Familiebedrijven en internationalisering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Familiebedrijven en internationalisering"

Transcriptie

1 Familiebedrijven en internationalisering Afstudeerscriptie Wendy Bolster Studie Management, Economie en Recht Saxion Kenniscentrum Innovatie en Ondernemerschap Lectoraat Familiebedrijven en Bedrijfsopvolging Lectoraat Internationale handel voor het MKB Mvr. L. van Weerden

2 FAMILIEBEDRIJVEN EN INTERNATIONALISERING ONDERZOEK NAAR FAMILIEGERELATEERDE FACTOREN DIE DE EXPORTINTENSITEIT VAN FAMILIEBEDRIJVEN IN NEDERLAND VERKLAREN Colofon Samengesteld door: W.J.M. Bolster Plaats: Enschede Datum: 7 juni 2012 Opdrachtgever: Contactadres: Onderwijsinstelling: Opleiding: Docentbegeleider: Tweede lezer: Mvr. L. van Weerden Lectoraat Familiebedrijven en Bedrijfsopvolging Lectoraat Internationale handel voor het MKB Saxion Kenniscentrum Innovatie en Ondernemerschap M.H. Tromplaan KB Enschede Saxion Hogescholen M.H. Tromplaan AB Enschede Management, Economie en Recht Dhr. E. Wierstra Dhr. L. ten Voorde

3 MANAGEMENT SAMENVATTING Gedurende de periode februari tot en met mei 2012 is er onderzoek gedaan naar de variabelen die de exportintensiteit van familiebedrijven in Nederland verklaren. Aanleiding daarvoor kwam uit aanbevelingen van het onderzoek van Claver, Quer en Rienda (2009). Zij hebben in Spanje onderzoek gedaan naar familiebedrijven in relatie tot internationale betrokkenheid. Als advies gaven zij om in vervolgonderzoek te kijken naar de relatie tussen familiebedrijven en exportintensiteit, in plaats van internationale betrokkenheid. Centraal in deze afstudeeropdracht staat de relatie tussen familiegerelateerde factoren en exportintensiteit. De factoren die een belangrijke rol spelen in dit onderzoek zijn: risicomijding, familiegeneraties, langetermijnvisie, familieleden in het exportland, niet-familie managers in ondernemingsleiding, zelffinanciering (gesplitst in herinvestering van winsten en familiefondsen), internationale competenties van de DGA (directeur-grootaandeelhouder) en de mogelijkheid tot het aanpassen van de organisatie. De centrale onderzoeksvraag van het onderzoek is: In welke mate hebben familiegerelateerde factoren invloed op de exportintensiteit van familiebedrijven in Nederland en zijn zij verantwoordelijk voor het exportgedrag? Er is een literatuurstudie en een face-to-face onderzoek gedaan. In het face-to-face onderzoek zijn 42 exporterende familiebedrijven in Oost-Nederland bezocht en ondervraagd. Uit het onderzoek zijn de volgende resultaten naar voren gekomen. Risicomijding, herinvestering van winsten en internationale competenties van de DGA blijken sterke invloed te hebben op de exportintensiteit van familiebedrijven in Nederland. Er is een negatieve samenhang gevonden tussen het werkelijke financiële risico van de familiebedrijven en de exportomzet (rs= -0.28; p= 0.05, eenzijdig). Dit betekent dat wanneer het financiële risico toeneemt, de exportintensiteit afneemt. Er is een tevens een significant verband gevonden (rs= 0.28, p= 0.05, eenzijdig) tussen herinvestering van winsten en de exportintensiteit. Wanneer veel gebruik wordt gemaakt van herinvestering van winsten, daalt de exportintensiteit onder de familiebedrijven. Tot slot blijkt er een significant verband te zijn (rs= -0.27, p=0.05, eenzijdig) tussen de internationale competenties van de DGA en de exportintensiteit. Wanneer de competenties van de DGA groter zijn, is de exportintensiteit van het familiebedrijf ook groter. Er blijkt geen significant verband te zijn tussen de exportintensiteit van de familiebedrijven en het aantal generaties, een langetermijnvisie, niet-familieleden in de ondernemingsleiding en familiefondsen. Over het verband tussen de exportintensiteit en het feit dat familieleden in het exportland wonen ten behoeve van de export, kan niets worden gezegd. Onder de 42 respondenten die zijn ondervraagd in het face-to-face onderzoek, heeft niemand een familielid in een exportland wonen. Het is van belang om familiebedrijven in te laten zien dat risicomijding een negatieve werking heeft op het internationaliseringsproces. Door zorgvuldige analyses uit te voeren binnen het bedrijf, kan worden aangetoond in hoeverre er daadwerkelijk risico s zijn verbonden aan het ondernemen van bepaalde activiteiten. Het CAMP (Capital asset pricing model) bijvoorbeeld, brengt het risico en de verwachte opbrengsten met elkaar in verband. Hieruit kan blijken dat het verwachte rendement wellicht veel hoger ligt dan de verwachte risico s. Door familiebedrijven er toe aan te zetten meer

4 aandacht te besteden aan zulk soort analyses, kunnen ze er wellicht toe worden aangezet vaker risico s te nemen. Daarnaast zouden familiebedrijven meer vreemd vermogen aan moeten trekken. Familiebedrijven worden vaak gefinancierd met eigen vermogen en minder vaak met vreemd vermogen. Het gebruik maken van vreemd vermogen kan echter een positief effect hebben op het internationaliseringsproces en de groei van het bedrijf. Tot slot is het van belang aandacht te besteden aan de internationale competenties van de DGA, aangezien deze ook een grote invloed uitoefenen op de internationalisering van familiebedrijven. De ondernemingsleiding zou meer moeten investeren in het volgen van bijvoorbeeld taalcursussen. Door hierin te investeren, kan het contact met de klant verbeterd worden en kunnen wellicht ook nieuwe markten worden betreden. Nu laten familiebedrijven zich nog tegenhouden om bepaalde markten te betreden, omdat ze niet over de juiste internationale competenties beheersen. Een eerste aanbeveling is om in vervolgonderzoek een grotere steekproef te nemen. Daarnaast is het interessant om in verder onderzoek aandacht te besteden aan het verschil tussen export bij familiebedrijven en niet-familiebedrijven. Tevens is onderzoek naar niet-familieleden in het exportland ten behoeve van de export gewenst. In dit onderzoek kon de variabele niet worden gemeten. Een laatste aanbeveling is om in vervolgonderzoek verder naar de kern te gaan en te kijken wanneer en waardoor export ontstond binnen familiebedrijven en welke activiteiten hebben geleid tot groei van de export. Er zullen diepgaandere interviews moeten worden gehouden met meer inhoudelijke vragen.

5 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding Aanleiding Doelstelling Centrale onderzoeksvraag en deelvragen Leeswijzer Theoretisch kader Het familiebedrijf Internationalisering Export door het MKB Familiebedrijven en internationalisering Vraagstelling Aanleiding en doelstelling Centrale onderzoeksvraag Deelvragen Onderzoeksmethodologie Onderzoekssoort Onderzoeksontwerp Dataverzamelingsmethoden Beschrijving steekproef Hypotheses Variabelen Betrouwbaarheid en validiteit Afbakening Onderzoeksresultaten Variabelen algemeen Hypothese risicomijding Hypothese aantal generaties Hypothese lange termijn oriëntatie Hypothese familieleden in het buitenland Hypothese niet-familieleden in ondernemingsleiding Hypothese zelffinanciering... 44

6 5.8 Hypothese mogelijkheid tot aanpassen organisatie Hypothese internationale competenties Overige resultaten Conclusies Deelvragen Centrale onderzoeksvraag Discussie Beperkingen Aanbevelingen voor vervolgonderzoek Literatuurlijst Bijlagen... 60

7 VOORWOORD Voor u ligt mijn afstudeerscriptie die ik heb geschreven ter afsluiting van de studie Management, Economie en Recht aan Hogeschool Saxion te Enschede. Begin dit jaar werd mijn belangstelling gewekt door een onderzoek, voorgesteld vanuit de lectoraten Familiebedrijven en Bedrijfsopvolging en Internationale handel voor het MKB van Hogeschool Saxion, dat gericht was op export door familiebedrijven. Familiebedrijven worden steeds belangrijker voor de Nederlandse economie. Internationalisering binnen familiebedrijven is daarbij een interessant onderwerp. Uit eerder onderzoek is gebleken dat bedrijven die internationaal actief zijn, succesvoller zijn dan bedrijven die niet internationaal opereren. Daarnaast blijkt dat familiebedrijven de stap naar internationalisering minder makkelijk nemen. Het leek mij erg interessant om te kijken naar familiebedrijven die wel internationaal opereren en daarbij te kijken welke familiegerelateerde factoren een rol spelen bij de mate van internationalisering. Ik heb het onderzoek ervaren als een grote uitdaging. In een aantal maanden tijd heb ik veel verschillende bedrijven bezocht en veel mensen mogen spreken. Dat heb ik ervaren als zeer leerzaam en interessant. Bovendien heb ik veel bijgeleerd over plannen en organiseren en ben ik communicatief sterker geworden. Bij deze wil ik mijn begeleiders Erik Wierstra en Eefje van Dijken en mijn opdrachtgever Louise van Weerden bedanken voor hun ondersteuning en begeleiding tijdens het onderzoek. Zij hebben mij de juiste richting opgestuurd, goede feedback gegeven en mij de hulp aangeboden die ik nodig had. Daarnaast wil ik graag alle respondenten van het onderzoek bedanken voor de tijd die zij hebben willen investeren in mijn onderzoek en alle informatie die zij hebben gegeven. Ik wens u veel plezier met het lezen van dit rapport! Enschede, 7 juni 2012 Wendy Bolster 1

8 1. INLEIDING Doel van dit eerste hoofdstuk is om de context waarbinnen het onderzoek valt inzichtelijk te maken. Verder wordt aangegeven hoe het onderzoek tot stand is gekomen. In paragraaf 1.1 wordt de aanleiding beschreven en in paragraaf 1.2 het doel van het onderzoek. De vraagstelling van het onderzoek wordt weergegeven in paragraaf 1.3 en de hoofdstukindeling van het rapport wordt tot slot beschreven in paragraaf 1.4, de leeswijzer. 1.1 Aanleiding Het familiebedrijf is de meest voorkomende vorm van bedrijven in Nederland. Volgens de definitie van Flören (2002) is 55% van alle bedrijven in Nederland een familiebedrijf. Dit komt neer op ongeveer familiebedrijven (Flören, 2008). Zij zijn verantwoordelijk voor 54% van het Bruto Binnenlands product en voor ongeveer 50% van de private werkgelegenheid in Nederland. Het familiebedrijf dat de ruggengraat van de Nederlandse economie vormt, blijkt ook in tijden van economische teruggang een stabiele werkgever en een betrouwbare relatie (Flören, 2003). Ze zijn op de lange termijn succesvoller en winstgevender en blijven gemiddeld langer bestaan dan nietfamiliebedrijven (Flören en Jansen, 2010). Echter, de voorlopige resultaten tonen aan dat familiebedrijven desondanks behoudend opereren op internationaal gebied. Zowel kleine als middelgrote familiebedrijven doen het liefst zaken in onze buurlanden: België, Duitsland en Frankrijk. Bij voorkeur gaan ze daar in zee met andere familiebedrijven (Flören, 2008). Erven, van Weerden en Wierstra (2012) concluderen bovendien dat familiebedrijven minder snel geld lenen, minder snel investeren en zich vooral richten op de continuïteit van het bedrijf. Het risicomijdend karakter belemmert familiebedrijven regelmatig bij de verbreding van de markt en zet een rem op innovatie. Daarentegen zijn familiebedrijven financieel zeer gezond, waardoor ze bij tegenslag kunnen terugvallen op hun buffers. Claver, Quer en Rienda hebben in 2009 in Spanje onderzoek gedaan naar familiebedrijven in relatie tot internationale betrokkenheid. Uit dit onderzoek kwamen enkele aanbevelingen naar voren. Eén daarvan was om in vervolgonderzoek te kijken naar de relatie tussen familiebedrijven en exportintensiteit, in plaats van internationale betrokkenheid. Onderzoeker Rob Ervan van Hogeschool Windesheim heeft deze aanbeveling opgevolgd. Hij heeft in 2011 onderzoek gedaan naar de relatie tussen de exportintensiteit en familiegerelateerde factoren bij Nederlandse familiebedrijven. Voor dit onderzoek heeft Erven samenwerking gezocht met de lectoraten Familiebedrijven en Bedrijfsopvolging en Internationale handel voor het MKB van Hogeschool Saxion. Het onderzoek van de hogescholen Windesheim en Saxion is nog niet gepubliceerd, maar er zijn al welke enkele aanbevelingen gedaan. Deze samenwerking heeft er toe geleid om verder onderzoek te verrichten. 2

9 1.2 Doelstelling De laatste jaren zijn steeds meer onderzoekers geïnteresseerd geraakt in het onderwerp familiebedrijven. Onderzoekers die zich binnen Nederland bezig houden met onderzoek naar familiebedrijven zijn onder andere Hulshoff (2001) en Flören (2001). Veel van deze onderzoeken gaan vaak over onderwerpen als typische kenmerken en succesfactoren van familiebedrijven. Er is nog maar weinig onderzoek te vinden over het onderwerp familiebedrijven en internationalisatie. Vanuit het lectoraat Familiebedrijven en Bedrijfsopvolging en het lectoraat Internationale handel voor het MKB van Hogeschool Saxion, is de vraag ontstaan welke variabelen de mate waarin familiebedrijven exporteren naar het buitenland verklaren. Het doel van het onderzoek is tweeledig. Enerzijds is het doel om meer kennis te verkrijgen over familiebedrijven en internationalisering, export specifiek, om zo ook de theorie over het onderwerp uit te kunnen breiden. Daarnaast is het doel om inzichtelijk te maken welke familiegerelateerde variabelen de exportintensiteit van familiebedrijven in Nederland beïnvloeden en in welke mate. 1.3 CENTRALE ONDERZOEKSVRAAG EN DEELVRAGEN Voortvloeiend uit de doelstellingen is de volgende centrale onderzoeksvraag opgesteld: In welke mate hebben familiegerelateerde factoren invloed op de exportintensiteit van familiebedrijven in Nederland en zijn zij verantwoordelijk voor het exportgedrag? De exportintensiteit wordt als volgt gemeten: het aandeel omzet uit export in vergelijking met de totale omzet, uitgedrukt in een percentage. Om de centrale onderzoeksvraag te beantwoorden zijn de volgende deelvragen opgesteld: 1. Wat is het exportgedrag van familiebedrijven in Nederland? 2. Welke familiegerelateerde factoren zijn er te benoemen die invloed kunnen uitoefenen op de exportintensiteit van familiebedrijven? 3. Welke invloed oefenen de familiegerelateerde factoren uit op de exportintensiteit van familiebedrijven? 4. In hoeverre bestaan er verschillen tussen wat familiebedrijven in Nederland belangrijk vinden als het gaat om export en wat ze in de werkelijkheid doen? 1.4 Leeswijzer De opbouw van het rapport is als volgt. In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de theoretische achtergrond over familiebedrijven, internationalisering en export. In de eerste paragraaf wordt ingegaan op wat een familiebedrijf is. Vervolgens worden vormen van internationalisering, theorieën van internationalisering en ontwikkelingen over internationalisering beschreven. In de derde paragraaf wordt specifiek ingegaan op export. Tot slot wordt een koppeling gemaakt tussen familiebedrijven en internationalisering. In hoofdstuk 3 wordt verder ingegaan op de doel- en vraagstelling van het onderzoek. In hoofdstuk 4 wordt de onderzoeksmethodologie beschreven. Hier 3

10 komen onder andere de opgestelde hypotheses, gemeten variabelen en de betrouwbaarheid en validiteit van het onderzoek aan bod. Bovendien wordt een uitgebreide omschrijving van de respondenten van het onderzoek gegeven. In hoofdstuk 5 worden de onderzoeksresultaten gepresenteerd die voortkomen uit het face-to-face onderzoek. De uitkomsten van de hypotheses worden daarbij besproken. In hoofdstuk 6 worden de conclusies beschreven door middel van de beantwoording van de deelvragen en de centrale onderzoeksvraag. Tot slot wordt in hoofdstuk 7 een reflectie gegeven op het onderzoek en worden aanbevelingen gedaan voor eventueel vervolgonderzoek. 4

11 2. THEORETISCH KADER Voor het vormen van een theoretische basis en om tot een goede vraagstelling te komen voor het onderzoek, is eerst een literatuuronderzoek gedaan. In paragraaf 2.1 wordt ingegaan op het familiebedrijf. In paragraaf 2.2 komt internationalisering aan bod. Vervolgens wordt in paragraaf 2.3 ingegaan op export door het MKB en tot slot wordt uitgebreid ingegaan op de relatie tussen familiebedrijven en internationalisering. 2.1 HET FAMILIEBEDRIJF In deze paragraaf wordt eerst beschreven hoe de definitie van het familiebedrijf tot stand is gekomen en welke definitie voor dit onderzoek is gebruikt. In paragraaf wordt ingegaan op de kenmerken van familiebedrijven. In worden de krachten van familiebedrijven beschreven en in de zwakten DEFINITIE FAMILIEBEDRIJF Er zijn in de literatuur vele definities van het familiebedrijf te vinden, maar een standaard definitie bestaat (nog) niet. Het is bij onderzoek doen echter wel van belang een zorgvuldige definitie te hanteren. In dit onderzoek wordt gebruik gemaakt van de definitie van Flören (2002), een veel gebruikte definitie in Nederlands onderzoek over familiebedrijven. De definitie kan worden afgeleid uit die van Shanker en Astrachan (1996). Shanker en Astrachan (1996) hebben in Amerika onderzoek gedaan naar de definiëring van familiebedrijven op basis van familiebetrokkenheid. Zij hebben aangegeven dat er drie verschillende gradaties van familiebedrijven bestaan, afhankelijk van de betrokkenheid van de familie. In figuur 1 zijn de criteria beschreven aan de hand waarvan de categorieën zijn ingedeeld. Figuur 1: Definitie familiebedrijf naar mate van familiebetrokkenheid, Shanker en Astrachan (1996) 5

12 De definitie is door middel van concentrische cirkels geïllustreerd, zie figuur 2. Hoe breder de definitie, hoe groter het aantal bedrijven is dat onder een familiebedrijf valt. Figuur 2: Drie cirkels definitie familiebedrijf, Shanker en Astrachan (1996) In de buitenste schil is er weinig directe betrokkenheid van de familie. In de middelste is er enige betrokkenheid en in de binnenste schil is er veel betrokkenheid van de familie. Shanker en Astrachan geven aan dat zij geen voorkeur hebben voor welke definitie het meest bruikbaar is. Ze geven alleen aan dat de krappe definitie het meest specifiek is gedefinieerd. Volgens de definitie varieert het percentage familiebedrijven in Nederland van 21 tot 92% van het totaal, afhankelijk van de gradatie die wordt gekozen voor het bepalen van een familiebedrijf (Flören, 2008). Door deze bandbreedte is het lastig om met de definitie te werken. In dit onderzoek wordt gewerkt met onderstaande definitie van Flören (2002). Deze definitie van Flören vertegenwoordigt bedrijven in de middelste schil van de definitie van Shanker en Astrachan. Volgens deze definitie valt ruim 55% van de bedrijven in Nederland onder het familiebedrijf (Flören, 2008). Een bedrijf is een familiebedrijf als het aan minstens twee van de volgende drie criteria voldoet: meer dan 50% van de eigendom is in handen van één familie; één familie heeft beslissende invloed op de bedrijfsstrategie of op opvolgingsbeslissingen; een meerderheid of ten minste twee leden van de ondernemingsleiding zijn afkomstig uit één familie. Echter indien het bedrijf minder dan tien jaar geleden is opgericht, dient in het bedrijf ten minste één familielid van de directeur werkzaam te zijn of eigendom te hebben. Ondernemingen met slechts één werknemer, tevens de directeur-grootaandeelhouder, worden niet meegenomen in dit onderzoek. 6

13 KENMERKEN VAN EEN FAMILIEBEDRIJF Er zijn diverse kenmerken die familiebedrijven onderscheiden van niet-familiebedrijven. Hieronder wordt een aantal van die kenmerken omschreven. Uit onderzoek van, onder andere, Flören (2008) blijkt dat familiebedrijven een veel langere historie hebben dan niet-familiebedrijven. Ook het management van familiebedrijven blijft vaak veel langer aan dan bij niet-familiebedrijven. Bij familiebedrijven is dit gemiddeld 20 jaar, terwijl bij nietfamiliebedrijven directeuren gemiddeld na zeven jaar het bedrijf verlaten (Flören, 2008). Dit kan voordelen en nadelen opleveren. Een voordeel van het lang aanblijven van de directie is dat het meer mogelijkheden creëert voor een langetermijnperspectief, waar het familiebedrijf bekend om staat. Bij investeringsbeslissingen kan soms een termijn van een gehele generatie mogelijk zijn, terwijl beursgenoteerde ondernemingen per kwartaal hun resultaten moeten publiceren en verdedigen (Flören, 2008). Het kan echter ook nadelig werken. De directeuren kunnen vastroesten in hun functie, de creativiteit en de daadkracht kan afnemen en de directeur kan meer gericht zijn op financiële zekerheid en minder bereid zijn om te investeren in zowel tijd, geld als energie. Ook kan de doorstroming van nieuw talent worden beperkt (Flören, 2008). Een ander kenmerk van familiebedrijven is dat ze vaak slechts een beperkt aantal aandeelhouders hebben. Uit onderzoek van Flören (2008) blijkt dat ruim 80% van alle familiebedrijven maximaal twee aandeelhouders heeft. Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat bij 90% van alle familiebedrijven, één familie meer dan 50% van de aandelen of certificaten bezit. De voorkeur van familiebedrijven om de aandelen in eigen bezit te houden, komt onder andere voort uit het feit dat veel families er moeite mee hebben om inzage te geven in de financiële situatie van het bedrijf. Tevens hebben zij er moeite mee dat anderen (niet-familieleden) inspraak krijgen in de bedrijfsvoering (Flören, 2008). Samenhang familie, bedrijf en eigendom De overlap tussen familie, bedrijf en eigendom is bovendien kenmerkend voor familiebedrijven. De overlap ontstaat doordat personen in meer subsystemen tegelijk een rol vervullen (Matser, 2010, p.11). In niet-familiebedrijven opereren deze systemen onafhankelijk van elkaar. In het familiebedrijf overlappen ze elkaar niet alleen, ze zijn ook nog eens onderling afhankelijk (Flören, 2008). Wat in het ene systeem geldt of gebeurt, heeft direct invloed op het andere. Zo beïnvloeden de idealen, de waarden en het gedrag van de familie het beleid en de strategische keuzes van de onderneming en bepaalt de onderneming de loopbanen, de onderlinge verhoudingen en de financiële mogelijkheden van de familieleden (Bruel, Geerlings en van Hamel, 2008, p.17). Tagiuri en Davis (1996) hebben een model ontwikkeld om de overlap tussen familie, bedrijf en eigendom zichtbaar te maken. Met dit model kan tevens worden aangetoond dat er verschillende typen familiebedrijven kunnen worden onderscheiden, zie figuur 3 op de volgende pagina. 7

14 Figuur 3: Drie-cirkelmodel familiebedrijf, Tagiuri en Davis (1996) In het drie-cirkelmodel zijn zeven posities te onderscheiden. De overlap kan ontstaan tussen twee subsystemen (in het model 2, 3 en 4 ) of tussen drie subsystemen (in het model 1 ). Op positie 1 staan familieleden die zowel aandeelhouder zijn als een managementrol in de onderneming spelen. Positie 2 ontstaat wanneer familieleden toetreden tot de directie/managementteam van het bedrijf, zonder dat ze aandeelhouder zijn. Van positie 3 is sprake wanneer familieleden aandelen in het familiebedrijf verwerven, zonder in het bedrijf werkzaam te zijn (Matser, 2010). Het model laat tevens zien dat er verwarring en conflicten kunnen ontstaan doordat personen zich onvoldoende bewust zijn van hun verschillende rollen of doordat onduidelijk is welke belangen zij vertegenwoordigen (Flören, 2008). In deze situaties kan de kracht van het familiebedrijf tevens zijn ondergang betekenen KRACHT VAN FAMILIEBEDRIJVEN Betrokkenheid Een kracht van het familiebedrijf is de betrokkenheid en toewijding die de familie heeft voor het bedrijf. De betrokkenheid en zichtbaarheid van de familie zorgt voor rust en straalt betrouwbaarheid uit (Flören en Jansen, 2010). De bedrijfscultuur wordt hiermee in stand gehouden, waardoor werknemers zich prettig en geborgen voelen. Ook klanten en leveranciers stellen de beschikbaarheid en aandacht van de familie zeer op prijs, waardoor langdurige relaties in stand worden gehouden (Flören en Jansen, 2010). Familieleden zien hun onderneming vaak als levenswerk. Niet alleen de familie is trots op het bedrijf, de medewerkers kennen het gevoel ook. Zij werken voor een herkenbare baas en niet voor een groep anonieme aandeelhouders (Blokland et al., 1996). Motivatie Familiebedrijven staan bekend om de inzet en motivatie van de familieleden. Zij hebben geen negen tot vijf mentaliteit. Die extra inzet geldt ook op financieel terrein. In moeilijke tijden zijn familieleden vaak bereid om extra geld in de onderneming te laten zitten en minder voor privégebruik uit het bedrijf te onttrekken (Blokland et al., 1996). 8

15 Flexibiliteit in werk, tijd en geld Flexibiliteit betekent in feite dat de noodzakelijke hoeveelheid werk en tijd in het bedrijf wordt gestopt en dat er alleen geld uit wordt gehaald als dit de continuïteit van het bedrijf niet in gevaar brengt (Flören en Jansen, 2006, p.16). Bovendien wordt het binnen de familie als vanzelfsprekend ervaren als er extra werk gedaan moet worden en overuren niet uitbetaald worden. Dit levert een concurrentievoordeel op voor familiebedrijven (Flören en Jansen, 2006). Veelal nemen eigenaren genoegen met een reële arbeidsbeloning en wordt het resterende rendement weer in de familieonderneming geïnvesteerd. Dit zorgt er voor dat familiebedrijven in tijden van economische teruggang overeind weten te blijven (Flören en Jansen, 2010). Platte structuur Familiebedrijven hebben vaak een platte organisatiestructuur met korte (communicatie)lijnen. Ze hoeven in veel gevallen geen rekening te houden met externe aandeelhouders die voor belangrijke beslissingen moeten worden geraadpleegd (Blokland et al., 1996). Langetermijnperspectief Familiebedrijven kunnen zich door hun langetermijnvisie, zelfs als het op korte termijn tegenzit, onderscheiden door uit te gaan van hun eigen kracht en het goede voorbeeld te geven (Flören en Jansen, 2010). Familiebedrijven denken veelal op de lange termijn, soms wel een hele generatie lang. Dit wordt mede mogelijk gemaakt doordat managers/directeuren, zoals eerder benoemd, vaak lang aanblijven. Niet-familiebedrijven moeten vaker rekening houden met externe partijen, zoals aandeelhouders en financiers. Deze partijen zijn meer gericht op rendement op de korte termijn (Flören, 2008). Strategische planning beperkt risico s, stelt het bedrijf in staat effectiever om te gaan met onverwachte gebeurtenissen en is tevens het waarmerk voor een groot aantal succesvolle oude en nieuwe ondernemingen. Het feit dat families doorgaans een vrij duidelijk beeld hebben van hun commerciële doelstellingen kan een belangrijk voordeel zijn (Flören en Jansen, 2006, p.16). Kennis Kennis kan worden gekoesterd en beschermd binnen de familie (Flören en Jansen, 2006). Vaak is deze kennis van een product of dienst al heel lang in de onderneming aanwezig en wordt deze alleen maar groter. Bovendien wordt die kennis vaak al vroeg aan de volgende generatie doorgegeven (Blokland et al., 1996). Op het moment dat de kinderen toetreden tot het familiebedrijf, weten ze waar het in het bedrijf allemaal om draait (Flören en Jansen, 2006) ZWAKTEN VAN FAMILIEBEDRIJVEN Beperkte innovativiteit Voor familiebedrijven geldt dat ze graag risico s uit de weg gaan (Flören, 2008). Hierdoor zijn familiebedrijven geneigd om dingen bij hetzelfde te houden en geen fundamentele veranderingen door te voeren. Verandering brengt niet alleen de gebruikelijke ontwrichting met zich mee en een reeks commerciële risico s, maar kan ook tot gevolg hebben dat de bedrijfsfilosofie omslaat en dat bepaalde door familieleden ingestelde gebruiken worden verstoord (Flören en Jansen, 2006, p.18). Verkrijgen van kapitaal In vergelijking tot beursgenoteerde ondernemingen hebben niet-beursgenoteerde familiebedrijven 9

16 beperkte mogelijkheden om kapitaal te verkrijgen (Flören, 2008). Familiebedrijven hebben bovendien met elkaar gemeen dat de leiding vaak moeite heeft met het gebruik maken van vreemd kapitaal (Flören, Uhlaner en Berent-Braun, 2010). Ze geven in eerste instantie de voorkeur aan financiering uit eigen middelen, waardoor de financiële ruimte soms onnodig wordt beperkt. Indien eigen middelen niet toereikend zijn, geven familiebedrijven over het algemeen de voorkeur aan externe financiering boven het betrekken van externe aandeelhouders, zodat de zeggenschap binnen de familie blijft (Blokland et al., 1996). Opvolgingsproces Het opvolgingsproces binnen een familiebedrijf is veelal een moeilijk proces. Dit wordt vaak veroorzaakt door een gebrek aan planning en emotionele kwesties (Flören, 2008). Opvolging in de familie wordt vaak beschouwd als de enige optie (Flören, 2003). Een groot aantal bedrijfsfamilies besteedt weinig of geen aandacht aan de opvolging in eigendom. De emotionele en psychologische effecten die komen kijken bij een opvolgingsproces, spelen een rol in alle drie systemen van het familiebedrijf; familie, bedrijf en eigendom (Flören, 2003). Achten, Flören en Wijers (1998) verwijzen in hun werk naar onderzoek van de Europese Unie, waaruit blijkt dat 10% van alle faillissementen te wijten is aan verkeerde opvolgingsplanning. 2.2 INTERNATIONALISERING In deze paragraaf wordt aandacht besteed aan het onderwerp internationalisering, dat naast het familiebedrijf centraal staat in dit onderzoek. In paragraaf worden de vormen van internationalisering genoemd. Vervolgens worden in paragraaf een aantal theorieën omtrent internationalisering omschreven: het Uppsala model, het innovatiemodel en het model van de netwerkbenadering. Tot slot wordt ingegaan op internationalisering in het MKB. Internationale handel is van groot belang voor de economische welvaart van Nederland. Uit een rapport van ING (2011) blijkt dat Nederland de 16e economie van de wereld is. Het succes als handelsland blijkt uit het feit dat het de 7e exporteur ter wereld is. Dit is de afgelopen 20 jaar bereikt in een periode van snelle globalisering VORMEN VAN INTERNATIONALISERING Volgens Hessels, Hessels, Overweel en Prince (2005) zijn er vier vormen van internationalisering te onderscheiden, namelijk export, import, directe buitenlandse investeringen (DBI) en grensoverschrijdende samenwerking. Deze vormen worden hierna kort omschreven. Export Export of uitvoer is de verkoop van goederen of diensten aan of het overmaken van kapitaal naar het buitenland. Er kan hierbij onderscheid gemaakt worden tussen directe en indirecte export. In het geval van directe export bedient een bedrijf zelfstandig de buitenlandse markt, of via een buitenlandse agent. Indirecte export verloopt via een handelshuis of een andere binnenlandse intermediair. Het bedrijf factureert dan niet direct zelf in het buitenland. 10

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Cijfers en feiten van het familiebedrijf 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Voor eventuele fouten of onvolkomenheden in deze publicatie kunnen auteur en uitgever niet aansprakelijk worden gesteld.

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Growth Map Achtergrond De Kamer van Koophandel Amsterdam heeft zich tot doel gesteld bedrijven in de regio internationaal meer actief te krijgen om zo

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf

Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf NRC (1996): Familiebedrijven vormen de ruggengraat van de Nederlandse economie. Er bestaan kenmerkende verschillen tussen familiebedrijven en

Nadere informatie

Exporteren naar en kopen in het buitenland. Prof. Dr. José Bloemer

Exporteren naar en kopen in het buitenland. Prof. Dr. José Bloemer Exporteren naar en kopen in het buitenland Prof. Dr. José Bloemer Relatiemanagement Dé strategie naar succesvol ondernemerschap in een internationale context Relatiemanagement Het ontwikkelen en verstevigen

Nadere informatie

Roberto H. Flören. Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht. 2 december 2010

Roberto H. Flören. Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht. 2 december 2010 Groeiende familiebedrijven: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie Prof.dr. Roberto H. Flören Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht 2 december 2010

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Cijfers en feiten van het familiebedrijf 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Voor eventuele fouten of onvolkomenheden in deze publicatie kunnen auteur en uitgever niet aansprakelijk worden gesteld.

Nadere informatie

Internationaliseringsdesk regio Zwolle

Internationaliseringsdesk regio Zwolle Internationaliseringsdesk regio Zwolle Rapportage over de mogelijke behoefte aan een internationaliseringsdesk/duitslanddesk voor de regio Zwolle Lectoraat International Business Kenniscentrum Strategisch

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

De toekomst van handelsmissies

De toekomst van handelsmissies De toekomst van handelsmissies 1 Deze rapportage is een uitgave van het lectoraat International Business. Lectoraat International Business School of Business, Media en Recht Windesheim Campus 2-6 Postbus

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland

Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland ONDERZOEKSRAPPORT Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland Door: Prof. dr. Roberto H. Flören Dr. Marta M. Berent-Braun

Nadere informatie

(Toe)zicht op opvolging binnen familiebedrijven

(Toe)zicht op opvolging binnen familiebedrijven (Toe)zicht op opvolging binnen familiebedrijven Onderzoek naar het functioneren van raad van commissarissen bij familiebedrijven en de rol van de raad tijdens het opvolgingsproces binnen de familie Saxion

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

Ondernemend Oranje Kapitaal Van, voor en door ondernemers. folder liggend A4 druk.indd 1 09-09-13 11:37

Ondernemend Oranje Kapitaal Van, voor en door ondernemers. folder liggend A4 druk.indd 1 09-09-13 11:37 Ondernemend Oranje Kapitaal Van, voor en door ondernemers folder liggend A4 druk.indd 1 09-09-13 11:37 Nieuwe wegen voor groei Nederland is op dit moment gebaat bij optimisme en groei. Een aantal succesvolle

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Onderzoek Mercuri Urval achtergrondinformatie voor de media Klantgerichtheid is de belangrijkste aanjager voor economische groei in Europa

Onderzoek Mercuri Urval achtergrondinformatie voor de media Klantgerichtheid is de belangrijkste aanjager voor economische groei in Europa Voor nadere informatie, neem contact op met: Wilma Buis Algemeen Directeur van Mercuri Urval b.v. Tel: 033 450 1400 of 06 5025 3038 wilma.buis@mercuriurval.com Onderzoek Mercuri Urval achtergrondinformatie

Nadere informatie

M200614. Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties

M200614. Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties M200614 Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties Jolanda Hessels Dick Snel Zoetermeer, november 2006 Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Het besturen van een familie en een bedrijf

Het besturen van een familie en een bedrijf Het besturen van een familie en een bedrijf Een familiebedrijf runnen is als jongleren. De doelstellingen van het bedrijf groei en goede resultaten realiseren moeten worden afgewogen tegen de behoeften

Nadere informatie

ABN AMRO Wereldweken 2004. ABN AMRO Groeiquotiënt: Groeien over Grenzen. Het begint met ambitie

ABN AMRO Wereldweken 2004. ABN AMRO Groeiquotiënt: Groeien over Grenzen. Het begint met ambitie ABN AMRO Wereldweken 2004 ABN AMRO Groeiquotiënt: Groeien over Grenzen Het begint met ambitie Colofon Deze studie is uitgevoerd in opdracht van de afdeling Segment Zakelijke Relaties van ABN AMRO. De publicatie

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention Samenvatting Wesley Brandes MSc Introductie Het succes van CRM is volgens Bauer, Grether en Leach (2002) afhankelijk van

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen

De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen Kaseya Onderzoek De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen 2011 www.kaseya.nl Over dit rapport In dit rapport worden de resultaten gepresenteerd van een onderzoek dat door Kaseya is geïnitieerd en uitgevoerd

Nadere informatie

Wat motiveert u in uw werk?

Wat motiveert u in uw werk? Wat motiveert u in uw werk? Begin dit jaar heeft u kunnen deelnemen aan een online onderzoek naar de motivatie en werktevredenheid van actuarieel geschoolden. In dit artikel worden de resultaten aan u

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Relatiemarketing is gericht op het ontwikkelen van winstgevende, lange termijn relaties met klanten in plaats van het realiseren van korte termijn transacties.

Nadere informatie

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Zicht krijgen op duurzame inzetbaarheid en direct aan de slag met handvatten voor HR-professionals INHOUDSOPGAVE 1. Duurzame inzetbaarheid

Nadere informatie

Familiebedrijven binnen Saxion

Familiebedrijven binnen Saxion Familiebedrijven binnen Saxion Studenten uit een ondernemersgezin en de intentie tot bedrijfsopvolging Saxion Kenniscentrum Innovatie en Ondernemerschap Eefje van Dijken MSc & Dr. Erik Wierstra Datum:

Nadere informatie

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager Ondernemen in crisistijd Eddy Drent International Finance Manager 13 september 2012 Rabobank Groep wereldwijd 1.650 kantoren in 48 landen, 19 International Desks om NL klanten te bedienen in 23 landen

Nadere informatie

Rapport onderzoek Afgevaardigden

Rapport onderzoek Afgevaardigden 1. Inleiding Op 30 november 2012 (herinnering op 12 december) hebben 28 afgevaardigden en 1 oudafgevaardigde van Badminton Nederland een mailing ontvangen met daarin een link naar de enquête Afgevaardigden

Nadere informatie

Stichting Empowerment centre EVC

Stichting Empowerment centre EVC I N V E N T A R I S A T I E 1. Inleiding Een inventarisatie van EVC trajecten voor hoog opgeleide buitenlanders in Nederland 1.1. Aanleiding De Nuffic heeft de erkenning van verworven competenties (EVC)

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Familiebedrijven in Nederland

Familiebedrijven in Nederland Familiebedrijven in Nederland In opdracht van Walgemoed Accountants & Adviseurs Uitgevoerd door Nijenrode University, The Netherlands Business School Management Research Centre Familiebedrijven in Nederland

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap J. Mevissen, L. Heuts en H. van Leenen SAMENVATTING Achtergrond van het onderzoek Het verschijnsel zelfstandige zonder personeel (zzp er) spreekt tot de verbeelding.

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

Internationale kansen voor het MKB: HBO slaat een brug. Louise van Weerden Enschede, 12 Juni 2013

Internationale kansen voor het MKB: HBO slaat een brug. Louise van Weerden Enschede, 12 Juni 2013 Internationale kansen voor het MKB: HBO slaat een brug Louise van Weerden Enschede, 12 Juni 2013 Achtergrond Communicatiewetenschap, Universiteit Groningen, Concordia University Montreal Onderzoek intercultureel

Nadere informatie

Corporate Venturing in het MKB

Corporate Venturing in het MKB M200920 Corporate Venturing in het MKB Ruimte voor vernieuwing, durf en kansen C. van Essen MSc Zoetermeer, 10 december 2009 Corporate venturing in het MKB Corporate venturing is onder grote, multinationale

Nadere informatie

ING, partner van familiale ondernemers

ING, partner van familiale ondernemers ING, partner van familiale ondernemers Familiebedrijven, de motor van de economie Leidt u een familiebedrijf? Familiebedrijven professionaliseren In België vertegenwoordigen familiebedrijven maar liefst

Nadere informatie

Business Continuity Management conform ISO 22301

Business Continuity Management conform ISO 22301 Business Continuity Management conform ISO 22301 Onderzoek naar effecten op de prestaties van organisaties Business continuity management gaat over systematische aandacht voor de continuïteit van de onderneming,

Nadere informatie

50+ in Europa Samenvatting van de eerste resultaten

50+ in Europa Samenvatting van de eerste resultaten share_belg_nl.indd 1 09.04.2006 14:00:20 Uhr share_belg_nl.indd 2-3 09.04.2006 14:00:21 Uhr Het aandeel ouderen in de totale populatie is in Europa hoger dan op elk ander continent en deze ontwikkeling

Nadere informatie

Ondernemen in het familiebedrijf: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie

Ondernemen in het familiebedrijf: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie Ondernemen in het familiebedrijf: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie Prof. dr. Roberto H. Flören Baker Tilly Berk Leerstoel Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht 13 oktober 2015 Leadership Entrepreneurship

Nadere informatie

MKBi-Groeifonds Obligaties

MKBi-Groeifonds Obligaties MKBi-Groeifonds Obligaties Brede kennis en ervaring in zowel de financiële wereld als het ondernemerschap is de basis van het MKBi Groeifonds Geef het mkb de juiste impuls met het MKBi Groeifonds! Meer

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

Alternatieve financiële prestatie-indicatoren. Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving

Alternatieve financiële prestatie-indicatoren. Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving Alternatieve financiële prestatie-indicatoren Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving April 2014 Inhoudsopgave 1 Conclusie en samenvatting 4 2 Doelstellingen, onderzoeksopzet en definiëring

Nadere informatie

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte De ontwikkeling van de ehealth-koffer Naam : Seline Kok en Marijke Kuipers School : Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Opleiding : HBO-Verpleegkunde voltijd

Nadere informatie

Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer?

Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer? Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer? De Week van de Ondernemer doet het gehele jaar onderzoek naar de belangrijkste uitdagingen van ondernemers. We presenteren hierbij de belangrijkste uitkomsten.

Nadere informatie

Proeftuinplan: Meten is weten!

Proeftuinplan: Meten is weten! Proeftuinplan: Meten is weten! Toetsen: hoog, laag, vooraf, achteraf? Werkt het nu wel? Middels een wetenschappelijk onderzoek willen we onderzoeken wat de effecten zijn van het verhogen cq. verlagen van

Nadere informatie

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 ROC van Twente - Hengelo In januari 2004 is de afdeling Handel van het toenmalige ROC Oost- Nederland, School voor Economie en ICT, locatie Hengelo - nu

Nadere informatie

Financieringsmonitor Groei

Financieringsmonitor Groei M200908 Financieringsmonitor Groei Gevestigde bedrijven en snelle groeiers vergeleken Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 Financieringsmonitor groei Terugval financieringsbehoefte snelle groeiers

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Onderzoek over de planning van de bedrijfsoverdracht uitgevoerd met de steun van Agentschap Ondernemen: Executive summary Prof. dr. Tensie Steijvers drs. Ine Umans Universiteit

Nadere informatie

Kansen in de nieuwe EU-lidstaten

Kansen in de nieuwe EU-lidstaten M200402 Kansen in de nieuwe EU-lidstaten De betekenis van de uitbreiding van de Europese Unie voor het Nederlandse MKB Guido Brummelkamp Jolanda Hessels Zoetermeer, 29 april 2004 Kansen in de nieuwe EU-lidstaten

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012 Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven 20 juni 2012 Samenvatting De waardering van het familiebedrijf vormt een belangrijk obstakel bij de overdracht van de onderneming. Vooral de waardering

Nadere informatie

Resultaten onderzoek: Redenen waarom mensen niet-presteren

Resultaten onderzoek: Redenen waarom mensen niet-presteren Resultaten onderzoek: Redenen waarom mensen niet-presteren 305 respondenten hebben deelgenomen aan de enquête rond redenen waarom mensen niet-presteren. De resultaten van deze enquête worden o.a. gebruikt

Nadere informatie

Gender: de ideale mix

Gender: de ideale mix Inleiding 'Zou de financiële crisis even hard hebben toegeslaan als de Lehman Brothers de Lehman Sisters waren geweest?' The Economist wijdde er vorige maand een artikel aan: de toename van vrouwen in

Nadere informatie

Samenvatting mediapartners Shopping2020

Samenvatting mediapartners Shopping2020 Samenvatting eindrapport expertgroep Online Ondernemen Webwinkeliers te optimistisch over overlevingskansen. Op basis van data van de Kamer van Koophandel (N=26.250), een online enquête (N=500) en interviews

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek.

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Wat drijft hen, wat vinden zij belangrijk? In hun ondernemerschap, in de manier waarop ze zichzelf willen ontwikkelen. Een onderwerp

Nadere informatie

CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten Auteur: Datum:

CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten  Auteur: Datum: CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten. Onderzoek Auteur: ing. E.M.M. Boerboom Datum: 31-08-2007 De aanleiding van het onderzoek Door de toenemende globalisering en mogelijkheden

Nadere informatie

Aandeel van buitenlandse bedrijven in de economie van Oost- Nederland; een 0-meting

Aandeel van buitenlandse bedrijven in de economie van Oost- Nederland; een 0-meting Aandeel van in de economie van Oost- ; een 0-meting C. Groot Zevert (*) P.C. Bijleveld (*) en H. Ligtenberg (**) (*) Kenniscentrum leefomgeving, Saxion, M.H. Tromplaan 28, NL-7513 AB Enschede Emails: 127381@student.saxion.nl;p.c.bijleveld@saxion.nl

Nadere informatie

Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht

Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht Een onderzoek naar eigendomsplanningsstrategieën van families in familiebedrijven. In opdracht van Bank Insinger de Beaufort N.V.

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Profiteer van veranderende technologieën

Profiteer van veranderende technologieën Profiteer van veranderende technologieën Lees hoe Managed Services Providers u kunnen helpen profiteren van de nieuwste ontwikkelingen Uitdagingen en kansen in veranderende technologieën Ontwikkelingen

Nadere informatie

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Navolgbaarheid bij kwalitatief onderzoek: consistentie van vraagstelling tot eindrapportaged van de Ven Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Piet Verschuren en Hans Doorewaard (2015)

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager M201120 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager drs. B van der Linden Zoetermeer, december 2011 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager Ondernemers zijn te verdelen in managers, marktzoekers,

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het exporterende MKB in Europa Al eeuwenlang worden in Europa goederen (en tegenwoordig ook steeds meer diensten) internationaal verhandeld. Eén van de oudste manieren om

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Evaluatieplan Adaptief Leren

Evaluatieplan Adaptief Leren Evaluatieplan Adaptief Leren Sjoerd de Vries Wendy Krimpen Loes van Oosteren 6 januari 2006. Enschede Contact: Sjoerd de Vries E-Mail: sjoerd.devries@utwente.nl Mob: +31 (0)6 47274565 Tel: +31(0)53 4893952

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Utrecht heeft alles mee: locatie, ambitie en lef! Gerrit den Hartog. De UOS Business Barometer 2013 wordt mogelijk gemaakt door:

Utrecht heeft alles mee: locatie, ambitie en lef! Gerrit den Hartog. De UOS Business Barometer 2013 wordt mogelijk gemaakt door: De wordt mogelijk gemaakt door: Utrecht heeft alles mee: locatie, ambitie en lef! Gerrit den Hartog 1 Ondernemers let op: de wereldhandel trekt aan in 2013! Mathijs Bouman Wereldhandel-index (bron CPB)

Nadere informatie

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Irene Houtman & Ernest de Vroome (TNO) In het kort: Onderzoek naar de ontwikkeling van burn-outklachten en verzuim door psychosociale

Nadere informatie

Doelstelling. Het aanwerven van een Duitse account manager, die werk gaat maken van de gekozen marketing- en distributiestrategie in Duitsland.

Doelstelling. Het aanwerven van een Duitse account manager, die werk gaat maken van de gekozen marketing- en distributiestrategie in Duitsland. Business Case Doelstelling Het aanwerven van een Duitse account manager, die werk gaat maken van de gekozen marketing- en distributiestrategie in Duitsland. 2 Business case Duitsland is de belangrijkste

Nadere informatie

2 Voorwoord. Wij hebben voor ons bedrijf duidelijke strategische prioriteiten en ambitieuze doelen bepaald.

2 Voorwoord. Wij hebben voor ons bedrijf duidelijke strategische prioriteiten en ambitieuze doelen bepaald. Visie en Waarden 2 Voorwoord Wij hebben voor ons bedrijf duidelijke strategische prioriteiten en ambitieuze doelen bepaald. Momenteel werken wij aan een Winning Culture bij Henkel, die ons zal helpen onze

Nadere informatie

Bedrijfsopvolgingsregelingen voor het familiebedrijf onder druk

Bedrijfsopvolgingsregelingen voor het familiebedrijf onder druk Spotlight Bedrijfsopvolgingsregelingen voor het familiebedrijf onder druk Renate de Lange - Family Business/Private Wealth, Tax & Human Resource Services Jan Nieuwenhuizen - Family Business/Private Wealth,

Nadere informatie