5 Methode. 5.1 Uitgangspunten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "5 Methode. 5.1 Uitgangspunten"

Transcriptie

1 5 Methode In dit hoofdstuk wordt het risicomanagementsysteem 1 waarmee de in het vorige hoofdstuk genoemde doelstellingen van risicomanagement wordt bereikt toegelicht. Een eenmalige risicoanalyse uitvoeren is eenvoudig, het verankeren van het risicomanagement in de organisatie is daarentegen complex. Een goed functionerend risicomanagementsysteem gaat uit van de juiste uitgangspunten, is gebaseerd op risicomanagementbeleid en bestaat uit het continu doorlopen van het risicomanagementproces. Figuur 2: Risicomanagementsysteem: Uitgangspunten, beleid, proces 5.1 Uitgangspunten Voor een succesvolle toepassing van risicomanagement is het belangrijk om te allen tijde de juiste uitgangspunten voor ogen te houden. Deze uitgangspunten zijn bepalend voor de cultuur en houding van de organisatie ten aanzien van risicomanagement. De juiste uitgangspunten zorgen niet alleen voor de gewenste houding bij de implementatie van risicomanagement, maar zijn ook op langere termijn bruikbaar. Men kan altijd terugvallen op de uitgangspunten van risicomanagement, bijvoorbeeld als er in de loop der tijd weerstand tegen risicomanagement ontstaat. Risicomanagement draait voor het grootste deel om verandering in houding. De manier waarop de organisatie met risico s omgaat en er tegenaan kijkt zal veranderen. Dit is niet in korte tijd te bewerkstellingen, maar neemt enkele jaren in beslag. Juist voor deze verandering zijn de uitgangspunten van risicomanagement cruciaal. De uitgangspunten die de gemeente Spijkenisse hanteert ten aanzien van risicomanagement zijn: 1 Het risicomanagementsysteem is gebaseerd op de ISO norm. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

2 1. Risicomanagement voegt waarde toe en draagt bij aan de verbetering van de organisatie; 2. Risicomanagement is een integraal deel van organisatieprocessen en daarmee een basis voor keuzes; 3. Een manager zonder risico s is geen goede manager; 4. De gemeente Spijkenisse doet reeds veel aan risicomanagement, het gaat erom integraal samenhang en structuur aan te brengen; 5. Transparantie rondom risico s zorgt voor meer vertrouwen bij de burgers; 6. Interne transparantie rondom risico s en beheersing is van belang om van elkaar te leren en synergie te bewerkstelligen. 5.2 Beleid Het risicomanagementbeleid is de basis voor het verankeren van risicomanagement op alle niveaus in de organisatie en vormt het kader waarbinnen risicomanagement wordt uitgevoerd. Het beleid is gestoeld op de uitgangspunten van risicomanagement en wordt continu bewaakt door het kernteam risicomanagement 2 en eens in de vier jaar opnieuw vastgesteld door de Raad. Dit document bevat het risicomanagementbeleid voor de gemeente Spijkenisse. Mandaat en draagvlak Ontwerpen beleid -Begrip van de organisatie en haar omgeving (intern en extern) -Het vaststellen van risicomanagementbeleid met daarin o.a.: - vasttellen doelstellingen - vaststellen van taken en verantwoordelijkheden - vaststellen van interne en externe communicatie en rapportagemechanismen - keuzes m.b.t. principes en proces Continu herzien van het beleid Toepassen beleid - implementeren beleid - doorlopen risicomanagementproces Monitoren en analyseren van het beleid Figuur 3: Cyclus voor risicomanagementbeleid 5.3 Proces Het risicomanagementproces is een continu proces van risico s in beeld brengen, kwantificeren en afwegen of en welke beheersmaatregelen er genomen moeten worden. Het doorlopen van het risicomanagementproces is dus een continu doorlopend proces. Het 2 Zie hoofdstuk 5 voor een nadere omschrijving van de taken van het kernteam risicomanagement Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

3 risicomanagementproces kan per organisatieonderdeel of project worden doorlopen en het kan zo vaak worden doorlopen als gewenst. Het risicomanagementproces bestaat uit de stappen context, identificatie, analyse en beoordeling, afwegen alternatieven, uitvoeren beheersstrategie en evaluatie. Figuur 4: Het risicomanagementproces Hierna worden de stappen, en enkele basisprincipes die de gemeente Spijkenisse bij het doorlopen van het proces in acht neemt, toegelicht Context De eerste stap bij het uitvoeren van een risicoanalyse is het bepalen van de context. In deze stap wordt gekeken naar interne en externe factoren die van belang zijn voor de risicoanalyse. Met de informatie uit deze stap kan de doelstelling van de risicoanalyse worden vastgesteld en kunnen de juiste keuzes worden gemaakt met betrekking tot de inrichting van de volgende stappen in het risicomanagementproces Identificatie In deze fase worden alle potentiële risico s geïdentificeerd. Het kan daarbij gaan om verschillen soorten risico s: 1. Risico s afkomstig buiten de eigen organisatie (exogeen) of risico s binnen de eigen organisatie (endogeen); 2. Onbeïnvloedbare of te beïnvloeden risico s; 3. Terugkerende risico s (structureel) of eenmalige risico s (incidenteel); 4. In geld te kwantificeren of niet in geld te kwantificeren risico s. De gemeente Spijkenisse kiest ervoor om de risico s van onderuit de organisatie naar boven te laten komen (bottom up benadering). Deze benadering zorgt er voor dat de operationele risico s op het niveau van de afdeling worden benoemd. Dit is een praktische benadering omdat risico s op deze manier worden benoemd door degenen die dagelijks het werk uitvoeren waarin de risico s zich kunnen voordoen. De strategische en tactische risico s Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

4 worden respectievelijk door het College van Burgemeester en Wethouders en het Managementteam bepaald. Dit vergt extra aandacht om deze risico s goed verwerkt te krijgen. Strategische risico s en tactische risico s worden door een vertegenwoordiger uit het College of het Managementteam doorgespeeld aan de betrokken afdeling. Figuur 5: Bottom up benadering De risico s van de gemeente Spijkenisse worden gekoppeld aan de programma s uit de programmabegroting van de gemeente Spijkenisse. Dit zorgt ervoor dat inzichtelijk wordt welke risico s de grootste invloed hebben op de realisatie van de doelstellingen bij ieder programma Visie op risico s De gemeente Spijkenisse wil een organisatie zijn die bewust omgaat met haar risico s en door de beheersing van risico s een maximale balans weet te bereiken, zodat met een optimale mix aan beheersmaatregelen en een minimaal weerstandsvermogen een optimale dekking wordt gerealiseerd Risicoperceptie Bij het beoordelen van risico s zullen de meningen over een zelfde risico behoorlijk kunnen verschillen. Dit wordt veroorzaakt door de perceptie van waaruit iemand naar een risico kijkt. De mening over een risico wordt beïnvloed door de mate van kennis van het onderwerp, de eigen ervaring, de eigen inbreng, de invloed van de omgeving en de eigen positie. Een risico Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

