Aan het begin van de eenentwintigste eeuw werd gepropageerd dat. reële opties voor een doorbraak zouden zorgen bij het beoordelen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aan het begin van de eenentwintigste eeuw werd gepropageerd dat. reële opties voor een doorbraak zouden zorgen bij het beoordelen"

Transcriptie

1 Investeringsbeslissingen: Reële opties : complex, maar relevant Onzekerheid en flexibiliteit bepalen optiewaarde Aan het begin van de eenentwintigste eeuw werd gepropageerd dat reële opties voor een doorbraak zouden zorgen bij het beoordelen van investeringsvoorstellen. Op basis van interviews bij een grote bankverzekeraar blijkt het concept echter summier te worden toegepast. In dit artikel wordt ingegaan op de redenen en wordt een methode gepresenteerd om aan de bezwaren tegemoet te komen. Drs. Wim Ottema RC: Tot het takenpakket van een controller behoort vanouds het op financiële merites beoordelen van investeringsvoorstellen of businesscases. Hiervoor staat de controller een uitgebreide toolbox met kwantitatieve beoordelingsmethoden ter beschikking. De in de praktijk meest frequent toegepaste methode is de Netto Contante Waarde (NCW)-methode of de hieraan gerelateerde interne rentabiliteitsberekening. Aan de hand van de uitkomsten van deze berekeningen kan worden bepaald of een investering al dan niet ten uitvoer dient te worden gebracht. Conform de beslissingsregel van de NCW-methode is het uitsluitend zinvol investeringen uit te voeren waarvoor geldt dat de netto contante waarde positief is. Indien dit niet het geval is, is het bedrijfseconomisch niet interessant om de investering ten uitvoer te brengen. Desondanks worden in de praktijk beslissingen genomen die op basis van de NCW-berekening niet zouden moeten worden geaccepteerd. In de literatuur wordt geschreven over de valuation deficit tussen de berekende waarde op basis van de NCW-methode en de werkelijke waarde. Deze valuation deficit ontstaat doordat er bij de conventionele NCW-berekening geen rekening wordt gehouden met de mogelijke onzekerheid van de uitkomsten en de mogelijke flexibiliteit om te reageren op deze onzekerheid. De NCW-methode veronderstelt een passieve rol van het management. Zo wordt er geen rekening gehouden met de mogelijkheid een investering uit te stellen of de toegewezen resources bij gebleken slechte performance af te stoten. Het onderkennen van deze valuation deficit is voor projectmanagers van belang bij het onderbouwen en rechtvaardigen van hun plannen. Deze valuation deficit is samengesteld uit reële opties. Zie figuur 1. De realiteit van reële opties Hoewel gevoeligheidsanalyse, scenarioanalyse en Monte-Carlo-analyse een belangrijke nuancering opleveren van de NCW-methode, wordt echter bij geen van deze methoden rekening gehouden met de mogelijkheid om het project te sturen. Er wordt in alle gevallen uitgegaan van een statische toekomst. De waarde van flexibiliteit blijft achterwege. In het kader van een afstudeeropdracht is onderzocht in hoeverre reële opties worden toegepast bij een grote bankverzekeraar. Geconcludeerd wordt dat het concept reële opties niet in extenso wordt toegepast. De belangrijkste reden blijkt de mathematische complexiteit te zijn. Andere redenen die worden genoemd zijn de moeilijkheid om geschikte data te verkrijgen en de didactische beperkingen. Anderzijds erkennen velen echter het nut van het denken in reële opties omdat er op deze wijze rekening wordt gehouden met de flexibiliteit die het management heeft. De relevantie wint het van de complexiteit. Zie figuur 2. Op basis van deze bevindingen kan men zich afvragen of het niet mogelijk is aan beide zijden van dit spectrum concessies te doen, zodat een methode ontstaat die mathematisch niet te complex is, maar wel een belangrijke bijdrage levert aan de besluitvorming. Op basis van de resultaten van de 8

2 De NCW-methode veronderstelt een passieve rol van het management 9

3 interviews bij de bankverzekeraar en desk research van de bestaande literatuur is getracht een framework samen te stellen waarmee inzicht kan worden verkregen in de omvang van de valuation deficit, zodat er een bijdrage kan worden geleverd aan de besluitvorming. Framework Het doel van het framework is om met behulp van de optietheorie de componenten flexibiliteit en onzekerheid binnen een investeringsproject te structureren en zichtbaar te maken. Hiermee ontstaat niet alleen inzicht in de huidige opzet van het investeringsproject, maar worden ook handvatten gepresenteerd om de waarde van een investering te verhogen. Het doel is niet in de eerste plaats om een exacte berekening van de optiewaarde te maken, maar om de gedachtegang zodanig te structureren dat de flexibiliteitswaarde optimaal wordt benut. Flexibiliteit betekent in dit kader het creëren van mogelijkheden om in de toekomst beslissingen te kunnen nemen die optimaal inspelen op onzekerheid. Dit framework kan worden toegepast bij het bepalen van de financiële implicaties van een investeringsvoorstel. In tabel 1 zijn de stappen van het framework weergegeven. Stap 1. Assessment onzekerheid en flexibiliteit In deze stap wordt het investeringsvoorstel beoordeeld op de aanwezigheid van onzekerheid en flexibiliteit. Mogelijke onzekerheden zijn bijvoorbeeld de toekomstige vraag naar een product of de prijsontwikkeling. De vragenlijst hierna fungeert hierbij als hulpmiddel. Vragenlijst ~ Hoe ziet de statische variant van het project eruit? ~ Wat zijn de belangrijkste onzekerheden in dit project? ~ Wat zijn de mogelijkheden voor inbreng van flexibiliteit? Houd hierbij rekening met onderstaande subvragen: Is er een mogelijkheid om het project vroegtijdig te beëindigen? Is er een mogelijkheid het project tijdelijk te stoppen? Is er een mogelijkheid om later te starten met het project? Is er een gefaseerde uitvoer van het project mogelijk? ~ Welke onzekerheid biedt de basis voor toekomstige beslissingen? Aan de hand van een beslissingsboom kunnen de onzekerheden grafisch worden weergegeven. Stap 2. Kwantitatieve onderbouwing onzekerheden en flexibiliteit Met behulp van de binomiale boommethode kunnen de in het project aanwezige reële opties worden gekwantificeerd. Zie de kaders voor een beschrijving van deze methode en het uitgewerkte voorbeeld voor een toepassing. Stap 3. Monitoren project Projectwaarde wordt pas gegenereerd wanneer de opties daadwerkelijk worden uitgeoefend. Het is dan ook van belang om gedurende het project regelmatig ijkmomenten in te bouwen, waarop de status van het project wordt gemonitord. Conclusie Hoewel het kwantitatieve gedeelte van het voorgestelde framework niet de pretentie heeft universeel toepasbaar te zijn, is het denken in onzekerheden en flexibiliteit wel in alle investeringsprojecten toepasbaar. Van belang hierbij is dat het niet uitsluitend dient te gaan om het identificeren van bestaande onzekerheden en flexibiliteit, maar ook om het creëren van deze flexibiliteit. Op deze manier wordt waarde gecreëerd. De controller heeft vooral een challenging rol om te zorgen dat er wordt nagedacht over de onzekerheden en flexibiliteit in een project. Naast deze rol heeft hij ook een rol als corporate policeman bij het toetsen van de juistheid van de aannames, het inschatten van de risico s en het beoordelen van de resultaten van de kwantificering. Aanvullende informatie Refresh reële opties De hoeveelheid gepubliceerde artikelen over reële opties is omvangrijk. De zoekoptie real options in ScienceDirect levert meer dan duizend hits op. Naast artikelen zijn er ook diverse boeken verschenen over reële opties. Heldere inleidingen zijn opgenomen in Brach (2003) en Dixit en Pindyck (1995). Wat is een reële optie? Een reële optie is het recht (en niet de verplichting) om binnen een bepaalde periode (looptijd van de 10

4 Valuation deficit Werkelijke waarde NCW Figuur 1. Valuation deficit Complex Relevant Flexibiliteitswaarde Wiskundig Inzicht Geen data beschikbaar Betere besluitvorming Figuur 2. Relevantie wint het van complexiteit Stap Actie Tools Wie Deliverables 1 Kwalitatieve Vragenlijst Projectmanager Beslissingsboom assessment Ervaringsdeskundige onzekerheid en Controller flexibiliteit 2 Kwantitatieve Beslissingsboom Controller Waardering onderbouwing Binomiale onzekerheden en boommethode flexibiliteit 3 Monitor het project, Beslissingsboom Projectleider Aangepaste zodat de optiewaarde Binomiale Controller beslissingsboom wordt gemaximeerd boommethode Aangepaste waardering Tabel 1.Stappen van het framework 11

5 optie) tegen een vooraf vastgestelde prijs (uitoefenprijs) een actie (bijvoorbeeld uitstel, afstoten, inkrimpen, groeien of uitbreiden) te ondernemen. Een opsomming van de verschillende varianten: ~ Uitsteloptie (option to defer) De uitsteloptie geeft de mogelijkheid om de start van een investeringsproject uit te stellen. ~ Afstootoptie (option to abandon) De afstootoptie geeft de mogelijkheid om een investeringsproject (tijdelijk) te beëindigen. ~ Uitbreidingsoptie (option to expand) Met een uitbreidingsoptie bestaat de mogelijkheid om de capaciteit van de huidige investering uit te breiden. ~ Inkrimpingsoptie (option to shrink) De inkrimpingsoptie is het tegenovergestelde van de uitbreidingsoptie. Deze optie geeft de mogelijkheid om de capaciteit van de huidige investering te verminderen. ~ Switchoptie (option to switch) De switchoptie geeft de mogelijkheid om gedurende de looptijd van een investeringsproject om te schakelen. ~ Groeioptie (option to grow) Groeiopties zijn aanwezig indien een investering mogelijkheden creëert voor vervolginvesteringen. ~ Faseringsoptie (compound option of time-tobuild option) Een faseringsoptie is aanwezig indien de mogelijkheid bestaat om een grote investering te verdelen in meerdere sequentiële deelinvesteringen. Waarderen reële opties met de binomiale boommethode In het binomiale model wordt verondersteld dat de onderliggende waarde van de optie per tijdseenheid met kans p een factor u stijgt en met kans 1-p een factor d daalt. Onderstaand is het stappenplan weergegeven dat kan worden gebruikt voor het bepalen van de waarde van een reële optie. Stap 1. Bepaal d en u De dalingsfactor d en de stijgingsfactor u worden bepaald met behulp van onderstaande formules: u = e ō T (1) d = e -ō T (2) waarbij ō een schatting van de volatiliteit van de onderliggende waarde is en T de looptijd van de optie. Stap 2. Maak binomiale boom zonder opties op basis van d en u In deze boom wordt het verloop van de contante waarde van het investeringsproject zonder reële opties weergegeven. Zie het uitgewerkte voorbeeld voor een toepassing. Stap 3. Pas binomiale boom aan voor opties Pas de in stap 2 samengestelde binomiale boom aan voor de aanwezige reële opties. Wat is de analogie met financiële opties? Reële opties zijn gebaseerd op hetzelfde gedachtegoed als financiële opties. De waarde van een financiële optie wordt bepaald door een aantal determinanten. Deze zijn aan de linkerzijde van de aan Leslie en Michaels (1997) ontleende figuur 3 weergegeven. Aan de rechterzijde zijn de reële equivalenten weergegeven. Een (+) geeft aan dat de determinant een positief effect heeft op de optiewaarde. Stap 4. Bepaal p en 1-p De risiconeutrale kansen p en 1-p worden bepaald met onderstaande formules: p = 1 + r - d (3) u -d 1 - p = u r (4) u -d Hoe worden reële opties gewaardeerd? Het bekendste optiewaarderingsmodel is het model van Black & Scholes (1973). Vanwege de mathematische complexiteit en de beperkte toepasbaarheid van de Black & Scholes-methode voor reële opties wordt voorgesteld gebruik te maken van de eenvoudigere door Cox, Ross en Rubinstein (1979) ontwikkelde binomiale boommethode. Deze risiconeutrale kansen zijn benodigd omdat het risico van een project zonder reële opties afwijkt van het risico van een project met reële opties. Stap 5. Bepaal de projectwaarde met opties Voor het bepalen van de optiewaarde c t op tijdstip t kan gebruik worden gemaakt van de volgende (zie pagina 14) recursieformule: 12

6 Waardedeterminanten financiële optie Waardedeterminanten reële optie looptijd (+) Volatiliteit (+) looptijd (+) Onzekerheid kasstromen (+) Uitoefenprijs (-) Aandelenkoers (+) Contante Contante waarde waarde verwachte investering (-) kasstromen (+) Risicovrije Dividenden (-) Risicovrije Waardeverlies tijdens rentevoet (+) rentevoet (+) looptijd optie (-) Figuur 3. Waardedeterminanten financiële en reële opties t=1 t=2 t=3 Uitbreiden naar product B Start verkoop product A Stoppen... Start verkoop product A Uitbreiden naar product B Uitstellen Stoppen Figuur 4. Beslissingsboom introductie nieuw verkoopkanaal bij een financieel dienstverlener 13

7 c t = p c + (1-p) c t + 1,u t +1,d 1 + r De waarde van de reële optie kan worden bepaald door de in deze stap berekende projectwaarde te vergelijken met de uitkomst van de NCW-berekening. Case introductie nieuw verkoopkanaal bij een financieel dienstverlener Situatieschets Een financieel dienstverlener ontvangt particuliere klanten op kantoor voor het verstrekken van financieel advies. Naast complexe producten, zoals hypotheken en pensioenproducten, worden de klanten ook geadviseerd over minder adviesgevoelige producten, zoals het openen van een spaarrekening. Recent heeft de dienstverlener een nieuwe verkoopkanaalvisie geformuleerd. Voorgesteld wordt om in het adviesgesprek uitsluitend nog complexe producten aan de orde te stellen. Voor de eenvoudige en minder adviesgevoelige producten kunnen de klanten terecht op een nieuw te ontwikkelen internetsite van de dienstverlener. De verwachting bestaat dat er naast bestaande klanten ook nieuwe klanten via internet producten zullen afnemen. Deze nieuwe klanten vormen een lead. Aan de hand van deze leads kunnen cross-sell en cross-channeling worden toegepast. Cross-sell beoogt klanten via het internetkanaal aanvullende producten aan te bieden. Cross-channeling heeft als doel om de internetklanten te interesseren voor complexe producten. Uitgaande van een gelijkblijvend aantal financieel adviseurs is de doelstelling dat de vrijkomende tijd van de adviseurs kan worden benut voor een groter aantal adviesgesprekken zodat er een hogere omzet voor de dienstverlener kan worden gerealiseerd. Toepassing framework Stap 1. Assessment onzekerheid en flexibiliteit Aan de hand van de vragenlijst kan een beeld worden gekregen van de onzekerheid en flexibiliteit. Onderstaand is een deel van deze lijst weergegeven. ~ Hoe ziet de statische variant van het project eruit? Het aanbieden van product A via internet. (5) ~ Wat zijn de belangrijkste onzekerheden in dit project? Het klantprofiel van de klanten die via internet producten afnemen wijkt af van het profiel dat geschikt is voor cross-sell of cross-channeling. De adviseurs blijven toch eenvoudige producten adviseren, waardoor de vrijkomende tijd niet wordt besteed aan het afsluiten van additionele productie voor complexe producten. De klanten van de financieel dienstverlener geven de voorkeur aan een persoonlijk financieel advies en maken geen gebruik van internet. ~ Wat zijn de mogelijkheden voor inbreng van flexibiliteit? Het is mogelijk te starten met een enkel product A en na twee jaar een vervolginvestering te doen voor product B. Na een jaar is het mogelijk het project te stoppen en de website te verkopen. Het is mogelijk het project een jaar uit te stellen. In figuur 4 is op basis van dit assessment de beslissingsboom samengesteld. Stap 2. Kwantitatieve onderbouwing onzekerheden en flexibiliteit Voor de kwantitatieve onderbouwing wordt gebruik gemaakt van onderstaande basisgegevens. Benodigde investering aanbieden product A I A Verwachte jaarlijkse extra kasstroom ((cross-sell- en cross-channelingproductie) X 550 Looptijd T 4 jaar Disconteringsvoet (hurdlerate) dv 10,5% Verwachte contante waarde (berekend) De netto contante waarde van dit basisscenario bedraagt: T X t NCW = -I A = -275 t = 1 (1+dv) t Conform de beslissingsregel van de NCW-methode zou dit project niet moeten worden uitgevoerd. Uit het assessment en de beslissingsboom blijkt echter dat er drie typen opties verweven zijn in het project, de uitsteloptie op t = 1, de afstootoptie op t = 2 en de groeioptie op t = 3. Deze opties vertegenwoordigen waarde. Om de waarde van deze opties te bepalen wordt gebruik gemaakt van de volgende gegevens: 14

8 Inzicht in de valuation deficit levert een bijdrage aan de besluitvorming Verwachte volatiliteit kasstroom ō 20% Risicovrije rente r 5% Stijgingsfactor u ( (berekend met formule (1)) 1,49 Dalingsfactor d (berekend met formule (2)) 0,67 Risiconeutrale kans p (berekend met formule (3)) 0,46 Risiconeutrale kans 1-p (berekend met formule (4)) 0,54 Eventuele verkoopwaarde website op t = 2 V Benodigde investering uitbreiding met product B I B Verwachte jaarlijkse extra kasstroom uitbreiding ((cross-sell en cross-channeling)- productie product B Y 750 Inflatiepercentage f 0% Looptijd voordelen groeioptie G 2 jaar De optiewaarden kunnen worden vastgesteld aan de hand van de binomiale boommethode (zie apart kader). Voor alle drie typen opties zijn de stappen 1, 2 en 4 van deze methode identiek. De voor de drie opties relevante basis binomiale boom is onderstaand weergegeven. Deze boom kan op eenvoudige wijze worden samengesteld in Excel. t=1 t=2 t=3 t= NCW Uitsteloptie Afstootoptie Groeioptie basisscenario Figuur 5. Projectwaarde introductie nieuw verkoopkanaal bij een financieel dienstverlener Het investeren op tijdstip t = 1 levert de financieel dienstverlener een contante waarde op van Zoals eerder aangegeven in stap 1 beschikt het bedrijf over de flexibiliteit om de investering een jaar uit te stellen. Na 1 jaar (aan het begin van jaar 2 op t = 2) bedraagt de contante waarde bij een gunstige ontwikkeling of bij een ongunstige ontwikkeling van de kasstromen. Een investering op t = 2 zou dan ook een netto contante waarde opleveren van 573 of Verondersteld wordt dat de dienstverlener niet investeert bij een negatieve netto contante waarde in jaar 2. De waarde bedraagt in dit geval 0. De aangepaste binomiale boom ziet er als volgt uit: 15

9 t=1 t= De netto contante waarde op tijdstip t = 1 wordt bepaald met behulp van de recursieformule (5). c 0 = p c 1,u + (1-p) c 1,d = 0, ,54 0 = r 1 + 0,05 De waarde van uitstel is gelijk aan het verschil tussen de netto contante waarde van het basisscenario (-275) en de netto contante waarde wanneer rekening wordt gehouden met de uitsteloptie (252). De optiewaarde bedraagt 527. Op analoge wijze kunnen de afstootoptie en de groeioptie worden gewaardeerd. De waarde van de afstootoptie is gelijk aan het verschil tussen de contante waarde van het basisscenario (1.725) en de contante waarde wanneer rekening wordt gehouden met de afstootoptie (1.747). De optiewaarde bedraagt 22. De waarde van de groeioptie bedraagt 289. In deze vereenvoudigde case wordt verondersteld dat de opties niet gecorreleerd zijn. In figuur 5 zijn de resultaten van de berekeningen samengevat. waarde van het basisscenario rendabel is met het project te starten. De som van de reële opties vormt de valuation deficit. Stap 3. Monitoren project Om de in het project aanwezige flexibiliteitswaarde te benutten dient op discrete momenten bepaald te worden in hoeverre het uitoefenen van de opties waarde toevoegt. Om zorg te dragen voor het maximaliseren van de kasstromen is het bijvoorbeeld zinvol de adviseurs middels incentiveregelingen te stimuleren om te focussen op het adviseren en verkopen van complexe producten. Literatuur Black, F. en M. Scholes (1973): The pricing of options and corporate liabilities, Journal of Political Economy, vol. 81, nr. 3, pp Brach, M.A. (2003): Real options in practice, John Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey. Cox, J., S. Ross en M. Rubinstein (1979): Option pricing: a simplified approach, Journal of Financial Economics, nr. 7, pp Dixit, A. en R.Pindyck (1995): The options approach to capital investment, Harvard Business Review, May-June, pp Leslie, K.J. en M.P. Michaels (1997): The real power of real options, The McKinsey Quarterly, nr. 3, pp Drs. Wim Ottema RC is werkzaam bij ING. Dit artikel is gebaseerd op zijn afstudeerscriptie voor de EMFC opleiding van de Erasmus Universiteit Rotterdam. De som van de netto contante waarde van het basisscenario en de reële opties bedraagt 564 waaruit blijkt dat het ondanks de negatieve netto contante 16

HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN

HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN Janssen REM Consulting INTRODUCTIE EN KENNISMAKING ONS AANBOD Uitvoeren van Levensduur analyses Het bieden van softwareoplossingen

Nadere informatie

Investeren onder onzekerheid

Investeren onder onzekerheid Investeren onder onzekerheid Toepassen van de reële optietheorie bij vastgoedprojecten om tot een completer investeringsbesluit te komen ing. W. Dijkmans S1656066 23 april 2009 Master Vastgoedkunde Faculteit

Nadere informatie

1. INVESTERINGSBESLISSINGEN, INVESTERINGSCALCULATIE EN

1. INVESTERINGSBESLISSINGEN, INVESTERINGSCALCULATIE EN INHOUD INLEIDING 13 1. INVESTERINGSBESLISSINGEN, INVESTERINGSCALCULATIE EN 15 KAPITAALBUDGETTERING 1.1 De aard van de investeringsbeslissing 15 1.2 Organisatorische context 17 1.2.1 Strategische context

Nadere informatie

Handleiding Exploitatiemodellen

Handleiding Exploitatiemodellen Handleiding Exploitatiemodellen T4 GEN Macro Sjoerd Sloterdijk 12 december 2013 Versie 1 Inhoudsopgave 1 / Handleiding exploitatiemodellen 3 12 december 2013 / Versie 1 Handleiding Exploitatiemodellen

Nadere informatie

9e PUG symposium PRINCE2, The Next Generation. Is sturen op budget voldoende?

9e PUG symposium PRINCE2, The Next Generation. Is sturen op budget voldoende? 9e PUG symposium PRINCE2, The Next Generation Is sturen op budget voldoende? Nieuwe ontwikkelingen om de resultaten te volgen! Nicole Claassen Gianni Piazza Performanagement Introductie Performanagement

Nadere informatie

Waarom gaan we investeren We verwachten winst te maken! Alleen rekening houden met toekomstige ontvangsten en uitgaven.

Waarom gaan we investeren We verwachten winst te maken! Alleen rekening houden met toekomstige ontvangsten en uitgaven. www.jooplengkeek.nl Investeringsselectie Waarom gaan we investeren We verwachten winst te maken! Alleen rekening houden met toekomstige ontvangsten en uitgaven. belangrijk Calculaties voor beslissingen

Nadere informatie

Business case modelcasus

Business case modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek - Business Case Business case modelcasus Inleiding De Business case geeft antwoord op de vraag of het financiële resultaat over de gehele levensduur van het project voldoende

Nadere informatie

Beoordeling van investeringsvoorstellen

Beoordeling van investeringsvoorstellen Beoordeling van investeringsvoorstellen C2010 1 Beoordeling van investeringsvoorstellen Ir. drs. M. M. J. Latten 1. Inleiding C2010 3 2. De onderneming C2010 3 3. Investeringen G2010 3 4. Selectiecriteria

Nadere informatie

De meerwaarde van reële opties bij investeringsbeslissingen in de vastgoedbranche

De meerwaarde van reële opties bij investeringsbeslissingen in de vastgoedbranche De meerwaarde van reële opties bij investeringsbeslissingen in de vastgoedbranche De meerwaarde van reële opties bij investeringsbeslissingen in de vastgoedbranche Den Haag, augustus 2009 Auteur Ir. M.

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

AG8! Derivatentheorie Les4! Aandelen options. 30 september 2010

AG8! Derivatentheorie Les4! Aandelen options. 30 september 2010 AG8! Derivatentheorie Les4! Aandelen options 30 september 2010 1 Agenda Huiswerk vorige keer Aandelen opties (H9) Optiestrategieën (H10) Vuistregels Volatility (H16) Binomiale boom (H11) 2 Optieprijs Welke

Nadere informatie

Businesscase: titel. Businesscase. Titel. Auteur: Versie: Datum: Pagina 1 van 5

Businesscase: titel. Businesscase. Titel. Auteur: Versie: Datum: Pagina 1 van 5 Businesscase Titel Pagina 1 van 5 Versie historie Versie Auteur Datum Omschrijving Akkoord Naam Rol Voor akkoord: Eigenaar businesscase Pagina 2 van 5 Management samenvatting Beschrijf de managementsamenvatting

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

Reële optietheorie geeft andere kijk op energiebesparing Onderzoek Uitstellen loont!

Reële optietheorie geeft andere kijk op energiebesparing Onderzoek Uitstellen loont! Reële optietheorie geeft andere kijk op energiebesparing Onderzoek Uitstellen loont! Nieuwbouw moet energiezuiniger. Maar wie verder wil gaan dan het Lente-akkoord voorschrijft kan beter nog even wachten.

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Deze examenopgave bestaat uit 9 pagina s, inclusief het voorblad. Controleer of alle pagina s aanwezig zijn.

Deze examenopgave bestaat uit 9 pagina s, inclusief het voorblad. Controleer of alle pagina s aanwezig zijn. SPD Bedrijfsadministratie Examenopgave TREASURY MANAGEMENT MAANDAG 22 JUNI 2015 12.15-14.45 UUR Belangrijke informatie Deze examenopgave bestaat uit 9 pagina s, inclusief het voorblad. Controleer of alle

Nadere informatie

ZEEËN VAN KANSEN FINANCIEEL MANAGEMENT

ZEEËN VAN KANSEN FINANCIEEL MANAGEMENT ZEEËN VAN KANSEN FINANCIEEL MANAGEMENT (Innovatieve) projecten Financiële haalbaarheid Welke kennis is essentieel Bedrijfsplan Investeringsselectie Inkoopmarkt Bedrijf Verkoopmarkt Productiemiddelen Gelduitgaven

Nadere informatie

Delhaize Groep NV Osseghemstraat 53 1080 Brussel, België Rechtspersonenregister 0402.206.045 (Brussel) www.delhaizegroep.com

Delhaize Groep NV Osseghemstraat 53 1080 Brussel, België Rechtspersonenregister 0402.206.045 (Brussel) www.delhaizegroep.com Delhaize Groep NV Osseghemstraat 53 1080 Brussel, België Rechtspersonenregister 0402.206.045 (Brussel) www.delhaizegroep.com BIJZONDER VERSLAG VAN DE RAAD VAN BESTUUR OPGESTELD IN UITVOERING VAN DE ARTIKELEN

Nadere informatie

PROJECTRISICO S EENVOUDIG IN KAART De Project Risico Meter als hulpmiddel

PROJECTRISICO S EENVOUDIG IN KAART De Project Risico Meter als hulpmiddel Trefwoorden: projectmanagement, risicomanagement, risico-identificatie PROJECTRISICO S EENVOUDIG IN KAART De Project Risico Meter als hulpmiddel Samenvatting In elke organisatie wordt gewerkt aan projecten.

Nadere informatie

Thema 7. Investeringsmanagement

Thema 7. Investeringsmanagement Thema 7 Investeringsmanagement 1. Investeringsbeslissingsproces Besluitvormingsproces voor investeringen (6 fasen) (Choate & Racette, 1983) Investeringsopportuniteiten Nieuwe investeringsopportuniteiten

Nadere informatie

Toepassen van Adjusted Present Value

Toepassen van Adjusted Present Value Toepassen van Adjusted Present Value Blz. 1 van 8 In deze bijdrage wordt ingegaan op het berekenen van economische waarde. Naast de bekende discounted cash flow (DCF) methode wordt ook wel gebruik gemaakt

Nadere informatie

Op donderdag 28 juni 2012 hebben

Op donderdag 28 juni 2012 hebben UITSTELLEN LOONT! Reële optietheorie over energie besparing nieuwbouw Nieuwbouw moet steeds energiezuiniger. Maar wie verder wil gaan dan het Lenteakkoord voorschrijft kan beter nog even wachten. Uitstellen

Nadere informatie

Flexibiliteit en optiewaarde bij ruimtelijke investeringsprojecten

Flexibiliteit en optiewaarde bij ruimtelijke investeringsprojecten Flexibiliteit en optiewaarde bij ruimtelijke investeringsprojecten Datum: Augustus 2008 In opdracht van: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Auteurs: Jeroen in t Veld Sigrid Schenk 2 / 15 Inhoudsopgave

Nadere informatie

BEDRIJFSECONOMISCHE WETENSCHAPPEN master in de toegepaste economische wetenschappen: handelsingenieur: accountancy en financiering

BEDRIJFSECONOMISCHE WETENSCHAPPEN master in de toegepaste economische wetenschappen: handelsingenieur: accountancy en financiering BEDRIJFSECONOMISCHE WETENSCHAPPEN master in de toegepaste economische wetenschappen: handelsingenieur: accountancy en financiering 2010 2011 Masterproef Gebruik van de reële optiebenadering voor investeringsevaluatie

Nadere informatie

BEDRIJFSWETENSCHAPPEN. 2. De investeringsbeslissing en de verantwoording ervan

BEDRIJFSWETENSCHAPPEN. 2. De investeringsbeslissing en de verantwoording ervan BEDRIJFSWETENSCHAPPEN Hoofdstuk 2: INVESTERINGSANALYSE 1. Toepasbare beoordelingsmethodes 1.1. Pay-back 1.2. Return on investment 1.3. Internal rate of return 1.4. Net present value 2. De investeringsbeslissing

Nadere informatie

EXAMENVRAGEN OPTIES. 1. Een short put is:

EXAMENVRAGEN OPTIES. 1. Een short put is: EXAMENVRAGEN OPTIES 1. Een short put is: A. een verplichting om een onderliggende waarde tegen een specifieke prijs in een bepaalde B. een verplichting om een onderliggende waarde tegen een specifieke

Nadere informatie

De waarde van break-opties

De waarde van break-opties Ronald Huisman José Antonio Roodhof 2013 15 Oktober 2013 Position paper Ronald Huisman José Antonio Roodhof Dit paper is mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van NVM Business ASRE research

Nadere informatie

Instrument: De business case van een warmte-uitwisselingsproject

Instrument: De business case van een warmte-uitwisselingsproject Instrument: De business case van een warmte-uitwisselingsproject 1. WAT IS EEN BUSINESS CASE?...1 2. DE BUSINESS CASE VAN EEN WARMTE-UITWISSELINGSPROJECT...2 3. DE TECHNIEK VAN EEN BUSINESS CASE...3 4.

Nadere informatie

Handleiding Optiewijzer

Handleiding Optiewijzer Handleiding Optiewijzer 2 De Optiewijzer helpt u een optimale optiestrategie bij uw koersverwachting te vinden. In deze handleiding wordt de werking van de Optiewijzer uitgelegd. Allereerst geven wij u

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Module: Aanpassing kruispunt

Module: Aanpassing kruispunt Module: Aanpassing kruispunt Invullen van de tool In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie reistijd

Nadere informatie

Hoofdstuk 30 Interne verslaggeving

Hoofdstuk 30 Interne verslaggeving Hoofdstuk 30 Interne verslaggeving We spreken van permanentie als een onderneming niet één keer per jaar maar een aantal keren per jaar een balans en winst-en-verliesrekening opstelt. Het doel van de permanentie

Nadere informatie

Aflevering 4 - Advies over de rentevastperiode

Aflevering 4 - Advies over de rentevastperiode Aflevering 4 - Advies over de rentevastperiode Het aangaan van een hypothecair krediet is voor consumenten een belangrijke beslissing. De kosten en aflossing van deze lening hebben voor langere termijn

Nadere informatie

Strategische groeiopties in oligopolistische markten : investeren in onzekerheid: reele optietheorie en speltheorie Perotti, E.C.; Haanappel, H.T.

Strategische groeiopties in oligopolistische markten : investeren in onzekerheid: reele optietheorie en speltheorie Perotti, E.C.; Haanappel, H.T. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Strategische groeiopties in oligopolistische markten : investeren in onzekerheid: reele optietheorie en speltheorie Perotti, E.C.; Haanappel, H.T. Link to publication

Nadere informatie

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu!

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! 18 Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! Belang van snelle en betrouwbare informatie groter dan ooit Drs. Wim Kouwenhoven en drs. Maarten van Delft Westerhof Drs. W.P. Kouwenhoven is manager

Nadere informatie

De netto contante waarde-methode in Excel

De netto contante waarde-methode in Excel De netto contante waarde-methode in Excel Samenvatting De netto contante waarde-methode neemt de netto contante waarde als maatstaf voor het vergelijken van voordelen. Hoe u in Excel deze methode kunt

Nadere informatie

Addendum. Ultimate Forward Rate

Addendum. Ultimate Forward Rate Addendum Ultimate Forward Rate Wilt u meer weten over renterisico s, swaps en swaptions? Neem dan contact op met uw Account-CIO of met onze balansmanagement adviseurs Bas Scholten via bas.schoiten@achmea.ni

Nadere informatie

Ortec Finance Artikel. Financiële planning. Een integrale benadering van inkomensplanning en vermogensplanning met inzicht in risico.

Ortec Finance Artikel. Financiële planning. Een integrale benadering van inkomensplanning en vermogensplanning met inzicht in risico. Ortec Finance Artikel Financiële planning Een integrale benadering van inkomensplanning en vermogensplanning met inzicht in risico Oktober 2014 inleiding In wet en regelgeving wordt steeds meer nadruk

Nadere informatie

Real Options: Economische techniek bij planning van netwerkinvesteringen.

Real Options: Economische techniek bij planning van netwerkinvesteringen. Vakgroep Informatietechnologie Voorzitter: Prof. Paul Lagasse Real Options: Economische techniek bij planning van netwerkinvesteringen. Door Hendrik De Raeve Promotors: Prof. Dr. Ir. Mario Pickavet en

Nadere informatie

Onderbenutte optimalisatiegebieden (incl. voorbeelden):

Onderbenutte optimalisatiegebieden (incl. voorbeelden): Hoe vinden en benutten we meer met minder mogelijkheden binnen A Asset M Management?? Seminar AMC 28 oktober 2010 Amsterdam Gigi van Rhee, Rhee Stratelligence Inhoud Asset Management scope en huidige focus

Nadere informatie

Instrument: De maatschappelijke kostenbaten analyse van een warmteuitwisselingsproject. 1. Wat is een maatschappelijke kosten-batenanalyse?

Instrument: De maatschappelijke kostenbaten analyse van een warmteuitwisselingsproject. 1. Wat is een maatschappelijke kosten-batenanalyse? Instrument: De maatschappelijke kostenbaten analyse van een warmteuitwisselingsproject 1. WAT IS EEN MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN-BATENANALYSE?...1 2. DE MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN EEN WARMTE-UITWISSELINGSPROJECT...2

Nadere informatie

Module: Ontbrekende schakel in netwerk

Module: Ontbrekende schakel in netwerk Module: Ontbrekende schakel in netwerk Invullen In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Investeringen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Ten geleide 9 1 Inleiding 11 2 De risicoanalyse 25 3 Uitvoeren van de risicoanalyse 65 4 Risicomanagement 77 5 Uitvoeren van risicomanagement 85 6 Implementatie van risicomanagement

Nadere informatie

Ieder onderdeel begint met onze gedachtegang. Daarna volgt het scoreformat gebaseerd op de volgende tabel:

Ieder onderdeel begint met onze gedachtegang. Daarna volgt het scoreformat gebaseerd op de volgende tabel: Dashboard Module Modern Spaarbeleid 0 Deze module bevat de volgende onderdelen: I. Niet hanteren dakpanconstructies II. Teleurstellingen voorkomen III. Communicatie rentewijzigingen IV. Aflopen termijndeposito

Nadere informatie

EEN ANDERE KIJK OP INVESTERINGSPROJECTEN

EEN ANDERE KIJK OP INVESTERINGSPROJECTEN EEN ANDERE KIJK OP INVESTERINGSPROJECTEN Themadag van het stoomplatform Efficiency in stoomsystemen Duiven, 13 mei 2009 Franka Morssink PROGRAMMA Introductie Dynamiek Begrippen Investeringsvoorbeeld Gegevens

Nadere informatie

Renteswap. omruilen voor vaste swaprente. Hoe werkt een variabele Euribor-rente? Wat is een renteswap? Zo werkt de renteruil

Renteswap. omruilen voor vaste swaprente. Hoe werkt een variabele Euribor-rente? Wat is een renteswap? Zo werkt de renteruil variabele Euriborrente omruilen voor vaste swaprente In dit productinformatieblad leest u in het kort wat een renteswap is, hoe het werkt en wat de voordelen en risico s zijn. De renteswap is een complex

Nadere informatie

College 3. Opgaven. Opgave 2

College 3. Opgaven. Opgave 2 College 3 Opgaven Opgave 2 Tabel bij opgave 2 Schepen Marg. kosten Totale kosten Tot. opbr. Marg. opbr. Netto opbr. 3 200 600 900 900 300 4 200 800 1600 700 800 5 200 1000 2000 300 1000 6 200 1200 2100

Nadere informatie

De gemiddelde vermogenskosten en optimale vermogensstructuur

De gemiddelde vermogenskosten en optimale vermogensstructuur Hoofdstuk 5 De gemiddelde vermogenskosten en optimale vermogensstructuur 5.1 Inleiding In de vorige hoofdstukken hebben we het vreemd vermogen en het eigen vermogen van een onderneming besproken. De partijen

Nadere informatie

NETTO-CONTANTEWAARDEMETHODE LEIDT GEMAKKELIJK TOT VERKEERDE BESLISSINGEN

NETTO-CONTANTEWAARDEMETHODE LEIDT GEMAKKELIJK TOT VERKEERDE BESLISSINGEN Management accounting control Bedrijfswaarderingen en investeringsanalyses NETTO-CONTANTEWAARDEMETHODE LEIDT GEMAKKELIJK TOT VERKEERDE BESLISSINGEN Bij het bepalen van bedrijfswaarde of investeringsanalyses

Nadere informatie

De herontwikkeling van winkelcentrum Hoog Catharijne beschouwd vanuit de optietheorie

De herontwikkeling van winkelcentrum Hoog Catharijne beschouwd vanuit de optietheorie De herontwikkeling van winkelcentrum Hoog Catharijne beschouwd vanuit de optietheorie Een onderzoek naar de meerwaarde van de optietheorie bij de optie-tot-uitstel Drs. O.M. Hefti Januari 2006 De herontwikkeling

Nadere informatie

Examen PC 2 vak Financiële Rekenkunde

Examen PC 2 vak Financiële Rekenkunde Examen PC 2 vak Financiële Rekenkunde Instructieblad Betreft: examen: PC 2 leergang 5 onderdeel: Financiële Rekenkunde datum: 28 juni 2013 tijd: 14.00 15.30 uur Deze aanwijzingen goed lezen voor u met

Nadere informatie

Business Cases LED verlichting in de Zorgsector

Business Cases LED verlichting in de Zorgsector Business Cases LED verlichting in de Zorgsector Business Cases Het gebruik van LED verlichting in de Zorgsector Door: Daan Bording Betreft: Afstudeeropdracht Bachelor Science, Business & Innovation (SBI)

Nadere informatie

Appendices. Beleggen en financiële markten

Appendices. Beleggen en financiële markten Appendices bij Beleggen en financiële markten 4 e druk 2013 Hans Buunk 2014 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van BIM Media bv. Deze publicatie behoort bij Titel: Beleggen en financiële

Nadere informatie

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Evo Evolutionary Project Management Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. EVO... 4 3. FASERING...

Nadere informatie

De fundamentele factoren die de waarde van vastgoed bepalen zijn bekend. De zoektocht naar de heilige graal blijkt echter een moeizame onderneming.

De fundamentele factoren die de waarde van vastgoed bepalen zijn bekend. De zoektocht naar de heilige graal blijkt echter een moeizame onderneming. De heilige graal van vastgoed De fundamentele factoren die de waarde van vastgoed bepalen zijn bekend. De zoektocht naar de heilige graal blijkt echter een moeizame onderneming. In deze turbulente tijd

Nadere informatie

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

1. Samenvatting In dit voorstel wordt ingegaan op de reactie van de provincie bij de ingediende begroting 2013.

1. Samenvatting In dit voorstel wordt ingegaan op de reactie van de provincie bij de ingediende begroting 2013. RAADSVOORSTEL Besluitvormend Aan de Raad Instemmen met reactie provincie op programmabegroting 2013. Agenda nr.6 1. Samenvatting In dit voorstel wordt ingegaan op de reactie van de provincie bij de ingediende

Nadere informatie

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN Datum: 28januari 2015 Onze ref. NL221-30019 Deze rapportage geeft de resultaten weer van de actualisatie van de maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) daken en gevelpanelen,

Nadere informatie

Ieder onderdeel begint met onze gedachtegang. Daarna volgt het scoreformat gebaseerd op de volgende tabel:

Ieder onderdeel begint met onze gedachtegang. Daarna volgt het scoreformat gebaseerd op de volgende tabel: Inleiding Modern Spaarbeleid De AFM heeft begin 00 geconstateerd dat bij het spaarbeleid van banken het belang van de klant onvoldoende centraal stond. Uit onze analyse bleek dat intransparante prijsstellingen

Nadere informatie

19 Reële opties en termijncontracten

19 Reële opties en termijncontracten 19 Reële opties en termijncontracten 19.1 Reële opties 19.2 Termijnhandel en termijncontracten 19.3 Integratie van risicobeheer en nieuwe vermogenstitels Samenvatting Oefeningen bij hoofdstuk 19 In dit

Nadere informatie

Visie op de toekomst

Visie op de toekomst Visie op de toekomst Wekelijks contact met uw klant Aanvulling op uw zorgplicht Hoogwaardige informatieve en commerciële respons Uw klant altijd op de hoogte Professionele toevoeging aan uw advies Doorlopend

Nadere informatie

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep. Gepubliceerd door KBC Securities

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep. Gepubliceerd door KBC Securities Optie strategieën Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities p. 2 Index 1. Grafische voorstelling 4 2. Bull strategieën 5 Call spread 5 Gedekt geschreven call 7 3. Bear

