!"#$%&'("$%)#"$*)&+ +)%+,"$'")-"'.,%#*&*)&+ /"$'")")+ Hierarchisch/fylogenetisch model

Transcriptie

1 !"#$%&&%())*%)+,+-.#%+ /+&*)0+%+"#12.--+"!"#$%&("$%)#"$*)&+ +)%+,"$")-".,%#*&*)&+ 3+*45.*6",+"7.".58#++".."-.4 9*:+"(.";*."+"<&*,2 BBC4%)<+*DEBF 000G#$12$",6%)"G"5!""#$%"&#("#)"*+,*"#("&-#($ H/IBJKL /"$")")+ Hierarchisch/fylogenetisch model NW 143 BG M+*#+"#%.>N0.44+*A6O"7.*)&#.5 DG :6""+"<*+6"N+>)$+#7*)&$"+# KG :&6%+"<*+6"N1),"6$+#71)"%*)5+ JG P5+6"+2+*#+"+"N#%&*6",+"1)**+1$+."+-"$/0$-"1"*"$2"*+"#&/34"$5#$ ("1*(+)"*#1"*-#($(")"#6$

2 Hierarchische niveaus: anatomie NW 144 Hierarchische niveaus: lesies NW 150 Bv. CVA Bv. Parkinson 0*)1+") ")+ Dwanghuilen en dwanglachen NP 97 Min-symptomen, dwz. uitval of vermindering, bijv. - parese - anesthesie - afasie - geen ziekteinzicht - apathie Plus-symptomen, dwz. versterking van kenmerken of funkties, bijv. -spasticiteit, hyperreflexie -dwanghuilen, dwanglachen -impulsiviteit, afleidbaarheid -ontremd gedrag NP 44

3 BG :6O<+2)*+"Q++>)$+)"%<*++4% DG I6##+5%#"+5 KG R++")S".&0+56O4#.."5+6Q6", JG /6+%2+*4+"<..*())*-.*%"+*TS.>656+ U6%5+, V+Q61.>+"%+"H==W!X#+5+1$+(+#+*)%)"6"+ M+*4+""+"1&+Y# Z+5S1)"%*)5+#%*.%+,6+["?\+6Q6", Gedragsverandering na hersenbeschadiging Kurt Goldstein, pionier 1. Verhoging en labiliteit van de reactiedrempel 2. Uitbreiding in tijd en ruimte 3. Afhankelijkheid van externe stimuli 4. Moeite met voor-achtergrond, signaal-ruis 5. Verlies van abstracte attitude (= zich kunnen verplaatsen in plaats, tijd en persoon) 6. Verlies van generalisatievermogen 7. Verlies van automatismen Gedragsverandering na hersenbeschadiging meest voorkomend: Beperkt ziekte-inzicht Gebrekkig sociaal inzicht Depressie Angst Sufheid, mentale traagheid Apathie, initiatiefloosheid Impulsiviteit Agressiviteit Verandering seksualiteit Paranoia NP 274 NP 278

4 Verklaring voor veranderd gedrag? Vier determinanten spelen al of niet in combinatie een rol: 1. Laesie zelf 2. Reactie op stoornis/beperking 3. Rol van de omgeving 4. Pre-existente kenmerken Bijvoorbeeld: Links rechts Voor achter Mediaal lateraal 1 Laesie zelf Niveau: archi paleo neo Het maakt uit waar de laesie zit! NP 280 NP 280 Gedragsverandering bij laesie linker of rechter hemisfeer NP 281 Euforie, ontremming bij frontale lesie NP 271 Lesie links Lesie rechts Afasie Sociaal isolement Terughoudend, Zelfonderschatting geen woorden maar daden Depressie Catastrofe-reactie Neglect, ruimtelijke stoornissen Snel, impulsief, ondoordacht Zelfoverschatting geen daden maar woorden Euforie Noso-agnosie, bagatelliseren

5 Frontale syndromen? ]6><6#12#8#%++>H)G.G,8*&#16",&56L I+*4%#.>+">+%-*+S*)"%.5+#12)*#<6O *+,&5.$++>)$+# ].+#6+N+>)$)"+5+(+*(5.446",T.-.%26+ C"%*+>>6",Q))*1)*%+^5.+#6+# 1 mediaal initieren akinesie, abulie 2 orbitaal doseren ongeremd, lichtzinnig 3 dorsolateraal sturen desorganisatie 4 frontale pool sociaal inpassen egocentrisch 2. Reactie op stoornis Analyse van het probleem: woedeaanvallen NP 64 Logisch gevolg, bv meer moeite, mislukkingen, ongelukken Reactie op, bv emotioneel Confrontatie met, bv existentiele crisis Zoeken naar compensatie Catastrofe reactie: radeloosheid, ziet het niet meer zitten, extreme reactie Stoornis kan bepalend zijn voor gedrag NP 281 (apraxie)

6 Het belang van neuropsychologische funktiestoornissen voor gedrag en stemming NP Rol van de omgeving Amnesie zegt steeds hetzelfde komt afspraken niet na Aandacht- en chaotisch, afleidbaar concentratiestoornissen Agnosie voor: - gezichten groet niet, vermijdt sociale contacten - mimiek misverstanden communicatie - geluiden angstig in drukke omgeving, wil niet naar buiten Apraxie wordt kwaad, radeloos, gefrustreerd Afasie trekt zich terug, praat onzin, paranoia Neglect, ruimtelijke ongelukjes, spullen kwijt, verdwaalt stoornissen angst, onzeker Noso-agnosie doet ondoordachte dingen Dysexecutieve syndroom problemen op het werk, maakt taken (des-organisatie) niet af Woonomgeving: stad, platte land, berg Behuizing: bungalow of flat 7-hoog? Partner: behulpzaam? Aan de drank? Gezond? Support: familie, buren, vrienden, thuiszorg/mantelzorg etc NP 282 Catastrofe reactie De gedragscirkel: vier vragen Extreme reactie bij herhaalde confrontatie met onvermogen resp. zwakke punten. plus : pt gaat uit zijn dak, gooit met servies min : pt doet helemaal niets meer, weigert alles NP 282 NP 284

7 9+:".,$*;<+&"#$%&+*)+.8).$"7"+7"$6")+ 3??R /6+%1)_-+*.$+S C"%*+>Q?,,*+##6+S 9+-*+##6+S ;C/;W``a I+6,+*%)+S+"6",+"<6Ob ].12%-.$["%+"&6% R))6%>+%#+*(6+# V..4%)",+5&44+" 9)+%"6+%# 9+A+(*..,6#<+5.",*6O4G!#2+%.55++">..*,+Q*.,7)S 56,%+*++">+"%.5+%)+#%."Q.."%+",*)"Q#5.,G!#"6+%,)+Q0.44+*7#&S!##)><+*7(+*Q*6+$,7065Q))Q P."++"<+-..5Q+A&#%+*"6+%&6%#%.." 36"Q%*+(.56Q.$+)"A6" :+,*6O-%)+S+"6",+""6+%!#"+*(+&#7)-,+S)4% R+Q.12%+"T,+()+5+"#4&""+"%+*+12%)S)"%+*+12%A6O"c E+F+"$+"")+4*738GG")#"+<%.78$D+ C"*&#% d655+" a2+*.-6+!+%#>)+%+" :+5+*+"Q%))"%O+ :+A)+4&&*?"Q+*+-.$["%+" + W+.1$+#TS++Q<.14(."&6%)>,+(6",7Q0AG6#2+%,+Q*.,>6##126+")-+*."%7Q&#..",+5++*Q".Q+ 2+*#+"<+#12.Q6,6",e?."Q.12%H-)#6$+(++""+,.$+(+L ;)>>&"61.$+ 3+*>6OQ+"T)"%5)-+"%2+* *-5..%#6", Z6O"A6"4*6O,+"

8 3))*Q++5N,+5++*Q,+Q*.,4."f>++,+")>+"g 0)*Q+""..*."Q+*+#6%&.$+#H%*."#S+*T,+"+*.56#.$+L 78(")-#($#0++"#G/.Q++5NS&"1$)"+*+"6# )>,+(6",#.h."4+56O47-*)<5+>+"6"Q+ f+12%+g0+*+5q 0""$+*)<8$6%B"+")+3*7"$%744$+ + FJKL1823"*#*)&+L"4$8$"(%3*#%B"M+D^iQ.,+"GZ6+ 000G#$12$",6%)"G"5+ L"4$825.,838&*"H:G(.";*."+"<&*,27K + Q*&47DEBJLGM))SQ#%&4BDG L"4$8$"(%3*#%B"H:G(.";*."+"<&*,27K + Q*&47DEBKLGM))SQ#%&4j+" BBGD N"(")+)%+,"$")-".,%#*&*)&+H:G(.";*."+"<&*,27D + Q*&47!aC/ DEBJL /"$7"3#+6%%$+)*"7+&")"@")+HMG]6"Q+>."+":G(.";*."+"<&*,27!aC/DEBFL /%)#-8"G+L"4$825.,87,"$%2*"+HW+QG=>6%#+G.G7:))>7DEBFL :",%(*84$%3+O22$8%.,"+*)+L"4$825.,838&*.%3+ P",%-*3*7%B8)HI65#)"+G.Gd#812)5),8d*+##DEEK L"4$8-",%(*84$%3+Q*%-*3*75+%)#+R8.*%3+/%)#*.%2+S8338T*)&+ J$%46%B.+:$%*)+*);4$5HI))Q+"V1V655."+Q#Gd#812)5),8d*+## DEEBL U"$#*"2*)&-*;"")G867+ Gedragsanalyse: voorbeeld k65>f=%*.",+*6"q+s.>658g I+54+6"%+*(+"$+#A6O">),+56O4e NR 222

9 Analyse van, en aanpak via operante factoren NR 220 NR 224 F)7"$(")B"+-*;+%&$"*"<+&"#$%&+ R+Q*.,#.".58#+")Q6,HJ9+"16*4+5L ;),"6$+(+<+l"(5)+Q6",7<(&6%5+,7A+5m++5Q Z+5S>.".,+>+"% U6%5)44+"Q+S.1%)*+"(+*06OQ+*+" V+Q616O"+" V"3<6%)%&"6")7+!"%*6"#6+4,+>)$(++*Q5+*+"<+%+&,+5+" M+*4+""+"&6%5)44+"Q+1&+Y#+"#6%&.$+# d5.""6",t$oq#(+*q+56",tq)#+*6",(.".1$(6%+6%+"?\+6q6",a)+4+" C"%#-.""6",#%+12"6+4+"%)+-.##+"?1$(6%+6%Q6+6"1)>-.$<+56#>+%)",+0+"#%,+Q*., C+S+"+"(."#)16.5+(..*Q6,2+Q+"

10 3++5)",+0+"#%T)"..",+-.#%,+Q*.,6#%+*&,%+ ()+*+")-<+-+*4%6"A612%6"Q++6,+"-*)<5+>+" /6+%1)_-+*.$+S :))#2+6Q Ziekte-inzicht (awareness of deficit) 1. Als neurologisch symptoom: noso-agnosie 2. Als reactie resp. afweermechanisme NP 286 Ziekte-inzicht: woorden en daden Objectivering van noso-agnosie Erkent stoornis maar handelt toch ondoordacht Ontkent stoornis maar houdt zich aan regels Ontkent stoornis en handelt als zodanig 1. Relaas 2. Ongelukken 3. Woorden vs daden 4. Inschatting vooraf 5. Oordeel achteraf 6. Verschil oordeel patient zelf en partner NP 290 NP 291

11 Objectivering van noso-agnosie :".,%#*&*)&+38-4+<$8)7%3*+ NP 292 Ontwikkeling van primaire, secundaire en tertiaire schors NR 25 Volgorde van ontwikkeling: 1 Primair: zwart 2 Secundair: grijs 3 Tertiair: wit Prefrontale schors ontwikkelt zich relatief laat! NP 295

12 Schending van sociale normen: opzettelijk en per ongeluk (Berthoz e.a. 2002) Proefpersonen luisteren naar 3 varianten van een verhaal 1 Neutrale scene Je bent op een diner uitgenodigd, neemt plaats en begint aan de voorspijs. Na de eerste hap maak je je complimenten over de fijne smaak en de goede verzorging 2 Onverkwikkelijk incident Je bent op een diner uitgenodigd, neemt plaats en begint aan de voorspijs. Bij de eerste hap krijg je een hoestbui en voedselstukjes vliegen over de tafel. Je biedt je verontschuldigingen. 3 Onbehoorlijk gedrag Je bent op een diner uitgenodigd, neemt plaats en begint aan de voorspijs. De eerste hap spuug je meteen weer uit en roept getverderrie. Wat nog op je bord ligt gooi je terug in de schaal. NR 25 Zelf-reflectie (Johnson e.a 2002) Onheuse persoonlijke mededelingen Activiteit in 1 Prefrontale schors 2 Limbisch systeem NB grote individuele verschillen! Theorien over de functie van de prefrontale schors Theory of Mind: verplaatsing in tijd, plaats en persoon Rol van prefrontale schors, limbisch systeem en hippocampus (Buckner 2007). Theory of Mind (ToM), abstracte attitude, zelfreflexie Controle/sturing van aandacht Beteugelen van emotioneel gedrag Selectie en vasthouden van doelen Werkgeheugen Organiseren van complexe handelingen ( sequencing ) Temporele integratie (tijdlijn-context) Analyse van informatie in context Routine-overstijgende taken Dirigentmodel: initieren, sturen, corrigeren V a: herinnering oproepen b: vooruit zien c: empathie d: navigatie: zich verplaatsen

13 Frontaal syndroom? Frontale syndromen? 3 1 Lobus frontalis heeft vele en uiteenlopende funkties, o.a. zgn. executieve funkties = weloverwogen handelen en logisch denken. Nuttig model: dirigent orkest Daarom ook wel: dysexecutieve syndroom Er is niet één syndroom! NP mediaal initieren akinesie, abulie 2 orbitaal doseren ongeremd, lichtzinnig 3 dorsolateraal sturen desorganisatie 4 frontale pool sociaal inpassen egocentrisch 2 4 Executieve functies (= ong. weloverwogen denken en handelen) Model: 1. Motivatie (inner drive) bv initiatiefloos vs impulsief/dwangmatig 2. Denken achter het handelen: doelen stellen, informatie achterhalen, deelactiviteiten, prioriteiten, stappen/fasen, creativiteit, flexibiliteit 3. Uitvoeren: fouten signaleren/corrigeren, onderdrukken ongewenst gedrag, doel vasthouden, is het doel bereikt? Mediaal frontale lesie: van willoosheid tot alien hand, een continuum van stoornissen Willoos (abulie), initiatiefloos, apathie Structuur/contextafhankelijk functioneren Grijpreflex (klassiek) Dwangmatig grijpen alien hand syndrom ( ongewilde handelingen) Dwangmatig gebruiken ( utilisation behaviour ) (Lhermitte 1985) abnormaal verzamelgedrag (Anderson, Damasio e.a. 2005)

14 Lobus frontalis? De sociale voorkant van ons brein! 0""$+*)<8$6%B"+")+3*7"$%744$+ + FJKL1823"*#*)&+L"4$8$"(%3*#%B"M+D^iQ.,+"GZ6+ 000G#$12$",6%)"G"5+ L"4$825.,838&*"H:G(.";*."+"<&*,27K + Q*&47DEBJLGM))SQ#%&4BDG L"4$8$"(%3*#%B"H:G(.";*."+"<&*,27K + Q*&47DEBKLGM))SQ#%&4j+" BBGD N"(")+)%+,"$")-".,%#*&*)&+H:G(.";*."+"<&*,27D + Q*&47!aC/ DEBJL /"$7"3#+6%%$+)*"7+&")"@")+HMG]6"Q+>."+":G(.";*."+"<&*,27!aC/DEBFL /%)#-8"G+L"4$825.,87,"$%2*"+HW+QG=>6%#+G.G7:))>7DEBFL :",%(*84$%3+O22$8%.,"+*)+L"4$825.,838&*.%3+ P",%-*3*7%B8)HI65#)"+G.Gd#812)5),8d*+##DEEK L"4$8-",%(*84$%3+Q*%-*3*75+%)#+R8.*%3+/%)#*.%2+S8338T*)&+ J$%46%B.+:$%*)+*);4$5HI))Q+"V1V655."+Q#Gd#812)5),8d*+## DEEBL