5 dat nog ver weg ligt wordt lager ingeschat als een risico dat binnen een jaar wordt gelopen. Een risico bij een proces dat door een ander wordt uitgevoerd wordt hoger inschat, dan wanneer de beoordelaar het proces zelf uitvoert. Bepaalde risico s hebben een dusdanige uitwerking dat de consequenties niet meer te bevatten zijn (Enschede). Om het risico van afwijking door perceptie te voorkomen zouden dezelfde risico s door meer personen, onafhankelijk van elkaar, beoordeeld moeten worden. Dat gaat voor nagenoeg alle gevallen te ver. Het is wel goed te beseffen dat er afwijkingen kunnen ontstaan als gevolg van de perceptie. Door de hantering van het risicomanagementsysteem Naris (zie 5.6) wordt de invloed van de individuele perceptie verminderd Analyse en beoordeling Na het in kaart brengen van de risico s kunnen deze geanalyseerd worden. De analyse bestaat uit een inschatting van de kans dat een gebeurtenis optreedt, waarbij tevens wordt aangegeven wat de gevolgen van het optreden van het risico kunnen zijn. In de processtap analyse en beoordeling worden de risico s dus gekwantificeerd. Deze kwantificering gebeurt op basis van de hieronder genoemde kans- en gevolgklassen. Bij beoordeling wordt gekeken naar de kwaliteit, uniformiteit en volledigheid van het risicoprofiel 3. Kans Voor de beoordeling van de kans worden 5 klassen gebruikt. Het referentiebeeld dat erbij genoemd staat kan worden gebruikt als hulpmiddel bij het bepalen van de kans. Klasse Referentiebeeld Percentage 1 < of 1x per 10 jaar 10% 2 1x per 5 10 jaar 30% 3 1x per 2 5 jaar 50% 4 1x per 1 2 jaar 70% 5 1x per jaar of > 90% Gevolgen De gemeente Spijkenisse hanteert de gevolgcategorieën financieel, imago, juridisch en tijd. Voor alle risico s wordt nagegaan of deze financiële gevolgen met zich brengen. Daarnaast is het mogelijk dat een risico gevolgen heeft voor het imago van de gemeente. Er zijn ook risico s met enkel imagogevolgen mogelijk. Vervolgens wordt gecontroleerd op juridische 3 Het risicoprofiel is een verzameling van gekwantificeerde risico s van een organisatie of een organisatieonderdeel. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

6 gevolgen. Juridische gevolgen worden bij de berekeningen vertaald in financiële of imago gevolgen. De gevolgcategorie tijd wordt vooral gebruikt bij projecten. Voor de beoordeling van de financiële gevolgen van een risico worden de volgende klassen met bijbehorende bandbreedtes gehanteerd. Klasse Financieel gevolg 1 X < < X < < X < < X < < X Indien het risico in klasse 5 valt (en dus groter is dan ), dient voor dat risico ook het maximale gevolg in euro s te worden weergegeven. De imagogevolgen worden weergegeven door de ernst van ervan in te schatten in één van onderstaande klassen. Klasse Referentiebeeld Imago gevolg 1 Individueel Zeer klein 2 Persoonlijke kring Klein 3 Plaatselijk Midden 4 Regionaal Groot 5 Landelijk Zeer groot Voor tijdgevolgen worden de volgende klassen gehanteerd. Klasse Tijdgevolg week weken weken weken 5 >26 weken Risicoscore Met behulp van de risicoscore kunnen risico s worden geprioriteerd en wordt inzichtelijk welke risico s de grootste invloed hebben op het realiseren van de doelstellingen. De Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

7 risicoscore wordt bepaald door de klassen van kans en gevolg te vermenigvuldigen volgens onderstaande formule. RISICOSCORE = KANS x GEVOLG Een voorbeeld van een dergelijke berekening van een risico ziet er als volgt uit: De financiële gevolgen worden geschat op ,=. (dus klasse 4) De imagoschade wordt ingeschat op plaatselijk. (dus klasse 3) De kans dat het risico ziet voordoet wordt ingeschat 30%. (dus klasse 2) De risicoscore is dan 2 x (3 + 4) = 14 Alle risico s worden op deze wijze berekend. Hierdoor kunnen de risico s in een schaal onderling vergeleken worden op de effecten. Risicokaart. De bepaalde risicoscore wordt verwerkt in de risicokaart. Daar worden de risico s in een schema gezet. Deze kaart voorziet er in dat grotere financiele risico s en risico s met meer impact (hogere klasse indeling) schematisch meer opvallen. Risicobeheersing groeit als risico s uit de rechter bovenhoek zoveel mogelijk terug gebracht kunnen worden naar de linker onderkant. Onderstaande risicokaart geeft de aantallen risico s weer met de verschillende kans- en gevolginschattingen. De gebieden die aangegeven zijn op deze kaart geven globaal aan welke groepen risico s te onderscheiden zijn < x C < x < A < x < < x < x < B Kans 1 Kans 2 Kans 3 Kans 4 Kans 5 Figuur 6: Risicokaart (getallen staan voor aantallen risico s) Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

8 In het rode gebied (gebied A) bevinden zich risico s met een grote kans op optreden en grote financiële gevolgen. Hierdoor zijn dit de belangrijkste risico s om aan te pakken door het treffen van preventieve of schadebeperkende maatregelen. In gebied B bevinden zich risico s die zich regelmatig voordoen, met (relatief) kleine gevolgen. Dit zijn veelal risico s die zich voordoen in de sfeer van bedrijfsprocessen en waar vaak met eenvoudige (procedurele) maatregelen de kans dat het risico zich voordoet beperkt kan worden. De risico s in gebied C kunnen vaak aangeduid worden als calamiteiten. De kans dat zij zich voordoen is klein, maar de gevolgen zijn groot. Beperking van dergelijke risico s vindt veelal plaats door politieke maatregelen (bijvoorbeeld beleidskeuzes) Afwegen alternatieven Een beheersmaatregel is een maatregel die de kans van het optreden of de gevolgen van het optreden van een risico reduceert. In de stap alternatieven afwegen wordt gekeken naar welke beheersmaatregelen mogelijk zijn en welke het meest geschikt zijn. De gemeente Spijkenisse beoordeelt bij de stap afwegen alternatieven eerst of het risico gelopen kan worden of er beheersmaatregelen genomen moeten worden. Als er beheersmaatregelen genomen dienen te worden, is het van belang dat deze effectief zijn. Dit wil zeggen dat de beheersmaatregelen de kans op het optreden van het risico of de gevolgen van het optreden van het risico verkleinen. Ook is hierbij van belang dat de maatregelen proportioneel zijn. Dit houdt in dat de kosten van de maatregelen in verhouding staan tot de vermindering van de kans op een risico of de gevolgen daarvan en dat er niet onnodig veel maatregelen voor één risico genomen worden Vaststellen belangrijkste risico s Het vaststellen van de belangrijkste risico s kan op veel manieren. De volgende twee methoden worden gebruikt: 1. De risico s, die volgens bovenvermelde risicoscore de meeste punten hebben, worden als belangrijkste risico vastgesteld. 2. In specifieke situaties kan worden afgeweken van de uitkomsten van de risicoscore. De kans van optreden en het gevolg van optreden van een risico wordt dan handmatig beoordeeld en vastgesteld. Aan de hand van de toegekende punten worden de grootste risico geselecteerd voor het bepalen van het benodigde weerstandsvermogen. De grootste risico s zijn de risico s die zich Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

9 rechtsboven in de risicokaart bevinden. Deze methode wordt met ingang van het begrotingsjaar 2011 ingevoerd Uitvoeren beheersstrategie De in de vorige stap gekozen beheersstrategie wordt geïmplementeerd in de organisatie en er worden afspraken gemaakt over de controle op de uitvoering van de beheersstrategie. Voor risico s die niet, of niet volledig worden beheerst kan een financiële buffer worden aangelegd. In deze stap wordt het onderscheid tussen bruto en netto risico s van belang. De bruto risico s zijn alle risico s met of zonder actieve beheersmaatregelen, een netto risico is een risico zonder actieve beheersmaatregelen. Schematisch ziet het er als volgt uit: Doelstellingen gemeente Spijkenisse Het bruto risico bij de doelstellingen Netto risico Beheers maatregelen Reguliere risico's Niet reguliere risico's Kwantificeerbaar Niet kwantificeerbaar Niet kwantificeerbaar Kwantificeerbaar Voorziening Van geringe betekenis Van materiële betekenis Van materiële betekenis Voorziening Weerstandsvermogen Evaluatie Het invoeren van risicomanagement brengt een aantal nieuwe aspecten met zich mee. De afdelingen worden gevraagd op een andere wijze mee te denken en te rapporteren over Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

10 risico s bij hun werkzaamheden. De afdelingen leveren een extra inzet door op een andere wijze de risico s vast te leggen. Er wordt gewerkt met nieuwe software. Het gemeentebestuur wordt op een andere wijze geïnformeerd over mogelijke risico s. Doordat gewerkt wordt met nieuwe software, waarin een aantal variabelen 4 vooraf worden ingegeven, zullen ook de uitkomsten van die variabelen worden geëvalueerd. Om te bepalen of deze veranderingen een toegevoegde waarde bieden wordt in 2011 een evaluatie gehouden. Met behulp van interviews wordt geïnventariseerd of de diverse betrokkenen een toegevoegde waarde zien in risicomanagement. Het resultaat zal aan het gemeentebestuur worden voorgelegd Communicatie en rapportage Communicatie over risico s en over het verloop van het proces dient gedurende het gehele jaar te gebeuren. Door middel van communicatie worden mensen betrokken en blijft risicomanagement leven. De rapportagemomenten van het risicomanagementproces worden volledig ingepast in de planning en control cyclus. De rapportage over de risico s wordt twee keer per jaar aangeboden aan het gemeentebestuur. Bij het opstellen van de begroting en bij het opstellen van de jaarrekening. Deze momenten zijn gekozen, zodat daarmee op twee verschillende momenten in het jaar een actuele rapportage kan worden verstrekt. 5.4 Projecten Algemeen Een deel van de activiteiten van de gemeente Spijkenisse wordt verricht in de vorm van (grote) projecten. Bij grote projecten horen onlosmakelijk ook grote risico s. Goede sturing en beheersing is bij deze projecten onontbeerlijk. Belangrijke financiële, juridische, imago en tijdsgebonden risico s moeten vroegtijdig worden onderkend. Het gaat bijvoorbeeld om alle complexen uit de grondexploitatie en de eenmalige projecten zoals invoering Wmo, infrastructurele projecten, de bouw van de bibliotheek en de bouw van het theater. Een project kenmerkt zich door een aantal criteria. Projecten hebben meestal een politieke gevoeligheid. Er gaat ook meer publieke aandacht naar uit. Projecten kennen een lange voorbereidingstijd en hebben een uitvoering over meer jaren. Projecten zijn uniek en eenmalig. Er zijn meestal meer partijen bij betrokken. Er zijn vaak enorme bedragen mee gemoeid. Tot slot heeft de uitvoering van projecten een grote impact op de bedrijfsvoering Grondexploitaties Complexen binnen de grondexploitatie kenmerken zich door een lange looptijd. Het resultaat van de grondexploitatie is afhankelijk van de gekozen uitgangspunten, interne factoren en 4 Variabelen zijn de gevolgcategorieën, het scoresysteem, het zekerheidspercentage en het waarderingscijfer. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

11 externe factoren. Het uiteindelijke resultaat van een complex uit de grondexploitatie is afhankelijk van de kosten, de opbrengsten, de fasering en de marktomstandigheden. Om de ontwikkelingen binnen de grondexploitatie goed te monitoren wordt jaarlijks een nota opgesteld. In deze nota worden de resultaten van het afgelopen jaar verwerkt. Daar wordt een nieuwe prognose voor de komende jaren op losgelaten. Per complex wordt aangegeven wat de verwachte lasten en baten zullen zijn. De fasering in tijd wordt bijgesteld en steeds wordt bezien welke risico s er voor de toekomst nog spelen. Risico s, welke een zekere grens hebben overschreden, worden als verlies beschouwd. Eerst wordt binnen de grondexploitatie gezocht naar mogelijkheden om het verlies te compenseren. Daarbij worden positieve en negatieve resultaten van complexen met elkaar verrekend. Mocht er een gesaldeerd negatief saldo resteren, dan wordt dat verlies gedekt uit de algemene reserve. Binnen de grondexploitatie heet dat het treffen van een voorziening. Het proces, waarbij keuzes worden gemaakt of een risico gerealiseerd is, wordt in overleg met betrokkenen en het gemeentebestuur bepaald Huidig proces risicobeheersing grote projecten Bij het initiëren van grote projecten wordt risicomanagement al nadrukkelijk toegepast. Bij de grondexploitatie wordt gebruik gemaakt van het pakket Promis. Sommige andere afdelingen maken inmiddels bij hun projecten ook al gebruik van dit pakket. Met behulp van dit pakket worden de risico s vanuit verschillende perspectieven belicht. Per project wordt aangeven of er al dan niet risico s zijn op het vlak van geld, organisatie, tijd, informatie, kwaliteit en overige. De informatie, die voor dit systeem wordt verzameld, kan ook gebruikt worden in het nieuwe risicomanagementsysteem van Naris Gewenst proces Ieder project kent zijn eigen risico s. Voor het beheersen van risico s wordt een aantal vaste uitgangspunten gehanteerd. 1. Voldoende onderbouwing en toetsing (in tijd, geld en (juridische) kwaliteit) bij de besluitvorming. 2. De doelstellingen zijn SMART (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden) 3. Regelmatige voortgangsrapportages met voorstellen tot bijsturing. 4. Projecten verdelen in beheersbare deelprojecten met concrete doelstellingen. 5. Audit door AO/IC of door de accountant. 6. Een overzicht van de risico s en de wijze waarop deze worden beheerst. 7. Een meerjarige financiële administratie. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

12 5.5 Externe partijen De gemeente Spijkenisse heeft te maken met een aantal verbonden partijen zoals de Veiligheidsregio Rotterdam Rijnmond en de Gemeenschappelijke GezondheidsDienst. Daarnaast zijn er externe partijen, waarbij de gemeente Spijkenisse via het aandelenbezit risico s kan lopen. Bij de laatstgenoemde partijen gaat het om fluctuaties in de waarde van de aandelen of dividend. In de paragraaf verbonden partijen worden de ontwikkelingen bij deze externe partijen gevolgd. In 2010 zal een nota verbonden partijen worden opgesteld. In deze nota worden alle externe partijen en hun doelstellingen in relatie tot de gemeentelijke doelstellingen nader beschreven. Via het bestuur van deze instanties is er enige gemeentelijke invloed. Het bestuur bestaat echter uit meer partijen met een eigen stem. Hierdoor is het mogelijk dat de gemeente Spijkenisse ongewild, maar onvermijdbaar risico s loopt. Mochten er zich binnen deze externe partijen onzekere risico s voordoen dan neemt de gemeente Spijkenisse, voorzover het de verantwoordelijkheid van de gemeente betreft, deze mee in het risicobeheerssysteem. 5.6 Naris Als hulpmiddel bij de uitvoering van risicomanagement gaat de gemeente Spijkenisse gebruik maken van het risicomanagementinformatiesysteem Naris. Alle risico s, die worden geïdentificeerd, worden met bijbehorende kans en gevolgklassen opgenomen in Naris. De Vereniging voor Nederlandse Gemeenten is zeer enthousiast over dit systeem. Hun uitspraak luidt: 'Wij zijn enthousiast over Naris omdat gemeenten hierdoor gemakkelijk zelfstandig risicomanagement kunnen invoeren en eenvoudig hun weerstandsvermogen kunnen bepalen. Samengevat zijn de mogelijkheden van Naris: 1. Actueel zicht op risico's en maatregelen; 2. Zicht op de top 25 risico's; 3. Risicosimulatie voor het berekenen van het weerstandsvermogen; 4. Risicomatrix om de volledigheid van het risicoprofiel te beoordelen; 5. Simulaties om risico's in toekomstige plannen te kunnen beoordelen; 6. Koppeling van risico s aan programma s uit de programmabegroting; 7. Automatisch gegenereerde managementrapportages. Het systeem wordt gebruikt bij het berekenen van de benodigde weerstandscapaciteit. In het volgende hoofdstuk wordt hierop verder ingegaan. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

13 5.7 Alternatieven Risicomanagement systemen worden volop aangeboden. Het nadeel van deze systemen is echter dat ze gemaakt zijn voor bedrijven. De eigenheid van gemeenten maakt dat deze sofware daarmee onvoldoende geschikt is. Het softwarepakket AAG, dat in gebruik is bij het team Risicobeheer en Schadebehandeling van de afdeling Financieel Economische Zaken, biedt geen mogelijkheid om dit te koppelen met een risicomanagement systeem. Dit pakket is puur gericht op verzekering en schademanagement. Een registratie van risico s kan ook plaatsvinden met een zelf gemaakt inventarisatieformulier. Dit heeft echter niet de voorkeur. De kracht van Naris is dat dit systeem een geïntegreerd pakket (de hele organisatie werkt met hetzelfde programma) is en werkt met, continu geactualiseerde, ervaringsgegevens van de deelnemende gemeenten. Daardoor ontstaat een vorm van onderbouwing van mogelijke risico s. Gemeente Spijkenisse, nota risicomanagement en weerstandsvermogen

Risicomanagementbeleid Gemeente Medemblik IO

Risicomanagementbeleid Gemeente Medemblik IO Risicomanagementbeleid 2015-2018 Gemeente Medemblik IO-14-18168 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. Wat is Risicomanagement?... 4 1.1 Risico...4 1.2 Risicomanagement...4 1.3 Risicoprofiel...4 2. Doelstellingen

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Nota risicomanagement en weerstandsvermogen

Nota risicomanagement en weerstandsvermogen Vastgesteld door B&W op: 24 oktober 2016 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Aanleiding 3 1.2 Doel en verantwoordelijkheidsverdeling 3 2 Risicomanagement(beleid) 5 2.1 Het begrip risico 5 2.2 Het begrip risicomanagement

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG Opgesteld door: G.Z-H In opdracht van: Recreatieschap Voorne-Putten-Rozenburg Postbus 341 3100 AH Schiedam Tel.: 010-2981010 Fax: 010-2981020

Nadere informatie

Nota Risicomanagementbeleid Gemeente Hollands Kroon

Nota Risicomanagementbeleid Gemeente Hollands Kroon Nota Risicomanagementbeleid Gemeente Hollands Kroon Samenvatting De gemeente Hollands Kroon wil risicomanagement toepassen en daarmee de volgende doelstellingen bereiken: 1) Het bieden van een kader voor

Nadere informatie

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben.

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7 Taken en verantwoordelijkheden In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7.1 Gemeenteraad De Gemeenteraad

Nadere informatie

Bijlage bij raadsvoorstel nr Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Bijlage bij raadsvoorstel nr Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2012-2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding a. Aanleiding en kader b. Proces 2. Risicomanagement a. Risico's en risicomanagement b. Invoering van risicomanagement

Nadere informatie

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Raadsvoorstel Agendapunt: 16 Onderwerp risicomanagement grondexploitaties Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Provincie Groningen December 2014 1. Inleiding Op basis van de Financiële Verordening Provincie Groningen dienen Gedeputeerden Staten (GS) ten minste eenmaal

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Nota Weerstandsvermogen 2013 Gemeente Olst-Wijhe Olst-Wijhe, maart 2013 doc. nr.: 13.014804 Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Inhoudsopgave Samenvatting 3 Hoofdstuk indeling 1.

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland 1 Inhoud Management Samenvatting... 3 Hoofdstuk 1 Inleiding... 4 Hoofdstuk 2 Weerstandsvermogen... 5 Hoofdstuk 3 Begrippenkader...

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief Nr. :

Raadsinformatiebrief Nr. : Raadsinformatiebrief Nr. : Onderwerp: Risicomanagement Reg.nr. : 12.0693 B&W verg. : 19 juni 2012 : 1) Status In het licht van de actieve informatieplicht informeren wij U over de stand van zaken met betrekking

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding Risicomanagement... 4 Doel risicomanagement Stappen risicomanagement Risicobeheersing Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen 1 van 19 Inhoud 1 Inleiding risicomanagement en weerstandsvermogen 3 1.1 Doelstellingen risicomanagement 3 1.2 Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

2. Motivering In deze beleidsnota risicomanagement en weerstandsvermogen wordt de beleidsnota van 2009 geactualiseerd

2. Motivering In deze beleidsnota risicomanagement en weerstandsvermogen wordt de beleidsnota van 2009 geactualiseerd Raadsvoorstel Aan : Raad van Geertruidenberg Raadsvergadering : 28 januari 2016 Agendanummer : 08 Datum collegebesluit : 8 december 2015 Onderwerp : Beleidsnota risicomanagement en weerstandsvermogen 0.

Nadere informatie

Kadernota Integraal risicomanagement en weerstandsvermogen

Kadernota Integraal risicomanagement en weerstandsvermogen Kadernota Integraal risicomanagement en weerstandsvermogen 1 2 INHOUDSOPGAVE Voorwoord 5 1 INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT 7 1.1 Relevante beleidskaders en wetgeving 7 1.2 Ambitie gemeente Almere 9 1.3 Doelstellingen

Nadere informatie

Implementatieplan Risicomanagement

Implementatieplan Risicomanagement Implementatieplan Risicomanagement Versie definitief: 17 juni 2015 Inhoudsopgave 1.1 Wat willen we bereiken?... 3 1.2 Hoe gaan we dat aanpakken?... 3 1.3 Wie neemt deel?... 3 1.4 Inventarisatie belangrijkste

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN IN SAMENWERKINGSVERBANDEN PASSEND ONDERWIJS (HERZIEN)

RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN IN SAMENWERKINGSVERBANDEN PASSEND ONDERWIJS (HERZIEN) RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN IN SAMENWERKINGSVERBANDEN PASSEND ONDERWIJS (HERZIEN) Versie 1.0 februari 2017 Bé Keizer en Rick de Wit in opdracht van PO-Raad en Steunpunt Passend Onderwijs VO

Nadere informatie

beleidskader RISICOMANAGEMENT

beleidskader RISICOMANAGEMENT beleidskader RISICOMANAGEMENT The biggest risk is not taking any risk... In a world that changing really quickly, the only strategy that is guaranteed to fail is not taking risks. Mark Zuckerberg, oprichter

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

= Datum raadsvergadering: 15 december 2010 Agenda nr.: (in te vullen door griffie) Voorstel invulling aanbevelingen rapport Sturing grote projecten

= Datum raadsvergadering: 15 december 2010 Agenda nr.: (in te vullen door griffie) Voorstel invulling aanbevelingen rapport Sturing grote projecten Raadsvoorstel = Datum raadsvergadering: 15 december 2010 Agenda nr.: (in te vullen door griffie) Portefeuillehouder: Onderwerp: S. Adriaansen/J.A. Peeters Registratiecode: (in te vullen door griffie) Voorstel

Nadere informatie

Handboek Risicomanagement

Handboek Risicomanagement Handboek Risicomanagement Versie 3, oktober 2013 1 Inhoudsopgave 1. Voorwoord... 3 2. Inleiding... 4 2.1 Achtergrond & ontwikkelingen... 4 2.2 Visie op risicomanagement... 4 2.3 Het begrip risico... 5

Nadere informatie

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 368891 Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 Onderwerp: Beleidsbegroting 2013-2016 Verantwoordelijk portefeuillehouder: Drs. F.P. Fakkers SAMENVATTING Vanuit

Nadere informatie

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer Risicomanagementbeleid Gemeente Beemster BNG Consultancy Services (BCS) Referentienummer BCS Doorkiesnummer (070) 3750 473 Faxnummer (070) 3649 349 Datum oktober 2009 Versie Versie 1.0 Samenvatting Conform

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland OVER OOSTZAAN Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland WORMERLAND. GESCAND OP 13 SEP. 2013 Gemeente Oostzaan Datum : Aan: Raadsleden gemeente Oostzaan Uw BSN : - Uw brief van :

Nadere informatie

Bijlage: 3 Bij welk oorspronkelijk stuk hoort de bijlage: 2009i00970 discussiememo p&c cyclus

Bijlage: 3 Bij welk oorspronkelijk stuk hoort de bijlage: 2009i00970 discussiememo p&c cyclus Postregistratienummer: 2009i01003 Bijlage: 3 Bij welk oorspronkelijk stuk hoort de bijlage: 2009i00970 Onderwerp: discussiememo p&c cyclus Naam auteur: Yvonne van Halem Memo Postregistratienummer: 2009i00628

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1 Raadsvergadering van 2 oktober 2008 Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement Verantwoordelijke portefeuillehouder: M.G. de

Nadere informatie

Adviespunt 4: Breng in kaart op welke onderdelen kennis en expertise tekort zou kunnen schieten en maak een plan hoe hiermee om te gaan.

Adviespunt 4: Breng in kaart op welke onderdelen kennis en expertise tekort zou kunnen schieten en maak een plan hoe hiermee om te gaan. RIS.6509 Bijlage: Aanbevelingen uit second opinion rapportage Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement (NAR) op proces en systematiek risicomanagement CvE/Atalanta (geactualiseerd 3 maart 2014) Adviespunt

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe?

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe? RISICOMANAGEMENT Risicomanagement ondersteunt op een gestructureerde manier het behalen van doelstellingen en het opleveren van projectresultaten. Dit kan door risico s expliciet te maken, beheersmaatregelen

Nadere informatie

Collegevoorstel. Zaaknummer: 00378506. Onderwerp: BEC motie rekentool begroting 2014

Collegevoorstel. Zaaknummer: 00378506. Onderwerp: BEC motie rekentool begroting 2014 Zaaknummer: 00378506 Onderwerp: BEC motie rekentool begroting 2014 Collegevoorstel Inleiding Bij de begrotingsbehandeling 2014 is unaniem een motie van het CDA aangenomen waarin u wordt verzocht de toepasbaarheid

Nadere informatie

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut!

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Inleiding In 1995 deed risicomanagement bij gemeenten zijn intrede doordat deze verplicht werden gesteld een risicoparagraaf in hun begroting op te nemen.

Nadere informatie

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen)

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) 2 januari 2014 2 Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Datum: 18 mei 2012 Afdeling: Bestuur, team ontwikkeling Afdelingshoofd:

Nadere informatie

4.2 Weerstandsvermogen

4.2 Weerstandsvermogen 4.2 Weerstandsvermogen 4.2.1 Inleiding Deze paragraaf handelt over de hoogte van de algemene reserve en andere weerstandscapaciteit waarover de gemeente Spijkenisse beschikt om calamiteiten en andere tegenvallers

Nadere informatie

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel ~,,~ Raadsvoorstel Agendapuntnummer: Registratienr: [ 40523] Onderwerp Instemmen met het doonoeren van een stelselwijziging voor de verantwoording- en dekkingswijze van investeringen met maatschappelijk

Nadere informatie

Voorstel raad en raadsbesluit

Voorstel raad en raadsbesluit Voorstel raad en raadsbesluit Gemeente Landgraaf Programma Documentnummer: B.15.0625 B.15.0625 Landgraaf, 1 april 2015 ONDERWERP: Zienswijze ontwerp begroting 2016 BsGW Raadsvoorstelnummer: 24 PROGRAMMA

Nadere informatie

Volgens artikel 11 van het besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) bestaat het weerstandsvermogen uit de relatie tussen:

Volgens artikel 11 van het besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) bestaat het weerstandsvermogen uit de relatie tussen: Meent 94 Postbus 70012 info@rekenkamer.rotterdam.nl t 010 267 22 42 3000 KP Rotterdam www.rekenkamer.rotterdam.nl Gemeente Rotterdam Gemeenteraad d.t.k.v. de griffie Coolsingel 40 3011 AD ROTTERDAM ons

Nadere informatie

Richtlijnen van de commissie BBV

Richtlijnen van de commissie BBV Richtlijnen van de commissie BBV Stellige uitspraken gelden met ingang van begrotingsjaar T+1, het jaar nadat de uitspraak is gepubliceerd. 1. Notitie Software, mei 2007 1.1 Software (als afzonderlijk

Nadere informatie

Agendapunt. Op grond van artikel 192 van de gemeentewet is de raad het bevoegd orgaan om de begroting tussentijds te wijzigen.

Agendapunt. Op grond van artikel 192 van de gemeentewet is de raad het bevoegd orgaan om de begroting tussentijds te wijzigen. RAADSVOORSTEL Agendapunt Raad 27 oktober 2016 Afdeling Middelen Voorstel nummer 2016.00077 Datum 27 september 2016 Onderwerp Tweede bestuursrapportage 2016 Programma Alle begrotingsprogramma's Inlichtingen

Nadere informatie

Onderwerp Bestuursrapportage 2016 en Begroting 2017

Onderwerp Bestuursrapportage 2016 en Begroting 2017 Onderwerp Bestuursrapportage 2016 en Begroting 2017 Portefeuillehouder Zoetendal Datum collegebesluit 4 oktober 2016 Opsteller A. de Boer Registratie GF16.20071 Agendapunt 3/4 Voorstel 1. Vaststellen van

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en weerstandsvermogen 2015-2018 0LGGHQ'HOÀDQG

Nota Risicomanagement en weerstandsvermogen 2015-2018 0LGGHQ'HOÀDQG Nota Risicomanagement en weerstandsvermogen 2015-2018 0LGGHQ'HOÀDQG Inhoudsopgave Bestuurssamenvatting 3 1. Inleiding 4 2. Doelstellingen 5 3. Risicomanagement in de organisatie 5 3.1 Verantwoordelijkheids-

Nadere informatie

Checklist. Informatievoorziening. Grote Projecten

Checklist. Informatievoorziening. Grote Projecten Checklist Informatievoorziening Grote Projecten Najaar 2010 Rekenkamercommissie Berkelland, Bronckhorst, Lochem, Montferland 1. Inleiding De uitvoering van grote projecten in Nederland heeft nogal eens

Nadere informatie

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015 Bestuurlijk spoorboekje planning en control Gemeente Velsen 17 december 2014 Inleiding In de Wet dualisering gemeentebestuur zijn de posities, functies en bevoegdheden van de Raad en het College formeel

Nadere informatie

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Oktober 2012 1 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doelstelling en reikwijdte nota... 3 1.3 Definities en

Nadere informatie

1. Samenvatting In dit voorstel wordt ingegaan op de reactie van de provincie bij de ingediende begroting 2013.

1. Samenvatting In dit voorstel wordt ingegaan op de reactie van de provincie bij de ingediende begroting 2013. RAADSVOORSTEL Besluitvormend Aan de Raad Instemmen met reactie provincie op programmabegroting 2013. Agenda nr.6 1. Samenvatting In dit voorstel wordt ingegaan op de reactie van de provincie bij de ingediende

Nadere informatie

Doordat de financiële ingroei van de kapitaalgoederen

Doordat de financiële ingroei van de kapitaalgoederen >''3"-%!"&'39$''3"?5'''3"$ %, 001, +- +? 14, 441, 2D54085 441, 14;51+>001, +3042+-. ;3 441, 0/ 1,00 8 441051.5,-300, +? 2 : +?,,8+-,+-13,;8,4,1 5085 +-8,;11332;,;1,4,-,4,41;54,5;2 D 415040 +81481 3002

Nadere informatie

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 Raadsstuk Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 1. Inleiding De gemeenteraad stelt kaders vast o.a. in de vorm van gemeentelijke verordeningen. De financiële beheersverordening

Nadere informatie

Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Vraag Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter.

Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Vraag Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter. Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter. Overzicht alle risico s Zoals ook in de paragraaf weerstandsvermogen

Nadere informatie

Voorstel raad en raadsbesluit

Voorstel raad en raadsbesluit Voorstel raad en raadsbesluit Gemeente Landgraaf Programma Documentnummer: B.16.0984 B.16.0984 Landgraaf, 23 mei 2016 ONDERWERP: Vaststellen zienswijze raad van begroting GGD Zuid Limburg 2017 Raadsvoorstelnummer:

Nadere informatie

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer 1. Inleiding In 2008 heeft Aniek Geerts, student Master of Business Administration met begeleiding vanuit de Rijksuniversiteit Groningen door de heer B.J.W.Pennink

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Elke gemeente moet invulling

Elke gemeente moet invulling Implementatie hoeft geen belemmering te zijn Risicomanagement in de praktijk bij kleine gemeenten Sinds de invoering van het Besluit Begroting en Verantwoording 2004 (BBV 2004) is risicomanagement bij

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

Nota risicomanagement en weerstandsvermogen

Nota risicomanagement en weerstandsvermogen Nota risicomanagement en weerstandsvermogen 2015 Van onbewust risico s lopen naar bewust omgaan met risico s Vastgesteld in de openbare raadsvergadering van 17 september 2015 Gemeenteblad Texel 2015 nr

Nadere informatie

Bestuurlijke kadernotitie Risicomanagement 2013

Bestuurlijke kadernotitie Risicomanagement 2013 Bestuurlijke kadernotitie Risicomanagement 2013 Augustus 2013 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Samenvatting... 3 1. Inleiding... 6 2. Doelstelling risicomanagement... 9 3. Risicomanagement vanuit politiek-bestuurlijk

Nadere informatie

VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken

VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken Leiderschap 1. De directie heeft vastgelegd en is eindverantwoordelijk voor het

Nadere informatie

b Onvermijdelijk Er moeten keuzes worden gemaakt ten aanzien van de investeringsportefeuille.

b Onvermijdelijk Er moeten keuzes worden gemaakt ten aanzien van de investeringsportefeuille. gemeente Eindhoven Raadsnummer Inboeknummer 12BST02184 Beslisdatum B&W Dossiernummer RaadsvoorstelMeerjaren Investeringsprogramma 2013 na MKBA Inleiding De gemeente Eindhoven wil blijvend investeren in

Nadere informatie

PROJECTRISICO S EENVOUDIG IN KAART De Project Risico Meter als hulpmiddel

PROJECTRISICO S EENVOUDIG IN KAART De Project Risico Meter als hulpmiddel Trefwoorden: projectmanagement, risicomanagement, risico-identificatie PROJECTRISICO S EENVOUDIG IN KAART De Project Risico Meter als hulpmiddel Samenvatting In elke organisatie wordt gewerkt aan projecten.

Nadere informatie

Analysemodel Ambulancezorg. Bernd van der Hulst, januari 2015

Analysemodel Ambulancezorg. Bernd van der Hulst, januari 2015 Analysemodel Ambulancezorg Bernd van der Hulst, januari 2015 Inhoud Context en aanleiding Aanloop naar Analysemodel Ambulancezorg Het analysemodel versie 1.0 Stappenoverzicht risicoanalyse Wat zijn de

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement 2011

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement 2011 Nota weerstandsvermogen en risicomanagement 2011 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING... 3 Aanleiding... 3 Doelstelling... 3 Evaluatie... 3 Leeswijzer... 3 2. ALGEMEEN en EVALUATIE... 4 2.1 Algemeen... 4 2.2 Evaluatie

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Intern document 2014/10084 behorende bij B&W nota 2014/10024 Colofon Uitgave Mei 2014 Gemeente Zundert Markt 1 4881 CN Zundert Postbus 10.001 4880 CA

Nadere informatie

Memo van het College van B&W

Memo van het College van B&W Aanleiding In de commissie Ruimte van 22 mei 2014 zijn vragen gesteld over het risicoprofiel van de parkeerexploitatie gerelateerd aan het project Waterfront. In deze commissie is het voorstel van administratieve

Nadere informatie

Kadernota weerstandsvermogen & risicomanagement 2006. Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar

Kadernota weerstandsvermogen & risicomanagement 2006. Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar Kadernota weerstandsvermogen en risicomanagement Gemeente Alkmaar 1 Inleiding en wettelijk kader De vele lopende projecten zoals De Mare, Boekelermeer en Stationsgebied laten zien dat gemeente Alkmaar

Nadere informatie

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE 22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE ONTWERPBEGROTING 2016 Inhoudsopgave Bladz. 1. Aanbieding begroting 2016 1 2. Beleidsbegroting 2016 3 2.1 Programma 2.2 Paragrafen 3. Financiële begroting

Nadere informatie

Zienswijze ontwerp begroting 2018 Veiligheidsregio Brabant Zuidoost.

Zienswijze ontwerp begroting 2018 Veiligheidsregio Brabant Zuidoost. gemeente Eindhoven 17R7206 Raadsnummer Inboeknummer 17bst00423 B&W beslisdatum 04 april 2017 Dossiernummer 17.14.151 Raadsvoorstel Zienswijze ontwerp begroting 2018 Veiligheidsregio Brabant Zuidoost. Inleiding

Nadere informatie

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen.

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen. tekst raadsvoorstel Inleiding Vanaf januari 2015 (met de invoering van de nieuwe jeugdwet) worden de gemeenten verantwoordelijk voor alle ondersteuning, hulp en zorg aan kinderen, jongeren en opvoeders.

Nadere informatie

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD MEMO AAN DE GEMEENTERAAD Aan T.a.v. Datum Betreft Van Ons kenmerk CC De gemeenteraad - 23 maart 2012 Interim-controle 2011 Deloitte Het college 112623 Paraaf Datum Controller RP 22-3-2012 Directie Geachte

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Nota Risicomanagement Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 29.10.2013 2013/0350680 Dhr. R. Anderson telefoon 038 499 8744 e-mail R.Anderson@overijssel.nl Aan Provinciale Staten

Nadere informatie

Raadsvoorstel: Nummer: Onderwerp: Nota Grondbeleid Gorinchem

Raadsvoorstel: Nummer: Onderwerp: Nota Grondbeleid Gorinchem Raadsvoorstel: Nummer: 2011-655 Onderwerp: Nota Grondbeleid Gorinchem 2011-2014 Datum: 2 mei 2011 Portefeuillehouder: B.J.P. van der Torren Raadsbijeenkomst: 31 mei 2011 Raadsvergadering: 16 juni 2011

Nadere informatie

Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen

Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen gemeente Haarlemmermeer Onderwerp Raadsvoorstel2012.0029001 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen Portefeuillehouder J.J. Nobel stellers U. Donmez en A. Rozet Collegevergadering 12 juni 2012 Raadsvergadering

Nadere informatie

(pagina 3) (pagina 6)

(pagina 3) (pagina 6) JAARREKENING 2014 Tijdigheid Is de jaarrekening op tijd (voor 15 april) ontvangen? Accountantsverklaringen Is de verklaring aanwezig (ja /nee) en welke soort verklaring? Weerstandsvermogen Hoogte algemene

Nadere informatie

provincie limburg 1 9 OEL 2016 De raad van de gemeente Nederweert Postbus AA NEDERWEERT Cluster FIN Behandeld.

provincie limburg 1 9 OEL 2016 De raad van de gemeente Nederweert Postbus AA NEDERWEERT Cluster FIN Behandeld. INGEKOîvîEf\! Gemeente Nederweer provincie limburg 1 9 OEL 2016 De raad van de gemeente Nederweert Postbus 2728 6030 AA NEDERWEERT Cluster FIN Behandeld. E-mail Telefoon Ons kenmerk 2016/99503 Uw kenmerk

Nadere informatie

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Weert, 6 september 2011. Rekenkamer Weert Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. De wijze van onderzoek 4. Deelvragen

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen

Nota Reserves en Voorzieningen Nota Reserves en Voorzieningen 1 2 Inhoud 1 Visie en wettelijke kaders 5 1.1 1.2 Visie Wettelijke kaders 2 Reserves 7 2.1 Soorten reserves 8 2.1.1 Algemene reserves 2.2 2.3 2.4 3 Voorzieningen 11 3.1 3.2

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H)

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 1 1. INLEIDING... 2 1.1 Waarom een nota reserves en voorzieningen?... 2 1.2 Inhoud van de nota... 2 2 Regelgeving en

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede december 2012 Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. Inleiding... 7 3. Risicomanagement... 9 3.1. Doel... 9 3.2. Stappen risicomanagement...

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7. Doetinchem, 22 mei 2013. Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014

Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7. Doetinchem, 22 mei 2013. Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014 Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7 Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014 Voorstel: 1. Met ingang van de programmabegroting 2014-2017 een bijstelling doorvoeren van de wijze van

Nadere informatie

Startnotitie Weerstandsvermogen en Risicobeheersing

Startnotitie Weerstandsvermogen en Risicobeheersing GEMEENTE BUREN Startnotitie Weerstandsvermogen en Risicobeheersing 20-12-2016 Inhoud 1 Startnotitie Nota Weerstandsvermogen en risicobeheersing... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Inleiding taakverdeling tussen

Nadere informatie

Samenwerking & Bedrijfsvoering

Samenwerking & Bedrijfsvoering Samenwerking & Bedrijfsvoering Plan van Aanpak Plan van aanpak: Themaonderzoek Samenwerking en Bedrijfsvoering Bestuurlijk opdrachtgever Ambtelijk opdrachtgever Naam projectleider T.C.C. den Braanker C.A.

Nadere informatie

Cursus Financiën voor raadsleden

Cursus Financiën voor raadsleden Cursus Financiën voor raadsleden René de Bonte Teamleider Financiën Maandag 22 juni 2015 19:00 21:00 uur Programma Inleiding Planning en control cyclus Evaluatie p&c Kaders gemeentefinanciën Algemene begrippen

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel Nota weerstandsvermogen gemeente Leeuwarderadeel Inhoudsopgave Inleiding...3 Wet- en regelgeving en huidig beleid...4 2.1 Besluit begroting en Verantwoording...4 2.2 Financiële verordening gemeente Leeuwarderadeel...4

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleidslijnen reserves en voorzieningen... 4 2.1 Definities en regelgeving... 4 2.2 Toerekening van rente... 5 3. Huidige standen

Nadere informatie

Deelplan IC Begrotingsbeheer- en wijzigingen Gemeente Lingewaard

Deelplan IC Begrotingsbeheer- en wijzigingen Gemeente Lingewaard Deelplan IC Begrotingsbeheer- en wijzigingen 2014 Gemeente Lingewaard Inhoudsopgave Inhoud 1. Aanleiding... 2 2. Structureel / incidenteel... 2 3. Opdrachtgever... 2 4. Opdrachtnemer... 2 5. Relevante

Nadere informatie

Inspiratiedag. Workshop 1: Risicogestuurde interne controle. 15 september 2016

Inspiratiedag. Workshop 1: Risicogestuurde interne controle. 15 september 2016 Inspiratiedag Workshop 1: Risicogestuurde interne controle 15 september 2016 Programma Inleiding Risicomanagement Interne beheersing Relatie met de externe accountant Van interne controle naar beheersing

Nadere informatie

Gemeente Westvoorne. 3. Niet over reserves beschikken als een voorstel niet voldoet aan de 3 O s.

Gemeente Westvoorne. 3. Niet over reserves beschikken als een voorstel niet voldoet aan de 3 O s. Gemeente Westvoorne AAN BURGEMEESTER & WETHOUDERS Datum: 14 maart 2013 Sector: Middelen Team : Ingekomen d.d. Adviesnr. 74060 Voorliggend zaaknr. Verseon Ontworpen door: M. Kleingeld Akkoord met advies

Nadere informatie

Informele raadsbijeenkomst over de risico s van de 3 decentralisaties in het sociaal domein. Heerenveen, 17 oktober 2013

Informele raadsbijeenkomst over de risico s van de 3 decentralisaties in het sociaal domein. Heerenveen, 17 oktober 2013 Informele raadsbijeenkomst over de risico s van de 3 decentralisaties in het sociaal domein Heerenveen, 17 oktober 2013 Programma over risico s 3D s - Welkom. Door Frederike Gossink. - Wat zijn risico

Nadere informatie

Kader aanbesteding accountantscontrole. Rekeningencommissie gemeenteraad Hilversum September 2013

Kader aanbesteding accountantscontrole. Rekeningencommissie gemeenteraad Hilversum September 2013 Kader aanbesteding accountantscontrole Rekeningencommissie gemeenteraad Hilversum September 2013 Introductie Met ingang van boekjaar 2008 is Ernst & Young Accountants door een benoemingscommissie uit de

Nadere informatie

Risico s in grondexploitatie. Gemeente Súdwest-Fryslân. Rekenkamer Súdwest-Fryslân. Maart 2012

Risico s in grondexploitatie. Gemeente Súdwest-Fryslân. Rekenkamer Súdwest-Fryslân. Maart 2012 Risico s in grondexploitatie Gemeente Súdwest-Fryslân Rekenkamer Súdwest-Fryslân Maart 2012 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Opzet van onderzoek 2 Hoofdstuk 1: Opzet van onderzoek 1.1 Inleiding en aanleiding

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing Gemeente Uden Opgesteld door: Marieke Wagemakers Functie: Adviseur Planning & Control Afdeling: Middelen Cluster: Bedrijfsbureau - 1 - Inhoudsopgave 1.1 Samenvatting...

Nadere informatie

Grip op uw bedrijfscontinuïteit

Grip op uw bedrijfscontinuïteit Grip op uw bedrijfscontinuïteit Hoe omgaan met risico s 1 Grip op uw bedrijfsdoelstellingen: risicomanagement Ondernemen is risico s nemen. Maar bedrijfsrisico s mogen ondernemen niet in de weg staan.

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016

Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016 Beleid risicomanagement en weerstandstandsvermogen 2012-2016 Gemeente Breda 2 Voorwoord > Het is geen sinecure om in de ontwikkelingen van bedrijfsvoering en control een systeem van sturen via beheersen

Nadere informatie

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK?

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? WHITEPAPER DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? DOOR M. HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONS ULTANT Risicomanagement is tegenwoordig een belangrijk onderdeel van uw bedrijfsvoering. Dagelijks wordt er aandacht

Nadere informatie

Paginanummer opnemen! Ja, de jaarstukken 2015 zijn op 14 april 2016 door de gemeenten ontvangen.

Paginanummer opnemen! Ja, de jaarstukken 2015 zijn op 14 april 2016 door de gemeenten ontvangen. JAARREKENING 2015 Tijdigheid Is de jaarrekening op tijd (voor 15 april) ontvangen? Accountantsverklaringen Is de verklaring aanwezig (ja /nee) en welke soort verklaring? Weerstandsvermogen Hoogte algemene

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014 Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen 2014 Gemeente Neder-Betuwe Dodewaard Echteld Kesteren Ochten Opheusden IJzendoorn Opheusden 3 december 2013 Nota risicomanagement en weerstandsvermogen 2014

Nadere informatie

Nota beleidskader weerstandsvermogen en risicomanagement

Nota beleidskader weerstandsvermogen en risicomanagement Nota beleidskader weerstandsvermogen en risicomanagement Provincie Utrecht 22 mei 2012 Inhoud 1. Samenvatting... 2 2. Inleiding... 3 3. Doel nota... 5 4. Wettelijk kader... 5 5. Begrippenkader risicomanagement

Nadere informatie

RAPPORT FINANCIEEL CONTINUÏTEITSTOEZICHT

RAPPORT FINANCIEEL CONTINUÏTEITSTOEZICHT RAPPORT FINANCIEEL CONTINUÏTEITSTOEZICHT bij Stichting ROC TOP Plaats : Utrecht Bestuursnummer : 42625 Onderzoeksnummer : 289366 Periode onderzoek : Jan -Oktober 2016 Datum vaststelling : November 2016

Nadere informatie

NB beide formulieren invullen (2 tabbladen)

NB beide formulieren invullen (2 tabbladen) Behandelend ambtenaar gemeente Begroting 2015 is Meerjarenbegroting 2016-2018 is Datum vaststelling begroting 2015 Datum ontvangst begroting 2015 Maatstaven Aantal inwoners per 1-1-2015 Aantal woonruimten

Nadere informatie