5 Methode. 5.1 Uitgangspunten

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "5 Methode. 5.1 Uitgangspunten"

Transcriptie

1 5 Methode In dit hoofdstuk wordt het risicomanagementsysteem 1 waarmee de in het vorige hoofdstuk genoemde doelstellingen van risicomanagement wordt bereikt toegelicht. Een eenmalige risicoanalyse uitvoeren is eenvoudig, het verankeren van het risicomanagement in de organisatie is daarentegen complex. Een goed functionerend risicomanagementsysteem gaat uit van de juiste uitgangspunten, is gebaseerd op risicomanagementbeleid en bestaat uit het continu doorlopen van het risicomanagementproces. Figuur 2: Risicomanagementsysteem: Uitgangspunten, beleid, proces 5.1 Uitgangspunten Voor een succesvolle toepassing van risicomanagement is het belangrijk om te allen tijde de juiste uitgangspunten voor ogen te houden. Deze uitgangspunten zijn bepalend voor de cultuur en houding van de organisatie ten aanzien van risicomanagement. De juiste uitgangspunten zorgen niet alleen voor de gewenste houding bij de implementatie van risicomanagement, maar zijn ook op langere termijn bruikbaar. Men kan altijd terugvallen op de uitgangspunten van risicomanagement, bijvoorbeeld als er in de loop der tijd weerstand tegen risicomanagement ontstaat. Risicomanagement draait voor het grootste deel om verandering in houding. De manier waarop de organisatie met risico s omgaat en er tegenaan kijkt zal veranderen. Dit is niet in korte tijd te bewerkstellingen, maar neemt enkele jaren in beslag. Juist voor deze verandering zijn de uitgangspunten van risicomanagement cruciaal. De uitgangspunten die de gemeente Spijkenisse hanteert ten aanzien van risicomanagement zijn: 1 Het risicomanagementsysteem is gebaseerd op de ISO norm. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

2 1. Risicomanagement voegt waarde toe en draagt bij aan de verbetering van de organisatie; 2. Risicomanagement is een integraal deel van organisatieprocessen en daarmee een basis voor keuzes; 3. Een manager zonder risico s is geen goede manager; 4. De gemeente Spijkenisse doet reeds veel aan risicomanagement, het gaat erom integraal samenhang en structuur aan te brengen; 5. Transparantie rondom risico s zorgt voor meer vertrouwen bij de burgers; 6. Interne transparantie rondom risico s en beheersing is van belang om van elkaar te leren en synergie te bewerkstelligen. 5.2 Beleid Het risicomanagementbeleid is de basis voor het verankeren van risicomanagement op alle niveaus in de organisatie en vormt het kader waarbinnen risicomanagement wordt uitgevoerd. Het beleid is gestoeld op de uitgangspunten van risicomanagement en wordt continu bewaakt door het kernteam risicomanagement 2 en eens in de vier jaar opnieuw vastgesteld door de Raad. Dit document bevat het risicomanagementbeleid voor de gemeente Spijkenisse. Mandaat en draagvlak Ontwerpen beleid -Begrip van de organisatie en haar omgeving (intern en extern) -Het vaststellen van risicomanagementbeleid met daarin o.a.: - vasttellen doelstellingen - vaststellen van taken en verantwoordelijkheden - vaststellen van interne en externe communicatie en rapportagemechanismen - keuzes m.b.t. principes en proces Continu herzien van het beleid Toepassen beleid - implementeren beleid - doorlopen risicomanagementproces Monitoren en analyseren van het beleid Figuur 3: Cyclus voor risicomanagementbeleid 5.3 Proces Het risicomanagementproces is een continu proces van risico s in beeld brengen, kwantificeren en afwegen of en welke beheersmaatregelen er genomen moeten worden. Het doorlopen van het risicomanagementproces is dus een continu doorlopend proces. Het 2 Zie hoofdstuk 5 voor een nadere omschrijving van de taken van het kernteam risicomanagement Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

3 risicomanagementproces kan per organisatieonderdeel of project worden doorlopen en het kan zo vaak worden doorlopen als gewenst. Het risicomanagementproces bestaat uit de stappen context, identificatie, analyse en beoordeling, afwegen alternatieven, uitvoeren beheersstrategie en evaluatie. Figuur 4: Het risicomanagementproces Hierna worden de stappen, en enkele basisprincipes die de gemeente Spijkenisse bij het doorlopen van het proces in acht neemt, toegelicht Context De eerste stap bij het uitvoeren van een risicoanalyse is het bepalen van de context. In deze stap wordt gekeken naar interne en externe factoren die van belang zijn voor de risicoanalyse. Met de informatie uit deze stap kan de doelstelling van de risicoanalyse worden vastgesteld en kunnen de juiste keuzes worden gemaakt met betrekking tot de inrichting van de volgende stappen in het risicomanagementproces Identificatie In deze fase worden alle potentiële risico s geïdentificeerd. Het kan daarbij gaan om verschillen soorten risico s: 1. Risico s afkomstig buiten de eigen organisatie (exogeen) of risico s binnen de eigen organisatie (endogeen); 2. Onbeïnvloedbare of te beïnvloeden risico s; 3. Terugkerende risico s (structureel) of eenmalige risico s (incidenteel); 4. In geld te kwantificeren of niet in geld te kwantificeren risico s. De gemeente Spijkenisse kiest ervoor om de risico s van onderuit de organisatie naar boven te laten komen (bottom up benadering). Deze benadering zorgt er voor dat de operationele risico s op het niveau van de afdeling worden benoemd. Dit is een praktische benadering omdat risico s op deze manier worden benoemd door degenen die dagelijks het werk uitvoeren waarin de risico s zich kunnen voordoen. De strategische en tactische risico s Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

4 worden respectievelijk door het College van Burgemeester en Wethouders en het Managementteam bepaald. Dit vergt extra aandacht om deze risico s goed verwerkt te krijgen. Strategische risico s en tactische risico s worden door een vertegenwoordiger uit het College of het Managementteam doorgespeeld aan de betrokken afdeling. Figuur 5: Bottom up benadering De risico s van de gemeente Spijkenisse worden gekoppeld aan de programma s uit de programmabegroting van de gemeente Spijkenisse. Dit zorgt ervoor dat inzichtelijk wordt welke risico s de grootste invloed hebben op de realisatie van de doelstellingen bij ieder programma Visie op risico s De gemeente Spijkenisse wil een organisatie zijn die bewust omgaat met haar risico s en door de beheersing van risico s een maximale balans weet te bereiken, zodat met een optimale mix aan beheersmaatregelen en een minimaal weerstandsvermogen een optimale dekking wordt gerealiseerd Risicoperceptie Bij het beoordelen van risico s zullen de meningen over een zelfde risico behoorlijk kunnen verschillen. Dit wordt veroorzaakt door de perceptie van waaruit iemand naar een risico kijkt. De mening over een risico wordt beïnvloed door de mate van kennis van het onderwerp, de eigen ervaring, de eigen inbreng, de invloed van de omgeving en de eigen positie. Een risico Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

5 dat nog ver weg ligt wordt lager ingeschat als een risico dat binnen een jaar wordt gelopen. Een risico bij een proces dat door een ander wordt uitgevoerd wordt hoger inschat, dan wanneer de beoordelaar het proces zelf uitvoert. Bepaalde risico s hebben een dusdanige uitwerking dat de consequenties niet meer te bevatten zijn (Enschede). Om het risico van afwijking door perceptie te voorkomen zouden dezelfde risico s door meer personen, onafhankelijk van elkaar, beoordeeld moeten worden. Dat gaat voor nagenoeg alle gevallen te ver. Het is wel goed te beseffen dat er afwijkingen kunnen ontstaan als gevolg van de perceptie. Door de hantering van het risicomanagementsysteem Naris (zie 5.6) wordt de invloed van de individuele perceptie verminderd Analyse en beoordeling Na het in kaart brengen van de risico s kunnen deze geanalyseerd worden. De analyse bestaat uit een inschatting van de kans dat een gebeurtenis optreedt, waarbij tevens wordt aangegeven wat de gevolgen van het optreden van het risico kunnen zijn. In de processtap analyse en beoordeling worden de risico s dus gekwantificeerd. Deze kwantificering gebeurt op basis van de hieronder genoemde kans- en gevolgklassen. Bij beoordeling wordt gekeken naar de kwaliteit, uniformiteit en volledigheid van het risicoprofiel 3. Kans Voor de beoordeling van de kans worden 5 klassen gebruikt. Het referentiebeeld dat erbij genoemd staat kan worden gebruikt als hulpmiddel bij het bepalen van de kans. Klasse Referentiebeeld Percentage 1 < of 1x per 10 jaar 10% 2 1x per 5 10 jaar 30% 3 1x per 2 5 jaar 50% 4 1x per 1 2 jaar 70% 5 1x per jaar of > 90% Gevolgen De gemeente Spijkenisse hanteert de gevolgcategorieën financieel, imago, juridisch en tijd. Voor alle risico s wordt nagegaan of deze financiële gevolgen met zich brengen. Daarnaast is het mogelijk dat een risico gevolgen heeft voor het imago van de gemeente. Er zijn ook risico s met enkel imagogevolgen mogelijk. Vervolgens wordt gecontroleerd op juridische 3 Het risicoprofiel is een verzameling van gekwantificeerde risico s van een organisatie of een organisatieonderdeel. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

6 gevolgen. Juridische gevolgen worden bij de berekeningen vertaald in financiële of imago gevolgen. De gevolgcategorie tijd wordt vooral gebruikt bij projecten. Voor de beoordeling van de financiële gevolgen van een risico worden de volgende klassen met bijbehorende bandbreedtes gehanteerd. Klasse Financieel gevolg 1 X < < X < < X < < X < < X Indien het risico in klasse 5 valt (en dus groter is dan ), dient voor dat risico ook het maximale gevolg in euro s te worden weergegeven. De imagogevolgen worden weergegeven door de ernst van ervan in te schatten in één van onderstaande klassen. Klasse Referentiebeeld Imago gevolg 1 Individueel Zeer klein 2 Persoonlijke kring Klein 3 Plaatselijk Midden 4 Regionaal Groot 5 Landelijk Zeer groot Voor tijdgevolgen worden de volgende klassen gehanteerd. Klasse Tijdgevolg week weken weken weken 5 >26 weken Risicoscore Met behulp van de risicoscore kunnen risico s worden geprioriteerd en wordt inzichtelijk welke risico s de grootste invloed hebben op het realiseren van de doelstellingen. De Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

7 risicoscore wordt bepaald door de klassen van kans en gevolg te vermenigvuldigen volgens onderstaande formule. RISICOSCORE = KANS x GEVOLG Een voorbeeld van een dergelijke berekening van een risico ziet er als volgt uit: De financiële gevolgen worden geschat op ,=. (dus klasse 4) De imagoschade wordt ingeschat op plaatselijk. (dus klasse 3) De kans dat het risico ziet voordoet wordt ingeschat 30%. (dus klasse 2) De risicoscore is dan 2 x (3 + 4) = 14 Alle risico s worden op deze wijze berekend. Hierdoor kunnen de risico s in een schaal onderling vergeleken worden op de effecten. Risicokaart. De bepaalde risicoscore wordt verwerkt in de risicokaart. Daar worden de risico s in een schema gezet. Deze kaart voorziet er in dat grotere financiele risico s en risico s met meer impact (hogere klasse indeling) schematisch meer opvallen. Risicobeheersing groeit als risico s uit de rechter bovenhoek zoveel mogelijk terug gebracht kunnen worden naar de linker onderkant. Onderstaande risicokaart geeft de aantallen risico s weer met de verschillende kans- en gevolginschattingen. De gebieden die aangegeven zijn op deze kaart geven globaal aan welke groepen risico s te onderscheiden zijn < x C < x < A < x < < x < x < B Kans 1 Kans 2 Kans 3 Kans 4 Kans 5 Figuur 6: Risicokaart (getallen staan voor aantallen risico s) Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

8 In het rode gebied (gebied A) bevinden zich risico s met een grote kans op optreden en grote financiële gevolgen. Hierdoor zijn dit de belangrijkste risico s om aan te pakken door het treffen van preventieve of schadebeperkende maatregelen. In gebied B bevinden zich risico s die zich regelmatig voordoen, met (relatief) kleine gevolgen. Dit zijn veelal risico s die zich voordoen in de sfeer van bedrijfsprocessen en waar vaak met eenvoudige (procedurele) maatregelen de kans dat het risico zich voordoet beperkt kan worden. De risico s in gebied C kunnen vaak aangeduid worden als calamiteiten. De kans dat zij zich voordoen is klein, maar de gevolgen zijn groot. Beperking van dergelijke risico s vindt veelal plaats door politieke maatregelen (bijvoorbeeld beleidskeuzes) Afwegen alternatieven Een beheersmaatregel is een maatregel die de kans van het optreden of de gevolgen van het optreden van een risico reduceert. In de stap alternatieven afwegen wordt gekeken naar welke beheersmaatregelen mogelijk zijn en welke het meest geschikt zijn. De gemeente Spijkenisse beoordeelt bij de stap afwegen alternatieven eerst of het risico gelopen kan worden of er beheersmaatregelen genomen moeten worden. Als er beheersmaatregelen genomen dienen te worden, is het van belang dat deze effectief zijn. Dit wil zeggen dat de beheersmaatregelen de kans op het optreden van het risico of de gevolgen van het optreden van het risico verkleinen. Ook is hierbij van belang dat de maatregelen proportioneel zijn. Dit houdt in dat de kosten van de maatregelen in verhouding staan tot de vermindering van de kans op een risico of de gevolgen daarvan en dat er niet onnodig veel maatregelen voor één risico genomen worden Vaststellen belangrijkste risico s Het vaststellen van de belangrijkste risico s kan op veel manieren. De volgende twee methoden worden gebruikt: 1. De risico s, die volgens bovenvermelde risicoscore de meeste punten hebben, worden als belangrijkste risico vastgesteld. 2. In specifieke situaties kan worden afgeweken van de uitkomsten van de risicoscore. De kans van optreden en het gevolg van optreden van een risico wordt dan handmatig beoordeeld en vastgesteld. Aan de hand van de toegekende punten worden de grootste risico geselecteerd voor het bepalen van het benodigde weerstandsvermogen. De grootste risico s zijn de risico s die zich Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

9 rechtsboven in de risicokaart bevinden. Deze methode wordt met ingang van het begrotingsjaar 2011 ingevoerd Uitvoeren beheersstrategie De in de vorige stap gekozen beheersstrategie wordt geïmplementeerd in de organisatie en er worden afspraken gemaakt over de controle op de uitvoering van de beheersstrategie. Voor risico s die niet, of niet volledig worden beheerst kan een financiële buffer worden aangelegd. In deze stap wordt het onderscheid tussen bruto en netto risico s van belang. De bruto risico s zijn alle risico s met of zonder actieve beheersmaatregelen, een netto risico is een risico zonder actieve beheersmaatregelen. Schematisch ziet het er als volgt uit: Doelstellingen gemeente Spijkenisse Het bruto risico bij de doelstellingen Netto risico Beheers maatregelen Reguliere risico's Niet reguliere risico's Kwantificeerbaar Niet kwantificeerbaar Niet kwantificeerbaar Kwantificeerbaar Voorziening Van geringe betekenis Van materiële betekenis Van materiële betekenis Voorziening Weerstandsvermogen Evaluatie Het invoeren van risicomanagement brengt een aantal nieuwe aspecten met zich mee. De afdelingen worden gevraagd op een andere wijze mee te denken en te rapporteren over Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

10 risico s bij hun werkzaamheden. De afdelingen leveren een extra inzet door op een andere wijze de risico s vast te leggen. Er wordt gewerkt met nieuwe software. Het gemeentebestuur wordt op een andere wijze geïnformeerd over mogelijke risico s. Doordat gewerkt wordt met nieuwe software, waarin een aantal variabelen 4 vooraf worden ingegeven, zullen ook de uitkomsten van die variabelen worden geëvalueerd. Om te bepalen of deze veranderingen een toegevoegde waarde bieden wordt in 2011 een evaluatie gehouden. Met behulp van interviews wordt geïnventariseerd of de diverse betrokkenen een toegevoegde waarde zien in risicomanagement. Het resultaat zal aan het gemeentebestuur worden voorgelegd Communicatie en rapportage Communicatie over risico s en over het verloop van het proces dient gedurende het gehele jaar te gebeuren. Door middel van communicatie worden mensen betrokken en blijft risicomanagement leven. De rapportagemomenten van het risicomanagementproces worden volledig ingepast in de planning en control cyclus. De rapportage over de risico s wordt twee keer per jaar aangeboden aan het gemeentebestuur. Bij het opstellen van de begroting en bij het opstellen van de jaarrekening. Deze momenten zijn gekozen, zodat daarmee op twee verschillende momenten in het jaar een actuele rapportage kan worden verstrekt. 5.4 Projecten Algemeen Een deel van de activiteiten van de gemeente Spijkenisse wordt verricht in de vorm van (grote) projecten. Bij grote projecten horen onlosmakelijk ook grote risico s. Goede sturing en beheersing is bij deze projecten onontbeerlijk. Belangrijke financiële, juridische, imago en tijdsgebonden risico s moeten vroegtijdig worden onderkend. Het gaat bijvoorbeeld om alle complexen uit de grondexploitatie en de eenmalige projecten zoals invoering Wmo, infrastructurele projecten, de bouw van de bibliotheek en de bouw van het theater. Een project kenmerkt zich door een aantal criteria. Projecten hebben meestal een politieke gevoeligheid. Er gaat ook meer publieke aandacht naar uit. Projecten kennen een lange voorbereidingstijd en hebben een uitvoering over meer jaren. Projecten zijn uniek en eenmalig. Er zijn meestal meer partijen bij betrokken. Er zijn vaak enorme bedragen mee gemoeid. Tot slot heeft de uitvoering van projecten een grote impact op de bedrijfsvoering Grondexploitaties Complexen binnen de grondexploitatie kenmerken zich door een lange looptijd. Het resultaat van de grondexploitatie is afhankelijk van de gekozen uitgangspunten, interne factoren en 4 Variabelen zijn de gevolgcategorieën, het scoresysteem, het zekerheidspercentage en het waarderingscijfer. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

11 externe factoren. Het uiteindelijke resultaat van een complex uit de grondexploitatie is afhankelijk van de kosten, de opbrengsten, de fasering en de marktomstandigheden. Om de ontwikkelingen binnen de grondexploitatie goed te monitoren wordt jaarlijks een nota opgesteld. In deze nota worden de resultaten van het afgelopen jaar verwerkt. Daar wordt een nieuwe prognose voor de komende jaren op losgelaten. Per complex wordt aangegeven wat de verwachte lasten en baten zullen zijn. De fasering in tijd wordt bijgesteld en steeds wordt bezien welke risico s er voor de toekomst nog spelen. Risico s, welke een zekere grens hebben overschreden, worden als verlies beschouwd. Eerst wordt binnen de grondexploitatie gezocht naar mogelijkheden om het verlies te compenseren. Daarbij worden positieve en negatieve resultaten van complexen met elkaar verrekend. Mocht er een gesaldeerd negatief saldo resteren, dan wordt dat verlies gedekt uit de algemene reserve. Binnen de grondexploitatie heet dat het treffen van een voorziening. Het proces, waarbij keuzes worden gemaakt of een risico gerealiseerd is, wordt in overleg met betrokkenen en het gemeentebestuur bepaald Huidig proces risicobeheersing grote projecten Bij het initiëren van grote projecten wordt risicomanagement al nadrukkelijk toegepast. Bij de grondexploitatie wordt gebruik gemaakt van het pakket Promis. Sommige andere afdelingen maken inmiddels bij hun projecten ook al gebruik van dit pakket. Met behulp van dit pakket worden de risico s vanuit verschillende perspectieven belicht. Per project wordt aangeven of er al dan niet risico s zijn op het vlak van geld, organisatie, tijd, informatie, kwaliteit en overige. De informatie, die voor dit systeem wordt verzameld, kan ook gebruikt worden in het nieuwe risicomanagementsysteem van Naris Gewenst proces Ieder project kent zijn eigen risico s. Voor het beheersen van risico s wordt een aantal vaste uitgangspunten gehanteerd. 1. Voldoende onderbouwing en toetsing (in tijd, geld en (juridische) kwaliteit) bij de besluitvorming. 2. De doelstellingen zijn SMART (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden) 3. Regelmatige voortgangsrapportages met voorstellen tot bijsturing. 4. Projecten verdelen in beheersbare deelprojecten met concrete doelstellingen. 5. Audit door AO/IC of door de accountant. 6. Een overzicht van de risico s en de wijze waarop deze worden beheerst. 7. Een meerjarige financiële administratie. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

12 5.5 Externe partijen De gemeente Spijkenisse heeft te maken met een aantal verbonden partijen zoals de Veiligheidsregio Rotterdam Rijnmond en de Gemeenschappelijke GezondheidsDienst. Daarnaast zijn er externe partijen, waarbij de gemeente Spijkenisse via het aandelenbezit risico s kan lopen. Bij de laatstgenoemde partijen gaat het om fluctuaties in de waarde van de aandelen of dividend. In de paragraaf verbonden partijen worden de ontwikkelingen bij deze externe partijen gevolgd. In 2010 zal een nota verbonden partijen worden opgesteld. In deze nota worden alle externe partijen en hun doelstellingen in relatie tot de gemeentelijke doelstellingen nader beschreven. Via het bestuur van deze instanties is er enige gemeentelijke invloed. Het bestuur bestaat echter uit meer partijen met een eigen stem. Hierdoor is het mogelijk dat de gemeente Spijkenisse ongewild, maar onvermijdbaar risico s loopt. Mochten er zich binnen deze externe partijen onzekere risico s voordoen dan neemt de gemeente Spijkenisse, voorzover het de verantwoordelijkheid van de gemeente betreft, deze mee in het risicobeheerssysteem. 5.6 Naris Als hulpmiddel bij de uitvoering van risicomanagement gaat de gemeente Spijkenisse gebruik maken van het risicomanagementinformatiesysteem Naris. Alle risico s, die worden geïdentificeerd, worden met bijbehorende kans en gevolgklassen opgenomen in Naris. De Vereniging voor Nederlandse Gemeenten is zeer enthousiast over dit systeem. Hun uitspraak luidt: 'Wij zijn enthousiast over Naris omdat gemeenten hierdoor gemakkelijk zelfstandig risicomanagement kunnen invoeren en eenvoudig hun weerstandsvermogen kunnen bepalen. Samengevat zijn de mogelijkheden van Naris: 1. Actueel zicht op risico's en maatregelen; 2. Zicht op de top 25 risico's; 3. Risicosimulatie voor het berekenen van het weerstandsvermogen; 4. Risicomatrix om de volledigheid van het risicoprofiel te beoordelen; 5. Simulaties om risico's in toekomstige plannen te kunnen beoordelen; 6. Koppeling van risico s aan programma s uit de programmabegroting; 7. Automatisch gegenereerde managementrapportages. Het systeem wordt gebruikt bij het berekenen van de benodigde weerstandscapaciteit. In het volgende hoofdstuk wordt hierop verder ingegaan. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

13 5.7 Alternatieven Risicomanagement systemen worden volop aangeboden. Het nadeel van deze systemen is echter dat ze gemaakt zijn voor bedrijven. De eigenheid van gemeenten maakt dat deze sofware daarmee onvoldoende geschikt is. Het softwarepakket AAG, dat in gebruik is bij het team Risicobeheer en Schadebehandeling van de afdeling Financieel Economische Zaken, biedt geen mogelijkheid om dit te koppelen met een risicomanagement systeem. Dit pakket is puur gericht op verzekering en schademanagement. Een registratie van risico s kan ook plaatsvinden met een zelf gemaakt inventarisatieformulier. Dit heeft echter niet de voorkeur. De kracht van Naris is dat dit systeem een geïntegreerd pakket (de hele organisatie werkt met hetzelfde programma) is en werkt met, continu geactualiseerde, ervaringsgegevens van de deelnemende gemeenten. Daardoor ontstaat een vorm van onderbouwing van mogelijke risico s. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben.

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7 Taken en verantwoordelijkheden In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7.1 Gemeenteraad De Gemeenteraad

Nadere informatie

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Provincie Groningen December 2014 1. Inleiding Op basis van de Financiële Verordening Provincie Groningen dienen Gedeputeerden Staten (GS) ten minste eenmaal

Nadere informatie

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Raadsvoorstel Agendapunt: 16 Onderwerp risicomanagement grondexploitaties Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland 1 Inhoud Management Samenvatting... 3 Hoofdstuk 1 Inleiding... 4 Hoofdstuk 2 Weerstandsvermogen... 5 Hoofdstuk 3 Begrippenkader...

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen 1 van 19 Inhoud 1 Inleiding risicomanagement en weerstandsvermogen 3 1.1 Doelstellingen risicomanagement 3 1.2 Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut!

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Inleiding In 1995 deed risicomanagement bij gemeenten zijn intrede doordat deze verplicht werden gesteld een risicoparagraaf in hun begroting op te nemen.

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief Nr. :

Raadsinformatiebrief Nr. : Raadsinformatiebrief Nr. : Onderwerp: Risicomanagement Reg.nr. : 12.0693 B&W verg. : 19 juni 2012 : 1) Status In het licht van de actieve informatieplicht informeren wij U over de stand van zaken met betrekking

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe?

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe? RISICOMANAGEMENT Risicomanagement ondersteunt op een gestructureerde manier het behalen van doelstellingen en het opleveren van projectresultaten. Dit kan door risico s expliciet te maken, beheersmaatregelen

Nadere informatie

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding Risicomanagement... 4 Doel risicomanagement Stappen risicomanagement Risicobeheersing Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Handboek Risicomanagement

Handboek Risicomanagement Handboek Risicomanagement Versie 3, oktober 2013 1 Inhoudsopgave 1. Voorwoord... 3 2. Inleiding... 4 2.1 Achtergrond & ontwikkelingen... 4 2.2 Visie op risicomanagement... 4 2.3 Het begrip risico... 5

Nadere informatie

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer Risicomanagementbeleid Gemeente Beemster BNG Consultancy Services (BCS) Referentienummer BCS Doorkiesnummer (070) 3750 473 Faxnummer (070) 3649 349 Datum oktober 2009 Versie Versie 1.0 Samenvatting Conform

Nadere informatie

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland OVER OOSTZAAN Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland WORMERLAND. GESCAND OP 13 SEP. 2013 Gemeente Oostzaan Datum : Aan: Raadsleden gemeente Oostzaan Uw BSN : - Uw brief van :

Nadere informatie

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Datum: 18 mei 2012 Afdeling: Bestuur, team ontwikkeling Afdelingshoofd:

Nadere informatie

4.2 Weerstandsvermogen

4.2 Weerstandsvermogen 4.2 Weerstandsvermogen 4.2.1 Inleiding Deze paragraaf handelt over de hoogte van de algemene reserve en andere weerstandscapaciteit waarover de gemeente Spijkenisse beschikt om calamiteiten en andere tegenvallers

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1 Raadsvergadering van 2 oktober 2008 Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement Verantwoordelijke portefeuillehouder: M.G. de

Nadere informatie

Richtlijnen van de commissie BBV

Richtlijnen van de commissie BBV Richtlijnen van de commissie BBV Stellige uitspraken gelden met ingang van begrotingsjaar T+1, het jaar nadat de uitspraak is gepubliceerd. 1. Notitie Software, mei 2007 1.1 Software (als afzonderlijk

Nadere informatie

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel ~,,~ Raadsvoorstel Agendapuntnummer: Registratienr: [ 40523] Onderwerp Instemmen met het doonoeren van een stelselwijziging voor de verantwoording- en dekkingswijze van investeringen met maatschappelijk

Nadere informatie

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen)

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) 2 januari 2014 2 Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Elke gemeente moet invulling

Elke gemeente moet invulling Implementatie hoeft geen belemmering te zijn Risicomanagement in de praktijk bij kleine gemeenten Sinds de invoering van het Besluit Begroting en Verantwoording 2004 (BBV 2004) is risicomanagement bij

Nadere informatie

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Oktober 2012 1 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doelstelling en reikwijdte nota... 3 1.3 Definities en

Nadere informatie

VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken

VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken Leiderschap 1. De directie heeft vastgelegd en is eindverantwoordelijk voor het

Nadere informatie

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 Raadsstuk Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 1. Inleiding De gemeenteraad stelt kaders vast o.a. in de vorm van gemeentelijke verordeningen. De financiële beheersverordening

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

b Onvermijdelijk Er moeten keuzes worden gemaakt ten aanzien van de investeringsportefeuille.

b Onvermijdelijk Er moeten keuzes worden gemaakt ten aanzien van de investeringsportefeuille. gemeente Eindhoven Raadsnummer Inboeknummer 12BST02184 Beslisdatum B&W Dossiernummer RaadsvoorstelMeerjaren Investeringsprogramma 2013 na MKBA Inleiding De gemeente Eindhoven wil blijvend investeren in

Nadere informatie

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer 1. Inleiding In 2008 heeft Aniek Geerts, student Master of Business Administration met begeleiding vanuit de Rijksuniversiteit Groningen door de heer B.J.W.Pennink

Nadere informatie

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015 Bestuurlijk spoorboekje planning en control Gemeente Velsen 17 december 2014 Inleiding In de Wet dualisering gemeentebestuur zijn de posities, functies en bevoegdheden van de Raad en het College formeel

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE 22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE ONTWERPBEGROTING 2016 Inhoudsopgave Bladz. 1. Aanbieding begroting 2016 1 2. Beleidsbegroting 2016 3 2.1 Programma 2.2 Paragrafen 3. Financiële begroting

Nadere informatie

Kadernota weerstandsvermogen & risicomanagement 2006. Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar

Kadernota weerstandsvermogen & risicomanagement 2006. Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar 1 Inleiding en wettelijk kader De vele lopende projecten zoals De Mare, Boekelermeer en Stationsgebied laten zien dat gemeente Alkmaar

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Bestuurlijke kadernotitie Risicomanagement 2013

Bestuurlijke kadernotitie Risicomanagement 2013 Bestuurlijke kadernotitie Risicomanagement 2013 Augustus 2013 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Samenvatting... 3 1. Inleiding... 6 2. Doelstelling risicomanagement... 9 3. Risicomanagement vanuit politiek-bestuurlijk

Nadere informatie

Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Vraag Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter.

Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Vraag Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter. Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter. Overzicht alle risico s Zoals ook in de paragraaf weerstandsvermogen

Nadere informatie

Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen

Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen gemeente Haarlemmermeer Onderwerp Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen Portefeuillehouder J.J. Nobel stellers U. Donmez en A. Rozet Collegevergadering 12 juni 2012 Raadsvergadering

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing Gemeente Uden Opgesteld door: Marieke Wagemakers Functie: Adviseur Planning & Control Afdeling: Middelen Cluster: Bedrijfsbureau - 1 - Inhoudsopgave 1.1 Samenvatting...

Nadere informatie

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 Korte intro (wethouder Kolff) Wat is de huidige situatie en wat is wettelijk verplicht (hoofd financiën) Presentatie van vernieuwingen uit den lande: *

Nadere informatie

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD MEMO AAN DE GEMEENTERAAD Aan T.a.v. Datum Betreft Van Ons kenmerk CC De gemeenteraad - 23 maart 2012 Interim-controle 2011 Deloitte Het college 112623 Paraaf Datum Controller RP 22-3-2012 Directie Geachte

Nadere informatie

(pagina 3) (pagina 6)

(pagina 3) (pagina 6) JAARREKENING 2014 Tijdigheid Is de jaarrekening op tijd (voor 15 april) ontvangen? Accountantsverklaringen Is de verklaring aanwezig (ja /nee) en welke soort verklaring? Weerstandsvermogen Hoogte algemene

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016

Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016 Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016 Gemeente Breda 2 Voorwoord > Het is geen sinecure om in de ontwikkelingen van bedrijfsvoering en control een systeem van sturen via beheersen

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7. Doetinchem, 22 mei 2013. Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014

Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7. Doetinchem, 22 mei 2013. Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014 Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7 Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014 Voorstel: 1. Met ingang van de programmabegroting 2014-2017 een bijstelling doorvoeren van de wijze van

Nadere informatie

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK?

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? WHITEPAPER DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? DOOR M. HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONS ULTANT Risicomanagement is tegenwoordig een belangrijk onderdeel van uw bedrijfsvoering. Dagelijks wordt er aandacht

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Nota Risicomanagement Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 29.10.2013 2013/0350680 Dhr. R. Anderson telefoon 038 499 8744 e-mail R.Anderson@overijssel.nl Aan Provinciale Staten

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014 Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014 Gemeente Neder-Betuwe Dodewaard Echteld Kesteren Ochten Opheusden IJzendoorn Opheusden 3 december 2013 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen 2014

Nadere informatie

Risicomanagement Transities

Risicomanagement Transities Risicomanagement Transities 1. Inleiding In deze rapportage worden de risico s en de mogelijke beheersmaatregelen benoemd die verband houden met de te realiseren transities rondom Jeugdzorg, Participatie

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede december 2012 Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. Inleiding... 7 3. Risicomanagement... 9 3.1. Doel... 9 3.2. Stappen risicomanagement...

Nadere informatie

Specifiek Kader Gemeenschappelijke Regeling Veiligheidsregio Gelderland-Zuid

Specifiek Kader Gemeenschappelijke Regeling Veiligheidsregio Gelderland-Zuid Specifiek Kader Gemeenschappelijke Regeling Veiligheidsregio Gelderland-Zuid Gemeente Nijmegen Opgesteld door: Afdeling Veiligheid, Koen Delen Laatst geactualiseerd: 18 december 2011 Uiterste datum volgende

Nadere informatie

Rapportage Risicomanagement

Rapportage Risicomanagement Rapportage Risicomanagement Nederlands Adviesbureau Risicomanagement Ervaar zelf de voordelen van NARIS Gratis demo Neem direct contact met ons op! 1 Maak zelf ook kennis met NARIS Risicomanagement Deze

Nadere informatie

Deelplan IC Treasury 2014. Gemeente Lingewaard

Deelplan IC Treasury 2014. Gemeente Lingewaard Deelplan IC Treasury 2014 Gemeente Lingewaard 1 Inhoudsopgave 1. Aanleiding 3 2. Structureel / incidenteel 3 3. Opdrachtgever 3 4. Opdrachtnemer 3 5. Relevante wet- en regelgeving 3 6. Rapportage 4 7.

Nadere informatie

September 2015 -Prognoses -Afwijkingen -Bandbreedtes

September 2015 -Prognoses -Afwijkingen -Bandbreedtes Begrotingsmonitor September 2015 -Prognoses -Afwijkingen -Bandbreedtes Begrotingsmonitor september 2015 1 Inhoud 1. INLEIDING... 3 2. INGESCHATTE AFWIJKINGEN 2015 (MET BANDBREEDTES)... 4 2.1 INTEGRATIE

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

TOETSTERMEN INHAAL-/PE-EXAMEN. Volmacht Overig. Bijlage E10 ----------------------

TOETSTERMEN INHAAL-/PE-EXAMEN. Volmacht Overig. Bijlage E10 ---------------------- TOETSTERMEN INHAAL-/PE-EXAMEN Volmacht Overig Bijlage E10 ---------------------- College Deskundigheid Financiële Dienstverlening Juni 2013, Den Haag 1 ALGEMENE KENNIS EN VAARDIGHEDEN KENNIS Eindterm 1a

Nadere informatie

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Weerstandsvermogen te complex voor gemeenteraadsleden 1 en dus vooral voor het college? Neen, de gemeenteraad

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STTSCOURNT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 20619 17 juli 2015 Regeling van de Minister van innenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 9 juli 2015, nr. 2015-0000387198,

Nadere informatie

Beslispunten: 1. Het onderdeel 'verkeersveiligheid' (uit het programma veiligheid) onderzoeken op doeltreffendheid.

Beslispunten: 1. Het onderdeel 'verkeersveiligheid' (uit het programma veiligheid) onderzoeken op doeltreffendheid. Onderwerp: Doelmatig- en doeltreffendheidonderzoeken. Beslispunten: 1. Het onderdeel 'verkeersveiligheid' (uit het programma veiligheid) onderzoeken op doeltreffendheid. 2. De doelmatig- en doeltreffendheidonderzoeken

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel Nota weerstandsvermogen gemeente Leeuwarderadeel Inhoudsopgave Inleiding...3 Wet- en regelgeving en huidig beleid...4 2.1 Besluit begroting en Verantwoording...4 2.2 Financiële verordening gemeente Leeuwarderadeel...4

Nadere informatie

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010:

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010: Planning en controlcyclus 2010 Samenvatting In dit voorstel is de planning opgenomen van de planning- en controlproducten 2010: de jaarrekening 2009, de voorjaarsnota 2010, de kadernota 2011, de programmabegroting

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Ons kenmerk C100/05.0016522. Aantal bijlagen 1

Ons kenmerk C100/05.0016522. Aantal bijlagen 1 Directie Bestuur & Organisatie Directie Algemeen Aan de Commissie AB Korte Nieuwstraat 6 65 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 9 Telefax (024) 329 22 92 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus 905 6500

Nadere informatie

BARRIER DENKEN, BARRIER DOEN! PRAGMATISCH EN PROAC TIEVE RISICOANALYSE DOOR MARTIN HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONSULTANT

BARRIER DENKEN, BARRIER DOEN! PRAGMATISCH EN PROAC TIEVE RISICOANALYSE DOOR MARTIN HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONSULTANT WHITEPAPER BARRIER DENKEN, BARRIER DOEN! PRAGMATISCH EN PROAC TIEVE RISICOANALYSE DOOR MARTIN HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONSULTANT RISICOMANAGEMENT IN BALANS Ondernemen betekent risico s nemen om de

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleidslijnen reserves en voorzieningen... 4 2.1 Definities en regelgeving... 4 2.2 Toerekening van rente... 5 3. Huidige standen

Nadere informatie

Kanttekeningen bij de Begroting 2015. Paragraaf 4 Financiering

Kanttekeningen bij de Begroting 2015. Paragraaf 4 Financiering Kanttekeningen bij de Begroting 2015 Paragraaf 4 Financiering Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Financieringsbehoefte = Schuldgroei... 4 3 Oorzaak van Schuldgroei : Investeringen en Exploitatietekort... 5 4 Hoe

Nadere informatie

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde gemeente Eindhoven Inboeknummer 12bst01585 Dossiernummer 12.38.651 18 september 2012 Commissienotitie Betreft startnotitie over Sturen met normen: domein 'flexibiliteit'. Inleiding Op 28 augustus is in

Nadere informatie

Grip op uw bedrijfscontinuïteit

Grip op uw bedrijfscontinuïteit Grip op uw bedrijfscontinuïteit Hoe omgaan met risico s 1 Grip op uw bedrijfsdoelstellingen: risicomanagement Ondernemen is risico s nemen. Maar bedrijfsrisico s mogen ondernemen niet in de weg staan.

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

Nota beleidskader weerstandsvermogen en risicomanagement

Nota beleidskader weerstandsvermogen en risicomanagement Nota beleidskader weerstandsvermogen en risicomanagement Provincie Utrecht 22 mei 2012 Inhoud 1. Samenvatting... 2 2. Inleiding... 3 3. Doel nota... 5 4. Wettelijk kader... 5 5. Begrippenkader risicomanagement

Nadere informatie

BELEIDSKADER RISICOMANAGEMENT Provincie Drenthe

BELEIDSKADER RISICOMANAGEMENT Provincie Drenthe BELEIDSKADER RISICOMANAGEMENT Provincie Drenthe Inhoudsopgave Voorwoord 1 Algemeen... 4 1.1 Inleiding... 4 1.2 Definitie risicomanagement... 4 1.3 Bereik... 4 1.4 Opbouw document... 4 2 DOELSTELLINGEN,

Nadere informatie

Gedeputeerde Staten. 1. de Gemeentewet; 2. de Algemene wet bestuursrecht; Gemeenteraad van Nissewaard Postbus 25 3200 AA SPIJKENISSE

Gedeputeerde Staten. 1. de Gemeentewet; 2. de Algemene wet bestuursrecht; Gemeenteraad van Nissewaard Postbus 25 3200 AA SPIJKENISSE Gedeputeerde Staten Directie Leefomgeving en Bestuur Afdeling Bestuur Contact J. van Kranenburg T 070-441 80 85 j.van.kranenburg@pzh.nl Postadres Provinciehuis Postbus 90602 2509 LP Den Haag T 070-441

Nadere informatie

Kempisch Bedrijvenpark Tussentijdse rapportage 2013

Kempisch Bedrijvenpark Tussentijdse rapportage 2013 Algemeen Bestuur DD MM- Kempisch Bedrijvenpark Tussentijdse rapportage Pagina 1 van 10 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Wat heeft het gekost? 4 3 Risico s 7 4 Vaststellingsbesluit 10 Besluit: 10 Pagina 2 van 10

Nadere informatie

Prestatieafspraken IJmond Werkt!

Prestatieafspraken IJmond Werkt! Prestatieafspraken IJmond Werkt! 2 1. Samenwerking op werk De gemeenten Beverwijk, Heemskerk, Uitgeest en Velsen hebben hun krachten op het gebied van re-integratie gebundeld in IJmond Werkt!. De uitgangspunten

Nadere informatie

NB beide formulieren invullen (2 tabbladen)

NB beide formulieren invullen (2 tabbladen) Behandelend ambtenaar gemeente Begroting 2015 is Meerjarenbegroting 2016-2018 is Datum vaststelling begroting 2015 Datum ontvangst begroting 2015 Maatstaven Aantal inwoners per 1-1-2015 Aantal woonruimten

Nadere informatie

INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN

INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN Wat is de GeoRisicoScan (GRS) 2.0? De GRS 2.0 is een instrument om de kwaliteit van de toepassing van GeoRM in een project te toetsen. Wat is het doel

Nadere informatie

Deelplan IC Investeringen en kredieten 2014. Gemeente Lingewaard

Deelplan IC Investeringen en kredieten 2014. Gemeente Lingewaard Deelplan IC Investeringen en kredieten 2014 Gemeente Lingewaard Inhoudsopgave 1. Aanleiding 2 2. Structureel / incidenteel 2 3. Opdrachtgever 2 4. Opdrachtnemer 2 5. Relevante wet- en regelgeving 2 6.

Nadere informatie

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Wie, wat en hoe Eric Lopes Cardozo & Rik Jan van Hulst sturen naar succes Doel Delen van inzichten voor praktisch operationeel risico management

Nadere informatie

Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030

Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030 Raadsvergadering d.d. Casenummer Raadsvoorstelnummer Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030 Gemeente Bussum Vaststellen Perspectiefnota 2015 Brinklaan 35 Postbus 6000 1400 HA Bussum Aan de gemeenteraad.

Nadere informatie

Deelplan IC Memoriaalboekingen 2014. Gemeente Lingewaard

Deelplan IC Memoriaalboekingen 2014. Gemeente Lingewaard Deelplan IC Memoriaalboekingen 2014 Gemeente Lingewaard Inhoudsopgave 1. Aanleiding 2 2. Structureel / incidenteel 2 3. Opdrachtgever 2 4. Opdrachtnemer 2 5. Relevante wet- en regelgeving 2 6. Rapportage

Nadere informatie

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern Programma 13.30 uur Opening 13.40 uur Risicomanagement in het onderwijs door Marien Rozendaal RA 14.30 uur Pauze 15.00 uur Risicomanagement

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen 2012

Nota Weerstandsvermogen 2012 Behoort bij raadsbesluit d.d. 27 september 2012 inzake Beleid weerstandsvermogen en risicomanagement. Nota Weerstandsvermogen 2012 Van inventariseren naar beheersen en monitoren GEMEENTE DE BILT, BILTHOVEN,

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Ten geleide 9 1 Inleiding 11 2 De risicoanalyse 25 3 Uitvoeren van de risicoanalyse 65 4 Risicomanagement 77 5 Uitvoeren van risicomanagement 85 6 Implementatie van risicomanagement

Nadere informatie

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Weert, 6 september 2011. Rekenkamer Weert Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. De wijze van onderzoek 4. Deelvragen

Nadere informatie

Beloningsbeleid Januari 2012

Beloningsbeleid Januari 2012 Beloningsbeleid Januari 2012 Inhoudsopgave Inleiding 2 Doel beloningsbeleid 3 Uitgangspunten beloningsbeleid 3 Inschaling en beschrijving beloning 3 Beloningsmodel onderneming 4 Risicobeheersing 4 Variabele

Nadere informatie

De volgende uitgangspunten bij het opstellen van ons beloningsbeleid worden gehanteerd.

De volgende uitgangspunten bij het opstellen van ons beloningsbeleid worden gehanteerd. Beheerst Beloningsbeleid Doel beloningsbeleid Ons beloningsbeleid is in eerste instantie gericht op het bevorderen, aantrekken en behouden van goede gekwalificeerde medewerkers. Dit alles binnen een beheerste

Nadere informatie

Presentatie Decentralisaties voor gemeenteraad 23 juni 2014

Presentatie Decentralisaties voor gemeenteraad 23 juni 2014 Presentatie Decentralisaties voor gemeenteraad 23 juni 2014 Themabijeenkomsten raad 3 D s Aanleiding 3 bijeenkomsten voor de hele raad 1. Juni: Risico s en meicirculaire 2. Augustus: Uitleg over de toegang,

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS Het Algemeen Bestuur van het recreatieschap Dobbeplas; Gezien het voorstel van het Dagelijks Bestuur van 13 oktober 2014; Gelet op het bepaalde in de artikelen

Nadere informatie

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Jaarrekening 2013 Gemeente Bunnik Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Agenda Controle van de jaarrekening De voorschriften voor de jaarrekening Jaarrekeningcontrole 2013 Controle van de jaarrekening

Nadere informatie

Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Utrechtse Heuvelrug Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Utrechtse Heuvelrug Inhoudsopgave Definities 4 1. Inleiding 6 1.1 Algemeen 6 1.2 Vooruitblik 6 2. Wettelijk kader 7 2.1 Inleiding 7 2.2

Nadere informatie

Rapport bij de jaarstukken 2007 provincies Noord-Brabant en Limburg

Rapport bij de jaarstukken 2007 provincies Noord-Brabant en Limburg Startnotitie Rapport bij de jaarstukken 2007 provincies Noord-Brabant en Limburg 1 Aanleiding voor het onderzoek In de jaarrekening en het jaarverslag leggen Gedeputeerde Staten jaarlijks verantwoording

Nadere informatie

Investeringsstatuut STICHTING PLAVEI

Investeringsstatuut STICHTING PLAVEI Investeringsstatuut STICHTING PLAVEI Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Algemeen... 3 1.2. Wettelijk kader Investeringsstatuut... 3 1.3. Doel Investeringsstatuut... 4 1.4. Doelstellingen investeringen...

Nadere informatie

Risicomanagement in de zorg

Risicomanagement in de zorg Risicomanagement in de zorg Een praktische invulling voor een integrale aanpak Diana Dingemans en Eveline Rutgers In de zorg neemt de belangstelling voor risicomanagement toe. Naast financiële risico s

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Maart 2013 Afdeling Kwaliteit & Concerncontrol Team Planning & Kwaliteit Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Huidig beleid...5 2.1 Visie en doelstellingen...5

Nadere informatie

Hoe kan ik Inspectieview gebruiken in mijn toezichtproces?

Hoe kan ik Inspectieview gebruiken in mijn toezichtproces? Hoe kan ik Inspectieview gebruiken in mijn toezichtproces? Versie 1.0 Datum 2 april 2014 Status Definitief Colofon ILT Ministerie van Infrastructuur en Milieu Koningskade 4 Den Haag Auteur ir. R. van Dorp

Nadere informatie

FINANCIËLE BIJLAGE VOORSTEL MFC. Inleiding

FINANCIËLE BIJLAGE VOORSTEL MFC. Inleiding FINANCIËLE BIJLAGE VOORSTEL MFC Inleiding Om een solide financiële basis onder het Multifunctioneel Centrum (hierna: MFC) te realiseren is gezocht naar aanvullende partners. Inmiddels zijn de deelnemende

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT Vastgesteld in de gemeenteraad 25 januari 2011 Nota weerstandsvermogen en risicomanagement Pagina 1 van 9 Weerstandsvermogen en risicomanagement 1. Inleiding.

Nadere informatie

Hoe financieel gezond is uw gemeente?

Hoe financieel gezond is uw gemeente? Hoe financieel gezond is uw gemeente? drs. R.M.J.(Rein-Aart) van Vugt RA A.(Arie)Elsenaar RE RA 1 Hoe financieel gezond is uw gemeente? In dit artikel geven de auteurs op hoofdlijnen aan welke indicatoren

Nadere informatie

*1518441* Statenvoorstel

*1518441* Statenvoorstel Statenvoorstel ** Aan Provinciale Staten Onderwerp Zomernota 2013 Besluitvormingsronde Statendag 25 september 2013 (ov) / 16 oktober 2013 Agendapunt 1. Beslispunten 1. De Zomernota 2013 vast te stellen;

Nadere informatie

Integraal risicomanagement

Integraal risicomanagement Samenvatting Integraal risicomanagement in 40 Nederlandse ziekenhuizen Inhoud Inleiding 3 Onderzoeksvragen 3 Integraal risicomanagement onvoldoende beschreven 4 Aanbevelingen 5 Over VvAA 7 2 VvAA Risicomanagement

Nadere informatie

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Het Algemeen Bestuur van de Gemeenschappelijke regeling Gouwe-Rijnland (BSGR), gelet op: Artikel 212 van de Gemeentewet; Het Waterschapsbesluit;

Nadere informatie