Nadere informatie

Kuno J.M. Huisman en Peter M. Kort Strategische reële optietheorie in de praktijk: een voorbeeld uit de LCD industrie

Kuno J.M. Huisman en Peter M. Kort Strategische reële optietheorie in de praktijk: een voorbeeld uit de LCD industrie Kuno J.M. Huisman en Peter M. Kort Strategische reële optietheorie in de praktijk: een voorbeeld uit de LCD industrie Korte samenvatting Onzekerheid, concurrentie en technologische vooruitgang zijn elementen

Nadere informatie

De controller als choice architect. Prof. dr. Victor Maas Hoogleraar Management Accounting & Control Erasmus School of Economics

De controller als choice architect. Prof. dr. Victor Maas Hoogleraar Management Accounting & Control Erasmus School of Economics De controller als choice architect Prof. dr. Victor Maas Hoogleraar Management Accounting & Control Erasmus School of Economics Wat doet een controller? Hoofd administratie Boekhoudsysteem/grootboek/accountingregels

Nadere informatie

Maatschappelijke kosten-baten analyse Projectfase: Verdieping

Maatschappelijke kosten-baten analyse Projectfase: Verdieping Print dit instrument 32 Maatschappelijke kosten-baten analyse Projectfase: Verdieping In een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) worden alle effecten van een investeringsproject in kaart gebracht

Nadere informatie

Aflevering 5 - Advies over oversluiten

Aflevering 5 - Advies over oversluiten Aflevering 5 - Advies over oversluiten Het aangaan van een hypothecair krediet is voor consumenten een belangrijke beslissing. De kosten en aflossing van deze lening hebben voor langere termijn grote invloed

Nadere informatie

Themaboek IBL2 Beleidsadviseur 5

Themaboek IBL2 Beleidsadviseur 5 Project Balanced Scorecard Vakcode 56012 Verantwoordelijke dhr. H. Kevelham ECTS 6 Kwartiel 1.3 en 1.4 Competenties IBL1, IBL2, IBL3, IBL7 Prestatie-indicatoren 1.1, 1.2, 1.3, 1.4, 1.5, 2.1, 2.2, 2.3,

Nadere informatie

Privacy Impact Assessment

Privacy Impact Assessment Privacy Impact Assessment Privacy risico s en inschattingen Privacybescherming staat in toenemende mate in de belangstelling. Voor een groeiend aantal bedrijven is het zorgvuldig omgaan met persoonsgegevens

Nadere informatie

Beste leerling, Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Beste leerling, Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak wiskunde A vwo, tweede tijdvak (2016). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag: In hoeverre

Nadere informatie

Facilitair inkopen. Met gereedschappen en methodieken om het inkoopvak beter te beheersen

Facilitair inkopen. Met gereedschappen en methodieken om het inkoopvak beter te beheersen Facilitair inkopen Met gereedschappen en methodieken om het inkoopvak beter te beheersen Inhoud Voorwoord Eeuwige spagaat bij duurzaam inkopen Outsourcing: integraal uitbesteden van facilitaire diensten

Nadere informatie

De Grafiek. De waarde van een onderneming. Het lezen van de grafiek. Value drivers Interactief gebruik van de grafiek. Het lezen van de grafiek.

De Grafiek. De waarde van een onderneming. Het lezen van de grafiek. Value drivers Interactief gebruik van de grafiek. Het lezen van de grafiek. De Grafiek De waarde van een onderneming John Burr Williams definieerde al in 1938 de waarde van een onderneming: De waarde van een onderneming wordt bepaald door de netto verwachte kasstroom gedurende

Nadere informatie

How to build a Business Case for Capital Investments. Presentatie 8e Asset Management Control Seminar 28 en 29 oktober 2009

How to build a Business Case for Capital Investments. Presentatie 8e Asset Management Control Seminar 28 en 29 oktober 2009 How to build a Business Case for Capital Investments Presentatie 8e Asset Management Control Seminar 28 en 29 oktober 2009 Drs.S.A.G.Burgers OAM Consultancy BV 1. Inleiding 2. Business Plan 3. Business

Nadere informatie

Strategische Analyse van Vastgoed Objecten

Strategische Analyse van Vastgoed Objecten Strategische Analyse van Vastgoed Objecten Hold-Sell-Invest-Analyse 1 HOLD Desinvesteren 2 SELL 3 INVEST Desinvesteren 4 INVEST & SELL De strategische matrix TRADEMARK Vastgoed / TRADE-MAKELAARS drs. Ernst

Nadere informatie

Oefenopgaven Hoofdstuk 8

Oefenopgaven Hoofdstuk 8 Oefenopgaven Hoofdstuk 8 Opgave 1 Hazelkoning Onderneming Hazelkoning NV heeft 7 jaar geleden een obligatielening uitgegeven met een oorspronkelijke looptijd van 30 jaar. De couponrente van de lening bedraagt

Nadere informatie

Business Case. <>

Business Case. <<Naam project>> Business Case SYSQA B.V. Almere Versie : Datum : Status : Opgesteld door : Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1.1 Doel van dit document...

Nadere informatie

Addendum bij het rapport Knelpunten werkkostenregeling: inventarisatie en mogelijke alternatieven

Addendum bij het rapport Knelpunten werkkostenregeling: inventarisatie en mogelijke alternatieven Addendum bij het rapport Knelpunten werkkostenregeling: inventarisatie en mogelijke alternatieven Op 3 juli 2014 heeft staatssecretaris Wiebes in zijn brief aan de Tweede Kamer aangekondigd dat hij met

Nadere informatie

aandeelprijs op t = T 8.5 e 9 e 9.5 e 10 e 10.5 e 11 e 11.5 e

aandeelprijs op t = T 8.5 e 9 e 9.5 e 10 e 10.5 e 11 e 11.5 e 1 Technische Universiteit Delft Fac. Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica Tussentoets Waarderen van Derivaten, Wi 3405TU Vrijdag november 01 9:00-11:00 ( uurs tentamen) 1. a. De koers van het aandeel

Nadere informatie

Kader voor beoordeling deposito s. Inzicht in de manier waarop de AFM deposito s beoordeelt

Kader voor beoordeling deposito s. Inzicht in de manier waarop de AFM deposito s beoordeelt Kader voor beoordeling deposito s Inzicht in de manier waarop de AFM deposito s beoordeelt Autoriteit Financiële Markten De AFM bevordert eerlijke en transparante financiële markten. Wij zijn de onafhankelijke

Nadere informatie

Bedrijfseconomische aspecten Examennummer: 19639 Datum: 26 maart 2011 Tijd: 12:30 uur - 14:00 uur

Bedrijfseconomische aspecten Examennummer: 19639 Datum: 26 maart 2011 Tijd: 12:30 uur - 14:00 uur Bedrijfseconomische aspecten Examennummer: 19639 Datum: 26 maart 2011 Tijd: 12:30 uur - 14:00 uur Dit examen bestaat uit 5 pagina s. De opbouw van het examen is als volgt: - 15 open vragen (maximaal 50

Nadere informatie

SUPPLEMENT AANDEELHOUDERSCIRCULAIRE KONINKLIJKE KPN N.V.

SUPPLEMENT AANDEELHOUDERSCIRCULAIRE KONINKLIJKE KPN N.V. SUPPLEMENT d.d. 29 augustus 2013 bij de AANDEELHOUDERSCIRCULAIRE d.d. 21 augustus 2013 voor de Buitengewone Algemene Vergadering van Aandeelhouders van KONINKLIJKE KPN N.V. te houden op 2 oktober 2013

Nadere informatie

0A631: Leren Innoveren: Economische aspecten Door Tommy van der Vorst (t.v.d.vorst.1@student.tue.nl).

0A631: Leren Innoveren: Economische aspecten Door Tommy van der Vorst (t.v.d.vorst.1@student.tue.nl). 0A631: Leren Innoveren: Economische aspecten Door Tommy van der Vorst (t.v.d.vorst.1@student.tue.nl). Kosten- Batenanalyese Een kosten- batenanalyse (cost- benefit analysis, CBA) wordt uitgevoerd door

Nadere informatie

hypotheken verzekeringen pensioenen

hypotheken verzekeringen pensioenen Dienstverleningsdocument Spaak Assurantiën Wie zijn wij? Wij zijn Spaak Assurantiën, uw adviseur in verzekeren. Wij zijn gevestigd in Groningen sinds 1958. Het is van oudsher een familiebedrijf, en dat

Nadere informatie

Bedrijfseconomische Aspecten Examennummer: 71533 Datum: 14 april 2012 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur

Bedrijfseconomische Aspecten Examennummer: 71533 Datum: 14 april 2012 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur Bedrijfseconomische Aspecten Examennummer: 71533 Datum: 14 april 2012 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur Dit examen bestaat uit 8 pagina s. De opbouw van het examen is als volgt: - 30 meerkeuzevragen (maximaal

Nadere informatie

Financiën en risicomanagement

Financiën en risicomanagement Financiën en risicomanagement Leergang Bedrijfskunde voor de Agribusiness Miranda Meuwissen, Alfons Oude Lansink Bedrijfseconomie, Wageningen Universiteit Inhoud Risico-identificatie & stress test (Miranda)

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

Akternatieve doorrekenen. 7.2 Tabellen

Akternatieve doorrekenen. 7.2 Tabellen 7.2 Tabellen Een tabel geeft een overzicht van de uitkomsten van een berekening voor verschillende waarden van een of meerdere variabelen. Excel kent twee soorten tabellen. Een eenzijdige en een tweezijdige

Nadere informatie

Economische waarde voor de waardering van de onderneming

Economische waarde voor de waardering van de onderneming Economische waarde voor de waardering van de onderneming Kort geleden werd het volgende artikel gepubliceerd: Waardebepaling rammelt aan alle kanten. Een Registeraccountant had in het kader van een geschillenwaardering

Nadere informatie

Tabel 1. Belangrijkste instellingen in KEA model Bron Dosering Xolair Comparator Ciclosporine* Expert commissie Jan 2015.

Tabel 1. Belangrijkste instellingen in KEA model Bron Dosering Xolair Comparator Ciclosporine* Expert commissie Jan 2015. Adaptatie kosteneffectiviteitsmodel voor Xolair in CSU naar de Nederlandse setting Het institute for Medical Technology Assessment (imta) van de Erasmus Universiteit in Rotterdam heeft in opdracht van

Nadere informatie

opgesteld die in de volgende hoofdstukken worden beantwoord.

opgesteld die in de volgende hoofdstukken worden beantwoord. SAMENVATTING Introductie In dit proefschrift wordt volhoudtijd van mantelzorgers geïntroduceerd als een nieuw concept in de zorg voor mensen met dementie. De introductie in Hoofdstuk 1 wordt gestart met

Nadere informatie

Putoptie. 1Productinformatie!

Putoptie. 1Productinformatie! Putoptie 1Productinformatie! Een valutatransactie is een overeenkomst tussen twee partijen om een afgesproken hoeveelheid van één valuta te ruilen tegen een afgesproken hoeveelheid van één andere valuta.

Nadere informatie

Beoordelingskader Dashboardmodule Spaarbeleid

Beoordelingskader Dashboardmodule Spaarbeleid Beoordelingskader Dashboardmodule Spaarbeleid I. Niet hanteren van dakpanconstructies Het verschil tussen de hoogste en de laagste rente die wordt aangeboden binnen een gelijke groep spaarrekeningen wordt

Nadere informatie

Deze centrale vraag leidt tot de volgende deelvragen, die in het onderzoek beantwoord zullen worden.

Deze centrale vraag leidt tot de volgende deelvragen, die in het onderzoek beantwoord zullen worden. Aan: Gemeenteraad van Druten Druten, 27 juli 2015 Geachte voorzitter en leden van de gemeenteraad, In de eerste rekenkamerbrief van 2015 komt inkoop en aanbesteding aan bod. Dit onderwerp heeft grote relevantie,

Nadere informatie

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group Optie strategieën Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Grafische voorstelling 4 2. Bull strategieën 5

Nadere informatie

Instrument: de Business case. 1. Wat is een Business case. 2. Doel van een Business case. Instrumenten Business Case

Instrument: de Business case. 1. Wat is een Business case. 2. Doel van een Business case. Instrumenten Business Case Instrument: de Business case Instrument: de Business case 1 1. Wat is een Business case 1 2. Doel van een Business case 1 3. Het opstellen van een Business case 3 3.1 Het Business concept 3 3.2 Opbrengsten,

Nadere informatie

De effecten van en oplossingen voor aanpassing van salderingsregeling op NOM-woningen in 2020

De effecten van en oplossingen voor aanpassing van salderingsregeling op NOM-woningen in 2020 De effecten van en oplossingen voor aanpassing van salderingsregeling op NOM-woningen in 2020 Nederlandse samenvatting & discussie van de resultaten van het onderzoek Intended adjustments in net metering:

Nadere informatie

Vervolg solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2010

Vervolg solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2010 Vervolg solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2010 Ontwikkelde oplossingen voor FOV-leden Out of the box actuaries and risk professionals 1 SOLVENCY II In 2012 zal de Europese Commissie (EC) het huidige

Nadere informatie

Van big data naar smart data. Stappenplan voor B2B leadgeneratie.

Van big data naar smart data. Stappenplan voor B2B leadgeneratie. Van big data naar smart data. Stappenplan voor B2B leadgeneratie. Van big data naar smart data Door big data te verzamelen en om te zetten in werkelijk bruikbare smart data creëert u nieuwe inzichten,

Nadere informatie

F. Buijserd burgemeester

F. Buijserd burgemeester Gemeente Nieuwkoop College van Burgemeester en Wethouders raadsvoorstel portefeuillehouder opgesteld door Registratienummer collegebesluit 15.07289 vergaderdatum raad 21 mei 2015 jaar/nummer 2015-041 G.A.H.

Nadere informatie

Belang juiste waardering hypotheekleningen

Belang juiste waardering hypotheekleningen Onderwerp: Bijlage Q&A Waardering hypotheekleningen in de toereikendheidstoets Dit document beschrijft welke aspecten DNB betrekt bij haar oordeel over de waardering en het waarderingsproces (conform artikel

Nadere informatie

Onderbouwing van de rendementsverwachtingen

Onderbouwing van de rendementsverwachtingen Onderbouwing van de rendementsverwachtingen 2013 Portfolio Management Ostrica BV Februari 2013 Rendementsverwachtingen Ostrica 2013 In dit document wordt een onderbouwing gegeven van de rendementsverwachtingen

Nadere informatie