Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen."

Transcriptie

1 Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. De psychofarmaca die bij kinderen (zes tot twaalf jaar) en jeugdigen (twaalf en ouder) worden gebruikt zijn over het algemeen afkomstig uit de volwassenpsychiatrie, met uitzondering van de stimulantia en α-2-adrenerge agonisten. Onder stimulantia worden methylfenidaat, d-methylfenidaat, d- en d-l-amfetamine en pemoline verstaan. Deze worden-met name in de VS- aan kinderen met attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) voorgeschreven. Het werkingsmechanisme van deze middelen is vrijwel identiek; ze stimuleren de afgifte van dopamine en noradrenaline en blokkeren tegelijkertijd hun heropname. In Nederland wordt in de praktijk alleen metylfenidaat (Ritalin) voorgeschreven, soms d-amfetamine als tweede keuze. Indicaties: Stimulantia zijn bij ADHD eerste keus. (Ook bij volwassenen) Ze werken gunstig bij agressie, hetzij in het kader van ADHD, maar waarschijnlijk ook bij agressie zonder ADHD (conduct disorder). ADHD zonder comorbiditeit In de DSM-IV-TR worden 3 types ADHD onderscheiden: 1. ADHD met overwegend aandachtsproblematiek 2. ADHD met overwegend hyperactiviteit en impulsiviteit 3. ADHD met zowel aandachtsproblematiek als hyperactiviteit en impulsiviteit, de meest bekende en in de medische praktijk grootste groep. Deze kinderen vallen het meest op, zijn moeilijk hanteerbaar en worden dus eerder verwezen. Vergelijkend onderzoek toont iets vaker een gunstiger effect van methylfenidaat dan van d- amfetamine (bijwerkingen:slaapproblematiek en negatieve emoties) aan. Een groot deel van de non-responders op het ene middel reageert wel op het andere middel. De gunstige effecten van methylfenidaat bestaan vooral uit: verminderde hyperactiviteit, impulsiviteit en agressie en verbetering van concentratie, sociaal gedrag en cognitieve functies (kortetermijngeheugen, alertheid en reactietijd). Dit heeft tot gevolg dat de schoolprestaties en het zelfvertrouwen toenemen en de relaties met ouders, onderwijskrachten en leeftijdgenoten verbeteren. Naast ADHD worden ook andere diagnoses (comorbide) gesteld, zoals gedragstoornissen, leerstoornissen, angst- en stemmingsstoornissen, verslavingsstoornissen, ticstoornissen of een lichtere variant binnen de autismespectrumstoornissen (ASS). Angst-en/of depressiesymptomen Stimulantia kunnen symptomen van angst en depressie induceren, vandaar dat er getwijfeld werd of deze middelen voorgeschreven konden worden aan kinderen met ADHD en deze comorbide stoornissen. In een onderzoek hadden methylfenidaat, desipramine en de combinatie even goed effect op symptomen van ADHD bij kinderen met depressie, maar geen van de drie op de stemming. Bij ADHD en een depressie in engere zin wordt aangeraden om eerst de ADHD te behandelen met een stimulerend middel. Als de depressie niet reageert kan een SSRI worden toegevoegd of kan op bupronpion worden overgegaan (monotherapie).

2 Manie Er is weinig bekend over het effect van stimulantia bij patiënten met ADHD en een volledige manie. Indien ADHD en een manische episode samengaan, behoort de manie in eerste plaats behandeld te worden. Als ondanks de antimanische medicatie de ADHD nog prominent aanwezig is, zou clonidine, een stimulerend middel of TCA kunnen worden toegevoegd. Bij de laatste bestaat wel kans op een excerbatie van de manie. Deze richtlijnen zijn echter gebasseerd op slechts een niet-gecontroleerd onderzoek. Tics Tics komen vaak voor bij kinderen en jeugdigen met ADHD. Tics zijn geen relatieve contraindicatie voor stimulantia. Autistismespectrumstoornissen Het effect van stimulantia op symptomen van ADHD bij (meestal verstandelijk gehandicapte) kinderen met een ernstige variant van ASS is vaak minder gunstig en er treden vaker bijwerkingen op. Zoals versterkte driftbuiten, ontstemming of toename van stereotiep/dwangmatig gedrag. Een kind kan stilvallen en een geheel teruggetrokken houding aannemen. Over de effecten van stimulantia bij kinderen met ADHD en de lichtere varianten binnen het autistisch spectrum (PDDNOS) is niets gepubliceerd. Omdat ADHD formeel niet samen met ASS geclassificeerd kan worden volgens DSM-IV-IR en omdat lichte PDDNOS moeilijk afgerensd kan worden van normaal gedrag. Bij ernstige ASS zijn de kernsymptomen, de beperkte sociale cognitieve functies, voor zover nu bekend niet op een directe manier met psychofarmaca te behandelen. Onderzoek van de patiënt Voor met stimulantia wordt begonnen moet polsfrequentie, bloeddruk, lengte en gewicht worden vastgesteld. Ook moet worden gevraagd naar tics, stereotiep gedrag, (rand)psychotische fenomenen of epilepsie, aangezien stimulantia deze symptomen soms kunnen versterken. Behandeling met stimulantia De gemiddelde dosering ligt bij 0.6 à 0.8 mg/kg/dag. Men beschouwt 60 mg/dag als de maximale doses. Methylfenidaat heeft een eliminatiehalfwaardetijd van ongeveer twee uur. Het is daarom lastig om voor een constant effect te zorgen. Daarvoor zou het middel om de twee à drie uur ingenomen moeten worden. Bij langere tussentijden komen na enkele uren de symptomen weer terug. Dit worden vaak aan/uit -effecten genoemd. Daarom zijn langwerkende preparaten van methylfenidaat ontwikkeld. 3 langwerkende preparaten: Concerta, Equasym XL en Medikant CR. Inname van een tablet Concerta leidt tot een snelle toename van de methylfenidaatplasmaspiegels in de eerste 2 uur na inname, gevolgd door minder snelle toename in de plasmaconentratie binnen 24 uur geleidelijk tot baselineniveau daalt. De evaluatie van het effect van de stimulantia is gebasseerd op (veranderingen in) functioneren van kind en ouders en kan worden aangevuld met vragenlijsten over het gedrag (bijvoorbeeld de Child Behavior Checklist) en met klinische evaluatie van specifieke ADHDsymptomen met behulp van CGI. Methylfenidaat kan ineens gestopt worden, omdat het door de korte eliminatiehalfwaardetijd toch iedere dag s avonds is uitgewerkt. Bijwerkingen bij stimulantia 1. Slaapproblemen

3 2. Verminderde eetlust 3. Hoofdpijn, trillerigheid, buikklachten 4. Toename stereotypieën en dwang 5. Rebound 6. Depressie, dysforie of angstverschijnselen 7. Hyperactiviteit, ontremming 8. Tics 9. Misbruik van drugs 10. Cognitieve functies 11. Effecten op de groei Interacties bij stimulantia Het metabolisme van methylfenidaat verloopt niet via het cytochroom P450-systeem, het wordt grotendeels ongewijzigd door de nieren uitgescheiden. De combinatie van stimulantia en MAO-remmers is gecontra-indiceerd vanwege het gevaar op een hypertensieve crisis. Combinatie methylfenidaat en clonidine Deze combinatie werd in de jaren negentig vaak voorgeschreven aan kinderen met ADHD. - die zeer geagiteerd, driftig, hyperactief, labiel, explosief en opstandig, waren. - bij wie methylfenidaat alleen een te gering effect had. - bij wie methylfenidaat niet hoog gedoseerd kon worden door het optreden van bijwerkingen, of - bij wie hevige rebound optrad op het tijdstip dat methylfenidaat uitgewerkt raakte. De combinatie van clonidine en methylfenidaat niet vermeden te worden, al is terughoudendheid altijd aangewezen bij combinaties van farmaca.l Alternatieve medicatie voor ADHD zijn clonidine, antidepressiva met noradrenerge component, bupropion en atomoxetine. Integratie farmacotherapie en psychotherapie 1. Medicatie (vrijwel altijd stimulantia) is de afdoende behandeling van ADHD. De medicamenteuze behandeling is intensief: o.a maandelijkse controles van functioneren thuis en op school. De gemiddelde dosis en therapietrouw in de medicatiegroep lag hoger dan in de treatment as usual -groep. 2. Medicatie bleek beter dan gedragstherapie of treatment as usual. De comorbide symptomen bleken echter het beste te reageren op de combinatietherapie. 3. Voor kinderen met ADHD en een comorbide angststoornis is gedragstherapie evenwaardig aan medicatie. 4. Combinatietherapie is superieur indien, angst en ODD voorkomen. Medicatie plus gedragstherapie had het gunstige effect op het functioneren van het kind op school en de grootste positieve verandering in de benadering van de ouders ten opzichte van het kind. 5. Er zijn aanwijzingen dat na bijvoorbeeld een jaar bij de combinatietherapie wat lager gedoseerd kan worden dan behandeling met alleen medicatie. Adrenerge farmaca Onderzoek van de patiënt

4 Bij twijfel over de cardiovasculaire toestand is een ECG aangewezen. Men moet extra alert zijn bij patiënten met depressieve symptomen, want deze kunnen verergeren. Clonidine heeft een eliminatiehalfwaardetijd van gemiddeld tien uur. Veel bijwerkingen zijn minder ernstig als de dosis in de loop van twee weken wordt ingeslopen en over twee giften per dag wordt verdeeld. Poor metabolizers, ongeveer 7% van het Kaukasische bevolking hebben voldoende aan lagere doseringen. Niet voor alle poor metabolizers en ultrarapid metabolizers geldt hetzelfde. Daarom is gentypering niet de oplossing, langzaam insluipen lijk ook niet de oplossing. Eerst een week 0.5 mg/kg/dag geven en dan op geleide van werkzaamheid en bijwerkingen tot 1.2 mg/kg/dag verhogen. Antidepressiva Indicaties: Antidepressiva worden bij kinderen en jeugdigen evenals bij volwassenen bij angst- en stemmingsstoornissen toegepast. Antidepressiva worden bij kinderen en jeugdigen daarnaast voor drie indicaties gebruikt die bij volwassenen minder of niet voorkomen. 1. Noradrenerge heropnameremmers worden gebruikt bij patiënten met ADHD. 2. SSRI s worden gebruikt bij patiënten met ASS. 3. Een klassiek antidepressivum wordt soms bij enuresis nocturna voorgeschreven. Enuresis nocturna: als een kind van 5 jaar in de afgelopen drie maanden ten minste tweemaal per week s nachts in bed heeft geplast of als een kind van 7 jaar of ouder (of volwassene) ten minste eenmaal per maand in bed plast zonder andere lichamelijke ziekte of andere symptomen. Bij kinderen komen depressies vaak samen voor met angststoornissen, ADHD en gedragsproblemen. Over het algemeen zijn SSRI s werkzaam bij depressies bij kinderen en jeugdigen. De placeborespons is in praktisch alle studies bij kinderen en jeugdigen hoog. Dus vaak gaat de depressie over zonder medicatie. Dit geldt niet voor kinderen of jeugdigen met ernstige depressies. In geval van een depressie plus ADHD kan men eerst een anti-adhd middel proberen waaraan- indien nodig- een SSRI wordt toegevoegd. Antidepressiva bij ADHD Klassieke antidepressiva hebben duidelijke voordelen: - De mogelijkheid om eenmaal daags te doseren - Het ontbreken van gevaar voor misbruik - De effectieve behandeling van comorbide angst- en depressiesymptomen, althans met imipramine - De mogelijkheid ADHD met comorbide tics te behandelen, indien stimulantia te veel bijwerkingen geven. Onderzoek van de patiënt bij antidepressiva Er zijn geen argumenten voor een specifiek somatisch onderzoek voorafgaande aan het voorschrijven van een SSRI. Bij een klassiek antidepressivum moet men specifiek vragen naar evt caridale problematiek bij de patient en de familie, omdat deze groep middelen eventueel reeds bestaande of erfelijke kwetsbaarbheid voor ritmestoornissen verergeren of bloodleggen. Keuze van het middel

5 SSRI s hebben vrijwel altijd de voorkeur boven klassieke antidepressiva, gezien de potentieel ernstige cardiale bijwerkingen van de laatste. Behandeling bij antidepressiva Er is weinig onderzoek naar de praktische aspecten van de behandeling van kinderen en jeugdigen met antidepressiva. De middel en dosering worden beschreven bij (blz 290): - Stemmingsstoornissen - OCS - ADHD - ASS - Enuresis noctura Bijwerkingen bij antidepressiva De bijwerkingen van antidepressiva bij kinderen en jeugdigen vertonen veel overeenkomst met die bij volwassenen. De volgende aspecten verdienen aparte vermelding. 1. Bij SSRI s wordt zeer veelvuldig een gedragsactivatie bij kinderen gezien. Enerzijds wordt na een aantal weken een opvallend laconieke houding beschreven bij jeugdigen die eerst overmatig bezorgd waren. Maar anderzijds ook een vrijwel onmiddellijke agitatie (bij OCSpatiënten, maar vaker bij kinderen met ASS). Het is onduidelijk wat de grondslag van dit fenomeen is. 2.Het is onduidelijk of de bij paroxetine en venlafaxine verergering van suïcidale symptomen bij depressieve patiënten samenhangt met de onder 1 genoemde activatie. Tevens is het niet duidelijk hoe dat bij andere SSRI s zit. 3. Tics kunnen verergeren door SSRI s. 4. Bij klassieke antidepressiva bestaat bezorgdheid over ECG-veranderingen bij kinderen. (PR-, QT-, en ORS-verlenging). Het plotseling overlijden van vier kinderen ook al werd er geen causaal verband gevonden tussen het middel en het overlijden, heeft er toe geleidt dat in Nederland in uiterste noodzaak een TCA wordt voorgeschreven. Kinetiek en interacties De kinetiek van SSR s blijkt bij kinderen en jeugdigen soms te verschillen van volwassenen. Er zijn middelen die sneller gemetaboliseerd worden. En bij sommige middelen was geen verschil tussen leeftijdsgroepen mits gecorrigeerd werd voor gewicht. Integratie farmacotherapie en psychotherapie Men gaat ervan uit dat bij lichte stoornissen psychotherapie de voorkeur, omdat men aanneemt dat dat effectief is en minder nadelen/bijwerkingen heeft. Antipsychotica Antipsychotica bij autistisch-spectrumstoornissen Risperdal is eerste keus bij patiënten met ASS, omdat het best onderzocht is en uit dit onderzoek sterke effecten blijken. Als tweede keuze is pipamperon of olanzapine te proberen. Clozapine is als laatste keuze binnen deze groep te beschouwen, omdat ECG en bloedcontroles noodzakelijk zijn. De voorkeur middelen zijn ook beschreven bij: -Antipsychotica bij agressie en gedragstoornissen -Tics -Manie en psychose

6 -Schizofrenie Onderzoek van de patiënt Hetzelfde onderzoek en dezelfde voorzorgsmaatregelen als bij volwassenen zijn van toepassing bij kinderen en jeugdigen. Een cardiovasculaire anamnese is van belang in verband met mogelijke acute hartdood en andere cardiovasculaire complicaties. Stemmingsstoornissen De indicaties voor de stemmingsstabilisatoren zijn bij kinderen en jeugdigen dezelfde als bij volwassenen, maar de hoeveelheid gepubliceerd onderzoek naar deze middelen is beprerkt. Bipolaire stemmingsstoornissen Lithium is de eerste keuze bij een klassieke eufore manie, valproaat bij meer gemengde en dysfore manie, en bij rapid cycling. Bij Agitatie en/of psychose volgt additie van een benzodiazepine-agonist of een atypische antipsychoticum. Bij nonrespons is behandeling met een tweede stemmingsstabilisator aan te bevelen. Bijwerkingen Bij kinderen en jeugdigen verloopt de excretie van lithium bij kinderen sneller dan bij volwassenen. Verder zijn de uiterlijk waarneembare bijwerkingen van lithium zoals tremor, gewichtstoename en acne een extra groot probleem voor kinderen en jeugdigen.

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen Antidepressivum, antipsychoticum

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Leeftijd niet nader. gespecificeerd [3] 6-17 jaar [4] gespecificeerd [6]

Leeftijd niet nader. gespecificeerd [3] 6-17 jaar [4] gespecificeerd [6] Antidepressiva Citalopram (Cipramil ) ASS [1,2] Clomipramine (Anafranil ) [!] OCS [1,2,4] Matige tot ernstige depressieve perioden [5] Fluoxetine (Prozac ) [!] Angststoornissen [1,2,6], 8 jaar en [5] Indeling

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Medicatieconsulten in het kader van onderhoudsbehandeling: wat te doen

Medicatieconsulten in het kader van onderhoudsbehandeling: wat te doen Farmacotherapie bij ADHD In dit document staan aanwijzingen over wat als huisarts te doen tijdens de medicatieconsulten en algemene informatie over farmacotherapie bij ADHD. Medicatie-instelling, psycho-educatie

Nadere informatie

Bijlage 10: Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen

Bijlage 10: Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen Bijlage : Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen METHYLFENIDAAT 2 3 40 4 Methylfenidaat Tablet mg, mg (werkingsduur 2-4 uur). Ritalin Tablet mg (werkingsduur 2-4 uur). Medikinet Tablet

Nadere informatie

MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS

MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS Bipolaire stoornis (vroeger manisch-depressieve stoornis genoemd) wordt gekenmerkt door recidiverende episoden van manie/hypomanie en depressie. Een globale

Nadere informatie

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose AD(H)D bij kinderen Deze folder gaat over AD(H)D bij kinderen. Dit staat voor Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder en komt bij ongeveer 4 5% van de kinderen voor. U leest in deze folder onder andere

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

Swingt het gebruik van psychofarmaca bij kinderen de pan uit? Hans Hellemans Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Antwerpen

Swingt het gebruik van psychofarmaca bij kinderen de pan uit? Hans Hellemans Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Antwerpen Swingt het gebruik van psychofarmaca bij kinderen de pan uit? Hans Hellemans Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Antwerpen Psychofarmaca werken in op het centraal zenuwstelsel: verbindingen

Nadere informatie

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Over de plaats die medicatie inneemt bij de behandeling van ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Praktische farmacotherapie bij ADHD

Praktische farmacotherapie bij ADHD Praktische farmacotherapie bij ADHD DR. GLENN DUMONT p r a k t i s c h e fa r m a c o t h e r a p i e B IJ A D H D D/2015/45/353 978 94 014 3299 3 NUR 897 Vormgeving omslag: Nanja Toebak, s-hertogenbosch

Nadere informatie

ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur. Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015

ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur. Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015 ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015 programma Medicatie als onderdeel van een multimodaal programma Hoe werkt het? Soorten

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen 3 Casus: 39-jarige man,

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Clinicol studies on ossessment ond 'Over Medicotie' is geschreven op bosis von de lootste informotie. Verder redigeert ze verschillende ^ ^.

Clinicol studies on ossessment ond 'Over Medicotie' is geschreven op bosis von de lootste informotie. Verder redigeert ze verschillende ^ ^. ï OVER MEDCATE voor volwqssenen mef ADHD is geschreven voor d"genen die medicotie (willen goon) gebruiken. Het doel von het boek is snel een overzicht te bieden von de medicomenteuze mogeliikheden, von

Nadere informatie

Moeilijk verstaanbaar gedrag bij kinderen met een moeilijk instelbare epilepsie. Rea Vonk en Boudewijn Gunning

Moeilijk verstaanbaar gedrag bij kinderen met een moeilijk instelbare epilepsie. Rea Vonk en Boudewijn Gunning Moeilijk verstaanbaar gedrag bij kinderen met een moeilijk instelbare epilepsie Rea Vonk en Boudewijn Gunning (samenwerking tussen orthopedagoog en arts, en van die 2 met kind, ouders, groepsleiding en

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen NESDA - Verschillende cohorten Vanuit NEMESIS (303) Vanuit ARIADNE (261) 1 e lijn (1611) Met huidige depressie/angststoornis

Nadere informatie

Protocol ADHD bij verslaving 139

Protocol ADHD bij verslaving 139 Bijlage 12 Checklist Coaching Protocol ADHD bij verslaving 139 CHECKLIST ADHD-COACH Naam Cliënt: Naam Coach: Geboortedatum cliënt dag maand jaar De start van dit coordinerende coachingstraject vindt plaats

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid.

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid. Informatie over ADHD en middelengebruik Sandra Kooij, Mariken Müller, Maureen van Oort 2014 Resultaten Scoren, Amersfoort Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd

Nadere informatie

Programma. Stelling. Doel. Inleiding. Wim Dijken: Psychiater Manager zorg Indigo Haaglanden

Programma. Stelling. Doel. Inleiding. Wim Dijken: Psychiater Manager zorg Indigo Haaglanden Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Zie hieronder Bedrijfsnaam Sponsoring Pfizer Wim Dijken: Psychiater Manager zorg

Nadere informatie

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Unrestricted research grantshire In het verleden

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten.

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. Joanneke van der Nagel, psychiater, Tactus Verslavingszorg, Enschede Pieter-Jan Carpentier, psychiater, Reinier van Arkel groep, s-hertogenbosch

Nadere informatie

Sandra Kooij. Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling Geen sinds 2012

Sandra Kooij. Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling Geen sinds 2012 Update medicamenteuze behandeling van ADHD bij volwassenen Dr. J.J. Sandra Kooij RichtlijnenmiddagPG 3 nov2015 Psychiater Hoofd Kenniscentrum ADHD bij volwassenen Specialismeleider ADHD PsyQ Specialismeleider

Nadere informatie

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND Bij kinderen met aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) zijn een educatieve aanpak en intensieve gedragstherapie nuttig, en

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz Programma Somatische zorg - met beleid - voor mensen met psychische stoornissen

Nadere informatie

Behandeling met antidepressiva

Behandeling met antidepressiva Behandeling met antidepressiva Onderstaande notitie is opgesteld door Theo Lijding, huisarts, medisch adviseur van lijn1, en is gebaseerd op het FTTO voorschrijven antidepressiva. In deze notitie zijn

Nadere informatie

Medicatie bij Probleemgedrag

Medicatie bij Probleemgedrag Medicatie bij Probleemgedrag Reehorst 10-6-2016 Dr. Martin Kat psychiater M.C.Alkmaar afd. Klin. Geriatrie/ Amsterdam/ CCE psykat@hetnet.nl inhoud Probleemgedrag en de ouderenpsychiatrie Wat doet medicatie

Nadere informatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Behandeling van Psychose De rol van medicatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Behandeling van Psychose De rol van medicatie Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

DE MEDICAMENTEUZE BEHANDELING VAN DE BIPOLAIRE STOORNIS BIJ JEUGDIGEN

DE MEDICAMENTEUZE BEHANDELING VAN DE BIPOLAIRE STOORNIS BIJ JEUGDIGEN RICHTLIJN AMSTERDAMSE GENEESMIDDELEN COMMISSIE KINDER- EN JEUGDPSYCHIATRIE DE MEDICAMENTEUZE BEHANDELING VAN DE BIPOLAIRE STOORNIS BIJ JEUGDIGEN Auteurs: Britt Hoogenboom, kinder- en jeugdpsychiater, de

Nadere informatie

Farmacotherapeutische opties bij verslaving. Dr. Glenn JH Dumont klinisch farmacoloog UPH St Norbertus/CAPRI/HS Zuyd

Farmacotherapeutische opties bij verslaving. Dr. Glenn JH Dumont klinisch farmacoloog UPH St Norbertus/CAPRI/HS Zuyd Farmacotherapeutische opties bij verslaving Dr. Glenn JH Dumont klinisch farmacoloog UPH St Norbertus/CAPRI/HS Zuyd Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Coördinator Pharmacological Research

Nadere informatie

Symptomatische behandeling hersenmetastasen. Jeroen van Eijk, neuroloog JBZ 3 e Regionale Symposium Palliatieve Zorg 07-11-2013

Symptomatische behandeling hersenmetastasen. Jeroen van Eijk, neuroloog JBZ 3 e Regionale Symposium Palliatieve Zorg 07-11-2013 Symptomatische behandeling hersenmetastasen Jeroen van Eijk, neuroloog JBZ 3 e Regionale Symposium Palliatieve Zorg 07-11-2013 Zo maar een paar vragen: -Moeten patiënten met HM standaard met dexamethason

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder )

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder ) ADHD ( Attention deficit hyperactivity disorder ) Behandelingsstrategieën Evelien Dirks Een ontwikkelingsstoornis Problemen met de concentratieperiode Problemen met de impulsbeheersing Problemen met de

Nadere informatie

ADHD. Samenvatting. multidisciplinaire richtlijn. Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling. Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling. ggz.

ADHD. Samenvatting. multidisciplinaire richtlijn. Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling. Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling. ggz. Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling ggz Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling ggz In 2005 verscheen de Multidisciplinaire richtlijn voor adhd bij kinderen en jeugdigen. De Multidisciplinaire richtlijn

Nadere informatie

Kinderen met hardnekkig druk gedrag

Kinderen met hardnekkig druk gedrag Interline Achtergronden casusschetsen Kinderen met hardnekkig druk gedrag Versie 15 juli 2002 Casusschets 1 Vraag 1: Vooral druk en beweeglijk (3), + concentratieproblemen (1). Zie diagnostiek, obligate

Nadere informatie

Kindergeneeskunde ADHD

Kindergeneeskunde ADHD Kindergeneeskunde ADHD Dit boekje is een korte beschrijving over ADHD. Het is geschreven voor ouders die op de polikliniek kindergeneeskunde komen en voor het eerst horen over ADHD. Rondrennen, de aandacht

Nadere informatie

in gesprek over: Medicijnen tegen angststoornissen

in gesprek over: Medicijnen tegen angststoornissen in gesprek over: Medicijnen tegen angststoornissen Colofon Auteurs: A.J.L.M. van Balkom I.M. van Vliet Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein

Nadere informatie

Medische aspecten. Vooraf

Medische aspecten. Vooraf Medische aspecten Vooraf Een behandeling met medicijnen mag pas overwogen worden als de diagnose definitief vaststaat. Deze moet gesteld worden door een (kinder)neuroloog of (kinder)psychiater. Het doel

Nadere informatie

De toepassing van de multidisciplinaire richtlijn voor depressie in de 2 e lijn

De toepassing van de multidisciplinaire richtlijn voor depressie in de 2 e lijn De toepassing van de multidisciplinaire richtlijn voor depressie in de 2 e lijn Frans Poolen, Altrecht A. van Schaik, B. Penninx & T. van Balkom VGCt, najaarscongres 2012 Vraagstelling In hoeverre worden

Nadere informatie

Farmacotherapie per doelgroep

Farmacotherapie per doelgroep Farmacotherapie per doelgroep JEUGD Daar waar de hulpverlening aan jongeren voorheen vooral buiten de invloedssfeer van de huisarts plaatsvond is de rol van de huisarts sinds de transitie van de ggz jeugd

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ABILIFY. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

Inhoud. Ten geleide 1. Diagnostiek en behandeling 3

Inhoud. Ten geleide 1. Diagnostiek en behandeling 3 Inhoud Ten geleide 1 Diagnostiek en behandeling 3 1 Gestandaardiseerde psychodiagnostische methoden 5 1.1 Inleiding 5 1.2 Betrouwbaarheid, validiteit en afbreekscores 6 1.3 Het interview 8 1.4 Observaties

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Els Ronsse. Psysense Oc br ebergiste. www.psysense.be

Stemmingsstoornissen. Els Ronsse. Psysense Oc br ebergiste. www.psysense.be Stemmingsstoornissen Els Ronsse Polikliniek PC Guislain Psysense Oc br ebergiste www.psysense.be Inleiding Stemmingsstoornissen bij V.G. zijn veel meer dan stoornissen in de stemming, ook in cognitie motivatie

Nadere informatie

Voorschrijven van psychofarmaca bij mensen met een verstandelijke beperking

Voorschrijven van psychofarmaca bij mensen met een verstandelijke beperking NVAVG-Standaard 2 Voorschrijven van psychofarmaca bij mensen met een verstandelijke beperking S2 NVAVG november 2007 WWW.NVAVG.NL Voorwoord Inhoudsopgave De voorliggende richtlijn van de Nederlandse Vereniging

Nadere informatie

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden Inhoud Inleiding 9 1 Hoe het allemaal begon 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Gebruik van medicatie in de psychiatrie vóór 1950 13 1.3 De eerste antipsychotica 16 1.4 De tweede generatie antipsychotica 17 1.5 De

Nadere informatie

Voorbij het protocol..

Voorbij het protocol.. Voorbij het protocol.. Behandelen van een depressie die niet opknapt. Hans Warning, verpleegkundig specialist GGZ 2 Eigenlijk eerst Psycho educatie Bibliotherapie Hardlopen / activeren Probleem Oplossende

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011 Inhoud ADHD = medicatie? Dr. Myriam De Roo, kinder- en jeugdpsychiater 1. Wat is ADHD Plaats van het anatomisch letsel Fysiologische moeilijkheid Impact van ADHD. Wat is er aan te doen? Uitleg Multidisciplinaire

Nadere informatie

Organogram Werkgebied

Organogram Werkgebied Wat doet Tactus Verslavingszorg? Tactus is specialist op het terrein van de verslavingszorg. Mensen die door hun verslaving aan alcohol, drugs, medicijnen, gokken, gamen, eten of andere verslavingen in

Nadere informatie

Wat met methylfenidaat? Dr. Delbroek H. Dienst kinder- en jeugdpsychiatrie GZA

Wat met methylfenidaat? Dr. Delbroek H. Dienst kinder- en jeugdpsychiatrie GZA Wat met methylfenidaat? Dr. Delbroek H. Dienst kinder- en jeugdpsychiatrie GZA 1. Richtlijnen 1.1 Diagnostische criteria 1.2 Comorbiditeit 1.3 Pathogenese 1.4 Prevalentie 1.5 Diagnostisch proces 1.6 Behandeling

Nadere informatie

ANTIDEPRESSIVA PATIËNTENINFORMATIE ALGEMENE INFORMATIE OVER GEBRUIK EFFECTEN EN BIJWERKINGEN VAN ANTIDEPRESSIVA

ANTIDEPRESSIVA PATIËNTENINFORMATIE ALGEMENE INFORMATIE OVER GEBRUIK EFFECTEN EN BIJWERKINGEN VAN ANTIDEPRESSIVA ANTIDEPRESSIVA PATIËNTENINFORMATIE ALGEMENE INFORMATIE OVER GEBRUIK EFFECTEN EN BIJWERKINGEN VAN ANTIDEPRESSIVA 1. Wat zijn antidepressiva? Antidepressiva zijn medicijnen die veel gebruikt worden om depressies

Nadere informatie

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag.

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Feedbackvragen Casus Martijn Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Bij Martijn is sprake van sociaal isolement, somberheid, niet eten. Dat duidt

Nadere informatie

Psychosen en Schizofrenie. Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose

Psychosen en Schizofrenie. Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose Psychosen en Schizofrenie Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose Inhoud 1. Wat is psychose? 2. Wat is schizofrenie? 3. Welke symptomen komen voor bij psychosen? 4. Wat is het beloop?

Nadere informatie

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers JOUW HANDLEIDING VOOR ABILIFY (ARIPIPRAZOL) Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers Datum van herziening: oktober 2013 2013-08/LuNL/1731 Inleiding Jouw dokter heeft bij jou de diagnose bipolaire I

Nadere informatie

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger)

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger) De Belgische gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ARIPIPRAZOLE TEVA. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan

Nadere informatie

Appendix Hoofdstuk 13 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis

Appendix Hoofdstuk 13 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis 3 4 Appendix Hoofdstuk 3 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis Zoals beschreven in hoofdstuk 3.5. Tabel Lithium bij ouderen. N leeftijd (range)

Nadere informatie

u Het verhaal van het lelijke eendje (Hans Christian Andersen, 1843)

u Het verhaal van het lelijke eendje (Hans Christian Andersen, 1843) Het lelijke eendje. Hoe medicatie een plaats kan hebben in het ontwikkelingsverhaal van kinderen in/met moeilijkheden Dr. Magali Coudeville Kinder- en jeugdpsychiater Het verhaal van het lelijke eendje

Nadere informatie

Psychiatrie rond zwangerschap. Corné van Lieshout, psychiater

Psychiatrie rond zwangerschap. Corné van Lieshout, psychiater Psychiatrie rond zwangerschap Corné van Lieshout, psychiater Casus 1 Mw. Pietersen 32 jaar Na 1 e partus (25 e ) depressief, na 2 mnd spontaan over Na 2 e partus (28 e ) weer depressief. HA gaf 50mg sertraline

Nadere informatie

Presentatie DDu Ketencasus

Presentatie DDu Ketencasus Presentatie DDu Ketencasus Drank en Drugsincidenten in het uitgaanscircuit Reg. Ketencasusbespreking n Jan Krul MSc adviseur en onderzoeker gezondheidswetenschapper (spoed)verpleegkundige n n Mass Gathering

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge. Wie ben ik??

Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge. Wie ben ik?? Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge Wie ben ik?? Specialist ouderengeneeskunde Hoofd opleidingsinstituut specialisme ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Workshop medicatie bij angststoornissen Alejandro Goilo Joanneke van der Linde

Workshop medicatie bij angststoornissen Alejandro Goilo Joanneke van der Linde Workshop medicatie bij angststoornissen Alejandro Goilo Joanneke van der Linde Workshop medicatie bij angst Farmacotherapie angst stoornissen in vogelvlucht Casuïstiek Dhr. A Eigen inbreng Eventueel Mw.

Nadere informatie

Elektroconvulsie therapie. Een behandeling bij ernstige psychiatrische aandoeningen. Informatie voor verwijzers

Elektroconvulsie therapie. Een behandeling bij ernstige psychiatrische aandoeningen. Informatie voor verwijzers Elektroconvulsie therapie Een behandeling bij ernstige psychiatrische aandoeningen Informatie voor verwijzers Effectieve behandelmethode Elektroconvulsie therapie (ECT) passen we toe bij mensen met specifieke

Nadere informatie

Doen bij Depressie. Module 3 Fase 4 - Behandelen. Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen.

Doen bij Depressie. Module 3 Fase 4 - Behandelen. Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen. Doen bij Depressie Module 3 Fase 4 - Behandelen Module 3 Medicamenteuze behandeling Bijlage 8 Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen Protocol gebaseerd op het Addendum

Nadere informatie

Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking

Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Congres Mind the Body 12 februari 2015 Barber Tinselboer, AVG s Heeren Loo locatie Apeldoorn Inhoud Casus Medicatie en de cliënt met een verstandelijke

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

ADHD. Attention Deficit Hyperactivity Disorder Aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis

ADHD. Attention Deficit Hyperactivity Disorder Aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis ADHD Attention Deficit Hyperactivity Disorder Aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis 20-01-2015 Lien Keirse KAS Brugge Az St-Lucas Brugge/AZ St-Jan Brugge Concept: 3 kernsymptomen Verhaal 1 inadequaat

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Bewegingsstoornissen in de acute psychiatrie. Prof dr. Peter N van Harten

Bewegingsstoornissen in de acute psychiatrie. Prof dr. Peter N van Harten Bewegingsstoornissen in de acute psychiatrie Prof dr. Peter N van Harten Welke medicijnen geven frequent bewegingsstoornissen Antipsychotica Anti- emetica Antidepressiva Anti- epileptica Lithium Stimulantia

Nadere informatie

in gesprek over: ADHD bij volwassenen Aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD)

in gesprek over: ADHD bij volwassenen Aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) in gesprek over: ADHD bij volwassenen Aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) Colofon Auteur: J.J.S. Kooij Met dank aan Mevrouw A.C. Paternotte van Balans, de landelijke vereniging voor ouders van

Nadere informatie

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn Het zijn net gewone mensen Voorstellen Julia Machielsen (POH-GGZ/verpleegkundig specialist GGZ) Ingrid Houtman (Huisarts/Kaderarts

Nadere informatie

Angst en paniekstoornissen

Angst en paniekstoornissen Angst en paniekstoornissen Denk aan een angststoornis bij: Onverklaarbare lichamelijke klachten Verergering van bestaande lichamelijke klachten Misbruik psycho-actieve stoffen Claimend of eisend gedrag

Nadere informatie

Een op hol geslagen flipperkast in mijn hoofd Een e-mail dialoog over medicatie bij borderline tussen cliënt en psychiater December 2006

Een op hol geslagen flipperkast in mijn hoofd Een e-mail dialoog over medicatie bij borderline tussen cliënt en psychiater December 2006 Een op hol geslagen flipperkast in mijn hoofd Een e-mail dialoog over medicatie bij borderline tussen cliënt en psychiater December 2006 Aan de redactie van moeilijkemensen.nl Hai, ik heb een vraag of

Nadere informatie

Bipolair aan het werk. Loes Kaarsgaren, psychiater Petra Rijper, sociaal psychiatrisch verpleegkundige Behandelcentrum Bipolaire Stoornissen

Bipolair aan het werk. Loes Kaarsgaren, psychiater Petra Rijper, sociaal psychiatrisch verpleegkundige Behandelcentrum Bipolaire Stoornissen Bipolair aan het werk Loes Kaarsgaren, psychiater Petra Rijper, sociaal psychiatrisch verpleegkundige Behandelcentrum Bipolaire Stoornissen Opbouw Diagnostiek Epidemiologie Beloop Behandeling Bipolair

Nadere informatie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Op naar DSM 5 Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Nieuwe (wetenschappelijke) ontwikkelingen Meer kennis

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

Psychofarmaca [] voorbeeld van rebound effect. 1 Wat verstaan we onder rebound effect? Geef een

Psychofarmaca [] voorbeeld van rebound effect. 1 Wat verstaan we onder rebound effect? Geef een Psychofarmaca [] Medicamenten die worden gebruikt bij de behandeling van psychiatrische aandoeningen worden psychofarmaca genoemd. Het is een controversieel onderwerp. Sommige mensen willen per se psychofarmaca,

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Wat werkt bij combinaties van psychische stoornissen?

Wat werkt bij combinaties van psychische stoornissen? Wat werkt bij combinaties van psychische stoornissen? 1 2011 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm

Nadere informatie

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen Voor wie? Deze folder is bedoeld voor mensen die de diagnose bipolaire stoornis hebben gekregen of waarbij er een sterk vermoeden is dat er van een bipolaire stoornis sprake zou kunnen zijn. Het vraagt

Nadere informatie

PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING

PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING Screening, diagnostiek en behandeling voor de ambulante en klinische verslavingszorg Samenstelling: Geurt van de Glind Sandra Kooij Daniëlle van Duin Anne Goossensen Pieter-Jan

Nadere informatie

Inhoud. Deel I. Ervaringsgerichte biologische psychiatrie: 21 een toegevoegde waarde aan de richtlijnen. Deel II

Inhoud. Deel I. Ervaringsgerichte biologische psychiatrie: 21 een toegevoegde waarde aan de richtlijnen. Deel II Inhoud Voorwoord 15 Deel I Ervaringsgerichte biologische psychiatrie: 21 een toegevoegde waarde aan de richtlijnen Wat is biologische psychiatrie? 22 Zoektocht naar de juiste psychofarmaca 23 Kritiek op

Nadere informatie

Stoppen met roken Farmacotherapie

Stoppen met roken Farmacotherapie Stoppen met roken Farmacotherapie Hulpmiddelen Welke middelen zijn er beschikbaar? Hoe werken ze en hoe worden ze gebruikt? Wat zijn de contra indicaties, de bijwerkingen, de voor- en nadelen? Welk middel

Nadere informatie

Formularium psychofarmaca ouderenpsychiatrie

Formularium psychofarmaca ouderenpsychiatrie Formularium psychofarmaca ouderenpsychiatrie Maart 2003 Inhoud Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding, verantwoording, toelichting Hoofdstuk 2: Medicatie bij depressie Hoofdstuk 3: Medicatie bij bipolaire

Nadere informatie

GGZ problematiek bij adolescenten

GGZ problematiek bij adolescenten GGZ problematiek bij adolescenten 25 november: Antoinette Drossaert (huisarts) Anne Nieuwenhuis (kinderarts) Rick Blom (Psychiater, CAP, RvA) 2 december: Elma Noorlander (huisarts) Jan Widdershoven (kinderarts)

Nadere informatie

Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater. Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag

Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater. Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst

Nadere informatie

Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep

Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep Inhoud Inleiding Casusistiek Met uitleg over verschillende beelden Veel voorkomende diagnoses Oplossingen Conclusie

Nadere informatie

De plaats van medicatie in de behandeling van gedragsproblemen

De plaats van medicatie in de behandeling van gedragsproblemen R.J. van der Gaag De plaats van medicatie in de behandeling van gedragsproblemen SAMENVATTING In dit artikel worden de mogelijkheden en beperkingen besproken van medicatie bij emotionele, contact- en gedragsproblemen

Nadere informatie

Richtlijn bipolaire stoornissen

Richtlijn bipolaire stoornissen Richtlijn bipolaire stoornissen Prof. dr. W.A. Nolen, psychiater Mw. dr. E.A.M. Knoppert-van der Klein, psychiater Dr. A. Honig, MRC Psych., psychiater Dr. P.F. Bouvy, psychiater Dr. J.-L. Klompenhouwer,

Nadere informatie

in gesprek over: ADHD bij volwassenen

in gesprek over: ADHD bij volwassenen in gesprek over: ADHD bij volwassenen Colofon Auteur: J.J.S. Kooij Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier

Nadere informatie