Integraal risicomanagement in Arnhem

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Integraal risicomanagement in Arnhem"

Transcriptie

1 Integraal risicomanagement in Arnhem Michiel Somers, Rob Snelders en Priska Blij De introductie van een zevental verplichte paragrafen, waaronder de paragraaf weerstandsvermogen in het Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten 2004 (BBV) heeft er toe geleid dat bij veel gemeenten, net als in Arnhem, het risicomanagement opnieuw onder de aandacht is gekomen. In dit artikel wordt een beeld geschetst van de ontwikkeling van het risicomanagement in de gemeente Arnhem. Arnhem heeft gekozen voor een concernbrede aanpak, gericht op de bundeling van activiteiten en initiatieven van risicomanagement bij de gemeentelijke diensten. 1 Risicomanagement is voor gemeenten geen nieuw begrip. Al in de risicoparagraaf conform Comptabiliteitsvoorschriften 1995 moest het bestuur van een gemeente een toelichting geven op de voorzienbare risico s 2 van de gemeente. Volgens de nieuwste wetgeving, het BBV, moeten gemeenten inzicht verschaffen in hun weerstandsvermogen. Het weerstandsvermogen van een gemeente geeft aan hoe robuust de gemeentelijke begroting is. Het gaat om de mate waarin een gemeente in staat is middelen vrij te maken om substantiële tegenvallers op te vangen, zonder dat dit betekent dat het hele beleid aangepast moet worden. Een gemeente heeft hiervoor inzicht nodig in de weerstandscapaciteit 3 en de risico s die de gemeente loopt. De concernbrede aanpak De gemeente Arnhem is eind 2004 gestart met het verder ontwikkelen van de paragraaf weerstandsvermogen. Het traject bestaat uit de verdere professionalisering en implementatie van gemeentebreed risicomanagement en de bepaling van de aanwezige en gewenste weerstandscapaciteit. Onlangs heeft de gemeenteraad de beleidsuitgangspunten omtrent de Arnhemse weerstandscapaciteit en het risicomanagement vastgesteld in de Beleidsnota weerstandsvermogen: risicomanagement en weerstandscapaciteit. 4 Zoals gezegd is risicomanagement geen nieuw begrip voor de gemeente Arnhem. Op diverse plaatsen in de gemeentelijke organisatie werden activiteiten uitgevoerd die tot het risicomanagement behoren. Bij de dienst Stadsontwikkeling was voor het risicomanagement van de vele projecten een risicomanager aangesteld. Bepaalde risico s werden verzekerd, voor voorzienbare gebeurtenissen werden voorzieningen getroffen en op verzoek van de gemeentelijke diensten en het Directieteam maakte de risicomanager bij de Stadsontwikkeling van specifieke onderwerpen risicoanalyses. Bovendien leverden de gemeentelijke diensten voor de begroting en het jaarverslag overzichten aan van alle voorzienbare risico s. Eind 2004 introduceert de gemeente Arnhem wel een nieuw begrip: integraal (gemeentebreed) risicomanagement. Door deze concernbrede aanpak, gericht op de bundeling van activiteiten en initiatieven van de diensten, wordt een gefragmenteerde aanpak vermeden. Coördinatie van integraal risicomanagement vindt plaats vanuit de top van de organisatie en is geïntegreerd in de organisatie van het concern en de diensten. Integraal risicomanagement in Arnhem Bij de invoering van het integraal risicomanagement is als eerste stap commitment gezocht bij de top van de organisatie door het nut en de noodzaak van integraal risicomanagement onder de aandacht te brengen. Er is voorgesteld om een methodiek te implementeren, waarmee een risicoprofiel voor de gemeente Arnhem zou kunnen worden opgesteld. Het risicoprofiel omvat alle risico s die gevolgen hebben voor de Arnhemse organisatie, gerangschikt op basis van de kans dat het risico zich voordoet en op de omvang van de gevolgen van het risico voor de organisatie. Per dienst zijn vervolgens risicocoördinatoren benoemd die het aanspreekpunt vormen binnen hun dienst. Om het risicomanagement organisatiebreed te verankeren hebben de coördinatoren gezamenlijk een training gehad. Ter ondersteuning van het integraal risicomanagement is bovendien een softwarepakket aangeschaft dat helpt om op een efficiënte wijze risico s na de identificatie te registreren en te analyseren, maar ook om er over te rapporteren. Het pakket is aangesloten op een landelijke database met daarin mogelijke risico s die van toepassing kunnen zijn op de Arnhemse situatie en voorbeeldmaatregelen. In overleg met het management van de dienst en de risicocoördinator is per dienst bepaald hoe het risicomanagement verder geïmplementeerd kan worden. Hierbij is rekening gehouden met de activiteiten die al bij de diensten in het kader van risicomanagement worden gedaan. 118 Overheids MANAGEMENT 5/2006

2 doelstellingen Doelstelling Doelrealisatie beheersmaatregelen identificatie risico s Risicoanalyse beoordelen risico s Figuur 1. Schematische weergave van risicoanalyses in de verschillende projectfases Figuur 2. Risicomanagementcyclus Risicomanagement bij dienst Stadsontwikkeling Stadsontwikkeling is bij uitstek de gemeentelijke dienst die zich bezighoudt met het ontwikkelen en uitvoeren van projecten. Deze projecten zijn veelal omgeven met flinke risico s. Drie jaar geleden besloot het management tot het aanstellen van een risicomanager om op een gestructureerde manier risico s in beeld te brengen en het risicobewustzijn van de organisatie te versterken. Het management heeft er voor gekozen om de risicomanager een plaats te geven in de staf Bedrijfsvoering en niet binnen Projectmanagement. Risicomanagement is op deze manier een instrument van het management van de dienst. Het brengt niet alleen de risico s in een project in beeld, maar ook de risico s die het geheel van de projecten raken of de beïnvloedingsmogelijkheden binnen het project te boven gaan. Het instrument faciliteert tevens de projectleider die de verantwoordelijkheid draagt voor het uitvoeren van het project. Bij deze verantwoordelijkheid hoort het managen van de risico s er vanzelfsprekend bij. Repeterend proces Het management bepaalt door het vaststellen van het programma van risicomanagement voor welke projecten in de komende periode een risicoanalyse wordt uitgevoerd. Het kan gaan om een eerste analyse van een project in voorbereiding of om projecten die een fase van ontwikkeling en uitvoering afsluiten en in een volgende fase komen. Risicoanalyses op projecten in voorbereiding kunnen ondersteuning bieden aan de besluitvorming. Daarnaast kan het ook gaan om projecten die wat betreft omvang, complexiteit of politieke gevoeligheid in aanmerking komen voor een tussentijdse risicoscan. Het bepalen van de frequentie waarmee een analyse op een project wordt uitgevoerd blijft maatwerk. Risicomanagement volgt een project in de opeenvolgende projectfases 5 naar de oplevering, omdat de aard van de risico s per fase verandert (zie figuur 1). In de initiatieffase staan risico s centraal rond het vaststellen van heldere doelstellingen, de politieke besluitvorming en de contractvorming met partners. De definitiefase kenmerkt zich door risico s op het vlak van het opstellen van het programma van eisen en het voldoen aan ruimtelijk planologische bepalingen. In de voorbereidingsfase spelen bijvoorbeeld het aanbestedingsproces en de risicoverdeling in de uitvoering een rol. In de realisatiefase vragen vooral risico s de aandacht die liggen in de technische uitvoering en de beheersing van het contract. Cyclisch proces Risicomanagement wordt in Arnhem gezien als een cyclisch proces. Risicomanagement omvat het identificeren en beoordelen van risico s, alsmede het treffen van beheersmaatregelen gericht op het bereiken van de doelstelling van de organisatie (zie figuur 2). Bij de dienst Stadsontwikkeling gaat het om de doelstelling van het project. In het cyclische proces vormen interviews met bij het project betrokken personen bestuurders en ambtenaren over het algemeen de kern van de aanpak. Een breed spectrum aan risicogebieden komt daarbij aan de orde, zoals financieel-economische, politiek-bestuurlijke, juridische, organisatorische risico s. Interviews met vertegenwoordigers van de partners (externen) in het project blijken van waarde voor de kwaliteit van de risicorapportage. Dit levert namelijk een kijk op de risico s vanuit het perspectief van de partner. Afhankelijk van het project volgt eventueel een werksessie om met het projectteam de risico s door te praten op achterliggende oorzaken en om beheersmaatregelen te formuleren. Naast een kwalitatieve beschrijving van de risico s wordt de analyse versterkt door een kwantitatief financiële aanduiding van de risico s van een project. Dat gebeurt aan de hand van door deskundigen aan te geven bandbreedtes van kosten- en opbrengstencategorieën en simulatie van de projectonzekerheden. Op basis van deze kwantitatief financiële aanduiding kan de gewenste omvang van het weerstandsvermogen voor het geheel van de projecten worden bepaald. De risicoanalyse levert een rapportage (risicoregister) op met daarin een overzicht van de geïdentificeerde risico s en aanbevelingen voor het reduceren van die risico s. De risicomanagementcyclus wordt gesloten met het sturen door het management op het nemen van concrete maatregelen en het monitoren van de effectiviteit van die maatregelen. Dat sluitstuk moet als de achilleshiel van het risicomanagementproces worden beschouwd en is bepalend voor de toegevoegde waarde die het instrument kan hebben voor de organisatie. Rapportage over de voortgang van de te nemen beheersmaatregelen vindt plaats in de reguliere planning en controlcyclus van begroting, tussenrapportages en jaarrekening. Van nagenoeg alle circa zeventig lopende projecten heeft de dienst een eerste risicoanalyse uitgevoerd, zodat inzicht bestaat in de belangrijkste risico s. Overheids MANAGEMENT 5/

3 Figuur 3. Stappenplan implementatie risicomanagement dienst Stadsbeheer De relatie met de concernbrede aanpak In relatie met de concernbrede aanpak worden de projectrisicoanalyses door de dienst Stadsontwikkeling geïntegreerd in het gemeentebrede risicoprofiel van de gemeente Arnhem. Van de opgedane kennis en de ontwikkelde aanpak van de dienst Stadsontwikkeling op het gebied van het projectrisicomanagement hebben andere gemeentelijke diensten gebruik kunnen maken. De risicomanager Stadsontwikkeling voert op verzoek risicoanalyses (risicoscans) uit voor de andere diensten. Deze scans geven de aanzet tot een oriëntatie op de voor de betreffende dienst meest toegesneden toepassing van risicomanagement. Risicomanagement bij de dienst Stadsbeheer De dienst Stadsbeheer vervult beheers-, toezichts-, handhavingsen ingenieurstaken voor de openbare ruimte in Arnhem. De dienst is eind 2004 in het kader van het gemeentebrede traject gestart met het verder ontwikkelen van het risicomanagement. Tot 2005 leverde de dienst Stadsbeheer voor de begroting en het jaarverslag overzichten aan van de voorzienbare risico s. De risico s werden echter niet systematisch geïdentificeerd, geanalyseerd en van maatregelen voorzien. Stappenplan invoering risicomanagement Ter implementatie van het risicomanagement binnen de dienst Stadsbeheer heeft het management van de dienst met de risicocoördinator een stappenplan opgesteld (zie figuur 3). De eerste stap ter voorbereiding op de introductie van risicomanagement binnen de dienst Stadsbeheer was een training voor de trekkers van de deelprogramma s van de meerjarenprogrammabegroting binnen de dienst, de medewerkers van de bedrijfsbureaus van de dienst en de medewerkers van de stafafdeling Planning & Control. In de training werd stilgestaan bij de concernbrede aanpak in het kader van de ontwikkeling van de paragraaf weerstandsvermogen, een uitleg gegeven van risicomanagement en stilgestaan bij de definitie van een risico. Tot slot werd een methode aangereikt om risico s te kunnen identificeren, analyseren en kwantificeren. Aansluitend aan de training zijn in een workshop de risico s van de dienst Stadsbeheer geïdentificeerd, geanalyseerd en gekwantificeerd. 6 De risico s zijn verwerkt in het gemeentebrede aangeschafte softwarepakket. Hierdoor ontstond een eerste risicoprofiel voor de dienst Stadsbeheer. Verder zijn in de tweede helft van 2005 alle risico s van de dienst Stadsbeheer doorgelicht in relatie tot aanwezige reserves en op de mogelijkheid om risico s af te dekken door middel van een verzekering. Medewerkers van de Concernstaf hebben hierbij meegedacht. Als sluitstuk op het stappenplan heeft het managementteam van de dienst in een speciale interactieve themabijeenkomst alle elementen van het risicomanagement nog eens besproken. Een centrale opdracht tijdens deze bijeenkomst was het positioneren van de risico s van de dienst op een grote risicomatrix. Hiermee werd letterlijk het gevoel gekregen bij het risicoprofiel van de dienst. Het managementteam van de dienst heeft vervolgens vervolgopdrachten voor scans voor de grootste risico s en audits (onder andere aanbestedingen) benoemd. Tijdens de bijeenkomst kregen de leden van het managementteam een tegoedbon met adviesuren om het uitvoeren van deze opdrachten te ondersteunen. Het managementteam heeft op deze wijze de vervolgaanpak voor 2006 vastgelegd. Aanvullende instrumenten Naast de instrumenten en tools die zijn ingezet bij de uitrol van het stappenplan, is de dienst Stadsbeheer gebruik gaan maken van een aantal aanvullende instrumenten (zie figuur 4). Het gaat hierbij om instrumenten als risicoscans, audits, projectrisicoanalyses en onderzoeken in het kader van rechtmatigheid. Risicoscan De dienst stadsbeheer voert een ambitieus programma uit om de kwaliteit van het rioleringsnetwerk te verbeteren. In 2005 heeft hierop een specifieke risicoscan plaatsgevonden door de risicomanager van de dienst Stadsontwikkeling. De uitkomst van de scan is aanleiding geweest tot het starten van een verbeterproject gericht op onder andere het vereenvoudigen van het proces en aanvullende maatregelen in relatie tot de risico s. Audits ex artikel 213a Gemeentewet Gemeenten dienen op grond van de gemeentewet onderzoeken te doen naar de doelmatigheid en doeltreffendheid. Zes medewerkers van de dienst Stadsbeheer hebben deelgenomen aan een cursus. Deze cursus is met een extern adviesbureau en de gemeenten Arnhem en Nijmegen ontwikkeld. Als onderdeel van de cursus is onder andere een intern onderzoek gedaan naar de risico s op de portefeuille gewaarborgde gemeentegaranties 120 Overheids MANAGEMENT 5/2006

4 Figuur 4. Aanvullende instrumenten voor risicomanagement (circa zestig miljoen euro). Dit was een van de risico s uit het risicoprofiel van de dienst Stadsbeheer. Een belangrijke stap in de aanpak van deze audit was het maken van een referentiekader waarin normen, risico s en gewenste beheersingsmaatregelen een plek kregen. Daarbij is gebruikgemaakt van een daarvoor binnen de dienst ontwikkeld spel. De audit leverde verbeterpunten op die het mogelijk maken meer zicht te krijgen op de risico s en te treffen maatregelen. Stadsingenieurs Een van de sectoren van de dienst, de Stadsingenieurs, verricht ingenieurstaken voor de gemeente Arnhem en werkt mee aan de grote projecten in de stad. Deze sector is de afgelopen jaren sterk gegroeid. Bij Stadsingenieurs is risicomanagement gericht opgepakt. Er wordt nu gewerkt met een checklist van mogelijke risico s van gebeurtenissen (juridisch, organisatorisch, ruimtelijk, financieel, technisch, maatschappelijk) en risicomatrices, waarin risico s en te nemen beheersmaatregelen zijn opgenomen. Rechtmatigheid De dienst Stadsbeheer heeft te maken met de rechtmatigheidstoets door de accountant. Daarvoor is de interne regelgeving geïnventariseerd. Voor de onderdelen aanbestedingen, subsidies en de administratie van projecten is nagegaan in hoeverre deze daaraan voldoen. Specifieke risico s voor de dienst, noodzakelijk vervolgonderzoek daarnaar en het treffen van beheersingsmaatregelen zijn in kaart gebracht. Voor 2006 is een aangepast controleplan vastgesteld waarin de verbeterpunten zijn verwerkt. De relatie met de concernbrede aanpak Door gebruik te maken van het gemeentebrede softwarepakket maakt het risicoprofiel van de dienst Stadsbeheer deel uit van het gemeentebrede risicoprofiel. Door gebruik te maken van de aanvullende instrumenten is zowel binnen de dienst Stadsbeheer als met medewerkers van andere diensten een soort kennisnetwerk ontstaan. Van dit kennisnetwerk kan gebruik worden gemaakt bij het verder uitbouwen van het integrale risicomanagement. Aandachtspunten voor integraal risicomanagement Net als de diensten Stadsontwikkeling en Stadsbeheer hebben op basis van de concernbrede aanpak ook de overige Arnhemse diensten stappen gezet met betrekking tot integraal risicomanagement. Al deze stappen hebben geleid tot een gemeentebreed risicoprofiel. Op basis van dit profiel kan voor de paragraaf weerstandsvermogen met behulp van risicosimulatie 7 de hoeveelheid geld worden bepaald die de gemeente Arnhem nodig heeft om de geïdentificeerde risico s af te dekken. Wat levert het op? Naast het bepalen van de benodigde weerstandscapaciteit biedt integraal risicomanagement onder meer het volgende: Duurzaam investeren in risicomanagement draagt bij aan het vergroten van het risicobewustzijn van de (project)organisatie. Deze beheersmaatregel kan van grote betekenis zijn voor het reduceren van risico s waaraan de organisatie blootstaat en daarmee voor de hoeveelheid middelen die nodig is om de gevolgen van risico s af te dekken. Risicomanagement biedt inzicht in en overzicht in de risico s van de organisatie en van de projecten. Het doet ook aanbevelingen voor het nemen van beheersmaatregelen zodat de sturing en beheersing van de organisatie en van de projecten wordt versterkt. Risicomanagement biedt informatie die de besluitvorming op zowel bestuurlijk als ambtelijke niveau kan ondersteunen. Risico s kunnen explicieter worden meegewogen in de besluitvorming bijvoorbeeld over nieuwe projecten of beleidsontwikkelingen. Voorwaarden Een van de belangrijkste voorwaarden om integraal risicomanagement in de organisatie te ontwikkelen is commitment in de top van de organisatie. Hou bij de uitrol van het integraal risicomanagement in de gemeentelijke organisatie rekening met de activiteiten die al in de organisatie met betrekking tot risicomanagement worden gedaan. In de Arnhemse situatie bleek een separaat implementatietraject per dienst de beste oplossing, gezien de verschillen tussen de taken van de gemeentelijke diensten en de bekendheid met risicomanagement. Bij de dienst Stadsbeheer werkte de aanpak door te starten met een training en gebruik te maken van een creatieve aanpak (grote risicomatrix, tegoedbonnen voor adviesuren, bouwen referentiekader tijdens een audit in spelvorm) positief. Bij de dienst Stadsontwikkeling richtte de aanpak zich vooral op de projectteams (opdrachtgever, projectma- Overheids MANAGEMENT 5/

5 nager en projectmedewerkers) aan de hand van het door het management vastgestelde programma voor het uitvoeren van projectrisicoanalyses. De praktijk leert dat risicomanagement er niet maar even bij kan worden gedaan. Capaciteit vrijmaken voor risicomanagement is geboden. Zonder capaciteit is het moeilijk om enthousiasme en betrokkenheid voor risicomanagement in de organisatie te creëren en een solide basis te leggen. Een zekere onafhankelijke rol van risicomanagement in de organisatie schept voorwaarden voor scherpte en objectiviteit in de analyses. Adviezen Voor het succesvol implementeren van risicomanagement dienen de volgende adviezen: Investeer in de eigen organisatie want dat biedt mogelijkheden om blijvend eigen expertise op dit vakgebied op te bouwen. Invoering van risicomanagement gaat niet van de ene dag op de andere, maar is een zaak van de lange adem. Kijk niet alleen naar de risico s maar ook naar kansen, want een gemiste kans vormt evenzeer een risico. Start pragmatisch, rekening houdend met de initiatieven in de organisatie, door bijvoorbeeld een training of een voorbeeldproject. Verlies je niet in een erg theoretisch model, maar doe het risicomanagement wel gestructureerd. Sla niet door in het detecteren van alle risico s, maar richt je op de risico s die er echt toe doen. Hou in het oog dat het rendement van risicomanagement in balans blijft met de inspanningen en dus de kosten van de organisatie. Veranker het monitoren van vervolgacties op de risicoanalyse in de reguliere bedrijfsvoering anders blijft het bij mooie rapporten. Actualiseer regelmatig de uitgevoerde risicoanalyses om het risicoprofiel van de gemeente up-to-date te houden. Risicomanagement vraagt tijd en blijvende aandacht van de organisatie. 3. Volgens artikel 11.1 van het Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten (2004) omvat weerstandscapaciteit, de middelen en mogelijkheden waarover de gemeente beschikt of kan beschikken om niet-begrote kosten te dekken. 4. Gemeente Arnhem, Beleidsnota weerstandsvermogen: risicomanagement en weerstandscapaciteit, In Arnhem worden de volgende projectfases onderscheiden: initiatieffase, definitiefase, voorbereidingsfase en realisatiefase. 6. Arnhem heeft er voor gekozen om de kans op een risico en het gevolg van een risico uitgedrukt in geld te verdelen in een vijftal klassen. Aan deze klassen is een score verbonden. Hierdoor wordt het mogelijk risico s naar belangrijkheid te rangschikken. 7. Bij een risicosimulatie wordt denkbeeldig op basis van individuele kansverdelingen per risico miljoenen keren de werkelijkheid nagebootst. Dit leidt tot een nieuwe gezamenlijke kansverdeling, die alle risico s uit het risicoprofiel omvat. Tot slot Risicomanagement was voor de Arnhemse organisatie niet nieuw. De aanpak om te komen tot integraal risicomanagement wel. Door rekening te houden met de activiteiten en initiatieven van de diensten is er voor risicomanagement in de Arnhemse organisatie draagvlak gecreëerd. Het is goed te beseffen dat risicomanagement geen honderd procent garantie biedt dat zich geen risico s voordoen, maar het draagt wel bij om de doelstellingen van een organisatie te realiseren. Dat heeft de praktijk ons geleerd. De auteurs zijn allen werkzaam bij de gemeente Arnhem. Noten 1. De Arnhemse organisatie bestaat uit de stafdienst Concernstaf en een viertal vakdiensten Inwonerszaken, Maatschappelijke Ontwikkeling, Stadsbeheer en Stadsontwikkeling. De Facilitaire Dienst dient ter facilitaire ondersteuning aan de Concernstaf en de vakdiensten. 2. Volgens artikel 15, lid 3 van het Besluit Comptabiliteitsvoorschriften 1995 worden onder voorzieningbare risico s die risico s bedoeld, waarvoor geen voorzieningen zijn gevormd of die niet tot afwaardering van activa hebben geleid en die van materiële betekenis kunnen zijn in relatie tot het balanstotaal of de financiële positie in de begroting en meerjarenraming. is een gevaarlijke aandachtsversnipperaar Linda Stone (NRC Handelsblad, ) 122 Overheids MANAGEMENT 5/2006

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben.

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7 Taken en verantwoordelijkheden In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7.1 Gemeenteraad De Gemeenteraad

Nadere informatie

Bijlage bij raadsvoorstel nr Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Bijlage bij raadsvoorstel nr Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2012-2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding a. Aanleiding en kader b. Proces 2. Risicomanagement a. Risico's en risicomanagement b. Invoering van risicomanagement

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG Opgesteld door: G.Z-H In opdracht van: Recreatieschap Voorne-Putten-Rozenburg Postbus 341 3100 AH Schiedam Tel.: 010-2981010 Fax: 010-2981020

Nadere informatie

= Datum raadsvergadering: 15 december 2010 Agenda nr.: (in te vullen door griffie) Voorstel invulling aanbevelingen rapport Sturing grote projecten

= Datum raadsvergadering: 15 december 2010 Agenda nr.: (in te vullen door griffie) Voorstel invulling aanbevelingen rapport Sturing grote projecten Raadsvoorstel = Datum raadsvergadering: 15 december 2010 Agenda nr.: (in te vullen door griffie) Portefeuillehouder: Onderwerp: S. Adriaansen/J.A. Peeters Registratiecode: (in te vullen door griffie) Voorstel

Nadere informatie

Informele raadsbijeenkomst over de risico s van de 3 decentralisaties in het sociaal domein. Heerenveen, 17 oktober 2013

Informele raadsbijeenkomst over de risico s van de 3 decentralisaties in het sociaal domein. Heerenveen, 17 oktober 2013 Informele raadsbijeenkomst over de risico s van de 3 decentralisaties in het sociaal domein Heerenveen, 17 oktober 2013 Programma over risico s 3D s - Welkom. Door Frederike Gossink. - Wat zijn risico

Nadere informatie

2. Motivering In deze beleidsnota risicomanagement en weerstandsvermogen wordt de beleidsnota van 2009 geactualiseerd

2. Motivering In deze beleidsnota risicomanagement en weerstandsvermogen wordt de beleidsnota van 2009 geactualiseerd Raadsvoorstel Aan : Raad van Geertruidenberg Raadsvergadering : 28 januari 2016 Agendanummer : 08 Datum collegebesluit : 8 december 2015 Onderwerp : Beleidsnota risicomanagement en weerstandsvermogen 0.

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Uitvoeringsnota. Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen

Uitvoeringsnota. Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Uitvoeringsnota behorend bij Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Maart 2013 Afdeling Kwaliteit & Concerncontrol Team Planning & Kwaliteit 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Samenvatting Kadernota...

Nadere informatie

Implementatieplan Risicomanagement

Implementatieplan Risicomanagement Implementatieplan Risicomanagement Versie definitief: 17 juni 2015 Inhoudsopgave 1.1 Wat willen we bereiken?... 3 1.2 Hoe gaan we dat aanpakken?... 3 1.3 Wie neemt deel?... 3 1.4 Inventarisatie belangrijkste

Nadere informatie

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Provincie Groningen December 2014 1. Inleiding Op basis van de Financiële Verordening Provincie Groningen dienen Gedeputeerden Staten (GS) ten minste eenmaal

Nadere informatie

Adviespunt 4: Breng in kaart op welke onderdelen kennis en expertise tekort zou kunnen schieten en maak een plan hoe hiermee om te gaan.

Adviespunt 4: Breng in kaart op welke onderdelen kennis en expertise tekort zou kunnen schieten en maak een plan hoe hiermee om te gaan. RIS.6509 Bijlage: Aanbevelingen uit second opinion rapportage Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement (NAR) op proces en systematiek risicomanagement CvE/Atalanta (geactualiseerd 3 maart 2014) Adviespunt

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Nota Weerstandsvermogen 2013 Gemeente Olst-Wijhe Olst-Wijhe, maart 2013 doc. nr.: 13.014804 Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Inhoudsopgave Samenvatting 3 Hoofdstuk indeling 1.

Nadere informatie

beleidskader RISICOMANAGEMENT

beleidskader RISICOMANAGEMENT beleidskader RISICOMANAGEMENT The biggest risk is not taking any risk... In a world that changing really quickly, the only strategy that is guaranteed to fail is not taking risks. Mark Zuckerberg, oprichter

Nadere informatie

Kadernota weerstandsvermogen & risicomanagement 2006. Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar

Kadernota weerstandsvermogen & risicomanagement 2006. Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar 1 Inleiding en wettelijk kader De vele lopende projecten zoals De Mare, Boekelermeer en Stationsgebied laten zien dat gemeente Alkmaar

Nadere informatie

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Weerstandsvermogen te complex voor gemeenteraadsleden 1 en dus vooral voor het college? Neen, de gemeenteraad

Nadere informatie

Elke gemeente moet invulling

Elke gemeente moet invulling Implementatie hoeft geen belemmering te zijn Risicomanagement in de praktijk bij kleine gemeenten Sinds de invoering van het Besluit Begroting en Verantwoording 2004 (BBV 2004) is risicomanagement bij

Nadere informatie

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen)

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) 2 januari 2014 2 Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Volgens artikel 11 van het besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) bestaat het weerstandsvermogen uit de relatie tussen:

Volgens artikel 11 van het besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) bestaat het weerstandsvermogen uit de relatie tussen: Meent 94 Postbus 70012 info@rekenkamer.rotterdam.nl t 010 267 22 42 3000 KP Rotterdam www.rekenkamer.rotterdam.nl Gemeente Rotterdam Gemeenteraad d.t.k.v. de griffie Coolsingel 40 3011 AD ROTTERDAM ons

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel Nota weerstandsvermogen gemeente Leeuwarderadeel Inhoudsopgave Inleiding...3 Wet- en regelgeving en huidig beleid...4 2.1 Besluit begroting en Verantwoording...4 2.2 Financiële verordening gemeente Leeuwarderadeel...4

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT Vastgesteld in de gemeenteraad 25 januari 2011 Nota weerstandsvermogen en risicomanagement Pagina 1 van 9 Weerstandsvermogen en risicomanagement 1. Inleiding.

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief Nr. :

Raadsinformatiebrief Nr. : Raadsinformatiebrief Nr. : Onderwerp: Risicomanagement Reg.nr. : 12.0693 B&W verg. : 19 juni 2012 : 1) Status In het licht van de actieve informatieplicht informeren wij U over de stand van zaken met betrekking

Nadere informatie

Inspiratiedag. Workshop 1: Risicogestuurde interne controle. 15 september 2016

Inspiratiedag. Workshop 1: Risicogestuurde interne controle. 15 september 2016 Inspiratiedag Workshop 1: Risicogestuurde interne controle 15 september 2016 Programma Inleiding Risicomanagement Interne beheersing Relatie met de externe accountant Van interne controle naar beheersing

Nadere informatie

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding Risicomanagement... 4 Doel risicomanagement Stappen risicomanagement Risicobeheersing Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen 1 van 19 Inhoud 1 Inleiding risicomanagement en weerstandsvermogen 3 1.1 Doelstellingen risicomanagement 3 1.2 Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland OVER OOSTZAAN Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland WORMERLAND. GESCAND OP 13 SEP. 2013 Gemeente Oostzaan Datum : Aan: Raadsleden gemeente Oostzaan Uw BSN : - Uw brief van :

Nadere informatie

Raadsvoorstel: Nummer: Onderwerp: Nota Grondbeleid Gorinchem

Raadsvoorstel: Nummer: Onderwerp: Nota Grondbeleid Gorinchem Raadsvoorstel: Nummer: 2011-655 Onderwerp: Nota Grondbeleid Gorinchem 2011-2014 Datum: 2 mei 2011 Portefeuillehouder: B.J.P. van der Torren Raadsbijeenkomst: 31 mei 2011 Raadsvergadering: 16 juni 2011

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland 1 Inhoud Management Samenvatting... 3 Hoofdstuk 1 Inleiding... 4 Hoofdstuk 2 Weerstandsvermogen... 5 Hoofdstuk 3 Begrippenkader...

Nadere informatie

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut!

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Inleiding In 1995 deed risicomanagement bij gemeenten zijn intrede doordat deze verplicht werden gesteld een risicoparagraaf in hun begroting op te nemen.

Nadere informatie

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer]

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] [Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] Bestemd voor: Managers die verantwoordelijk zijn voor het onderhoud, het (installatie)beheer of de bedrijfsvoering van technische systemen. Technici die

Nadere informatie

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t :

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t : De Drechtraad gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet, alsmede artikel 30, eerste

Nadere informatie

Grip op uw bedrijfscontinuïteit

Grip op uw bedrijfscontinuïteit Grip op uw bedrijfscontinuïteit Hoe omgaan met risico s 1 Grip op uw bedrijfsdoelstellingen: risicomanagement Ondernemen is risico s nemen. Maar bedrijfsrisico s mogen ondernemen niet in de weg staan.

Nadere informatie

CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo

CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo 0 Inleiding De Gemeentewet(GW), art. 213, schrijft voor dat de gemeenteraad één of meer accountants aanwijst

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Ten geleide 9 1 Inleiding 11 2 De risicoanalyse 25 3 Uitvoeren van de risicoanalyse 65 4 Risicomanagement 77 5 Uitvoeren van risicomanagement 85 6 Implementatie van risicomanagement

Nadere informatie

Kennismakings- informatiebijeenkomst gemeente Utrecht (nieuwe) raadsleden Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad

Kennismakings- informatiebijeenkomst gemeente Utrecht (nieuwe) raadsleden Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad Kennismakings- informatiebijeenkomst gemeente Utrecht (nieuwe) raadsleden Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad 10 juni 2014 Gemeente Utrecht Agenda 1. Wie is de gemeentelijke accountant?

Nadere informatie

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer Risicomanagementbeleid Gemeente Beemster BNG Consultancy Services (BCS) Referentienummer BCS Doorkiesnummer (070) 3750 473 Faxnummer (070) 3649 349 Datum oktober 2009 Versie Versie 1.0 Samenvatting Conform

Nadere informatie

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Het Algemeen Bestuur van de Gemeenschappelijke regeling Gouwe-Rijnland (BSGR), gelet op: Artikel 212 van de Gemeentewet; Het Waterschapsbesluit;

Nadere informatie

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer 1. Inleiding In 2008 heeft Aniek Geerts, student Master of Business Administration met begeleiding vanuit de Rijksuniversiteit Groningen door de heer B.J.W.Pennink

Nadere informatie

Een risico is de mogelijkheid dat een ongewenste gebeurtenis optreedt.

Een risico is de mogelijkheid dat een ongewenste gebeurtenis optreedt. NOTITIE RISICOMANAGEMENT GEMEENTE ZWIJNDRECHT Inleiding Het Startdocument concerncontrolling van januari 2004 vermeldt Risicomanagement 1 als één van de vijf pijlers van control. Het startdocument onderkent

Nadere informatie

Rapportage weerstandsvermogen. Gemeente Koggenland

Rapportage weerstandsvermogen. Gemeente Koggenland Rapportage weerstandsvermogen Gemeente Koggenland Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement Enschede, januari 2013 2013 Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement bv. Dit rapport is uitsluitend

Nadere informatie

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Oktober 2012 1 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doelstelling en reikwijdte nota... 3 1.3 Definities en

Nadere informatie

Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA

Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA 1. Inleiding De raad heeft in de vergadering van februari 2014 het college de opdracht

Nadere informatie

Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Risicomanagement & Weerstandsvermogen Risicomanagement & Weerstandsvermogen 1. Inleiding Waarom deze beleidsnota? Risicomanagement is niet nieuw in de gemeente Emmen. Risico s worden bewust of onbewust gemanaged door het treffen van de nodige

Nadere informatie

5 Methode. 5.1 Uitgangspunten

5 Methode. 5.1 Uitgangspunten 5 Methode In dit hoofdstuk wordt het risicomanagementsysteem 1 waarmee de in het vorige hoofdstuk genoemde doelstellingen van risicomanagement wordt bereikt toegelicht. Een eenmalige risicoanalyse uitvoeren

Nadere informatie

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Maart 2013 Afdeling Kwaliteit & Concerncontrol Team Planning & Kwaliteit Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Huidig beleid...5 2.1 Visie en doelstellingen...5

Nadere informatie

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Jaarrekening 2013 Gemeente Bunnik Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Agenda Controle van de jaarrekening De voorschriften voor de jaarrekening Jaarrekeningcontrole 2013 Controle van de jaarrekening

Nadere informatie

Onderzoekscommissie Steenwijkerland

Onderzoekscommissie Steenwijkerland Onderzoekscommissie Steenwijkerland Adviesrapportage onderzoek verbouwing De Meenthe (2) 1 oktober 2012 Colofon Een onderzoek door de raad is een op waarheidsvinding gericht onderzoek naar een specifiek

Nadere informatie

Informatienota. Aan de raad van de gemeente Sliedrecht. Zaaknummer: Sliedrecht, 20 januari Onderwerp: College Onderzoeksplan (COP) 2014

Informatienota. Aan de raad van de gemeente Sliedrecht. Zaaknummer: Sliedrecht, 20 januari Onderwerp: College Onderzoeksplan (COP) 2014 Informatienota Aan de raad van de gemeente Sliedrecht Zaaknummer: 1145661 Sliedrecht, 20 januari 2014 Onderwerp: College Onderzoeksplan (COP) 2014 Kennisnemen van College Onderzoeksplan (COP) 2014 Inleiding

Nadere informatie

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015 Bestuurlijk spoorboekje planning en control Gemeente Velsen 17 december 2014 Inleiding In de Wet dualisering gemeentebestuur zijn de posities, functies en bevoegdheden van de Raad en het College formeel

Nadere informatie

B&W-Aanbiedingsformulier

B&W-Aanbiedingsformulier B&W.nr. 10.1253, d.d. 7 december 2010 B&W-Aanbiedingsformulier Onderwerp Auditrapport 2009 Grip op de buitenboordmotor, sturing, toezicht en verantwoording bij Gemeenschappelijke Regelingen BESLUITEN Behoudens

Nadere informatie

Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening

Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening In Algemeen Bestuur van 21 december 2011 is de Financiële Verordening (FV) vastgesteld. In de FV is in artikel 13 de bepaling opgenomen dat een inventarisatie

Nadere informatie

Doelmatigheidsonderzoek Externe geldstromen

Doelmatigheidsonderzoek Externe geldstromen Doelmatigheidsonderzoek Externe geldstromen Projectdocument april 2000 Werkgroep onderzoek externe geldstromen Inhoud: 1. Aanleiding voor het onderzoek en achtergrond 2. Organisatie 3. Doelstelling 4.

Nadere informatie

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD MEMO AAN DE GEMEENTERAAD Aan T.a.v. Datum Betreft Van Ons kenmerk CC De gemeenteraad - 23 maart 2012 Interim-controle 2011 Deloitte Het college 112623 Paraaf Datum Controller RP 22-3-2012 Directie Geachte

Nadere informatie

Risicomanagement Transities

Risicomanagement Transities Risicomanagement Transities 1. Inleiding In deze rapportage worden de risico s en de mogelijke beheersmaatregelen benoemd die verband houden met de te realiseren transities rondom Jeugdzorg, Participatie

Nadere informatie

Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad

Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad Vastgesteld bij besluit van het Algemeen Bestuur van 18 december 2012. Datum inwerktreding: 18 december 2012 Pagina 2 (10) Financiële Verordening

Nadere informatie

Vastgestelde verordening - Financiële verordening gemeente Zoeterwoude

Vastgestelde verordening - Financiële verordening gemeente Zoeterwoude GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van de gemeente Zoeterwoude Publicatiedatum: 10-06-2015 Nummer gemeenteblad: 0554 Vastgestelde verordening - Financiële verordening gemeente Zoeterwoude Burgemeester en wethouders

Nadere informatie

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Artikel 1 Definities Voor de gehanteerde begrippen in de verordening gelden de definities uit de Gemeentewet, de Wet Fido, het besluit

Nadere informatie

Risico s in grondexploitatie. Gemeente Súdwest-Fryslân. Rekenkamer Súdwest-Fryslân. Maart 2012

Risico s in grondexploitatie. Gemeente Súdwest-Fryslân. Rekenkamer Súdwest-Fryslân. Maart 2012 Risico s in grondexploitatie Gemeente Súdwest-Fryslân Rekenkamer Súdwest-Fryslân Maart 2012 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Opzet van onderzoek 2 Hoofdstuk 1: Opzet van onderzoek 1.1 Inleiding en aanleiding

Nadere informatie

Informatiebrochure 1

Informatiebrochure 1 Informatiebrochure 1 Wat kan Blokss Training en Consultancy voor uw bedrijf doen? Ons antwoord hierop is kort samen te vatten in de volgende omschrijving. Blokss Training en Consultancy kan uw medewerkers

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Actualisatie voor de jaren 2012 tot en met 2015 Registratienummer: 12.003319 Concernstaf februari 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...3 1 Inleiding...5 1.1 Algemeen...5

Nadere informatie

Geachte collega raadsleden,

Geachte collega raadsleden, Geachte collega raadsleden, Op 19 mei 2014 heeft het audit-overleg namens de Gemeenteraad gesproken over het accountantsverslag en de bevindingen van de huisaccountant PwC, bij de controle van de jaarrekening

Nadere informatie

Synergie PFD BV. Persoonlijke (financiële) dienstverlening op het gebied van bedrijfsvoering, management, financiën en administratie.

Synergie PFD BV. Persoonlijke (financiële) dienstverlening op het gebied van bedrijfsvoering, management, financiën en administratie. CURRICULUM VITAE Concept Wij zijn twee persoonlijkheden met elk onze eigen kwaliteiten Wij voeren gezamenlijk de opdrachten uit.. De bundeling van onze kennis en kracht heeft een synergetisch effect, dus

Nadere informatie

Bijlage 1 Eindrapportage College onderzoeksprogramma 2012 (COP)

Bijlage 1 Eindrapportage College onderzoeksprogramma 2012 (COP) Bijlage 1 Eindrapportage College onderzoeksprogramma 2012 (COP) Concerncontrol, augustus 2013 Het is eind 2011 vastgesteld door het college. In het COP is een drietal onderzoeken benoemd, te weten: Begraafrechten

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Nota Risicomanagement Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 29.10.2013 2013/0350680 Dhr. R. Anderson telefoon 038 499 8744 e-mail R.Anderson@overijssel.nl Aan Provinciale Staten

Nadere informatie

Tot slot wordt de uitkomst uit de risicosimulatie

Tot slot wordt de uitkomst uit de risicosimulatie Figuur 3 Kans (p) 4 5,75 7,5 9,25 Kansverdeling van te verwachten 8,4 (90%) kosten in miljoenen euro s Figuur 4 Planschade claim firma Jan... 1% rentedaling leidt tot 3... ESF subsidie wordt niet vo...

Nadere informatie

AGENDAPUNT voor burgemeester en wethouders

AGENDAPUNT voor burgemeester en wethouders AGENDAPUNT voor burgemeester en wethouders Nummer: Datum vergadering: 16-08-2005 Onderwerp: Vaststellen protocol voor de accountantscontrole 2005. Conceptbesluit: De raad in zijn vergadering van 20 september

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

II. VOORSTELLEN VOOR HERZIENING

II. VOORSTELLEN VOOR HERZIENING II. VOORSTELLEN VOOR HERZIENING 2. VERSTEVIGING VAN RISICOMANAGEMENT Van belang is een goed samenspel tussen het bestuur, de raad van commissarissen en de auditcommissie, evenals goede communicatie met

Nadere informatie

BELEIDSKADER RISICOMANAGEMENT Provincie Drenthe

BELEIDSKADER RISICOMANAGEMENT Provincie Drenthe BELEIDSKADER RISICOMANAGEMENT Provincie Drenthe Inhoudsopgave Voorwoord 1 Algemeen... 4 1.1 Inleiding... 4 1.2 Definitie risicomanagement... 4 1.3 Bereik... 4 1.4 Opbouw document... 4 2 DOELSTELLINGEN,

Nadere informatie

Plan van aanpak Aanbesteding Accountantscontrole

Plan van aanpak Aanbesteding Accountantscontrole Plan van aanpak Aanbesteding Accountantscontrole Bij de aanbesteding van de accountantsdienstverlening zijn de volgende zaken van belang, die voorafgaand aan de eerste externe procedurestap helemaal helder

Nadere informatie

Risicomanagement in de zorg

Risicomanagement in de zorg Risicomanagement in de zorg Een praktische invulling voor een integrale aanpak Diana Dingemans en Eveline Rutgers In de zorg neemt de belangstelling voor risicomanagement toe. Naast financiële risico s

Nadere informatie

Raamwerk Risicomanagement

Raamwerk Risicomanagement Raamwerk Risicomanagement Op basis van het Enterprise Risk Management van COSO heeft Olde Bijvank advies in samenwerking met Quintis een raamwerk voor risicomanagement ontwikkeld. Specifiek voor Nederlandse

Nadere informatie

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern Programma 13.30 uur Opening 13.40 uur Risicomanagement in het onderwijs door Marien Rozendaal RA 14.30 uur Pauze 15.00 uur Risicomanagement

Nadere informatie

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010:

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010: Planning en controlcyclus 2010 Samenvatting In dit voorstel is de planning opgenomen van de planning- en controlproducten 2010: de jaarrekening 2009, de voorjaarsnota 2010, de kadernota 2011, de programmabegroting

Nadere informatie

III I 111 1 li Dili 1 \ till iiiiiiiii HI

III I 111 1 li Dili 1 \ till iiiiiiiii HI Raadhuisplein 1 7811 AP Emmen t. 14 0591 f. 0591 685599 Postbus 30001 7800 RA Emmen e. gemeente@emmen.nl i. www.emmen.nl III I 111 1 li Dili 1 \ till iiiiiiiii HI * 1 3. 5 2 1 7 8 3 *, Aan de raad van

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016

Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016 Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016 Gemeente Breda 2 Voorwoord > Het is geen sinecure om in de ontwikkelingen van bedrijfsvoering en control een systeem van sturen via beheersen

Nadere informatie

Het pluspakket moet gelezen worden als maatwerk, waardoor ruimte wordt geboden voor de lokale autonomie en het voeren van lokaal beleid.

Het pluspakket moet gelezen worden als maatwerk, waardoor ruimte wordt geboden voor de lokale autonomie en het voeren van lokaal beleid. Aan de leden van de gemeenteraad B.J. Nootenboom Wethouder Uw brief van: 17 april 2013 Ons kenmerk: 395123 Uw kenmerk: 392770 Contactpersoon: S. Krikke Bijlage(n): - Afdeling: BAR-staf Onderwerp: Beantwoording

Nadere informatie

Risicomanagement in SWV PO en VO. Bé Keizer (expert passend onderwijs) Rick de Wit (Infinite Financieel)

Risicomanagement in SWV PO en VO. Bé Keizer (expert passend onderwijs) Rick de Wit (Infinite Financieel) Risicomanagement in SWV PO en VO Bé Keizer (expert passend onderwijs) Rick de Wit (Infinite Financieel) Aanleiding Kwaliteit Jaarverslagen 2014 o.a. Risicoparagraaf Financiële resultaten 2014 en 2015 -

Nadere informatie

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK?

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? WHITEPAPER DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? DOOR M. HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONS ULTANT Risicomanagement is tegenwoordig een belangrijk onderdeel van uw bedrijfsvoering. Dagelijks wordt er aandacht

Nadere informatie

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Raadsvoorstel Agendapunt: 16 Onderwerp risicomanagement grondexploitaties Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

SiSa cursus 2013. Gemeente en accountant. 21 november 2013

SiSa cursus 2013. Gemeente en accountant. 21 november 2013 SiSa cursus 2013 Gemeente en Welkom Even voorstellen EY: Stefan Tetteroo RA Page 1 Agenda Doelstelling Accountant en gemeente Onze visie inzake de betrokken actoren Coördinatie- en controlefunctie binnen

Nadere informatie

Nota Risicomanagement. Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement. Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement Weerstandsvermogen Gemeente Roermond, augustus 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 1 Inleiding 3 2 Doelstelling 4 3 Risico's 6 3.1 Definiëring 6 3.2 Risicobereidheid 6 3.3 Rollen en

Nadere informatie

Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015

Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015 Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015 Datum : 19 februari 2015 Afdeling: ConcernController - 1 - Nota Risicomanagement INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2 Waarom doen we aan risicomanagement?

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe?

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe? RISICOMANAGEMENT Risicomanagement ondersteunt op een gestructureerde manier het behalen van doelstellingen en het opleveren van projectresultaten. Dit kan door risico s expliciet te maken, beheersmaatregelen

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 juni 2010 auteur Daniëlle Vollering telefoon 033-43 46 133 e-mail dvollering@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder drs. J.M.P. Moons onderwerp agendapunt Uitkomst en benutting

Nadere informatie

Audit Vlaanderen & de Leidraad Organisatiebeheersing

Audit Vlaanderen & de Leidraad Organisatiebeheersing Wat u zeker moet weten over Audit Vlaanderen & de Leidraad Organisatiebeheersing VOOR LOKALE BESTUREN AUDIT VLAANDEREN www.auditvlaanderen.be 1 Inhoud AUDIT VLAANDEREN 5 INTERNE CONTROLE OF ORGANISATIEBEHEERSING?

Nadere informatie

Risicomanagement. Gemeente Moerdijk. Eindrapportage. december 2013. Postbus 5000 4700 KA ROOSENDAAL. www.rekenkamerwestbrabant.nl

Risicomanagement. Gemeente Moerdijk. Eindrapportage. december 2013. Postbus 5000 4700 KA ROOSENDAAL. www.rekenkamerwestbrabant.nl Risicomanagement Gemeente Moerdijk Eindrapportage december 2013 Postbus 5000 4700 KA ROOSENDAAL www.rekenkamerwestbrabant.nl 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding...5 1.1 Opdracht...5 1.2 Leeswijzer...5 2 Visie

Nadere informatie

Ministerie van Binnen andse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van Binnen andse Zaken en Koninkrijksrelaties R. Anderson Contactpersoon Uw kenmerk Postbus 20120 8900 HM Leeuwarden 2016-0000754155 Kenmerk www.facebook.com/minbzk Provincie Fryslâ www.rijksoverheid.ni Provinciale Staten www.twitter.com/minbzk programmabegroting.

Nadere informatie

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 Korte intro (wethouder Kolff) Wat is de huidige situatie en wat is wettelijk verplicht (hoofd financiën) Presentatie van vernieuwingen uit den lande: *

Nadere informatie

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg Financiële verordening RUD Zuid-Limburg 1 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen... 3 Artikel 1 Begrippenkader... 3 Hoofdstuk 2 Begroting en verantwoording... 4 Artikel 2 Opstellen begroting en verantwoording...

Nadere informatie

Integraal risicomanagement

Integraal risicomanagement Samenvatting Integraal risicomanagement in 40 Nederlandse ziekenhuizen Inhoud Inleiding 3 Onderzoeksvragen 3 Integraal risicomanagement onvoldoende beschreven 4 Aanbevelingen 5 Over VvAA 7 2 VvAA Risicomanagement

Nadere informatie

Onderwerp Nota Verbonden Partijen en verplichte paragraaf Verbonden Partijen.

Onderwerp Nota Verbonden Partijen en verplichte paragraaf Verbonden Partijen. Portefeuillehouder Zoetendal Datum collegebesluit 6 oktober 2015 Opsteller Cor Tiemersma / Jaap Tanis Registratie GF15.20087 Agendapunt 23 Onderwerp Nota Verbonden Partijen en verplichte paragraaf Verbonden

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 200 VIII Jaarverslag en slotwet Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 2014 Nr. 11 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede december 2012 Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. Inleiding... 7 3. Risicomanagement... 9 3.1. Doel... 9 3.2. Stappen risicomanagement...

Nadere informatie