Het Nederlands Persmuseuml

Transcriptie

1 [HET ARCHIEF] Het Nederlands Persmuseuml HELLEKE VAN DEN BRABER lr In museale krngen bestaat vrj grote overeenstemmng over de crtera waaraan een echt museum moet voldoen. Een eerste vereste s uteraard dat het museum over een nteressante collecte beschkt. In elk van de meer dan duzend musea de Nederland rjk s worth een verzamelng meer of mnder belangwekkende voorwerpen bewaard, varerend van collectes wegvverpaanstekers tot stapels oude vloerkleden. Al dt materaal moet echter ookgeconserveerd, gedocumenteerd, ontsloten engepresenteerd worden, en hermee begnnen voor veel musea de problemen. Om deze taken goed te kunnen utvoeren s net alleen veel opslag- en presentaterumte nodg, maar vooral endeloze hoeveelhedengeld en menskracht. Voor eengroot deel van de musea, de vooral drven op vrjwllgers en verstoken zjn van overhedssubsde, s het vrjwel onmogeljk om aan deze esen te voldoen. Het s voor musea de kwetsbaar materaal te beheren hebben echter een harde noodzaak om hun collecte zogoed mogeljk te conserveren. Dtgeldt n het bjzonder voor een nstellng als het Persmuseum, waarvan de collecte bestaat ut eengrote hoeveelhed paper. Zonder adequate conserverng en opslag zouden de vele tenduzenden afleverngen van kranten en tjdschrften de het museum n de loop van zjn bjna honderdjarge bestaan verzamelde, op den duur aan de verzurng van het paper ten onder gaan. Gelukkg heeft het museum een maner gevonden om zjn collecte voor dat lot te behoeden: n 1989 werd een onderkomen gevonden n het perfect geklmatseerde gebouw van het Internatonaal Insttuut voor Socale Geschedens (IISG) te Amsterdam. Het tot de tjd armlastge museum ontvng n deze perode bovenden een eerste overhedssubsdle zodat ernst kon wordengemaakt met de ontslutng en documenterng van de verzamelng. De verhuzng naar het IISG markeerde een neuw tjdperk n de geschedens van het Persmuseum, dat snds de oprchtng n 1902 door journalst D.A. van Waalwjk steeds n te klene en slechtgeklmatseerde gebouwen verbleefen voortdurend met een tekort aan professonele werknemers kampte. Tot 1914 werd de collecte beheerd door enthousaste journalsten, de op bass van de rote verzamelng dag- en weekbladen van Van Waalwjk de collecte gestaag utbredden. Va het bjeenbrengen van zoveel mogeljk verschllende ttels wlden de beheerders eenpogng wagen om wat zj zagen als belangrjk `journalstek erfgoed', te beschermen en n stand te houden. In eerste nstante lukte dat utstekend en wst men zelfs een deel van de krantenarcheven van onder anderen het Amsterdamse Gemeentearchef en de bblotheek van de Unverstet van Amsterdam te verwerven. In 1914 nam de zogeheten `georganseerde pers' het bewnd over de collecte over, en werd het museum bestuurd door een forum van bladegenaren, krantenbestuurders en journalsten. Desondanks ledde het museum tot ver n de jaren veertg een slumerend bestaan, hoewel n 1940 het bereken van degrens van tenduzend n het museum aanwezge kranten- en tjdschrftttels kon wordengeverd. Na de oorlog kende het museum een perode van bloe: men profteerde van de toenemende belangstellng voor de geschedens van de pers en beg on een samenwerkngsverband met het Insttuut voor Perswetenschap van de Amsterdamse

2 No JANUARI 1920 le JAARGANG 01 j ln llllll '', "'" C44ṛcd) ANIt-n\Kg)1 BILJARTFABRIEK WILHELMINA" wr AMSTERDAM -low RC>.C>C>CX)C,C)<,,C,C>.C)<)<"><)<>,...,,->C)<).,.C.).C>C.)<X>CX).<>CK,C)C...,<1 CIGARETTES PANGALOS LE CAIRE X MATTERN BARBETTE N 6 Cts. 5 Cts. 6 Cts. X<m).c) ).c),---).c>c)c,.( c.() c.),-)r.. ).c c).c K c)c)tc.,< c.---,:c ca nn n nn t. # FRIGGE-LUXOR Motel Oe 2hoentx # r GRONINGEN Leeuwarden 1 Hotel = Pc,taurat = Taw( )( nl # t 3 ORKESIEN t ; commnr.,,, JAN DOWERING d D v. WOUDE # #.1.n n n n nn nn nn n nn nn.,.. n nn nnn, nn... 1 n 4 1+ nn nn nn ~0.. 4 nn 1, t! t C.: e 55 v) V Hr ND v.a.anoectan De Carambole. Veertendaagsch blad gewjd aan de bljartsport, 15 januar Eerste nummer. Unverstet en de Nederlandse Persbblotheek. Het museum wst zelfs een sere tentoonstellngen te organseren de veel aandacht trok vanpers en publek. Ondanks een reeks verhuzngen n de jaren zestg en zeventg slaagde het Persmuseum er net n eengoed onderkomen te vnden voor de gestaag groeende collecte, de veel te ljden had van het verbljf n vochtge rumtes en de vaak slechte opbergmethodes. De toekennng van overhedssubsde en de verhuzng naar het IISG betekende n meer dan een opzcht de reddng voor het museum en zjn collecte. Net alleen kwamen er nu voldoende fnancele mddelen om enkeleprofessonele medewerkers n denst te nemen en een begn te maken met de geautomatseerde ontslutng en documentate van de collecte, bovenden vonden de achttenduzendkranten- en tjdschrftttels de het museum tegenwoordg beheert een goed onderkomen n de rume sg-depots. Op dt moment kunnen va de termnals n de leeszaal van het IISG alle beschkbare ttels van het Persmuseum snel en effcent worden opgevraagd. Het s waarschjnljk aan de relateve onbekendhed van het museum te wjten dat slechts enkele honderden bezoekersper jaar de we naar de collecte weten te vnden. Ook het (tot nu toe) ontbreken van

3 MAANDELYKE > JN InTTREKSELS, F ZAAL DER GELEERDE.FEBRUARY 1742, VIER-EN-VYTTIGSTE DEEL. r E D A MI en4e:ervc GERAMD y,onder, '1742! Alet r, Maandeljke uttreksels, ofboekzaal der geleerde Waerelt, februar 1742

4 een adequate exposterumte maakt het Persmuseum wellcht een mnder aantrekkeljk resdoel voor de gemddelde Museumjaarkaartbeztter. Voor de tjdschrftonderzoeker s er echter butengewoon veel te halen n het Persmuseum. Het spas bj het doornemen van hetgeautomatseerde collecteoverzcht dat de bezoeker een dee krjgt van de omvang en vooral de dverstet van de kranten- en tjdschrftcollecte. Onder de achttenduzend ttels bevnden zch vanzelfsprekend vrjwel alle bekende algemene en algemeenculturele tjdschrften de de laatste eeuwen nn oplagen verschenen zjn, maar daarnaast vndt de onderzoeker exemplaren van een onafzenbaar aantal bladen afkomstg ut enmaat gercht op vrjwel elke denkbare - schappeljke doelgroep. Het verzamelgebed van het museum kent feteljk een grenzen: het beled s erop gercht van elk n Nederland verschenenperodek mnstens een exemplaar n de collecte te bewaren. Het museum legt zch daarbj maar enkele restrctes op: men verzamelt alleen de perodeken de zch ten doel stellen `neuws te brengen en of te opneren en of te amuseren', en slut bladen ut deprmar als propagandamddel worden utgebracht. 2 Er bljven dan nog meer dan genoeg tjdschrften over om een samenhangend beeld geven van het ontstaan, degroe en de geschedens van de n Nederlandgepublceerde perodeke utgaven. Deze compleethed ljkt het museum tot een waar lulekkerland voor de tjdschrftonderzoeker te maken: onder de achttenduzend ttels bevnden zch on e- twjfeld uneke tjdschrften waarvan het bestaan tot nu toe aan de aandacht van Nederland ontsnapt. Publeksbladen als verengngs- s organen van sportclubs bjvoorbeeld, waarvan enkele vrj wllekeurg gekozen covers als llustrate bj deze afleverng van Het Archcf zjn afgedrukt. En we heeft er oot om ekeken naar tjdschrften als Leuk. Honderd lachen mot 22 cent ( ) en Tolet. Het grootste en goedkoopste mode-jo urnaal van Nederland (ca. 188o)? Vooral deperode voor 1800 s goed vertegenwoordgd n het museum, met bladen als Maandelyke uttreksels, ofboekzaal der geleerde waerelt (1742) en Letter-hstore en boekbeschouwer(1763). Desgevraagd zegt het museum voor bjna elke perode ut de laatste Bre eeuwen een tameljk compleet tteloverzcht te kunnen beden. Theoretsch zou dt erop neerkomen dat van elke op een groter publek gerchte ttel de oot n Nederland s verschenen een exemplaar n de collecte te vnden s. Voor onderzoekers de de behoefte hebben hun overzcht van n 'bun'perode verschenenperodeken te vergroten of aan te vullen loont het dus de moete naar Amsterdam of to rezen. Zj de vooral op zoek zjn naar complete jaargangen of opeenvolgende seres van een bepaald tjdschrft kunnen echter beter elders hun Lcht opsteken: n het Persmuseum zjn van de meeste tjdschrftttels maar enkele exemplaren te vnden. Waar het museum dus n aantallen ttels mn of meer naar volledghed streeft, geldt dt net voor de jaargangen van elk perodek afzonderljk. Voor elke ttel wordt een egen dosser aangeleg, d waarn alleen de losse nummers worden bewaard de voor de ontwkkelng van het blad van bjzondere betekens zjn geweest: proefnummers, eerste en laatste nummers, themanummers, jubleumen extra edtes, specale bjlagen en msdrukken. Va deze verzamelng ffl 'ustrateve extracten ut degeschedens van de pers' wl het museum net zozeer nhoudeljke ontwkkelngen n kaart brengen, maar n de eersteplaats de steeds veranderende uterlke vorm en `formule' van de perodeken documenteren.3 De waarde en brukbaarhed van de collecte neemt hermee voor degemddelde tjdschrftonderzoeker uteraard sterk af. De onderzoeker dege1nteresseerd s n nteressante debatten bnnen eenperodek, n het beled van een hstorsch nteressant redacteur, of n andere zaken de meer over nhoud dan over vormgaan, zal bj het Persmuseum net vnden wat h' of zj zoekt. Egenljk s de collecte van het Persmuseum nteressanter voor depershstorcus dan voor de tjdschrftonderzoeker, de weng kan aanvan en met een enkel nummer van een blad, hoe unek ook. Voor nhoudeljk en of vergeljkend onderzoek van tjdschrften s het mmers noodzakeljk complete jaargangen of mnstens enkele opeenvolgende

5 Sportkronek, december Jubleumnummer tergelegenhed van het veertg-jarg bestaan van de Nederlandsche Voetbalbond Ter*le -er\h\cld \AY: 40 jang be5tacta \tor, c e NEP, Oa AN MIEN VOETBALBOND MOORMAN % PERIODIEKE PERS - DEN taag 19 9 reeksen van een blad te onderzoeken. Het museum herbergt echter enkele utzonderngen op de reel: g zo bewaart men van bladen ut de zeventende en achttende eeuw wel complete jaargangen, net als van `markante ofzeldzame' 4 bladen ut andere perodes, en van negentende-eeuwse publekstjdschrften als De Prns, Het Leven, De Spegel en De Katholeke Illustrate. Van deze laatste ttels zjn echter ook elders wel comfete seres te vnden. P In het hudge aankoop- en verzamelbeled van het museum spelen contacten met partculere tjdschrftverzamelaars, verengd n de Verengng van Kranten- en Tjdschrftverzamelaars (way) een belangrjke rol. Deze verzamelaars, de veel tjd steken n het bezoeken van velngen en antquaraten, voorzen het museum so ms van nformate over het steeds wsselende antquarsche aanbod van kranten en tjdschrften. Bovenlen ontvangt het museum met enge re elmaat schenkngen van deze en andere verzamelaars en vanpartculeren, en worden er ook welperodeken geruld. Het aantal aanwnstenper jaar hangt net alleen of van het aanbod. Ook het aantal mensuren waarover het museum beschkt om de `neuwe oogst' te verwerken en te ontsluten bepaalt de omvang van de acquste. Bovenden s net elke tjdschrftof krantenttel het waard om gecollectoneerd te worden. Welke rchtljnen er bj het acqustebeled preces gehanteerd worden vndt het museum lastg aan te geven. Een van de belangrjkste crtera de het museum hanteert s de vraag of een perodek bj verschjnen toegankeljk was voor eengrotere groep lezers. Hoe root de oplage van een blad moet zjn om n aanmerkng te komen voor opname n het museum wordt mn ofmeer ntutefper geval door de medewerkers van het museum ngeschat: n elkgeval worden op deze maner tjdschrften utgesloten de slechts voor een handvol mensen of een klengeografsch gebed werdengemaakt. Daarnaast s het belang van de ut ever van het blad een belangrjk crterum voor opname n de collecte. Een voor tjdschrftonderzoekers nteressante nevenactvtet van het Persmuseum s het verzamelen van allerle soorten archefmateraal dat drect ofzjdelngs met de utgave van tjdschrften en kranten te maken

6 Kolbal, 6 me Jubleumnummer tergelegenhed van het vjfentwntg-jarg bestaan van de Nederlandsche Korfbalbond heeft, van reclamedrukwerk en affches tot persoonljke archeven van journalsten, bedrjfsarcheven van utgeverjen (Katholeke Utgeverj Neerlanda), kranten (Het Algemeen Handelsblad) ofnstellngen (Verengng De Nederlandse Dagbladpers). Bovenden s een knpseldocumentate bjgehouden van n de pers verschenen artkelen over het werk van negentende- en twntgste-eeuwse journalsten, redacteuren en drecteuren. Ten slotte verzamelt het Persmuseum neuwe en antquarsche werken op het gebed van de Nederlandsepersgeschedens, waaronder achttende-, negentende- en twntgsteeeuwse bblografeen en boeken, brochures en studes over afzonderljke kranten en tjdschrften. Al met al zullen veel lezers van Ts. n het Persmuseum wel ets van hungadng kunnen vnden. Alle kans bovenden dat de tjdschrftonderzoeker tjdens zjn bezoek over enge tjd net meer de enge genteresseerde aanwezge s. Met de nrchtng van eenpermanente exposterumte, de voor 1999 op stapel staat, zet het museum een stap rchtng een groter publek dan dat van kranten- en tjdschrftonderzoekers alleen. HET NEDERLANDS PERSMUSEUM Cruquusweg AT Amsterdam T F OPENINGSTIJDEN: ma tm yr 9-17 uur tjdens expostes ook op za 9.3o-13 uur TOEGANGSPRIJS: grats OPENBAAR VERVOER: vanafamsterdam cs bus 39 of Een deel van de n dt artkel verwerkte nformate s ontleend aan eengesprek met de assstentconservator van het Persmuseum, Stef Severt. Met dank aan Stef Severt voor zjn beredwllghed Ts. te woord te staan. 2. Zonder auteur, Concept-acqusteprofel van het Persmuseum, I. 3. M. Wolf, Het Nederlands Persmuseum. Ldaewerk oud paper, Amsterdam, Stchtng Het Nederlands Persmuseum, 1992, Het Nederlands Persmuseum,34.