparatuur, koel- & grootkeukentechnek. VLOERONDERHOUD Ewepo bv Postbus 119, 8000 AC Zwolle Tel: , fax: E-mal: [email protected] Webste: Ewepo uw partner n schoonmaak, machnes, materalen en mddelen! ZOETWAREN Katja Fassn bv Postbus 2, 7040 AA s-heerenberg Tel: , fax: E-mal: [email protected] Frutspetters, Bggetjes, Yoghurtgums Orgnal, Kokndjes, Dropharngen, Apekoppen, Zure Matjes en Zoo Mx. Leaf Holland bv Postbus 69, 4900 AB Oosterhout Tel: , fax: Merken: Red Band, Venco, Sportlfe, Xylfresh, Läkerol. Breed assortment zoetwaren n verschllende verpakkngen, zoals rollen, zakjes euroljn en pocketpacks. ZUIVEL Campna Nederland Out of Home Postbus 222, 3440 AE Woerden Tel: , fax: Campna en Mona, zuvel op maat. Merken: Campna, Mona, Vft, Optmel, Yogho Yogho, Goedemorgen! Drnks n handge herslutbare meeneemflesjes! En voor het bassonderwjs Campna Schoolmelk ( ). HFr, frturen zonder vet Het s nu mogeljk om frtes en snacks te frturen zonder vet of ole, zondat dat dt ten koste gaat van krokanthed of smaak. De HFr s nameljk n staat om, n een vergeljkbare tjd met de tradtonele methode, de producten te frturen zonder gebruk te maken van frtuurvet. Het proces van frturen zorgt ervoor dat producten een krokant korstje krjgen. Dat korstje zorgt voor een smaakvolle belevng van frtes en dverse snacks. Doordat er bj deze populare maner van bereden fouten worden gemaakt, met alle kwaljke gevolgen voor de kwaltet van het vet, heeft frturen een negateve bjklank gekregen. Door een systeem te ontwkkelen waarbj geen vet meer nodg s, worden de rsco s van verouderd en verzadgd vet utgesloten. De HFr s vergeljkbaar met een tradtonele frtuur, maar voor het bereden van de producten worden n plaats van vet hete lucht en stoom gebrukt. De HFr s een technsch geavanceerd apparaat, dat wordt aangestuurd met een computer. Dat gebeurt door mddel van een touchscreen met dudeljke conen en toelchtende teksten. Het systeem heeft een geïntegreerde rengngsfuncte met dverse checks, zodat het rengngsmddel goed wordt verwjderd. Voordelen Frturen n de HFr houdt n dat de frtes en snacks geen extra vet opnemen. Ut cjfers van het Voedngscentrum scheelt dat 12 procent bj aardappelproducten en 10 procent bj snacks ten opzchte van een tradtonele frtuur. Het werken met een tradtonele frtuur verest het nodge vakmanschap. Doordat de bedenng van de HFr geheel met de computer plaats vndt s deze heel eenvoudg. Alle programma s zjn volledg voorgeprogrammeerd, zodat het systeem voor alle actes de juste nstellngen hanteert. Het energeverbruk van de HFr lgt aanzenljk lager dan dat van een tradtonele frtuur. Dat komt vooral doordat het een gesloten systeem s en dat lucht en stoom eenvoudg en sneller op te warmen zjn. Bj een koude start s het apparaat al na ten mnuten klaar voor gebruk. Voor meer nformate ze Bedrjven met een -tje bj hun naam staan met een utgebrede bedrjfspresentate en praktjkvoorbeelden op 34 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI 2009 SCHOOLFACILITIES FEBRUARI

19 Vormgeven vanut Vse onderwjs welzjn cultuur sport mfa s en brede scholen ONDERSCHEIDEND VERMOGEN: