(Toe)zicht op opvolging binnen familiebedrijven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "(Toe)zicht op opvolging binnen familiebedrijven"

Transcriptie

1 (Toe)zicht op opvolging binnen familiebedrijven Onderzoek naar het functioneren van raad van commissarissen bij familiebedrijven en de rol van de raad tijdens het opvolgingsproces binnen de familie Saxion Kenniscentrum Innovatie en Ondernemerschap Naam auteur: Žarko Baban Datum: 5 januari 2011 Saxion Kenniscentrum Innovatie en Ondernemerschap M.H. Tromplaan AB Enschede saxion.nl/innovatieenondernemerschap Copyright 2011 by Saxion University of Applied Sciences. All rights reserved. No part of this article may be reproduced or utilized in any form or by any means, electronic of mechanical, including photocopying, recording, or by any information storage and retrieval system, without permission in writing from the authors.

2 Ž

3 Samenvatting In deze rapportage zijn de onderzoeksresultaten neergelegd op het gebied van het functioneren van de raad van commissarissen en zijn rol in het opvolgingsproces binnen familiebedrijven. De rapportage bestaat uit vier delen. In eerste deel wordt de centrale onderzoeksvraag geformuleerd die luidt als volgt: Hoe functioneert de raad van commissarissen binnen het familiebedrijf en welke rol heeft de raad van commissarissen op het opvolgingsproces binnen het familiebedrijf? Gezien de tweeledigheid van de centrale onderzoeksvraag is een literatuurstudie en een praktijkstudie gedaan. Deze maken respectievelijk het tweede en derde deel van dit onderzoekrapport uit. In het vierde deel van dit rapport worden conclusies en aanbevelingen besproken. In de literatuurstudie worden de definities van familiebedrijf en de raad van commissarissen nader beschreven en toegelicht. Tijdens de praktijkstudie zijn er 21 personen, zijnde leden van raden van commissarissen of directeuren grootaandeelhouders, geïnterviewd. Tijdens de interviews zijn vier topics die van belang waren voor deze studie behandeld, met name: kenmerken van het familiebedrijf, redenen voor de oprichting en de functioneren van de raad van commissarissen binnen het familiebedrijf en de rol van de raad van commissarissen in het opvolgingsproces van de directie. In de resultaten van de praktijkstudie worden deze vier topics uitgebreid beschreven. De belangrijke conclusies van dit rapport zijn dat de raad van commissarissen een adviserende, toezichthoudende en bemiddelende rol binnen het familiebedrijf vervult. Kenmerkend voor het familiebedrijf is dat de continuïteit van de onderneming op de eerste plaats komt, tot het moment dat de opvolgingskwestie aan de orde

4 komt. Gezien de korte termijn belangen en onzekerheden over de toekomst bij de aftredende directeur- grootaandeelhouder treden hier emotionele aspecten op. Een emotionele beslissing wordt ook genomen bij de keuze voor de opvolger: favoriseren staat de erkenning van competitie in de weg en de wens om invloed te blijven uitoefenen door de vertrekkende directeur-grootaandeelhouder staat de ontwikkeling van nieuw leiderschap in de weg. De raad van commissarissen heeft een heel grote rol te vervullen in het opvolgingsproces binnen de familie. Door te trachten de emotionele aspecten die tijdens dit proces kunnen optreden te kanaliseren kan door tussenkomst van de raad van commissarissen dit proces verbeterd worden. De mate van intensiteit in de uitoefening van deze functies door de raad van commissarissen verschilt op basis van de grootte en de levensfase waar een familiebedrijf zich in bevindt. Onafhankelijkheid en objectiviteit van de raad van commissarissen leidt tot een vermindering van de emotionele aspecten die tijdens het opvolgingsproces een rol spelen, met daarbij de voorwaarde dat deze raad ook volledig onafhankelijk is. De onafhankelijkheid van de raad van commissarissen kan zeer goed gewaarborgd zijn door de samenstelling van de raad. Een objectieve blik met enige afstand tot het dagelijks gebeuren in de onderneming is vooral te verwachten van commissarissen die van buiten de enge familiekring zijn aangetrokken. Hun oordeel wordt niet beïnvloed door de emotionele betrokkenheid bij ontstaan en groei van de onderneming. Deze betrokkenheid is in de eerste plaats drijfveer voor het handelen van de DGA. De conclusie dat door tussenkomst van de raad van commissarissen dit proces verbeterd kan worden, komt de maatschappelijke relevantie van dit onderzoek ten goede, aangezien de familiebedrijven de ruggengraat van de Nederlandse economie zijn. Door het verbeteren en soepeler te laten op van het opvolgingsproces wordt de continuïteit gewaarborgd van de familiebedrijven.

5 Voorwoord Voor u ligt het onderzoeksrapport naar het functioneren van de raad van commissarissen en zijn rol in het opvolgingsproces van de directie bij familiebedrijven. Dit onderzoeksrapport is geschreven in opdracht van Saxion Kenniscentrum Innovatie en Ondernemerschap. Het onderzoek is uitgevoerd vanaf april 2010 in tot januari Voor mij is het uitvoeren van dit onderzoek een heel leerzame periode geweest, waarmee ik mijn Bachelor Management Economie en Recht hoop af te sluiten. Ik wens u veel leesplezier! Žarko Baban

6 Dankwoord Graag wil ik met dit dankwoord enkele personen bedanken. Zonder de hulp van velen was dit onderzoek (scriptie) niet mogelijk geweest. Mijn afstudeerbegeleider Jacqueline Dalhuisen die altijd klaarstond om mij te begeleiden en van advies te dienen en in de moeilijke tijden mij wist te motiveren. Mijn praktijkbegeleider Erik Wierstra die mij volledige vrijheid gaf om dit onderzoek volledig zelfstandig uit te voeren en op belangrijke momenten mij van advies te dienen. Alle medewerkers, en met name directeur Theodor van der Velde en lector Han van der Meer, van het Saxion Kenniscentrum Innovatie en Ondernemerschap (SKIO) die mij tijdens de afstudeerperiode een fijne en leerzame werkomgeving hebben geboden. Heren Herman Spenkelink, Otto Mengelberg en Hans Verkley, die door middel van het beschikbaar stellen van hun netwerk mij enorm hebben geholpen om te komen tot de onderzoekspopulatie en de interviews die tijdens dit onderzoek zijn gehouden. Alle andere geïnterviewde personen waar ik een prettig en goed gesprek mee heb gehad. Dat ze hun informatie en ervaringen met mij wilde delen en ook voor het beschikbaar stellen van hun netwerk om mij te helpen bij het vinden van andere respondenten. Mijn vrienden en collega s Remco Reink, Eefje van Dijken, Theo de Gans, Joris de Koning en Peter de Koning voor het overlezen van mijn scriptie en de grammaticale verbetering hiervan op zich te nemen. Mijn ouders, vrienden en de familie die mij altijd hebben gesteund en vertrouwen in mij hebben gehad. Iedereen die bijdrage heeft geleverd aan de totstandkoming van dit onderzoek: heel erg bedankt! Žarko Baban

7 Inhoudsopgave Deel 1: Inleiding en Probleemstelling Hoofdstuk 1: Achtergronden, probleemstelling en relevantie van het onderzoek Omschrijving van opdrachtgevende organisatie (SKIO) Opdracht vanuit de organisatie Probleemstelling in het algemeen Relevantie van het onderzoek voor SKIO Wetenschappelijke relevantie Maatschappelijke relevantie Hoofdstuk 2: Formulering van het onderzoeksdoel, de onderzoeksvragen en de onderzoeksopzet Doel van het onderzoek Centrale onderzoeksvraag Afleiding van de deelvragen voor de literatuurstudie Deelvragen voor de literatuurstudie Afleiding van de deelvragen voor het kwalitatief onderzoek Deelvragen voor de praktijkstudie Onderzoeksopzet Deel 2: Literatuurstudie Hoofdstuk 3: Methodologie van de literatuurstudie Soort onderzoek Hoofdstuk 4: Familiebedrijven Definitie familiebedrijven Typen familiebedrijven Bestuursinrichting van familiebedrijven Opvolgingsproces binnen familiebedrijven Kerngegevens familiebedrijf in Nederland... 36

8 Hoofdstuk 5: Raad van Commissarissen Definitie Oprichting van Raad van Commissarissen Wettelijke taken en bevoegdheden Codes of good governance Kerngegevens Raad van commissarissen binnen familiebedrijf in Nederland Deel 3 Praktijkstudie Hoofdstuk 6: Onderzoeksopzet Onderzoeksmethode Keuze van de onderzoekspopulatie Materiaal verzamelen Registratie, verwerking en preparatie van de gegevens Beschrijving en verantwoording van de analysebeslissingen Betrouwbaarheid en geldigheid Hoofdstuk 7: Resultaten van de praktijkstudie Inleiding Kenmerken van het familiebedrijf Redenen voor en oprichting proces van raad van commissarissen binnen het familiebedrijf Rollen van de raad van commissarissen binnen het familiebedrijf Adviserende rol Toezichthoudende rol Bemiddelende rol Manier van functioneren van raad van commissarissen Verschillen tussen functioneren van raad van commissarissen binnen het familiebedrijf Omgaan met conflicten tussen raad van commissarissen, aandeelhouders en directeuren Toepasbaarheid van Code of good governance binnen familiebedrijf Rol van Raad van Commissarissen tijdens het opvolgingsproces binnen het familiebedrijf... 74

9 Deel 4 Conclusies, discussie en aanbevelingen Hoofdstuk 8: Conclusies en discussie Conclusies Discussie Hoofdstuk 9: Evaluatie, aanbevelingen en suggesties voor verder onderzoek Evaluatie Aanbevelingen Suggesties voor verder onderzoek Literatuurlijst Bijlagen Bijlage 1: Definities familiebedrijf Bijlage 2: Nederlandse code corporate governance (m.b.t. RvC) Bijlage 3: Interviewgids... 98

10 Deel 1: Inleiding en Probleemstelling Hoofdstuk 1: Achtergronden, probleemstelling en relevantie van het onderzoek In dit hoofdstuk zijn de achtergronden, probleemstelling en relevantie van het onderzoek beschreven. In de eerste instantie wordt een korte beschrijving van de organisatie waar het onderzoek is uitgevoerd weergegeven. Daarna worden de probleemstelling in algemene zin en specifiek vanuit de opdrachtgevende organisatie beschreven. Tenslotte worden de maatschappelijke en wetenschappelijke relevantie van het onderzoek gedefinieerd Omschrijving van opdrachtgevende organisatie (SKIO) Het Saxion Kenniscentrum Innovatie en Ondernemerschap, verder te noemen SKIO, heeft als doel om kennisontwikkeling en kennisoverdracht betreffende de thema s innovatie en ondernemerschap te faciliteren en te bevorderen. Dit doel wordt nagestreefd door de volgende werkzaamheden te verrichten: - onderzoek verrichten op vier specifieke vakgebieden: kennisinnovatief ondernemerschap, ondernemen in de zorg, strategisch HRM en identiteitsmarketing - een koppeling maken tussen hogeschool (Saxion), student en bedrijfsleven waar het gaat om (onderzoeks-) opdrachten, stages en afstudeerplekken - begeleiding en advies bieden aan startende ondernemers ((ex-studenten en/of personeel van Saxion) - binnen het Saxion aanbieden van twee minoren 'Leren Innoveren en 'Zorgbusiness in Action' - faciliteren van studentondernemers met een professionele bedrijfsruimte

11 - SPEED Startersfonds aanbieden aan startende student-ondernemers. SPEED bestaat uit een financiële, persoonlijke lening, gekoppeld aan een begeleidingstraject om door de eerste fase van het ondernemerschap te komen. - organiseren van netwerkactiviteiten voor startende ondernemers Binnen het SKIO zijn +/- 20 werknemers werkzaam, waarvan 5 lectoren. Het lectoraat Kennisinnovatief ondernemerschap heeft als doel om onderzoek naar het stimuleren van innovatief ondernemerschap in en vanuit kennisinstellingen zoals hogescholen. Een bijzonder aandachtsgebied binnen het lectoraat zijn de culturele aspecten van ondernemen en ondernemerschap Opdracht vanuit de organisatie Vanuit Saxion kenniscentrum innovatie en ondernemerschap is de volgende opdracht gegeven: Het verrichten van een onderzoek naar de oprichting, rol en functioneren van de raad van commissarissen (RvC ) tijdens het opvolgingsproces binnen de familiebedrijven. Aan de hand van praktijkonderzoek advies uitbrengen aan de opdrachtgever over de belangrijkste bevindingen en aanbevelingen doen betreffende het doel van het onderzoek. Het doel van het onderzoek is het verkrijgen van inzicht in het proces van oprichting en functioneren van de raad van commissarissen binnen familiebedrijven. Daarnaast is het van belang om te onderzoeken welke rol de raad van commissarissen tijdens het opvolgingsproces binnen het familiebedrijf vervult.

12 1.3. Probleemstelling in het algemeen Anders dan in andere bedrijven, zijn er binnen familiebedrijven factoren (familie, eigenaarschap en zeggenschap) die in zekere mate op gespannen voet met elkaar staan. Op het moment dat een familiebedrijf groei doormaakt, komen ook wettelijke regels om de hoek kijken, waarop het familiebedrijf moet anticiperen. Zo kan bijvoorbeeld de wettelijke verplichting voor het instellen van een raad van commissarissen ervoor zorgen dat er bepaalde spanningen binnen het familiebedrijf ontstaan. Binnen familiebedrijven is het gebruikelijk dat één van de aandeelhouders tevens de directe leiding van de onderneming op zich neemt. De raad van commissarissen wordt door de aandeelhouders aangesteld en is belast met onder andere het houden van toezicht op de directie. Op het moment dat de raad van commissarissen bepaalde opmerkingen heeft over het beleid van de directie zou het tot een probleem kunnen leiden. Het kan namelijk voorkomen dat de directie van een familiebedrijf waar de raad van commissarissen bepaalde kritiek over heeft, tegelijkertijd in de algemene vergadering van aandeelhouders zit, waaraan de raad van commissarissen rapporteert. Het functioneren van de raad van commissarissen zou door de dubbele rol van de directeurgrootaandeelhouder beïnvloed kunnen worden. De vraag die beantwoord dient te worden is hoe er wordt omgegaan met het instellen en functioneren van de raad van commissarissen binnen een familiebedrijf. Uit recent onderzoek naar familiebedrijven (Flören, 2008) is gebleken dat de opvolging van de directeur binnen het familiebedrijf over het algemeen niet goed geregeld is. In dit onderzoek komt naar voren dat 71 % van de familiebedrijven (noot: meer dan 10 werknemers in dienst) helemaal niets (47 %) of nauwelijks iets (24 %) doen om hun opvolging te regelen. Het gevolg hiervan is dat familiebedrijven gevaar lopen om aan de ene kant hun bestaansrecht te verliezen en aan de andere kant om het familie-eigendom (bedrijf) uit handen te geven. Volgens Lansberg (1988) ligt de belangrijkste reden dat familiebedrijven hun opvolging niet of nauwelijks regelen op het emotionele vlak. Aangezien de raad van commissarissen tot taak heeft om toezicht te houden op het beleid van het bestuur en in het belang van het bedrijf te handelen zou

13 verondersteld kunnen worden dat een raad van commissarissen ook een rol speelt in het opvolgingsproces binnen een familiebedrijf. Er is nog maar weinig onderzoek gedaan naar de invloed van de raad van commissarissen op het opvolgingsproces binnen een familiebedrijf. Dit onderzoek zal de invloed van de raad van commissarissen op het opvolgingsproces binnen een familiebedrijf beschrijven Relevantie van het onderzoek voor SKIO Binnen het SKIO heeft het lectoraat Kennisinnovatief ondernemerschap een convenant gesloten met de Kamer van Koophandel Oost Nederland. De Kamer van Koophandel Oost Nederland heeft een subsidie aan het lectoraat verstrekt om onderzoek te doen naar diverse aspecten binnen familiebedrijven. In dit onderzoek wordt één van deze aspecten onderzocht. Het betreft hier een onderzoek naar de oprichting en functionering van de raad van commissarissen binnen familiebedrijven. Aan de hand van de resultaten van het onderzoek zal het lectoraat over kennis beschikken over de onderwerpen van dit onderzoek (oprichting en functionering van raad van commissarissen binnen familiebedrijven) op dit gebied. Deze kennis kan gebruikt worden voor zowel de ontwikkeling van onderwijsprogramma s binnen Saxion als bij het adviseren van familiebedrijven vanuit het lectoraat Wetenschappelijke relevantie In voorgaande jaren is er veel onderzoek gedaan naar het opvolgingsproces, het presteren en de sterkten en zwakten familiebedrijven. Echter, vrij weinig onderzoek is te vinden over de rol van verschillende bestuurlijke organen binnen familiebedrijven en de wijze waarop deze functioneren. Eén van deze bestuurlijke organen van een bedrijf is de raad van commissarissen. Voor beursgenoteerde (en grote ) bedrijven in Nederland geldt er een wettelijke verplichting tot het instellen van een raad van commissarissen, welke tevens gebonden is aan de codes of good governance. Voor niet-beursgenoteerde bedrijven bestaat in sommige gevallen deze verplichting niet, en zijn er geen bindende spelregels voor de raad van commissarissen. Familiebedrijven, los van het feit of ze al dan niet een raad

14 van commissarissen hebben, hebben te maken met het probleem dat ze het opvolgingproces in het algemeen onvoldoende regelen. Dit is een beschrijvend onderzoek naar de positie en functie van de raad van commissarissen binnen familiebedrijven. Zoals al aangegeven is, wordt deze invalshoek minder gekozen door onderzoekers, en daarom zal dit onderzoek moeten leiden tot een verbreding van de huidige kennis. Daarnaast zou het onderzoek gezien kunnen worden als start voor verder onderzoek naar andere bestuurlijke organen en hun rol binnen het familiebedrijf, zoals aandeelhouders, ondernemingsraden, raden van bestuur etc Maatschappelijke relevantie De familiebedrijven zijn verantwoordelijk voor 53% van het Bruto Nationaal Product en voor 49% van de werkgelegenheid in Nederland. Daarnaast loopt 71 % van de familiebedrijven het gevaar om de continuïteit van de onderneming te verliezen (Flören, 2002). Met dit onderzoek naar de oprichting, rol en functioneren van de raad van commissarissen binnen familiebedrijven heeft als doel om te laten zien of een raad van commissarissen een toegevoegde waarde voor het familiebedrijf heeft en tevens welke invloed dit bestuursorgaan op het opvolgingsproces heeft. Hierdoor zal een bijdrage geleverd worden aan de verbetering van het opvolgingsproces binnen familiebedrijven in Nederland.

15 Hoofdstuk 2: Formulering van het onderzoeksdoel, de onderzoeksvragen en de onderzoeksopzet 2.1. Doel van het onderzoek Dit onderzoek naar de oprichting, rol en functioneren van de raad van commissarissen binnen familiebedrijven kent meerdere doelen. De volgende doelen zullen behaald worden: Inzicht geven in de wettelijke regelgeving ten behoeve van de instelling van de raad van commissarissen. Inzicht geven in de wettelijke taken en voorschriften waaraan de raad van commissarissen moet voldoen. Inzicht geven in de codes of good governance, toegespitst op de raad van commissarissen. Inzicht geven in de uitkomsten van bestaande onderzoeken over de raad van commissarissen binnen familiebedrijven. Inzicht geven in het proces van de oprichting van de raad van commissarissen binnen familiebedrijven. Inzicht geven in de rollen die de raad van commissarissen binnen familiebedrijven binnen hun functie uitoefenen. Inzicht geven in het functioneren van de raad van commissarissen bij het opvolgingproces in het familiebedrijf

16 2.2. Centrale onderzoeksvraag De probleemstelling van het onderzoek is tweeledig gedefinieerd. Aan de ene kant wil de opdrachtgever over kennis beschikken hoe een raad van commissarissen binnen familiebedrijven functioneert, aan de andere kant wil hij weten welke invloed de raad van commissarissen heeft tijdens het opvolgingsproces. Dit resulteert in de volgende centrale onderzoeksvraag: Hoe functioneert de raad van commissarissen binnen het familiebedrijf en welke rol heeft de raad van commissarissen op het opvolgingsproces binnen het familiebedrijf? 2.3. Afleiding van de deelvragen voor de literatuurstudie Het doel van het literatuuronderzoek is om theoretische inzichten weer te geven. Dit houdt in dat het in eerste instantie begrippen zoals familiebedrijf en raad van commissarissen worden toegelicht. In de literatuurstudie wordt er dieper ingegaan op specifiekere aspecten van de familiebedrijven, zoals het opvolgingsproces, de kerncijfers binnen de Nederlandse economie etc. In de literatuurstudie zijn wettelijke kaders voor oprichting en de wettelijke taken en bevoegdheden van de raad van commissarissen in kaart gebracht. Daarnaast is er een analyse gemaakt van bestaande onderzoeken naar de raad van commissarissen binnen de familiebedrijven. In de literatuurstudie zullen tevens de belangrijkste aanbevelingen van bestaande codes of good governance worden weergegeven, toegespitst op het functioneren van de raad van commissarissen.

17 2.4. Deelvragen voor de literatuurstudie Om structuur en afbakening in het literatuuronderzoek aan te brengen zijn er voor literatuurstudie de volgende deelvragen geformuleerd: Wat is de definitie van een familiebedrijf? Hoe ziet het opvolgingsproces binnen familiebedrijven er uit? Welke wettelijke regels bestaan er voor het instellen van de raad van commissarissen in een bedrijf? Wat zijn de wettelijke taken en voorschriften waaraan de raad van commissarissen moet voldoen? Wat zijn codes of good governance? Wat zijn de belangrijkste feiten in bestaande onderzoeken over de raad van commissarissen binnen het familiebedrijven? 2.5. Afleiding van de deelvragen voor het kwalitatief onderzoek Op het moment dat de literatuurstudie is uitgevoerd en de theoretische kaders zijn toegelicht, zal doormiddel van kwalitatief onderzoek praktijksituaties met betrekking tot de oprichting, rol en functioneren van de raad van commissarissen, en hun invloed tijdens opvolgingsproces worden bestudeerd. Het kwalitatief onderzoek wordt door middel van het houden van interviews met leden van raden van commissarissen en directeuren-grootaandeelhouders uitgevoerd.

18 2.6. Deelvragen voor de praktijkstudie Het kwalitatief onderzoek wordt door middel van beantwoorden van onderstaande deelvragen uitgevoerd, waarbij tevens het theoretische kader uit de literatuurstudie in praktijk zal worden getoetst. Deelvragen die moeten leiden tot de beantwoording van de centrale onderzoeksvraag zijn: Wat zijn de kenmerken van het familiebedrijf? Wat zijn de belangrijkste redenen voor familiebedrijven om een raad van commissarissen in te stellen? Hoe ziet het proces van de oprichting van de raad van commissarissen binnen familiebedrijven er uit? Hoe functioneert een raad van commissarissen binnen het familiebedrijf? Welke rollen oefent de raad van commissarissen binnen familiebedrijven uit? Beïnvloedt de dubbele rol van de bestuurder en de aandeelhouder het functioneren van de raad van commissarissen? Oefent de raad van commissarissen invloed uit bij het opvolgingproces in het familiebedrijf, en zo ja welke?

19 2.7. Onderzoeksopzet Om de doelstellingen van het onderzoek te realiseren en de onderzoeksvragen te beantwoorden is er een literatuur- en een kwalitatief onderzoek uitgevoerd. Door middel van systematische studie op basis van wetenschappelijke literatuur en andere documenten over het proces van oprichting en functioneren van de raad van commissarissen in de familiebedrijven, wordt de wet- en regelgeving met betrekking tot de oprichting van de raad van commissarissen in kaart gebracht. Daarnaast wordt tijdens het literatuuronderzoek gekeken naar welke aanbevelingen (codes of governance) voor goed het functioneren van raden van commissarissen er bestaan. Nadien wordt een analyse gemaakt van het bestaande onderzoeken op dit gebied. Hierbij worden gegevens uit recente onderzoeken verzameld en geïnterpreteerd die de huidige situatie weergeven over het bestaan en functioneren van raden van commissarissen binnen familiebedrijven. Het literatuuronderzoek is bedoeld om als achtergrondinformatie te dienen voor het kwalitatief onderzoek. Bevindingen van de literatuurstudie zullen tijdens het kwalitatief onderzoek worden getoetst. Aan de hand van de bevindingen van het literatuuronderzoek en het beantwoorden van de onderzoeksvragen, worden de interviewvragen voor de praktijkstudie geformuleerd. Het kwalitatief onderzoek bestaat uit 21 diepte-interviews met leden van de raad van commissarissen en directieleden van familiebedrijven. Met behulp van diepte-interviews met de commissarissen en directieleden van de familiebedrijven, zal in kaart worden gebracht waarom een raad van commissarissen binnen het familiebedrijf wordt opgericht en hoe deze raad binnen het familiebedrijf functioneert. Daarnaast zal onderzocht worden of een raad van commissarissen binnen het familiebedrijf een rol vervult tijdens het opvolgingsproces en op welke manier. Tenslotte worden de uitkomsten van de literatuurstudie en het kwalitatief onderzoek vergeleken en geanalyseerd. Hierdoor wordt analyse gemaakt van de onderzoeksresultaten en worden conclusies en aanbevelingen weergeven.

20 Deel 2: Literatuurstudie Hoofdstuk 3: Methodologie van de literatuurstudie 3.1. Soort onderzoek De literatuurstudie die hieronder is uitgevoerd betreft een exploratief onderzoek. Kenmerkend van exploratief onderzoek is een tussenvorm tussen een beschrijvend en een toetsingsonderzoek (Baarda en de Goede, 2005). Om de hoofdvraag van het onderzoek te kunnen beantwoorden is het van belang om de thema s zoals familiebedrijf, opvolgingsproces en de raad van commissarissen te verkennen. Aangezien er voor het begrip, familiebedrijf nog geen vaste wetenschappelijke definitie bestaat was het nodig om de bestaande literatuur te analyseren en het begrip familiebedrijf voor dit onderzoek vast te stellen. Naast het vinden van de definitie voor het begrip familiebedrijf, worden kerngegevens van familiebedrijven in Nederland en een korte beschrijving van het opvolgingsproces weergegeven in dit gedeelte. In het vervolg van literatuurstudie zal het begrip raad van commissarissen uitgelegd worden. Aan de hand van de wettelijke regelgeving (in Nederland) zullen oprichting, criteria, taken en bevoegdheden van de raden van commissarissen worden uitgelegd. Aan het einde van het literatuuronderzoek is duidelijk wat er met de begrippen familiebedrijf en raad van commissarissen wordt bedoeld. Tegelijkertijd zullen kerngegevens over beide begrippen duidelijkheid verschaffen over de situatie waarin het familiebedrijf en de raad van commissarissen zich bevinden in de Nederlandse economie.

21 Hoofdstuk 4: Familiebedrijven In dit hoofdstuk wordt het begrip het familiebedrijf verduidelijkt en gedefinieerd voor het vervolg van dit onderzoek. Aan de hand van de gekozen definitie van het familiebedrijf worden er feiten en cijfers over de deelname van de familiebedrijven aan de Nederlandse economie weergegeven. Er worden ook typen familiebedrijven besproken en er wordt beschreven hoe familiebedrijven worden bestuurd. Als laatste zal worden weergegeven hoe het opvolgingsproces binnen een familiebedrijf in elkaar zit Definitie familiebedrijven In de bestaande literstuur is er geen eenduidige definitie van de term familiebedrijf. In zijn onderzoek naar familiebedrijven constateert Handler dat er net zo veel definities van familiebedrijven als er onderzoekers zijn (Handler, 1989). Om meest geschikte definitie voor dit onderzoek te bepalen, zijn er bestaande definities vergeleken en naar consistentie in definiëring van het begrip het familiebedrijf gekeken. Afgelopen drie decennia zijn verschillende wetenschappelijke onderzoeken naar familiebedrijven uitgevoerd. Voor die tijd was er bijna geen wetenschappelijk onderzoek geweest naar het familiebedrijf als een bijzondere ondernemingsvorm. Dit verklaart ook dat de wetenschap nog steeds geen definitief begrip van het familiebedrijf heeft bepaald. Dit resulteert er in dat in wetenschappelijk onderzoek verschillende resultaten als uitkomst van het precies dezelfde onderzoeken op kunnen treden. Op het moment dat het familiebedrijf aandacht kreeg van de wetenschap werd het familiebedrijf gedefinieerd als: (Bernard, 1975): an enterprise which, in practice is controlled by the members of a single family (p.42)

22 (Babicky, 1987): the kind of small business started by one or a few individuals who had an idea, worked hard to develop it, and achieved usually with limited capital, grow with maintaining ownership of the enterprise (p25) Bovenstaande twee voorbeelden van de definiëring van het familiebedrijf zijn tegenwoordig achterhaald en te breed geformuleerd. Door de jaren heen is het begrip steeds specifieker geworden. In 1996 werd een poging gedaan door de wetenschappers (Shanker, Astrachan, 1996) om aan de hand van vooraf vastgestelde criteria, zoals de mate van eigendom van de familie en de betrokkenheid van de familie binnen het bedrijf, om tot een definitie te komen. Zij definiëren het familiebedrijf aan de hand van concentrische cirkels van het familiebedrijf: Bron: (Shanker, Astrachan, 1996) Aan de hand van de bovenstaande, zogenoemde the family universe bull s eye definiëren Shanker en Astrachan het familiebedrijf met behulp van betrokkenheid van de familie. Vanuit dit model worden drie definities van familiebedrijven gegeven: een brede, een middelmatige en een enge. Bij de brede definitie wordt weergegeven dat de mate van de betrokkenheid van de familie heel gering kan zijn terwijl bij enge definitie sprake is van hoge mate van betrokkenheid. Bij het onderscheid tussen een familiebedrijf en niet-familiebedrijf

23 wordt een familiebedrijf gezien als een dichotome variabele waarbij het vooral gaat om de betrokkenheid van de familie binnen het bedrijf. In 1999 hebben wetenschappers Chua, Chrisman, en Sharma, alle tot dan toe bestaande definities van het familiebedrijf verzameld en vergeleken op gemeenschappelijke overeenkomsten. Zij kwamen achter dat er 21 definities van het familiebedrijf bestonden (zie bijlage 1). In hun onderzoek naar de gemeenschappelijke punten van de definiëring van het begrip familiebedrijf concluderen zij dat alle definities volgende gemeenschappelijke punten bevatten: Een bedrijf is familiebedrijf als: 1. In het bezit van de familie is en door familie wordt bestuurd 2. In het bezit van de familie is maar niet door familie wordt bestuurd 3. Door de familie wordt bestuurd maar niet in het bezit van de familie is Ze geven in hun onderzoek voorstel om familiebedrijf te definiëren op volgende manier (Chua, Chrisman, en Sharma, 1996) The family business is a business governed and/or managed with the intention to shape and pursue the vision of the business held by a dominant coalition controlled by members of the same family or small number of families in a manner that is potentially sustainable across generations of the family or families. Eerste definitie van het familiebedrijf die in Nederland wordt gebruikt werd geformuleerd door FBNed 1 in FBNed ziet een bedrijf als familiebedrijf, als het aan minstens één van de volgende drie criteria voldoet: meer dan 50% van de aandelen of certificaten is in handen van één familie; één familie is in staat aanzienlijke invloed uit te oefenen; een belangrijk aantal leden van de ondernemingsleiding is afkomstig uit één familie. Deze definitie werd in 2002 door Roberto Flören, hoogleraar familiebedrijven aan de Universiteit Nyenrode, aangepast. In zijn onderzoek (Flören, 2002) definieert 1 FBNed - de Vereniging Familie Bedrijven Nederland

Familiebedrijven binnen Saxion

Familiebedrijven binnen Saxion Familiebedrijven binnen Saxion Studenten uit een ondernemersgezin en de intentie tot bedrijfsopvolging Saxion Kenniscentrum Innovatie en Ondernemerschap Eefje van Dijken MSc & Dr. Erik Wierstra Datum:

Nadere informatie

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie.

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. Kenniscentrum Leefomgeving Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. ISSN: 1872-4418-22 Copyright 2013 by Saxion University of Applied Sciences. All rights reserved. No part

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen.

Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen. Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen. Introductie Familiebedrijven zijn in Nederland veruit in de meerderheid. Zij leveren

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie

Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland

Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland ONDERZOEKSRAPPORT Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland Door: Prof. dr. Roberto H. Flören Dr. Marta M. Berent-Braun

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Voor een bedrijfsopvolging binnen de familie zijn er fiscale faciliteiten Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Er komt een moment waarop u uw onderneming

Nadere informatie

Stappenplan bedrijfsoverdracht

Stappenplan bedrijfsoverdracht Stappenplan bedrijfsoverdracht Voor een succesvolle overdracht naar de volgende generatie Baker Tilly Berk An independent member of Baker Tilly International VOORWOORD Het proces van overdracht van eigendom,

Nadere informatie

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE Vastgesteld door de RvC op 10 maart 2010 1 10 maart 2010 INHOUDSOPGAVE Blz. 0. Inleiding... 3 1. Samenstelling... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Taken betreffende

Nadere informatie

Corporate Governance in het familiebedrijf

Corporate Governance in het familiebedrijf Corporate Governance in het familiebedrijf De wenselijkheid van een governance code voor het familiebedrijf Etienne Kessels 31 januari 2013 Mr. M.I. Zeldenrust-Visch Prof. Mr. C. van der Elst Voorwoord

Nadere informatie

Roberto H. Flören. Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht. 2 december 2010

Roberto H. Flören. Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht. 2 december 2010 Groeiende familiebedrijven: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie Prof.dr. Roberto H. Flören Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht 2 december 2010

Nadere informatie

Het besturen van een familie en een bedrijf

Het besturen van een familie en een bedrijf Het besturen van een familie en een bedrijf Een familiebedrijf runnen is als jongleren. De doelstellingen van het bedrijf groei en goede resultaten realiseren moeten worden afgewogen tegen de behoeften

Nadere informatie

in 12 slides Code Buysse II, samengevat in 12 slides

in 12 slides Code Buysse II, samengevat in 12 slides in 12 slides Code Buysse II, samengevat in 12 slides 1 Governance principes De ondernemers hebben hun bedrijf nog niet in een vennootschapsstructuur ondergebracht. De ondernemers activeren een raad van

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen Versie 1.1 dd. 15 januari 2014 Artikel 1 - Algemene taak 1.1 De raad van commissarissen

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Onderzoek over de planning van de bedrijfsoverdracht uitgevoerd met de steun van Agentschap Ondernemen: Executive summary Prof. dr. Tensie Steijvers drs. Ine Umans Universiteit

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht binnen de familie

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Lentink Accountants/Belastingadviseurs brengt onder uw aandacht Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Huizen, november 2013 1 Introductie Er komt een moment

Nadere informatie

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015 Algemeen Mede naar aanleiding van de kredietcrisis en de Europese schuldencrisis in 2011 is een groot aantal codes,

Nadere informatie

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Cijfers en feiten van het familiebedrijf 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Voor eventuele fouten of onvolkomenheden in deze publicatie kunnen auteur en uitgever niet aansprakelijk worden gesteld.

Nadere informatie

Robert de Vries. Oud DGA van keukenbladenfabriek. Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging. Specialisatie: Het Familiebedrijf

Robert de Vries. Oud DGA van keukenbladenfabriek. Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging. Specialisatie: Het Familiebedrijf Robert de Vries Oud DGA van keukenbladenfabriek Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging Specialisatie: Het Familiebedrijf 2 Wanneer besluit tot overdracht? als men het zat is als de DGA niet meer

Nadere informatie

Remuneratierapport 2013 DPA Group N.V.

Remuneratierapport 2013 DPA Group N.V. Remuneratierapport 2013 DPA Group N.V. Remuneratierapport 2013 Het doel van dit remuneratierapport is om het remuneratiebeleid van de Raad van Commissarissen van DPA inzake de bezoldiging van de Raad van

Nadere informatie

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Navolgbaarheid bij kwalitatief onderzoek: consistentie van vraagstelling tot eindrapportaged van de Ven Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Piet Verschuren en Hans Doorewaard (2015)

Nadere informatie

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Het begrip assurance en maatschappelijke ontwikkelingen

Nadere informatie

1. Decertificering en dematerialisatie van aandelen

1. Decertificering en dematerialisatie van aandelen 1 TOELICHTING BEHORENDE BIJ HET VOORSTEL TOT WIJZIGING VAN DE STATUTEN VAN ALANHERI N.V. ("ALANHERI" OF "DE VENNOOTSCHAP") Behorende bij agendapunt 8 van de op 27 mei 2011 te houden algemene vergadering

Nadere informatie

REGLEMENT BESTUURSRAAD (RAAD VAN TOEZICHT) STICHTING DE KEMPEL

REGLEMENT BESTUURSRAAD (RAAD VAN TOEZICHT) STICHTING DE KEMPEL REGLEMENT BESTUURSRAAD (RAAD VAN TOEZICHT) STICHTING DE KEMPEL Dit reglement is op 12 december 2005 door de bestuursraad van Stichting De Kempel, statutair gevestigd te Helmond, kantoorhoudende te 5709

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht: hoe werkt dat? Due diligence. Overnamecontract

Bedrijfsoverdracht: hoe werkt dat? Due diligence. Overnamecontract Bedrijfsoverdracht: hoe werkt dat? Een bedrijf wordt om verschillende redenen overgedragen. Dit kan zijn om organisatorische redenen, verschuivingen binnen een concern of met het oog op het pensioen van

Nadere informatie

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte De ontwikkeling van de ehealth-koffer Naam : Seline Kok en Marijke Kuipers School : Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Opleiding : HBO-Verpleegkunde voltijd

Nadere informatie

REGLEMENT VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN BEVER HOLDING N.V.

REGLEMENT VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN BEVER HOLDING N.V. REGLEMENT VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN BEVER HOLDING N.V. Definities de Vennootschap de RVC de voorzitter Directie : Bever Holding N.V. : De raad van commissarissen van de vennootschap : De voorzitter

Nadere informatie

Directiestatuut. Waterleidingmaatschappij Drenthe

Directiestatuut. Waterleidingmaatschappij Drenthe Directiestatuut Waterleidingmaatschappij Drenthe Inhoud Directiestatuut van de NV Waterleidingmaatschappij Drenthe Artikel 1 Definities 3 Artikel 2 Inleiding 3 Artikel 3 Taken van de directie 3 Artikel

Nadere informatie

Update ' toezicht op bestuur in relatie tot de rol van participatiemaatschappijen in hun portefeuillebedrijven'

Update ' toezicht op bestuur in relatie tot de rol van participatiemaatschappijen in hun portefeuillebedrijven' Update ' toezicht op bestuur in relatie tot de rol van participatiemaatschappijen in hun portefeuillebedrijven' 1 Toezicht op bestuur Op 31 mei 2011 is het wetsvoorstel bestuur en toezicht (het "Wetsvoorstel")

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V.

REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V. REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V. Datum: 11 mei 2015 Artikel 1. Definities AvA: Commissie: Reglement: RvB: RvC: Vennootschap: de algemene vergadering van aandeelhouders

Nadere informatie

Vennootschapsvormen en de daaraan gekoppelde keuzes, en risico s. Bruno De Vuyst. VUB Starterseminarie 18 oktober 2007 NV: 61.500.

Vennootschapsvormen en de daaraan gekoppelde keuzes, en risico s. Bruno De Vuyst. VUB Starterseminarie 18 oktober 2007 NV: 61.500. MARX VAN RANST VERMEERSCH & PARTNERS The LAW FIRM that WORKS Vennootschapsvormen en de daaraan gekoppelde keuzes, en risico s VUB Starterseminarie 18 oktober 2007 Bruno De Vuyst MVV&P - 2007 Vereist aantal

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen Wonion

Profielschets Raad van Commissarissen Wonion Profielschets Raad van Commissarissen Wonion Uitgangspunten 1. Deze profielschets wordt gehanteerd: bij de werving en selectie van nieuwe leden van de Raad van Commissarissen; bij de discussie over de

Nadere informatie

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S Algemeen Het beleid van Imtech N.V. is gericht op de continuïteit van de onderneming als een winstgevende organisatie, die met haar bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening.

7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening. 7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening. Familiebedrijven spelen overal ter wereld een belangrijke rol in onze economie.

Nadere informatie

Remuneratierapport 2014

Remuneratierapport 2014 Remuneratierapport 2014 Het doel van dit remuneratierapport is om het remuneratiebeleid van de Raad van Commissarissen van DPA inzake de bezoldiging van de Raad van Bestuur van DPA, alsmede de uitvoering

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Corporate governance code Caparis NV

Corporate governance code Caparis NV Corporate governance code Caparis NV De brancheorganisatie sociale werkgelegenheid en arbeidsintegratie Cedris heeft in het voorjaar van 2010 een branchecode aangenomen. In de inleiding van deze branchecode

Nadere informatie

Stappenplan bedrijfsoverdracht

Stappenplan bedrijfsoverdracht Stappenplan bedrijfsoverdracht t.b.v. verkoper FASE 1: ORIËNTATIE 1 Wat wilt u precies overdragen? Het hele bedrijf? Het onroerend goed? Wordt de onderneming na overdracht voortgezet? 2 Hoe lang blijft

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 1.1 Een vervelende ervaring of de kroon op je studie? 1.2 Hoe dit boekje te gebruiken 2. Het begin 2.1 De gouden basisregels 2.2 Het kiezen van een onderwerp 3. Onderzoeksopzet

Nadere informatie

7 Corporate governance en het familiebedrijf

7 Corporate governance en het familiebedrijf 7 Corporate governance en het familiebedrijf Roberto Flören, Marta Berent-Braun, Lorraine Uhlaner, Casper de Nooijer 1. Inleiding Bij discussies over corporate governance blijft specifieke aandacht voor

Nadere informatie

Ondernemen in het familiebedrijf: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie

Ondernemen in het familiebedrijf: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie Ondernemen in het familiebedrijf: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie Prof. dr. Roberto H. Flören Baker Tilly Berk Leerstoel Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht 13 oktober 2015 Leadership Entrepreneurship

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

RvC-verslagen geven weinig inzicht

RvC-verslagen geven weinig inzicht RvC-verslagen geven weinig inzicht Erasmus Universiteit Rotterdam September 2010 Dr. Mijntje Lückerath-Rovers Drs. Margot Scheltema contact: luckerath@frg.eur.nl Het onderzoek Ondernemingen : Van 60 ondernemingen

Nadere informatie

Het familiebedrijf Copyright 2015 Focus op verbeteren, position paper, januari 2015

Het familiebedrijf Copyright 2015 Focus op verbeteren, position paper, januari 2015 Het familiebedrijf Copyright 2015 Focus op verbeteren, position paper, januari 2015 0. Inleiding Met 260.000 bedrijven (dat is 69 % van alle bedrijven) neemt het familiebedrijf in Nederland een belangrijke

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen

Profielschets Raad van Commissarissen Profielschets Raad van Commissarissen Vastgesteld door de Raad van Commissarissen op 18 maart 2009 en laatstelijk gewijzigd in 2014. 1. Doel profielschets 1.1 Het doel van deze profielschets is om uitgangspunten

Nadere informatie

PROFIELSCHETS RVC ALLIANDER N.V.

PROFIELSCHETS RVC ALLIANDER N.V. BIJLAGE B BIJ DE TOELICHTING OP DE AGENDA VOOR DE EERSTE ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN ALLIANDER N.V. TE HOUDEN OP 12 MEI 2011 PROFIELSCHETS RVC ALLIANDER N.V. 1. OMVANG EN SAMENSTELLING

Nadere informatie

Familiebedrijfskunde is. inmiddels een volwassen. discipline en bevordert de. integratie van disciplines. uit verschillende terreinen

Familiebedrijfskunde is. inmiddels een volwassen. discipline en bevordert de. integratie van disciplines. uit verschillende terreinen Familiebedrijfskunde is inmiddels een volwassen discipline en bevordert de integratie van disciplines uit verschillende terreinen Financiële planning is een cruciale succes factor voor de continuïteit

Nadere informatie

AGENDA. Voor (het advies inzake) de routebeschrijving en bereikbaarheid met het openbaar vervoer verwijzen wij u naar onze website: www.nedap.com.

AGENDA. Voor (het advies inzake) de routebeschrijving en bereikbaarheid met het openbaar vervoer verwijzen wij u naar onze website: www.nedap.com. AGENDA voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders van de N.V. Nederlandsche Apparatenfabriek Nedap, gevestigd te Groenlo, te houden op 3 april 2014, s morgens om 11.00 uur in het EYE (filmmuseum)

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Praktijkhandreiking bedrijfsoverdracht

Praktijkhandreiking bedrijfsoverdracht NIVRA Actualiteiten 3 Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Deze publicatie, die tot stand is gekomen onder de verantwoordelijkheid van het NIVRA, beoogt registeraccountants ondersteuning

Nadere informatie

8.4 Remuneratierapport

8.4 Remuneratierapport 8.4 Remuneratierapport In dit remuneratierapport legt de Raad van Commissarissen verantwoording af over het beloningsbeleid binnen Ballast Nedam. De Raad van Commissarissen heeft in 2013 een remuneratiecommissie

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012 Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven 20 juni 2012 Samenvatting De waardering van het familiebedrijf vormt een belangrijk obstakel bij de overdracht van de onderneming. Vooral de waardering

Nadere informatie

TOEZICHT SCHALIG- ESSAY

TOEZICHT SCHALIG- ESSAY OMGAAN IS HET MET OVERHEIDS- MEER- TOEZICHT SCHALIG- IN HEID ORDE? De overheid is niet in staat haar toezicht consistent en werkbaar te organiseren, schrijft consultant en governance expert Hans Hoek tekst

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0 Setup Wizard MET DHCP-server: 1. NA de installatie van de software welke zich op de CD bevindt krijgt u het volgende te zien: 2. V ervolgens gaat de softw are op zoek naar de Thecus Y.E.S.box welke is

Nadere informatie

Reglement Raad van Toezicht. Stichting Hogeschool Leiden CONCEPT 140331 ALGEMEEN

Reglement Raad van Toezicht. Stichting Hogeschool Leiden CONCEPT 140331 ALGEMEEN Reglement Raad van Toezicht Stichting Hogeschool Leiden ALGEMEEN Artikel 1. Algemene bepalingen 1. Dit reglement is het Huishoudelijk Reglement van de Raad van Toezicht, bedoeld in artikel 15 van de Statuten

Nadere informatie

Het managen van opvolging en de volgende generatie

Het managen van opvolging en de volgende generatie Het managen van opvolging en de volgende generatie U hebt jarenlang hard gewerkt om uw bedrijf op te bouwen en tot een succes te maken en u wilt dat het in de familie blijft. Je kunt je kinderen het beste

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

SEPA Direct Debit De domiciliëring binnen een eengemaakte ruimte voor betalingen in Europa 1 februari 2014

SEPA Direct Debit De domiciliëring binnen een eengemaakte ruimte voor betalingen in Europa 1 februari 2014 SEPA Direct Debit De domiciliëring binnen een eengemaakte ruimte voor betalingen in Europa 1 februari 2014 INHOUD 1. DE SEPA-DOMICILIËRINGEN 2. DE DOMICILIËRINGEN EN SEPA 3. WERKING VAN DE EUROPESE DOMICILIËRING

Nadere informatie

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code De Nederlandse Corporate Governance Code ( Code ) is van toepassing op alle Nederlandse beursgenoteerde

Nadere informatie

Functieprofiel Raad van Toezicht

Functieprofiel Raad van Toezicht Functieprofiel Raad van Toezicht Opgesteld: november 2014 Vastgesteld: 25 november 2014 Functieprofiel Raad van Toezicht SALTO 1 Functieprofiel Raad van Toezicht SALTO Organisatieschets In 2001 zijn de

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

Online Zelfevaluatie. Instituut voor Governance & Leiderschap. Voor Raden van Toezicht en Raden van Commissarissen

Online Zelfevaluatie. Instituut voor Governance & Leiderschap. Voor Raden van Toezicht en Raden van Commissarissen 2016 2015 Online Zelfevaluatie Voor Raden van Toezicht en Raden van Commissarissen Gebruiksvriendelijk, veilig, effectief en kostenbesparend Instituut voor Governance & Leiderschap Vele positieve reacties

Nadere informatie

4. Bij voorkeur zal de raad van toezicht van Stichting P60 bij de werving van nieuwe toezichthouders buiten het eigen netwerk zoeken.

4. Bij voorkeur zal de raad van toezicht van Stichting P60 bij de werving van nieuwe toezichthouders buiten het eigen netwerk zoeken. REGLEMENT RAAD VAN TOEZICHT Opgesteld door de voorzitter op 25.03.2013 Vastgesteld door de raad van toezicht op: 27.05.2013 te Amstelveen HOOFDSTUK I. ALGEMEEN Artikel 1. Begrippen en terminologie Dit

Nadere informatie

Specialisten. bedrijfsovernames. Company Brokers, Bedrijfsopvolging, altijd maatwerk. Specialist. Serieus en betrouwbaar. Resultaat georiënteerd

Specialisten. bedrijfsovernames. Company Brokers, Bedrijfsopvolging, altijd maatwerk. Specialist. Serieus en betrouwbaar. Resultaat georiënteerd Specialisten bedrijfsovernames Company Brokers, Bedrijfsopvolging, altijd maatwerk Al meer dan 15 jaar ondersteunt Company Brokers ondernemers bij de overdracht of aankoop van de onderneming en richt zich

Nadere informatie

Checklist voor het opzetten van een aandelenparticipatieplan voor medewerkers

Checklist voor het opzetten van een aandelenparticipatieplan voor medewerkers 1 Checklist voor het opzetten van een aandelenparticipatieplan voor medewerkers Duurzaam aandeelhouderschap begint met een goede voorbereiding Een beter bedrijfsresultaat, een hogere productiviteit en

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Dit reglement is opgesteld en vastgesteld ingevolge artikel 5.5. van de statuten van Stichting Vocallis.

Dit reglement is opgesteld en vastgesteld ingevolge artikel 5.5. van de statuten van Stichting Vocallis. BESTUURSREGLEMENT Vastgesteld door het bestuur op 6 mei 2015. Hoofdstuk I. Algemeen. Artikel 1. Begrippen en terminologie. Dit reglement is opgesteld en vastgesteld ingevolge artikel 5.5. van de statuten

Nadere informatie

Best Practice-bepalingen 0.1 Met enige regelmaat wordt een zorgvuldige analyse gemaakt van het gewenste besturingsmodel.

Best Practice-bepalingen 0.1 Met enige regelmaat wordt een zorgvuldige analyse gemaakt van het gewenste besturingsmodel. Bijlage Code Cultural Goverance: Principes en uitwerkingen Nummer Principe De organen van de culturele instelling zijn verantwoordelijk voor de keuze van het besturingsmodel en de naleving van deze code.

Nadere informatie

Hoofdstuk 9. Rechtsvormen. Voorbeelden: Eenmanszaak Vennootschap Onder Firma Besloten vennootschap Naamloze vennootschap Vereniging Stichting

Hoofdstuk 9. Rechtsvormen. Voorbeelden: Eenmanszaak Vennootschap Onder Firma Besloten vennootschap Naamloze vennootschap Vereniging Stichting www.jooplengkeek.nl Rechtsvormen Voorbeelden: Eenmanszaak Vennootschap Onder Firma Besloten vennootschap Naamloze vennootschap Vereniging Stichting 1 Rechtsvormen Natuurlijk persoon Een mens met rechten

Nadere informatie

Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP

Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP RADBOUD UNIVERSITEIT NIJMEGEN Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP Versie 1.0 Wouter van Kuipers 7 7 2008 1 Inhoud 1 Inhoud... 2 2 Inleiding... 2 3 Probleemgebied... 3 3.1 Doelstelling...

Nadere informatie

Juridische aspecten van de stichting administratiekantoor (STAK).

Juridische aspecten van de stichting administratiekantoor (STAK). Juridische aspecten van de stichting administratiekantoor (STAK). mr. dr. R.W.F. Hendriks, Willem II stadion te Tilburg 20 juni 2012 De STAK Certificering van aandelen is een in Nederland veel voorkomende

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Goed bestuur in MKB familiebedrijven

Goed bestuur in MKB familiebedrijven Windesheim zet kennis in werking Windesheim zet kennis in werking ONDERZOEK Goed bestuur in MKB familiebedrijven Lectoraat Familiebedrijven Ondernemers over hun overwegingen en keuzes Driekwart van het

Nadere informatie

Familiebedrijven en internationalisering

Familiebedrijven en internationalisering Familiebedrijven en internationalisering Afstudeerscriptie Wendy Bolster Studie Management, Economie en Recht Saxion Kenniscentrum Innovatie en Ondernemerschap Lectoraat Familiebedrijven en Bedrijfsopvolging

Nadere informatie

CHECKLIST. HVK Stevens Legal Prins Bernhardplein 200 1097 JB Amsterdam

CHECKLIST. HVK Stevens Legal Prins Bernhardplein 200 1097 JB Amsterdam Aan de hand van deze checklist kan worden nagedacht over de positie van de familie ten opzichte van het familiebedrijf, alsmede over eventuele vermogensplanning. 1 VOORBESCHOUWING 1.1 Doelstellingen Wat

Nadere informatie

Projectmanagement met Creatiemacht

Projectmanagement met Creatiemacht Projectmanagement met Creatiemacht Projectmanagement met Creatiemacht Robertjan uijl Hans Licht scriptum management Copyright 2015 Scriptum, Schiedam All rights reserved. No part of this book may be reproduced

Nadere informatie

BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3

BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3 Faculteit Geesteswetenschappen BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3 Onderstaand formulier betreft de beoordeling van het stageverslag en het onderzoeksverslag. Deze wordt door de begeleidende

Nadere informatie

RNCI sessie 26 oktober 2009. Beknopt overzicht van Het wetsontwerp over het remuneratiecomité en het remuneratieverslag

RNCI sessie 26 oktober 2009. Beknopt overzicht van Het wetsontwerp over het remuneratiecomité en het remuneratieverslag RNCI sessie 26 oktober 2009 Beknopt overzicht van Het wetsontwerp over het remuneratiecomité en het remuneratieverslag 1 Inhoudsopgave bespreking wetsontwerp Bron: Wetsontwerp tot versterking van het deugdelijk

Nadere informatie

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria Management, finance en recht Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria De verwarring voorbij Naar hernieuwd zelfvertrouwen Congres Praktijkgericht onderzoek in het HBO Amersfoort, 11 december 2012

Nadere informatie

Richtsnoeren. Richtsnoeren met betrekking tot centrale begrippen van de AIFMD 13.08.2013 ESMA/2013/611

Richtsnoeren. Richtsnoeren met betrekking tot centrale begrippen van de AIFMD 13.08.2013 ESMA/2013/611 Richtsnoeren Richtsnoeren met betrekking tot centrale begrippen van de AIFMD 13.08.2013 ESMA/2013/611 Datum: 13.08.2013 ESMA/2013/611 Inhoud I. Toepassingsgebied 3 II. Definities 3 III. Doel 4 IV. Naleving

Nadere informatie

Ondernemen in het familiebedrijf: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie

Ondernemen in het familiebedrijf: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie Ondernemen in het familiebedrijf: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie dr. Marta Berent-Braun Assistant Professor Leerstoel Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht 4 november 2015 Leadership Entrepreneurship

Nadere informatie

Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht

Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht Een onderzoek naar eigendomsplanningsstrategieën van families in familiebedrijven. In opdracht van Bank Insinger de Beaufort N.V.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

- Vaststelling van de jaarrekening 2014 van ABN AMRO Group N.V.

- Vaststelling van de jaarrekening 2014 van ABN AMRO Group N.V. Verantwoording stemgedrag eerste half jaar 2015 Stemgedrag op vergaderingen van aandeelhouders en genomen aandeelhoudersbesluiten buiten vergadering 1. Inleiding NLFI onderschrijft het belang van de Nederlandse

Nadere informatie

Uw nummer (letter): 2014/28122 Uw brief van: 29 juli 2014 Ons nummer: 14082014.01 Willemstad, 14 augustus 2014

Uw nummer (letter): 2014/28122 Uw brief van: 29 juli 2014 Ons nummer: 14082014.01 Willemstad, 14 augustus 2014 Aan De Minister van Verkeer, Vervoer en Ruimtelijke Planning. De heer Earl Balborda Seru Arrarat z/n Alhier Uw nummer (letter): 2014/28122 Uw brief van: 29 juli 2014 Ons nummer: 14082014.01 Willemstad,

Nadere informatie

Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008.

Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008. Bestuursreglement Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008. Artikel 1 Status en inhoud van het reglement 1. Dit reglement is opgesteld

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie