DETECTIE VAN PARTNERGEWELD: EEN AANBEVELING VOOR DE HUISARTS.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DETECTIE VAN PARTNERGEWELD: EEN AANBEVELING VOOR DE HUISARTS."

Transcriptie

1 DETECTIE VAN PARTNERGEWELD: EEN AANBEVELING VOOR DE HUISARTS. Versie vr CEBAM versie 2 na pmerkingen validatiecmmissie Inbreng van de patiënt en afweging dr de huisarts. Aanbevelingen vr gede medische praktijk zijn zwel richtinggevend als ndersteunend en geven een huvast bij het nemen van diagnstische f therapeutische beslissingen in de huisartsgeneeskunde. Zij vatten vr de huisarts samen wat vr de gemiddelde patiënt wetenschappelijk gezien het beste beleid is. Daarnaast is er de agenda van de patiënt, die een gelijkwaardige partner is bij het nemen van beslissingen. Daarm met dr een heldere cmmunicatie de vraag van de patiënt vr de huisarts duidelijk zijn en met de huisarts de patiënt vldende infrmeren ver alle aspecten van de verschillende beleidspties. Het kan dus vrkmen dat de huisarts samen met de patiënt verantwrd en beredeneerd een andere beste keuze det. Om praktische redenen kmt dit uitgangspunt niet telkens pnieuw in de aanbeveling aan de rde, maar wrdt het hier expliciet vermeld. 1

2 Inhudstafel 1. INLEIDING Definities Mtivatie Verantwrding Vrkmen Evlutie KLINISCHE VRAGEN DETECTIE VAN PARTNERGEWELD: EEN AANBEVELING Wanneer met een huisarts aan partnergeweld denken? He dient de huisarts de diagnse te bevestigen? Met de huisarts in bepaalde situaties screenen naar partnergeweld? EEN WERKMODEL VOOR DE AANPAK VAN PARTNERGEWELD KERNBOODSCHAPPEN RANDVOORWAARDEN VOOR DE AANPAK VAN GEWELD DOOR HUISARTSEN RESEARCHAGENDA TOTSTANDKOMING GRAAD VAN AANBEVELING

3 1. Inleiding Partnergeweld is een nderschat prbleem. Een systematische benadering is nuttig en ndzakelijk. Deze aanbeveling ndersteunt de detectie van partnergeweld dr de huisarts. Detectie heeft enkel zin wanneer er een aanpak vr handen is m het prbleem aan te pakken. De therapeutische aanpak en de samenwerking met andere diensten wrdt uitveriger besprken in een aparte publicatie en maakt geen deel uit van de frmele aanbeveling. Deze aanbeveling is gebaseerd p een systematische literatuurstudie van guidelines en reviews en cnsensusvergaderingen in 2007 nder tezicht van CEBAM en p vraag van het FOD Vlksgezndheid, Veiligheid van de Vedselketen en Leefmilieu Definities Partnergeweld f geweld in intieme relaties is een geheel van gedragingen, handelingen en hudingen van één van de partners f ex-partners dat erp gericht is de andere te cntrleren en te dmineren. Het mvat cmbinaties van fysieke, psychische, seksuele en ecnmische agressie, bedreigingen f geweldplegingen die zich herhalen f kunnen herhalen en die de integriteit van de ander en zelfs zijn sci-prfessinele integratie kunnen aantasten. Dit geweld treft niet alleen het slachtffer, maar k de andere familieleden, waarnder de kinderen. Het is een vrm van intrafamiliaal geweld. Meestal zijn de daders mannen, maar het kunnen k vruwen zijn 2. In deze aanbeveling wrdt ver het slachtffer meestal ver zij/haar gesprken hewel er uiteraard k mannelijke slachtffers zijn 3. Zij staat dus in feite zwel vr man als vr vruw tenzij in specifieke situaties (bvb. tijdens zwangerschap). De definitie die dr het Cllege van prcureurs-generaal werd aangenmen is breder maar herneemt nch het repetitieve karakter nch de mgelijke repercussies. Ze mschrijft partnergeweld als iedere vrm van fysiek, seksueel, psychisch f ecnmisch geweld tussen echtgenten, samenwnende f persnen die hebben samengewnd en tussen wie een affectieve band bestaat f bestaan heeft 4,5. 1 Pas L, Crnelis E, Vanhalewyn M, Offermans A-M. AANBEVELINGEN VOOR DE AANPAK VAN PARTNERGEWELD: Antwrden p kernvragen uit literatuurnderzek. Federale Overheidsdienst Vlksgezndheid, Veiligheid van de Vedselketen en Leefmilieu Nederlandse versie 30/05/2008. Vanhalewyn M, Offermans A-M, D Hauwe Ph, Pas L, Hillemans K. Partnergeweld: Juridisch en dentlgisch kader. Aspecten m.b.t. het medisch dssier en getuigschrift. Federale Overheidsdienst Vlksgezndheid, Veiligheid van de Vedselketen en Leefmilieu Dit is de definitie van partnergeweld, gedefinieerd van uit het Natinaal Actieplan en dit in verleg met de verschillende federale en gemeenschapsdepartementen. Deze definitie mvat alle vrmen van partnergeweld en de mgelijke gevlgen p het individu en de mgeving. 3 Het meeste nderzek werd p vruwen uitgeverd; recent is er meer aandacht vr mannelijke slachtffers. 4 Deze bredere definitie resulteert in een breder gerechterlijk tepassingsgebied en laat twee criteria vallen die nuttig zijn vr clinici. De Grf K, De Gendt T. Kans p slagen. Een integrale kijk p geweld in gezinnen. Lann Campus, Naast de definitie van partnergeweld bestaan k ng verschillende definities van intrafamiliaal geweld. Intrafamiliaal geweld: Het handelen f nalaten van handelen, veelal herhaald, van iemand die in een persnlijke relatie staat met het slachtffer. Hierdr lijdt deze lichamelijke, emtinele, mrele f materiële schade f zal hij er vermedelijk aan lijden. Deze persn kan zich hiertegen niet verweren. Dit mvat tevens verbale agressie en seksuele handelingen f cntacten tegen de wil van de betrkkene in, evenals cultuurgebnden gedragingen, straffen f rituelen die schade kunnen berkkenen, evenals verwaarlzing (al dan niet bewust). Fiche Aanpak bij vermeden van geweld. Berchem: WVVH, december 2005 In Nederland wrdt intrafamiliaal geweld meestal huiselijk geweld genemd. De Grf K, De Gendt T. Kans p slagen. Een integrale kijk p geweld in gezinnen. Lann Campus,

4 Omwille van een aantal praktische redenen en afspraken behandelt deze aanbeveling vlgende nderwerpen niet: daderhulp, seksueel geweld, partnergeweld in rlgssituaties en bij asielzekers, eergerelateerd geweld 6, geweld bij kinderen en uderen 7. Vr de leeftijdsafbakening hebben we ns bij het literatuurnderzek beperkt tt persnen vanaf 19 jaar. We vlgen hiermee de internatinale trends bij leeftijdsafbakening. Adlescenten vragen immers een andere aanpak Mtivatie Verantwrding De prevalentie van partnergeweld is meilijk juist te bepalen. Het staat wel vast dat partnergeweld vaak vrkmt en hfdzakelijk vruwen treft. Partnergeweld schaadt zwel p sciaal als ecnmisch gebied, het beïnvledt de mentale en fysieke gezndheid van individuele vruwen, mannen, adlescenten en kinderen. Partnergeweld verrzaakt belangrijke gezndheidsprblemen 8. Het belang van een adequate aanpak dr de huisarts is essentieel. Ok tnen studies aan dat vruwen verwachten dat huisartsen tegankelijk zijn m erver te spreken en dat ze hulp appreciëren van de huisarts in deze meilijke prblematiek 9. Deze aanbeveling dient een huvast te geven aan huisartsen bij de screening en aanpak van partnergeweld en werd ntwikkeld binnen het kader van het Belgische Natinaal Actieplan tegen Geweld 10. De Wereldgezndheidsrganisatie (WHO) definieert intrafamiliaal geweld als interpersnlijk geweld waarbij dader en slachtffer familieleden f partners zijn, intrafamiliaal geweld kan fysiek, psychisch f seksueel van aard zijn f een cmbinatie van verschillende vrmen van geweld. Bssuyt N. Intrafamiliaal geweld: frequentie van huisartscnsultaties en behandeling dr de huisarts. Epi- Scp, 2008; 2:1-2. Seksueel misbruik: verkrachten, nteren. Seksueel misbruik gaat echter niet alleen ver geslachtsgemeenschap. Ok bijvrbeeld het verhuld aanraken van het lichaam van het slachtffer dr de dader, vrlezen van expliciet seksueel materiaal aan kinderen, geslachtsdelen tnen, tngzenen, suggestieve pmerkingen maken, is grensverschrijdend en kan dus als seksueel misbruik bestempeld wrden. Seksueel misbruik wrdt vral in cntext van kinderen gebruikt, maar kan k tussen vlwassenen plaatsvinden. 6 Eergerelateerd geweld: elke vrm van geestelijk f lichamelijk geweld gepleegd vanuit een cllectieve mentaliteit als reactie p een (dreiging van) schending van de eer van een man f een vruw en daarmee van zijn f haar familie en waarvan de buitenwereld p de hgte is f dreigt te raken. De Grf K, De Gendt T. Kans p slagen. Een integrale kijk p geweld in gezinnen. Lann Campus, Vr deze laatste twee vrmen van geweld werd vreger reeds een werkmdel gepubliceerd in de vrm van een gids. Pas L, Aertssen E, Caris alias Reynders R, Saliez V. Deelrapprt inframaliaal geweld: Aanpak bij vermeden van kindermishandeling In pdracht vr FOD Vlksgezndheid, Veiligheid van de Vedselketen en Leefmilieu, De Deken L, Pas L. Deelrapprt intrafamiliaal geweld: Ouderenmis(be)handeling: aandachtpunten vr artsen p de eerste lijn. In pdracht vr FOD Vlksgezndheid, Veiligheid van de Vedselketen en Leefmilieu, Een literatuurreview van deze beide nderwerpen wrdt in 2009 aangevat. 8 Hegarty K, Taft A, Feder G. Vilence between intimate partners: wrking with the whle family. BMJ 2008;337: De impact van geweld p vruwen is echter grt: geweld is een significante rzaak van verhgde mrbiditeit en mrtaliteit; vruwen, die geweld ndergaan, hebben een verhgd risic vr middelenabusus, mentale strnissen, chrnische fysieke klachten en seksuele prblemen. Cherniak D, Grant T, Masn R, Mre B, Pellizari R. Intimate Partner Vilence Cnsensus Statement, J Obstet Gynaecl Can 2005;157: Hegarty K, Taft A, Feder G. Vilence between intimate partners: wrking with the whle family. BMJ 2008;337:

5 Vrkmen Wereldwijd zuden 10-50% van alle vruwen fysiek geweld ndergaan van hun partner 11. Vlgens epidemilgische studies zuden 12-25% van de vruwen minstens één maal in hun leven het slachtffer zijn van een pging tt verkrachting f ernstig seksueel misbruik 12. Analge cijfers vr België dateren van Men vermedt dat er een tename is van waargenmen geweld, maar dit kan een feitelijke tename zijn f verklaard wrden dr een betere identificatie. Op dit mment hebben we geen integraal beeld mdat de cijfers ivm partnergeweld uit verschillende sectren kmen (bvb. plitie, welzijnswerk, ) 14. In de huisartsen peilpraktijken werden in België tussen gevallen van intrafamiliaal geweld geregistreerd. Dit is waarschijnlijk een sterke nderschatting van de reële situatie. Cnfrm buitenlandse bevindingen waren vier p vijf slachtffers vruwen, terwijl 90% van de daders mannen waren. Zestig prcent van de slachtffers was tussen de 25 en de 54 jaar 15. In het jaar van de zwangerschap en ervr ndergaan 3,4 % van de vruwen partnergeweld en bij bevraging van zwangeren geeft 10,1 % aan dat dit it plaatsgevnden heeft 16. Plitinele registraties in Nederland tnen aan dat 12 % van de gevallen van huiselijk geweld bij de plitie gemeld wrden 17. In Nieuw Zeeland zu 7% van de mannen slachtffer zijn van partnergeweld. De meerderheid van de daders zwel in heterseksuele als in hmseksuele kppels zijn mannen De Bruyn M. Vilence, pregnancy and abrtin. Issues f wmen s rights and public health. A review f wrdwide data and recmmendatins fr actin. Chapel Hill N.C. Ipas, [secnd editin] Heise L, Ellsberg M, Gttemeller M. Ending vilence against wmen. Ppulatin Reprts 1999;24(4). Series L, N De Bruyn M. Vilence, pregnancy and abrtin. Issues f wmen s rights and public health. A review f wrdwide data and recmmendatins fr actin. Chapel Hill N.C. Ipas, [secnd editin] Vilence against wmen. Fact sheet N 239. Geneva: W HO, June Bruynghe R, Nelanders S, Opdebeeck S. Geweld ndervinden, gebruiken en vrkmen. Rapprt ten beheve van de Minister van Tewerkstelling en Arbeid en Gelijke-Kansenbeleid mevruw M. Smet, Diepenbeek, " Mmenteel lpt een nieuw nderzek inzake geweld, in pdracht van het Instituut vr de Gelijkheid van vruwen en mannen. De resultaten van dit nderzek wrden verwacht eind Bssuyt N., Intrafamiliaal geweld: frequentie van huisartscnsultaties en behandeling dr de huisarts. Epi- Scp, 2008;2: Relens K, Verstraelen H, Van Egmnd K, Temmerman M. Disclsure and health-seeking behaviur fllwing intimate partner vilence befre and during pregnancy in Flanders, Belgium: A survey study. Eur J Obstet Gynaecl Reprd Bi 2008; 137(1): zie Mmenteel is men bezig aan de verwerking van gelijkaardige cijfers in België. 18 Nieuw-Zeeland is een van de weinige landen waar er cijfers vr partnergeweld zijn zwel vr mannen als vr vruwen. Men vermedt dat tussen de 15 en de 35% van de vruwen f geslagen wrden f gedwngen wrden tt seksuele relaties minstens éénmaal in hun leven; tussen de 15 en de 21% van de vruwen rapprteert fysiek f seksueel geweld, en 44 tt 53% zijn psychlgisch misbruikt gedurende de laatste 12 maand. Family Interventin Guidelines: Child and Partner Abuse, Ministry f health 2002, New Zealand. 5

6 Evlutie De natuurlijke evlutie van partnergeweld znder interventie, wrdt beschreven als de cyclus van geweld. Deze cyclus van geweld werd rsprnkelijk beschreven in een nderzek ver het leven van vruwen in een vluchthuis en vertnt de vlgende 3 fasen 19 : EERSTE FASE: het ptreden van spanningen binnen de relatie en het ptreden van wedeuitbarstingen die prgressief tenemen. TWEEDE FASE: het ptreden van fysiek, verbaal en/f seksueel geweld. DERDE FASE, wrdt k de hneymn peride f wittebrdsweken genemd: tijdens deze fase vertnt de agressieve persn tekenen van spijt en wreging en belft hij dat het nit meer zal gebeuren. Als er geen interventie plaatsvindt, herhaalt deze cyclus zich met een tename in ernst en frequentie 20. Slachtffers kunnen van de ene fase in de andere fase vergaan znder de tussenliggende fasen te drlpen. Sciale factren, etniciteit en relatinele verschillen binnen kppels beïnvleden het gebeuren, maar zijn niet pgenmen in het mdel van de cyclus van geweld. Er wrden verschillende psychtherapeutische mdellen (systeemtherapie, cgnitieve gedragstherapie, ) beschreven in de literatuur. Maar er is echter weinig nderzek dat de effectiviteit van deze mdellen aantnt. Het gebrek aan resultaten ver gedragsverandering en gebrek aan een verantwrde methdlgie maakt het immers meilijk m de interventies met vldende evidentie te nderbuwen Risicfactren Ok bestaan weinig epidemilgische gegevens die erp wijzen dat bepaalde kenmerken f gebreken van het slachtffer swies de kans p partnergeweld beïnvleden. Enkel de persnen die tijdens hun kinderjaren geweld meemaakten, hebben meer kans m slachtffer te wrden van geweld (Niveau van bewijskracht C) Walker LE. Battered wman syndrme. New Yrk, NY: Springer Publishing, Lee J, Cline M, Zink T, et al. Dmestic Vilence. Institute fr Clinical Systems Imprvement Health Care guidelines, Cherniak D, Grant T, Masn R, et al. Intimate Partner Vilence Cnsensus Statement. J Obstet Gynaecl Can 2005;157: Het blijkt dat een vruw die het slachtffer is van partnergeweld 30 gewelddaden zal ndergaan alvrens ze die bekendmaakt. Guidelines fr the management f dmestic vilence. British Assciatin fr Emergency Medicine, Clinical Effectiveness Cmmittee, Buchard GP, Lee CM. La vilence cntre l épuse: les traitements de cuple snt-ils apprpriés? Canadien Psychlgy 1999;40(4): Ramsay J, Feder GS, Rivas C, et al. Advcacy interventins t reduce r eliminate vilence and prmte the physical and psychscial wellbeing f wmen wh experience intimate partner abuse (prtcl). Cchrane Database syst rev MacMillan HL WC, with the Canadian Task Frce n Preventive health Care. Preventin and Treatment f Vilence Against Wmen: Systematic Review and Recmmendatins. Canadian Task Frce n Preventive Health Care Technical reprts 2001;1-4. Buchard GP, Lee CM. La vilence cntre l épuse: les traitements de cuple snt-ils apprpriés? Canadien Psychlgy 1999;40(4): Bensley L, Van Eenwyk J, Wynkp Simmns K. Childhd family vilence histry and wmen's risk fr intimate partner vilence and pr health. Am J Prev Med 2003; 25 (1):

7 Risicfactren vr partnergeweld tijdens de zwangerschap: jnge leeftijd, lage sci-ecnmische status, lage schlingsgraad, alleenstaande meder, drugs 23. Indien de slachtffers van geweld zich bewust zijn van het bestaan van allerlei verweermiddelen, zals berep den p de gemeenschap, de buren, de religieuze gemeenschap, de plitie en de reginale greperingen, kan dit het geweld den afnemen Effect van interventies. Geen enkel nderzek laat te cnclusies te trekken ver de gevlgen van plitie-interventies p het vrkmen van geweld. Maar er met wel rekening gehuden wrden met een ptentiële tename van gewelddaden na het plitiebezek 25,26. Er is ng nvldende bewijs m een uitspraak te den ver de effectiviteit van psychlgische en sciale interventies p de frequentie van geweld. Tch zijn de internatinale gezndheidsrganisaties het erver eens dat artsen en verpleegkundigen hun taakdetectie, begeleiding en assistentie van vruwen die slachtffer zijn van geweld, meten pnemen. 2. Klinische vragen Aanvankelijk stelden we 13 vragen. Slechts de 3 vragen, die naar detectie peilen, kunnen met vldende evidentie beantwrd wrden. De vragen die de aanpak behandelen, kunnen vrnamelijk enkel via cnsensus beantwrd wrden. Om deze redenen werden twee teksten aangemaakt: een frmele aanbeveling in verband met detectie en een werkmdel als leidraad vr de aanpak na detectie. Het is verder de bedeling dat de glbale aanpak van partnergeweld in de tekmst nderbuwd wrdt aan de hand van lpend nderzek en evaluatie van de vrgestelde aanpak. De vrliggende aanbevelingstekst behandelt vlgende 3 vragen: 1. Wanneer met een huisarts aan partnergeweld denken? 2. He met de huisarts de diagnse bevestigen? 3. Met een huisarts in bepaalde situaties screenen naar partnergeweld? Schafer J, Caetan R, Cunradi CB. A Path Mdel f Risk Factrs fr Intimate Partner Vilence amng Cuples in the United States. J Interpers Vilence 2004; 19(2): Mujaharine N, D'Arcy C. Physical abuse during pregnancy: prevalence and risk factrs. Can Med Assc J 1999; 160 (7): Janssen PA, Hlt VL, Sugg NK, Emanuel I, Critchlw CM, Hendersn AD. Intimate partner vilence and adverse pregnancy utcmes: A ppulatin-based study. Am J Obstet Gynecl 2003; 188 (5): Het cncept mapping is een kwalitatieve aanpak die een hge participatiegraad impliceert. De interpretatie van de deelnemers maakt het mgelijk m een grndig nderzek van al deze nderdelen uit te veren. Het is belangrijk m de invled van de gemeenschap p het welzijn van de bewners te begrijpen, en het kan gunstige veranderingen in het partnergeweld teweegbrengen. O'Camp P, Burke J, Peak GL, et al. Uncvering neighbrhd influences n intimate partner vilence using cncept mapping 852. J Epidemil Cmmunity Health 2005;59: MacMillan HL. WC, with the Canadian Task Frce n Preventive health Care. Preventin and Treatment f Vilence Against Wmen: Systematic Review and Recmmendatins. Canadian Task Frce n Preventive Health Care Technical reprts 2001; Plitie-interventies kunnen niet afznderlijk van andere buurtacties nderzcht wrden: O'Camp P, Burke J, Peak GL, et al. Uncvering neighbrhd influences n intimate partner vilence using cncept mapping 852. J Epidemil Cmmunity Health 2005;59:

8 3. Detectie van partnergeweld: een aanbeveling 3.1. Wanneer met een huisarts aan partnergeweld denken? Aanbeveling De huisarts peilt naar spanningen thuis f in geval van prenatale raadplegingen naar angst vr geweld in geval van nverklaarde en vage klachten, gedragsveranderingen, psychische prblemen zals angst en depressie, herhaalde traumata en veelvuldig cnsulteren en (Grade 1C). Er bestaat internatinaal vldende cnsensus internatinaal dat dkters en verpleegkundigen slachtffers van geweld meten helpen identificeren en ndersteunen. De belangrijke prevalentie in de huisartspraktijk en de ernst van de prblemen, alsk de nd van de slachtffers vereisen een gede klinische explratie en een dialg ver de aanpak ervan 27. Wanneer een patiënt zich aanmeldt met wnden in het gelaat, de hals, de keel, de brst, de buik, de genitalia, zeker als ze veelvuldig zijn, bilateraal f vlgens een bepaald patrn meten we aan geweld denken. Indicatren die kunnen wijzen p geweld zijn psychlgische prblemen f vage smatische klachten zals chrnische pijnen, vermeidheid, slapelsheid 28. Dyspareunie en niet cyclische bekkenpijn zuden altijd een belletje meten den rinkelen m de vraag naar partnergeweld te stellen 29. Bijzndere aandacht met k gaan naar bijznder gedrag, zals het uitstellen van hulp vragen, het vermelden van tegenstrijdigheden f het uiterst frequente cnsulteren. Een partner die pvallend attentievl f agressief is, f een patiënt die erg angstig is in het bijzijn van de partner zijn situaties waarbij men k aan geweld met denken He dient de huisarts de diagnse te bevestigen? Aanbeveling Met het stellen van een beperkt aantal directe vragen kan partnergeweld vregtijdig nthuld wrden. Slachtffers appreciëren dit (Grade 1C). De huisarts nderzekt actief de symptmen en signalen die mgelijk gepaard gaan met partnergeweld. Bij presentatie van klachten is het ethisch ndzakelijk dat hij de vragen naar geweld stelt m nndige andere nderzeken te vermijden en het slachtffer de gelegenheid te geven zich te uiten (Grade 1C). 27 Ramsay J. Shuld health prfessinals screen wmen fr dmestic vilence? BMJ 2002;325:314. Internatinale cnsensus tussen experts geeft aan dat de bevraging van partnergeweld, k als dit geweld niet wrdt bevestigd, tch de aanzet kan zijn vr latere cnsultaties herver en een deur penlaat vr verdere hulp. Een internatinale cnsensus bevestigt vral de aanpak na nthulling. Zie vr aanpak bij nthulling met name: Taft A, Hegarty K, Feder G. Tackling partner vilence in families. MJA 2006;185: Lee J, Cline M, Zink T, et al. Dmestic Vilence. Institute fr Clinical Systems Imprvement Health Care guidelines De assciatie tussen geweld en chrnische bekkenpijn is cnsistent en suggereert sterk dat er een rzakelijk verband is. Latthe P, Mignini L, Gray R, et al. Factrs predispsing wmen t chrnic pelvic pain: Systematic review 739. BMJ 2006;332: New Yrk State Office fr the Preventin f Dmestic Vilence. Medical and Legal Prtcl fr Dealing with Victims f Dmestic Vilence. New Yrk State Office fr the Preventin f Dmestic Vilence,

9 Zelf duidelijk en direct de vraag naar geweld stellen bij vermeden van geweld is essentieel. Het is wenselijk deze vragen te stellen p een zrgvuldige en niet verrdelende wijze, en enkel bij afwezigheid van partner en andere familieleden 27. Twee vragen kunnen vlstaan m partnergeweld p te spren: Heb je je it nveilig geveld thuis? en Heeft iemand je thuis it gekwetst f geprbeerd te kwetsen p welke manier k? 31. Deze vragen kunnen ingeleid wrden met vlgende zin: Ik zu je graag enkele vragen willen stellen die misschien vervelend zijn m te beantwrden. Tch vind ik dat ik ze u als arts met vrleggen.. De mgeving is belangrijk vr de huisarts m gemakkelijker ver geweld te kunnen praten. Psters en (infrmatief) educatiemateriaal in de wachtkamer werken drempelverlagend 32. Niet peilen naar geweld bij bepaalde klachten zals bijvrbeeld chrnische pijnen, kan leiden tt een verkeerde diagnse en nuttelze nderzeken en behandelingen die het nderliggend prbleem miskennen Met de huisarts in bepaalde situaties screenen naar partnergeweld? Aanbeveling Zwangere vruwen meten systematisch en duidelijk gevraagd wrden naar geweld, mdat geweld tijdens deze peride vaak vrkmt en m mgelijke gevlgen vr het kind te vrkmen (Grade 1C). Er is nvldende bewijs m een uitspraak te den ver de efficiëntie van algemene screening (buiten de zwangerschap). Om te peilen naar geweld tijdens een zwangerschap kan men vragen stellen zals: Het gebeurt vaak dat er spanningen zijn f sms agressie en geweld ptreden binnen het gezin; deze blijven dikwijls npgemerkt, dus daarm stel ik deze vraag bij al mijn zwangere patiënten.. Het ndervragen van een patiënte tijdens een diagnstisch prces waarbij wrdt gepeild naar klachten en afwijkend gedrag betekent ng niet dat rutinescreening wenselijk is. Over de ptentiële psitieve en negatieve effecten van screening is nderzek ng lpende. Er zijn te weinig studies en bewijzen vrhanden naar de bruikbaarheid en nut van screening 34,35,36. De meeste den k geen verder nderzek na de initiële implementatie. 31 Nteer dat in tegenstelling met smatische aandeningen, er bij geweld geen cnsensus is ver criteria, die de resultaten meten van de diagnstische en therapeutische interventies. Is het bijvrbeeld de reductie van perides van geweld, de verbetering van het zelfvertruwen, de verbetering van de gezndheid A. Aldus blijft het stellen van de vragen betwistbaar, terwijl Ramsey aangeeft dat meer vragen de pspring niet verhgt. B A) Kaur G, Herbert L. Recgnizing and intervening in intimate partner vilence. Cleve Clin J Med 2005;72: B) Ramsay J, Richardsn J, Carter Y, Feder G. Appraisal f evidence abut screening wmen fr dmestic abuse. Reprt t Natinal Screening Cmmittee. Department f General Practice & Primary Care Barts and The Lndn Queen Mary's Schl f Medicine & Dentistry, In Canada bijvrbeeld, werden meer persnen geïdentificeerd drdat hulpverleners speldjes dregen waarp vermeld stnd dat men met hen ver geweld kan praten. Registered Nurses Assciatin f Ontari (RNAO). Wman abuse: screening, identificatin and initial respnse. Trnt (ON): Registered Nurses Assciatin f Ontari (RNAO); 2005 Mar. 88 p. 33 MacMillan HL. Preventin and treatment f vilence against wmen, systematic review and recmmendatins. Canadian Task Frce n Preventive Health Care Technical Reprts, 2001: Twee andere nafhankelijke systematische besprekingen wijzen eveneens p het gebrek aan bewijs ver de impact van screening p de incidentie van geweld MacMillan HL WC, with the Canadian Task Frce n Preventive health Care. Preventin and Treatment f Vilence Against Wmen: Systematic Review and Recmmendatins. Canadian Task Frce n Preventive Health Care Technical reprts 2001;1-4. Culthard P, Yung S, Adamsn L, et al. Dmestic Vilence Screening and Interventin Prgrammes fr adults with dental r facial injury (review). The Cchrane Cllabratin

10 Bij zwangeren hebben adviezen m de veiligheid te verbeteren wel gehlpen m het geweld te den verminderen Een werkmdel vr de aanpak van partnergeweld. Detectie heeft enkel zin als er een benadering vrhanden is m het prbleem aan te pakken. Echter, er is geen sterke evidentie vrhanden die de meerwaarde van de dr ns vrgestelde aanpak dr huisartsen nderbuwt. Er is nd aan verder wetenschappelijk nderzek hierver. Nchtans zijn veel richtlijnen in uiteenlpende culturele settings gebaseerd p cnsensus en geven zij analge aanwijzingen vr vlgende aanpak: 1. Ga bij bevestiging van geweld zrgvuldig de ernst van de letsels na, bevraag escalatie en bespreek veiligheid en veiligheidsmaatregelen. 2. Neem tijd m de situatie en beleving van de verschillende betrkkene(n) p neutrale wijze te analyseren en bepaal uitlkkende factren. 3. Infrmeer de betrkkenen ver mgelijke hulpverlening en vlg actief de gemaakte afspraken p. 4. Hu rekening met je eigen grenzen en zek samenwerking met andere hulpverleners. 5. Geef bijzndere aandacht aan kinderen die getuige zijn van partnergeweld. 6. Nteer zrgvuldig subjectieve en bjectieve bevindingen in het dssier en verstrek een certificaat vrij pgemaakt naar het aangebden vrbeeld (zie werkmdel). Deze aanpak wrdt uitverig besprken in een aparte publicatie die geen deel uitmaakt van deze aanbeveling. 5. Kernbdschappen 1. De huisarts peilt naar spanningen thuis f in geval van prenatale raadplegingen naar angst vr geweld in geval van nverklaarde en vage klachten, gedragsveranderingen, psychische prblemen zals angst en depressie, herhaalde traumata en veelvuldig cnsulteren (Grade 1C). 2. Met het stellen van een beperkt aantal directe vragen kan partnergeweld vregtijdig nthuld wrden (Grade 1C). 3. Bij zwangere vruwen dient systematisch, neutraal maar tch duidelijk gevraagd te wrden naar geweld, mdat geweld tijdens deze peride vaak vrkmt en m mgelijke gevlgen vr het kind te vrkmen. (Grade 1C). Ok een Cchrane review bevestigt dat het gebrek aan adequate studies de bruikbaarheid van screening bij tand- f aangezichtswnden niet nderbuwt. 35 In een kwalitatief nderzek werd wel vastgesteld dat de persnen die geweld verleefden vrstanders waren van een algemene screening. Ze benadrukten dat iedere vruw het slachtffer kan wrden van geweld, ngeacht ras, sciaal-ecnmische status, geslacht, leeftijd en seksuele geaardheid. Niclaidis C, Curry MA, Gerrity M. Measuring the Impact f the Vices f Survivrs Prgram n Health Care Wrkers Attitudes Tward Survivrs f Intimate Partner Vilence. J Gen Intern Med 2005;20: Ramsay J, Richardsn J, Carter Y, Feder G. Appraisal f evidence abut screening wmen fr dmestic abuse. Reprt t Natinal Screening Cmmittee. Department f General Practice & Primary Care Barts and The Lndn Queen Mary's Schl f Medicine & Dentistry, Cherniak D, Grant T, Masn R, et al. Intimate Partner Vilence Cnsensus Statement. J Obstet Gynaecl Can 2005;157:

11 6. Randvrwaarden vr de aanpak van geweld dr huisartsen 1. Sensibilisatie ver de mgelijke bijdrage van huisartsen en taakverdeling bij de aanpak van geweld. 2. Een vldende efficiënte uitbuw en infrmatie ver lkaal beschikbare diensten, waarbij vldende aandacht gaat naar snelle hulpverlening. 3. Gede en duidelijke afspraken met slachtffer en andere hulpverleners ver nderlinge infrmatie uitwisseling. 4. Ondersteuning vr zrgvuldige dssierpmaak in EMD f nder de vrm van specifieke frmulieren vr manuele dcumentatie. 7. Researchagenda 1. Onderzeken ver directe bevraging en screening in de huisartsenpraktijk zijn ndig; bijhrende nderzeksprtcllen meten de resultaten dcumenteren, waarnder k de mgelijke nadelen. 2. Studieprtcllen dienen ntwikkeld te wrden m de effecten van de zrg te dcumenteren met inbegrip van eventuele negatieve effecten; in het bijznder dient hierbij aandacht besteed te wrden aan de evaluatie van risic s en het veiligheidplan. 3. Bijkmende studies zijn ndzakelijk vr de aanpak dr huisartsen met name via het gebruik van het mdel vr gedragsverandering evenals de bijdrage van samenwerking met bijzndere diensten vr aanpak van geweld. 4. Bijkmend nderzek is ndzakelijk m terugvalpreventie te bestuderen en escalatie van geweld te vrkmen. 5. De rl van de aanpak van huisartsen wanneer kinderen geweld meemaken en de benadering van partners in gewelddadige relaties dr huisartsen vergen verder nderzek. 6. Bestudering van de aanpak van ndtestand met telaten beter de beslissingen van hulpverleners ter bescherming van slachtffers te nderbuwen. 7. Verder nderzek is k ndig naar de ernstigere gevlgen bij vruwelijke slachtffers. 8. Extra-aandacht is wenselijk vr interculturele verschillen en vr persnen met een handicap. 9. Ten sltte dient werk gemaakt te wrden van het vrkmen van secundaire traumatisering bij hulpverleners. 8. Ttstandkming In 2006 en 2007 werd een systematische review gedaan van guidelines en systematische reviews ver de aanpak van partnergeweld met uitsluiting van een aantal specifieke prblemen (w.. seksueel geweld). Literatuur werd nderzcht en berdeeld via de AGREE methde 38 en gebruik van criteria van SIGN50 39 vr 14 klinische vragen en een synthese van de evidentie werden vrgelegd aan CEBAM. Aanvullend werd een cnsensus cnferentie gerganiseerd dr CEBAM ver de tepassing van berepsgeheim en pstellen van medisch certificaat 40. In september 2007 werden de resultaten van deze bevindingen breed vrgesteld en vrgelegd p een internatinale bijeenkmst van WONCA aan buitenlandse experts. 38 The AGREE Cllabratin. Appraisal f Guidelines fr Research & Evaluatin (AGREE) Instrument.. St Gerge s Hspital Medical Schl, Lndn, June SIGN 50: A guideline develpers handbk. Edinburgh (U.K.) : Scttish Intercllegiate Guidelines Netwrk (SIGN), Vanhalewyn M, Offermans A-M, D Hauwe Ph, Pas L, Hillemans K. Partnergeweld: Juridisch en dentlgisch kader. Aspecten m.b.t. het medisch dssier en getuigschrift. Federale Overheidsdienst Vlksgezndheid, Veiligheid van de Vedselketen en Leefmilieu

12 De stuurgrep aanbevelingen werd gecnsulteerd ver de haalbaarheid van een frmele aanbeveling p basis van deze dcumentatie. Gezien de veelal p cnsensus gebaseerde stellingnamen werd een werktekst pgesteld uitgaande van al de beschikbare dcumenten als werkmdel. Op verzek van de FOD Vlksgezndheid werd van het werkmdel een vrlpige aanbeveling gemaakt. Deze herwerkte tekst werd vrgelegd wrden aan een brede grep van Belgische experts en aan 2 Vlaamse Lk-grepen. Op vnd een cnsensusvergadering van de auteurs plaats waarbij de pmerkingen van de experts werden besprken. De tekst werd nadien ng aangepast met de pmerkingen van de experts. Van de Lk-grepen werden geen fundamentele bezwaren uit. De auteurs van de tekst hebben p en p de tekst kritisch besprken en de ndige aanvullingen f wijzigingen werden nadien uitgeverd. Op werd tijdens een werkgrepvergadering met de FOD beslist dat zwel de aanbeveling als het werkmdel met gestuurd wrden naar CEBAM. In verleg met de cmmissie aanbevelingen werden uiteindelijk twee teksten gemaakt: een aanbeveling en een werkmdel. Op advies van de FOD werden beide teksten naar CEBAM gestuurd. Aanvullend zal deze tekst ng verder vrgelegd wrden aan de delgrep van deze aanbeveling in verleg met het trefpunt zelfhulp en vruwenraad en de vluchthuizen. Ondertussen hebben de begeleiders uit deze grepen al hun visie, ntwikkeld in direct cntact met de betrkkenen medegedeeld. Hiermee werd rekening gehuden. Een literatuurstudie werd eveneens uitgeverd inzake een gestandaardiseerde dssierregistratie 41. Betreffende de essentiële elementen van het dssier werd een internatinale cnsensus ntwikkeld via een Delphi studie. Dit laat te een implementatiestrategie te ntwikkelen met geïnfrmatiseerde ndersteuning gericht p kwaliteitsbevrdering (Prject FOD 2009). Parallel wrdt een sensibilisatie - en trainingsprgramma ntwikkeld gebaseerd p een literatuurnderzek 42. Financiering en belangenvermenging De auteurs van deze aanbeveling hebben geen relaties met de farmaceutische industrie. Belangencnflicten zijn niet gekend. Deze aanbeveling is niet beïnvled dr pvattingen f belangenvan de financierende instantie: de FOD Vlksgezndheid, Veiligheid van de Vedselketen en Leefmilieu. 41 Pas L, Crnelis E, Vanhalewyn M, Offermans A-M. AANBEVELINGEN VOOR DE AANPAK VAN PARTNERGEWELD: Antwrden p kernvragen uit literatuurnderzek. Federale Overheidsdienst Vlksgezndheid, Veiligheid van de Vedselketen en Leefmilieu Nederlandse versie 30/05/ Van de Velde S, Aertgeerts B. Vlet frmatin sur le thème des vilences cnjugales. Supervised by FOD

13 9. Graad van aanbeveling Tabel: Graden van aanbeveling 43 : De cmbinatie van een niveau van bewijskracht met een graad van aanbeveling leidt tt een cijferlettercmbinatie van het GRADE-systeem. In de tabel vind je alle mgelijkheden van cmbinatie tussen graden van aanbeveling en niveaus van evidentie f bewijskracht. Graden van aanbeveling 1 A 1 B 1 C 2 A 2 B 2 C Sterke hge graad van evidentie Sterke matige graad van evidentie Sterke lage f zeer lage graad van evidentie Zwakke hge graad van evidentie Zwakke matige graad van evidentie Zwakke lage f zeer lage graad van evidentie Vrdelen vs nadelen en risic s Vrdelen vertreffen duidelijk de nadelen f risic s Vrdelen vertreffen duidelijk de nadelen f risic s Vrdelen vertreffen duidelijk de nadelen f risic s Evenwicht tussen vren nadelen f risic s Evenwicht tussen vren nadelen f risic s Onzekerheid ver vrf nadelen evenwicht tussen beide is mgelijk Methdlgische kwaliteit van de studies RCT s znder beperkingen f sterk vertuigende evidentie van bservatinele studies RCT s met beperkingen f sterke evidentie vanuit bservatinele studies Observatinele studies f case studies RCT s znder beperkingen f sterk vertuigende evidentie van bservatinele studies RCT s met beperkingen f sterke evidentie vanuit bservatinele studies Observatinele studies f case studies Implicaties Sterke kan tegepast wrden bij de meeste patiënten en in de meeste mstandigheden Sterke kan tegepast wrden bij de meeste patiënten en in de meeste mstandigheden Sterke maar dit kan veranderen als er hgere evidentie beschikbaar kmt Zwakke de beste actie kan verschillen ngl mstandigheden, patiënten f maatschappelijke waarden Zwakke de beste actie kan verschillen ngl mstandigheden, patiënten f maatschappelijke waarden Erg zwakke alternatieven kunnen evenged te verantwrden zijn. 43 Van Ryen P. Grade. Een systeem m niveau van bewijskracht en graad van aanbeveling aan te geven. Huisarts Nu 2008;37:

Meldcode bij een vermoeden van kindermishandeling voor scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009]

Meldcode bij een vermoeden van kindermishandeling voor scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009] 1 Algemeen Meldcde bij een vermeden van kindermishandeling vr scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009] 1.1 Iedere ScS Scheidingsspecialist, ScS Zandkasteelcach, ScS OKEE-cach, hierna te nemen scheidingsbegeleider,

Nadere informatie

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten Inleiding Stichting Kwaliteit in Basis GGZ gelft dat de mentale zrg in Nederland

Nadere informatie

Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kop van Noord-Holland

Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kop van Noord-Holland Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kp van Nrd-Hlland Er is sprake van hgbegaafdheid, blijkens uit: Een ttale intelligentie gelijk f hger dan 130 N.B.: bij een intelligentienderzek wrdt nrmaliter

Nadere informatie

Obesitas Een onderschatte bedreiging: Publieke perceptie van obesitas in Europa

Obesitas Een onderschatte bedreiging: Publieke perceptie van obesitas in Europa Obesitas Een nderschatte bedreiging: Publieke perceptie van besitas in Eurpa SAMENVATTING PER LAND BELGIË Uitgeverd dr Opinium, een nafhankelijk bureau vr strategische inzichten, in samenwerking met de

Nadere informatie

IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT

IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT BIJLAGE 1 IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT 1. Inleiding Op 1 juli 2013 is de Wet verplichte meldcde huiselijk geweld en kindermishandeling

Nadere informatie

Kwaliteitscriteria voor de zorg, vanuit het perspectief van mensen met longkanker

Kwaliteitscriteria voor de zorg, vanuit het perspectief van mensen met longkanker Kwaliteitscriteria vr de zrg, vanuit het perspectief van mensen met lngkanker Lngkanker Nederland, dé patiëntenrganisatie vr lngkankerpatiënten in Nederland en de België, heeft met ndersteuning vanuit

Nadere informatie

De aandachtspuntenlijst

De aandachtspuntenlijst De aandachtspuntenlijst Wat is de aandachtspuntenlijst? De aandachtspuntenlijst is een verzicht van nderwerpen die aan de rde kunnen kmen tijdens een afspraak met de neurlg. Onderwerpen waarver u meer

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

DGT ACTIE AANTEKENINGEN BIJ INSCHATTEN EN BEHANDELEN VAN ACUUT SUÏCIDE RISICO

DGT ACTIE AANTEKENINGEN BIJ INSCHATTEN EN BEHANDELEN VAN ACUUT SUÏCIDE RISICO DGT ACTIE AANTEKENINGEN BIJ INSCHATTEN EN BEHANDELEN VAN ACUUT SUÏCIDE RISICO Naam Cliënt: Naam Therapeut: Cntact datum: Datum van invullen: Redenen vr het invullen van de aantekeningen: 1. Acuut (f geschiedenis

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

Rapport. Bekend maakt bemind Onderzoek naar de bekendheid van en waardering voor het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak

Rapport. Bekend maakt bemind Onderzoek naar de bekendheid van en waardering voor het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak Rapprt Bekend maakt bemind Onderzek naar de bekendheid van en waardering vr het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak Over het CAOP Het CAOP is hét kennis- en dienstencentrum p het gebied van arbeidszaken

Nadere informatie

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen:

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen: Graaf Jan van Mntfrtschl Beleid ter vrkming en/f regulering van pestgedrag 1. 1 Inleiding: Iedere schl heeft een veilig schlklimaat ndig. Op de Graaf Jan van Mntfrtschl zijn wij ns ervan bewust dat veiligheid

Nadere informatie

Pestprotocol basisschool Pieter Wijten

Pestprotocol basisschool Pieter Wijten Pestprtcl basisschl Pieter Wijten Basisschl Pieter Wijten werkt aan een veilig schlklimaat waarin kinderen respectvl met elkaar mgaan. Ze hanteert drie principes: Ik zrg ged vr mezelf Ik zrg ged vr de

Nadere informatie

Professional Coaching. Franck Struyf

Professional Coaching. Franck Struyf Prfessinal Caching Franck Struyf Ervaring is niet wat iemand verkmt, maar wat iemand det met wat hem verkmt. (Aldus Huxley) Persnlijke ervaring Mijn naam is Franck Struyf en ik ben life en- prfessinal

Nadere informatie

Een natuurlijk proces

Een natuurlijk proces Ik vel het weer. Het is er weer. Sms even, dan de hele tijd. Ik wil je niet kwetsen. Ik wil het niet weer zeggen, maar het is er weer. (Gijs Hrvers) Overprikkeling Veel mensen met autisme hebben gede intellectuele

Nadere informatie

Als u een toelichting wilt geven, op één van uw antwoorden, dan kunt u dat aan het einde van de vragenlijst doen.

Als u een toelichting wilt geven, op één van uw antwoorden, dan kunt u dat aan het einde van de vragenlijst doen. VRAGENLIJST Beste mantelzrger, Deze vragenlijst is bedeld vr u. Dr het invullen van bijgaande vragenlijst krijgt u inzicht in de rzaken van uw belasting. Het maakt u bewust van uw situatie. In de vragenlijst

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2014/341

Statenvoorstel nr. PS/2014/341 Statenvrstel nr. PS/2014/341 Initiatiefvrstel Cde Maatschappelijke Participatie Datum Inlichtingen bij 23 april 2014 mevruw G.J. Overmeen-Bakhuis Aan Prvinciale Staten Onderwerp Initiatiefvrstel Cde Maatschappelijke

Nadere informatie

KWALITEIT VAN LEVEN DOOR ZORG EN ONDERSTEUNING VAN GEBRUIKERS IN VOORZIENINGEN VOOR PERSONEN MET EEN HANDICAP.

KWALITEIT VAN LEVEN DOOR ZORG EN ONDERSTEUNING VAN GEBRUIKERS IN VOORZIENINGEN VOOR PERSONEN MET EEN HANDICAP. Federatie van uderverenigingen en gebruikersraden in instellingen vr persnen met een handicap KWALITEIT VAN LEVEN DOOR ZORG EN ONDERSTEUNING VAN GEBRUIKERS IN VOORZIENINGEN VOOR PERSONEN MET EEN HANDICAP.

Nadere informatie

Ondersteuning gericht op kwaliteit van leven en maatschappelijke participatie van personen met een beperking. Een wetenschappelijke stand van zaken.

Ondersteuning gericht op kwaliteit van leven en maatschappelijke participatie van personen met een beperking. Een wetenschappelijke stand van zaken. Ondersteuning gericht p kwaliteit van leven en maatschappelijke participatie van persnen met een beperking. Een wetenschappelijke stand van zaken. Bea Maes KU Leuven Een veld in beweging Vlwaardig burgerschap

Nadere informatie

Marie-Claire Lambrechts Nationale dagen Arbeidsgeneeskunde Charleroi 28/11/13

Marie-Claire Lambrechts Nationale dagen Arbeidsgeneeskunde Charleroi 28/11/13 Bedrijfsartsen en middelenmisbruik van werknemers Lambrechts MC 1 2, Ketterer F 3, Symns L 4 Mairiaux P 5, Peremans L 4, Vanmeerbeek M 3, Gdderis L 1 6. Marie-Claire Lambrechts Natinale dagen Arbeidsgeneeskunde

Nadere informatie

STAGE PSYCHOLOGIE GERIATRIE. SETTING: Dienst geriatrie in een algemeen ziekenhuis. De mentor maakt tevens deel uit van het geheugencentrum.

STAGE PSYCHOLOGIE GERIATRIE. SETTING: Dienst geriatrie in een algemeen ziekenhuis. De mentor maakt tevens deel uit van het geheugencentrum. STAGE PSYCHOLOGIE GERIATRIE NAAM INSTELLING: AZ Damiaan Ostende ADRES: Guwelzestraat 100 8400 Ostende CONTACTPERSOON: Karen Lernut Diensthfd psychlgie SETTING: Dienst geriatrie in een algemeen ziekenhuis.

Nadere informatie

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen.

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen. 1 Leefbaarheid is een belangrijk, z niet hét thema van de laatste jaren. De wnmgeving wrdt vr mensen steeds belangrijker vr de ervaren wn. Ok vanuit het perspectief van sciale chesie, veiligheid en sciaal-ecnmische

Nadere informatie

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1 Prjectaanvraag Versterking sciale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1. Aanleiding Eind 2012 heeft Prvinciale Staten van de prvincie Fryslân keuzes gemaakt mtrent de 'kerntakendiscussie'.

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Start duurzame inzetbaarheid

Start duurzame inzetbaarheid Start duurzame inzetbaarheid Een praktijkcasus Dr: Rlf Weijers, Pauline Miedema Hewel duurzame inzetbaarheid een veelbesprken thema is, blijft het lastig m het cncreet te maken en er handen aan veten aan

Nadere informatie

draaiboek suïcidepreventie

draaiboek suïcidepreventie draaibek suïcidepreventie Algemeen Een draaibek is een handleiding f stappenplan waarin stap vr stap wrdt behandeld wat er p je af kan kmen mcht er zich een bepaalde gebeurtenis f crisis vrden. Elke gebeurtenis

Nadere informatie

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid Samenvatting BEELDEN OVER COMMUNICATIE TEYLINGEN Bevindingen gesprekken ver Cmmunicatie, raad- en cllegeleden, rganisatie en samenleving In deze ntitie zijn de resultaten van zwel de gesprekken van 9 ktber

Nadere informatie

Beoogde resultaten in de beheersovereenkomst voor de periode 2012-2016

Beoogde resultaten in de beheersovereenkomst voor de periode 2012-2016 JAARPLAN 2012 Begde resultaten in de beheersvereenkmst vr de peride 2012-2016 De Vlaamse Wetenschappelijke Vereniging vr Jeugdgezndheidszrg (VWVJ) werkt aan de realisatie van de vlgende resultaatgebieden:

Nadere informatie

Competentieprofiel van de hulpverlenerambulancier

Competentieprofiel van de hulpverlenerambulancier Cmpetentieprfiel van de hulpverlenerambulancier (Wet hudende diverse bepalingen inzake gezndheidszrg van 19 december 2008) 1. De ambulancier ntwikkelt zich persnlijk en prfessineel De ambulancier neemt

Nadere informatie

Pestprotocol. Pestprotocol Stichting Allure januari 2012 1

Pestprotocol. Pestprotocol Stichting Allure januari 2012 1 Pestprtcl Elke schl bij Stichting Allure hanteert een Pestprtcl. Het schlspecifieke Pestprtcl is een afgeleide van dit algemeen Pestprtcl. 1. Del van het pestprtcl: Wij vinden dat elk kind dat bij ns naar

Nadere informatie

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden?

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden? Omgevingsscan Achtergrnd prject De gemeente Drdrecht heeft het plan pgevat de prblematiek rndm (merendeels verslaafde) dak- en thuislze mensen in haar stad aan te pakken. In dit kader heeft de gemeente

Nadere informatie

NTA 8009:2007. Veiligheidsmanagementsysteem voor ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszorg verlenen

NTA 8009:2007. Veiligheidsmanagementsysteem voor ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszorg verlenen NTA 8009:2007 Veiligheidsmanagementsysteem vr ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszrg verlenen Unifrm en inzichtelijk veiligheidsmanagementsysteem Openheid ver patiëntveiligheid Basis vr interne

Nadere informatie

o o o BIJLAGE PEDAGOGISCHE VISIE A. Gedragsindicatoren personeel in relatie tot leerlingen (vice versa)

o o o BIJLAGE PEDAGOGISCHE VISIE A. Gedragsindicatoren personeel in relatie tot leerlingen (vice versa) PEDAGOGISCHE VISIE A. Algemeen De pedaggische visie vertelt he de schl met leerlingen, persneel en uders van leerlingen wil mgaan en wat de schl verwacht ten aanzien van de relatie tussen leerlingen en

Nadere informatie

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen Vrbehuden en risicvlle handelingen binnen het primair nderwijs Prtcl Medisch Handelen J.C. v.d. Wal September 2013 INHOUD Inleiding... 3 1 De leerling wrdt ziek p schl... 4 2 Het verstrekken van medicatie

Nadere informatie

Naar Gekoppelde Toetsing van Koppelverzoeken

Naar Gekoppelde Toetsing van Koppelverzoeken Intentieverklaring tt Samenwerking bij en Afstemming van het tetsen van verzeken tt het kppelen van gezndheidsgegevens van meerdere instellingen ten beheve van wetenschappelijk nderzek aan de hand van

Nadere informatie

VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD

VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD Sinds 1 september 2004 kan elke schl een uderraad prichten vlgens het participatiedecreet. Het schlbestuur is verplicht m een uderraad p te richten als 10% van de uders er

Nadere informatie

Genderloopbaankloof: enkele voorzetten vanuit Persephone vzw, organisatie van vrouwen met een handicap of invaliderende chronische ziekte

Genderloopbaankloof: enkele voorzetten vanuit Persephone vzw, organisatie van vrouwen met een handicap of invaliderende chronische ziekte Genderlpbaanklf: enkele vrzetten vanuit Persephne vzw, rganisatie van vruwen met een handicap f invaliderende chrnische ziekte De genderlpbaanklf verdient aandacht van de beleidsmakers en de sciale partners.

Nadere informatie

Tussenrapportage: plan van aanpak raadsenquête grondexploitatie Duivenvoordecorridor.

Tussenrapportage: plan van aanpak raadsenquête grondexploitatie Duivenvoordecorridor. Tussenrapprtage: plan van aanpak raadsenquête grndexplitatie Duivenvrdecrridr. Enquêtecmmissie grndexplitatie Duivenvrdecrridr 16 februari 2015 Inhudspgave: 1. Inleiding 2. Organisatie 3. Verfijning nderzeksvraag

Nadere informatie

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan Handleiding Het pstellen van een diacnaal beleidsplan Versie 1.0 Generale diacnale cmmissie Datum: augustus 2015 Generale diacnale cmmissie Vendelier 51-D 3905 PC VEENENDAAL Telefn (0318) 505541 Website:

Nadere informatie

Pestprotocol. 1 Achtergrond. 1.1 Uitgangspunt. 1.2 Pesten in het cluster-4-onderwijs. Onderwijs. Pestprotocol Versie: 1.0 Datum: 20 mei 2014

Pestprotocol. 1 Achtergrond. 1.1 Uitgangspunt. 1.2 Pesten in het cluster-4-onderwijs. Onderwijs. Pestprotocol Versie: 1.0 Datum: 20 mei 2014 Pestprtcl Onderwijs Pestprtcl Versie: 1.0 Datum: 20 mei 2014 1 Achtergrnd 1.1 Uitgangspunt Beleid tegen pesten valt binnen het veiligheidsbeleid van Yulius Onderwijs. Ons uitgangspunt is dat nze schl een

Nadere informatie

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost Bijlage 4 Tetsingskader ntwerp levenslpbestendig Zeist-Ost 1. Opzet Het tetsingskader Levenslpbestendig Zeist-Ost bestaat uit een aantel nderdelen. Een algemeen deel gaat ver de levenslpbestendige wijk:

Nadere informatie

Zorgroutes interne en externe zorgstructuur in basisscholen Versie oktober 2013

Zorgroutes interne en externe zorgstructuur in basisscholen Versie oktober 2013 Zrgrutes interne en externe zrgstructuur in basisschlen Versie ktber 2013 Inhud 1. Inleiding CJG en zrgrutes gemeenten Westerkwartier 2. Meldcde kindermishandeling en huiselijk geweld 3. Criteria zrgrutes

Nadere informatie

Vragenlijst: Ouderenagressie, een verschijnsel in Thuiszorg Bilzen?

Vragenlijst: Ouderenagressie, een verschijnsel in Thuiszorg Bilzen? Bijlage 1: de vragenlijst Vragenlijst: Ouderenagressie, een verschijnsel in Thuiszrg Bilzen? Ik de een nderzek naar uderenagressie ten aanzien van de hulpverlening vr mijn eindwerk. Dit nderzek de ik mede

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

Opdracht van CLBSchool

Opdracht van CLBSchool Kinderen met prbleemgedrag He vinden behandelende artsen en CLB elkaar? Dr Inge Van Trimpnt Opdracht van CLB De centra hebben als pdracht bij te dragen tt het welbevinden van leerlingen nu en in de tekmst.

Nadere informatie

Openbare raadpleging over de evaluatie van de Europese strategie inzake handicaps 2010/2020

Openbare raadpleging over de evaluatie van de Europese strategie inzake handicaps 2010/2020 Openbare raadpleging ver de evaluatie van de Eurpese strategie inzake handicaps 2010/2020 Er zijn in de EU ngeveer 80 miljen mensen met een handicap. Vr deze mensen is het, dr allerlei belemmeringen, vaak

Nadere informatie

OPLEIDING tot Verzorgende-IG. Ondersteuningsmagazijn Praktijk Beroepstaak E Startbekaam

OPLEIDING tot Verzorgende-IG. Ondersteuningsmagazijn Praktijk Beroepstaak E Startbekaam OPLEIDING tt Verzrgende-IG Ondersteuningsmagazijn Berepstaak E Startbekaam Albeda cllege Branche gezndheidszrg Kwalificatieniveau 4 Chrt: 2010-2011 Fase: Startbekaam Naam student:. P.E1-3.start.gesprek

Nadere informatie

Cursussen CJG. (samenwerking tussen De Meerpaal en het onderwijs in Dronten) Voortgezet Onderwijs

Cursussen CJG. (samenwerking tussen De Meerpaal en het onderwijs in Dronten) Voortgezet Onderwijs Cursussen CJG (samenwerking tussen De Meerpaal en het nderwijs in Drnten) Vrtgezet Onderwijs 1 Faalangst (vrtgezet nderwijs) Faalangsttraining is vr jngeren die gespannen zijn en (te) veel nadenken ver

Nadere informatie

PROTOCOL bij OVERLIJDEN

PROTOCOL bij OVERLIJDEN PROTOCOL bij OVERLIJDEN Vetbalvereniging Lenermark Lnapark 5 7371 EH Lenen Gld Tel.: 055-5051656 Versie: 27 augustus 2015 1 / 9 1. Inleiding Het prtcl 'Bij verlijden' treedt na vaststelling van het bestuur

Nadere informatie

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg MedewerkerMnitr Benchmark in de Zrg Telichting pzet vragenlijst en invulinstructies U heeft een inlgcde ntvangen per brief f per e-mail. Mcht u geen inlgcde ntvangen hebben, dan kunt u terecht bij de benchmarkcördinatr

Nadere informatie

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES The literature review Het is belangrijk m te bepalen wat anderen al ver het prbleem geleerd hebben vr je het zelf bestudeerd. Het idee van een literatuurstudie

Nadere informatie

Eindejaarsrapportage. Onafhankelijke Raadsman afhandeling schadeclaims door aardbevingen als gevolg van gaswinning in Groningen

Eindejaarsrapportage. Onafhankelijke Raadsman afhandeling schadeclaims door aardbevingen als gevolg van gaswinning in Groningen Eindejaarsrapprtage Onafhankelijke Raadsman afhandeling schadeclaims dr aardbevingen als gevlg van gaswinning in Grningen Datum: december 2013 Inleiding Vr de afhandeling van individuele klachten ver lpende

Nadere informatie

Beweeg Mee! De gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) 1 in de collectieve verzekering voor de minima van de gemeente Den Haag

Beweeg Mee! De gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) 1 in de collectieve verzekering voor de minima van de gemeente Den Haag Beweeg Mee! De gecmbineerde leefstijlinterventie (GLI) 1 in de cllectieve verzekering vr de minima van de gemeente Den Haag Mensen niet alleen aan het bewegen brengen, maar k aan het bewegen huden. Dat

Nadere informatie

Kenniscentrum en ASS. Achtergrond

Kenniscentrum en ASS. Achtergrond Kenniscentrum en ASS Bij hulpvragen die betrekking hebben p ASS (strnissen in het autistisch spectrum) gaan we in het Kenniscentrum uit van de mschrijving van de DSM IV. In de DSM IV wrdt een aantal strnissen

Nadere informatie

Alle secundaire scholen, binnen de regio MidLim, met een klasgroep in de 2de of 3de graad waarin: o o o o o

Alle secundaire scholen, binnen de regio MidLim, met een klasgroep in de 2de of 3de graad waarin: o o o o o Klas-in-zicht Een negatieve grepsdynamiek, leerlingen die niet met elkaar vereen kunnen kmen, een vertrebelde relatie tussen leerlingen en leerkrachten, meilijk les kunnen geven dr strend gedrag, zijn

Nadere informatie

Coachingsgesprek met gebruikers

Coachingsgesprek met gebruikers Cachingsgesprek met gebruikers Sympsium Perinatale perikelen De Bakermat Dr. Sabine Van Baelen Academisch Centrum vr Huisartsgeneeskunde Randvrwaarden Persn met er klaar vr zijn met het zelf echt willen

Nadere informatie

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool PEST PROTOCOL Prins Willem-Alexanderschl Wat is een pestprtcl? Een pestprtcl is een aantal vereenkmsten ver het tegengaan van pesten. Een afspraak tussen de schl, de kinderen en de uders. Waarm een pestprtcl?

Nadere informatie

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba.

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba. Agressiemanagement Bedrijven, rganisaties en schlen krijgen steeds vaker met agressie te maken. Wanneer je met mensen werkt, bestaat er immers de kans p cnflicten. Z n cnflict kan escaleren in bedreigingen,

Nadere informatie

Bedrijfsethiek. Samenvatting Bedrijfsethiek ~ 1 ~ Rick Hendriks

Bedrijfsethiek. Samenvatting Bedrijfsethiek ~ 1 ~ Rick Hendriks Bedrijfsethiek Hfst 2: Waarden en nrmen: 2.2: Mraal: Mraal is het geheel van aanwezige waarden en nrmen bij een individu, grepering f gehele samenleving. De wetenschap die de mraal bestudeert is de ethiek.

Nadere informatie

GEDRAGINGEN DIE GEASSOCIEERD WORDEN MET (HOOG)BEGAAFDHEID

GEDRAGINGEN DIE GEASSOCIEERD WORDEN MET (HOOG)BEGAAFDHEID De verschillen en vereenkmsten tussen (hg)begaafde kinderen en kinderen met ADHD Staat k in: Help een hgbegaafd kind - Artikelen Inhudspgave INLEIDING DSM-III-R diagnstische criteria vr het vaststellen

Nadere informatie

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management Ace! Management Partners Training Caching Cnsulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bsch Rtterdam Zwlle Utrecht Arnhem Amersfrt Breda Eindhven Maastricht Brussel Antwerpen Ace! E-bk Ace! E-bk

Nadere informatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie Duurzaam inzetbaar in een vitale rganisatie Vitaliteit en bevlgenheid vrmen sleutelbegrippen vr het ptimaal en duurzaam inzetten van medewerkers. Vitale medewerkers bruisen van energie, velen zich fit

Nadere informatie

INHOUD. Hoofdstuk 1 Inleiding 2

INHOUD. Hoofdstuk 1 Inleiding 2 INHOUD Hfdstuk 1 Inleiding 2 Hfdstuk 2 Wat hudt die extra begeleiding in? 4 LWOO Praktijknderwijs Wie kmt ervr in aanmerking? Wie beslist daarver? Hfdstuk 3 Wat hudt het nderzek van het COB in? 7 Welke

Nadere informatie

Bestemd voor Alle medewerkers, cliënten, kinderen, andere personen die zich op locaties van Stichting D.W.R.P. bevinden.

Bestemd voor Alle medewerkers, cliënten, kinderen, andere personen die zich op locaties van Stichting D.W.R.P. bevinden. MIC-melding Del van de prcedure Het dr een cmmissie analyseren en berdelen van futen en (bijna) ngelukken in de rganisatie m hiervan te leren, z ndig actie te ndernemen en z herhaling f erger te vrkmen

Nadere informatie

Wij zijn een KiVaschool!

Wij zijn een KiVaschool! Elke schl bij Stichting Allure hanteert een Pestprtcl. Dit schlspecifieke Pestprtcl is een afgeleide van het algemeen Pestprtcl Allure. O.B.S.Geert Hlle hanteert de KiVa aanpak. Wij zijn een KiVaschl!

Nadere informatie

Stad & Esch maken we samen: Van pesten naar een wij-gevoel

Stad & Esch maken we samen: Van pesten naar een wij-gevoel Stad & Esch maken we samen: Van pesten naar een wij-gevel Omgaan met pesten pagina 1 van 11 Inhudspgave 1. Vrwrd blz. 3 2. Van pesten naar.een wij-gevel blz. 4 3. Stappen bij structureel pestgedrag blz.

Nadere informatie

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone Schade prtcl Zuiderpark Stadswalzne Gemeente s-hertgenbsch december 2012 Schadeprtcl Zuiderpark - Stadswalzne In dit dcument staat he de gemeente s-hertgenbsch mgaat met schadeclaims. Het is er p gericht

Nadere informatie

Actieplan van het Instituut van de Bedrijfsrevisoren betreffende de toepassing van ISQC 1 11.08.2014

Actieplan van het Instituut van de Bedrijfsrevisoren betreffende de toepassing van ISQC 1 11.08.2014 Actieplan van het Instituut van de Bedrijfsrevisren betreffende de tepassing van ISQC 1 11.08.2014 Algemene beschuwingen 1. De Raad van het IBR is zich bewust van de meilijkheden die de cnfraters ndervinden

Nadere informatie

Cognitieve ontwikkeling/schoolfunctioneren en dagbesteding

Cognitieve ontwikkeling/schoolfunctioneren en dagbesteding Vzw Ondersteuningsstructuur Bijzndere Jeugdzrg inf@sbj.be - www.sbj.be Cgnitieve ntwikkeling/schlfunctineren en dagbesteding In deze dimensie wrdt bijzndere aandacht gegeven aan de schlse vaardigheden

Nadere informatie

Boschveld on Tour. Herijking Sociale Visie Boschveld 2015-2019

Boschveld on Tour. Herijking Sociale Visie Boschveld 2015-2019 Bschveld n Tur Herijking Sciale Visie Bschveld 2015-2019 Inleiding Vr u ligt het verslag van de herijking van de sciale visie van Bschveld vr de peride 2015 2019. In 2007 is de sciale visie van Bschveld

Nadere informatie

Zorgplan. Naam. Adres. Uitgerekende datum. Administratienummer. Naam en adres verloskundige praktijk

Zorgplan. Naam. Adres. Uitgerekende datum. Administratienummer. Naam en adres verloskundige praktijk Zrgplan Naam Adres Uitgerekende datum Administratienummer Naam en adres verlskundige praktijk datum tijd Met wie Afsprakenlijst Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Tijdens uw zwangerschap zal u nder cntrle

Nadere informatie

Voorwaarden waaraan een arts moet voldoen om geaccrediteerd te worden en te blijven

Voorwaarden waaraan een arts moet voldoen om geaccrediteerd te worden en te blijven BIJLAGE 2: VOORWAARDEN VOOR ACCREDITERING Brn: http://www.riziv.be/care/nl/dctrs/accreditatin/individual accreditatin/cnditins accreditatin.htm Vrwaarden waaraan een arts met vlden m geaccrediteerd te

Nadere informatie

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen Samenvatting Deelprjecten Ouderen Samen Vughtse Ouderen aan het Wrd In januari 2007 zijn dr het Prject Ouderen Samen vier bijeenkmsten gerganiseerd waarvr alle Vughtse inwners van 55 jaar en uder waren

Nadere informatie

Projectformulier ten behoeve van Openbare Instellingen

Projectformulier ten behoeve van Openbare Instellingen Prjectfrmulier ten beheve van Openbare Instellingen Praktische infrmatie naam van penbare instelling die het prject heeft ingediend: Federale Overheidsdienst Infrmatieen Cmmunicatietechnlgie (Fedict).

Nadere informatie

Met vriendelijke groet, mede name;j(s,^hr. W. .CM. Schellekens, hoofdinspecteur curatieve zorg.

Met vriendelijke groet, mede name;j(s,^hr. W. .CM. Schellekens, hoofdinspecteur curatieve zorg. WERKGEBIED ZUIDWEST Bezekadres Pstadres Telefeen Telefax Internet Wilhelmina van Pruisenweg 52 Den Haag Pstbus 90700 2509 LS Den Haag (070)304 15 00 (070) 304 15 00 www.igz.nl STAATSTOEZICHT OP DE VOLKSGEZONDHEID

Nadere informatie

HOE WERKT HET INTERGOVERNMENTAL PANEL ON CLIMATE CHANGE (IPCC)?

HOE WERKT HET INTERGOVERNMENTAL PANEL ON CLIMATE CHANGE (IPCC)? HOE WERKT HET INTERGOVERNMENTAL PANEL ON CLIMATE CHANGE (IPCC)? Wat is IPCC en wat is het niet? Het Intergvernmental Panel n Climate Change van de VN is pgericht dr de Wrld Metelgical Organizatin ( WMO)

Nadere informatie

Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018

Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018 Vr- en Vregschlse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018 1. Inleiding Vr- en Vregschlse Educatie, als nderdeel van het bredere beleidsterrein nderwijsachterstandbeleid, wrdt sinds 2002 in Winterswijk vrmgegeven.

Nadere informatie

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies BETER IN BEDRIJF Vel je Beter in Bedrijf! Uw rganisatie Beter in Bedrijf Verzuimbegeleiding & Arbadvies Beter in Bedrijf levert, naast reguliere arbdienstverlening, vral maatwerk in verzuimbegeleiding

Nadere informatie

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort Helpt de GGZ? Krt verslag van de 2de infrmatiebijeenkmst ver ROM ggz 12 ktber 2010, Amersfrt Op 12 ktber zijn 50 cliënten, verwanten, leden van cliënten- en familieraden en ervaringsdeskundigen in Amersfrt

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie

bijlage 1 (voor het steekproefsgewijs verzamelen van borstvoedingscijfers)

bijlage 1 (voor het steekproefsgewijs verzamelen van borstvoedingscijfers) Bijlagen bij het mdel Plan van Aanpak vr de kraamtijd bijlage 1 (vr het steekprefsgewijs verzamelen van brstvedingscijfers) Zrg vr brstveding certificering vraagt bij (re) certificering naar de brstvedingscijfers.

Nadere informatie

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014 TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS september 2014 INHOUD Inleiding 4 1 Del en uitvering van het tezicht 5 1.1 Wat willen we bereiken? 5 1.2 Werkwijze 5 1.3 Waarderingskader 7 2 Relatie met

Nadere informatie

Implementatie van het nieuw geestelijk gezondheidsbeleid voor kinderen en jongeren

Implementatie van het nieuw geestelijk gezondheidsbeleid voor kinderen en jongeren Implementatie van het nieuw geestelijk gezndheidsbeleid vr kinderen en jngeren Template vr de beschrijving van het netwerk 1. Inleiding Op 30 maart 2015 werd de Gids naar een nieuw geestelijk gezndheidsbeleid

Nadere informatie

Startnotitie Integraal veiligheidsbeleid (IVB) 2016-2020. Gemeente Tynaarlo

Startnotitie Integraal veiligheidsbeleid (IVB) 2016-2020. Gemeente Tynaarlo Startntitie Integraal veiligheidsbeleid (IVB) 2016-2020 Gemeente Tynaarl Team Leefmgeving - Veiligheid April 2015 INHOUDSOPGAVE Inhudspgave... 1 1. waarm... 2 2. wat... 3 2. wie... 4 3. he... 6 4. wanneer...

Nadere informatie

Evaluatierapport Scalda - Groep 3 29 januari 26 maart 2014

Evaluatierapport Scalda - Groep 3 29 januari 26 maart 2014 Evaluatierapprt Scalda - Grep 3 29 januari 26 maart 2014 1. Inleiding, deelnemers en activiteiten In dit dcument wrden de bevindingen weergegeven van begeleiders en deelnemers die betrkken waren bij de

Nadere informatie

1. SW OFFICE (ALGEMEEN)

1. SW OFFICE (ALGEMEEN) 1. SW OFFICE (ALGEMEEN) SW Office is een belangrijk instrument, niet alleen m inzicht te krijgen, maar k m infrmatie te geven ver het gebruik van de dienstverlening aan de klanten van WnenPlus. In verleg

Nadere informatie

Protocol voor afname Centraal Ontwikkelde Examens Nederlandse taal en rekenen.

Protocol voor afname Centraal Ontwikkelde Examens Nederlandse taal en rekenen. . Bij de afname van examens zijn diverse functinarissen van de nderwijsinstelling betrkken. In dit prtcl wrden de vlgende (grepen van) examenbetrkkenen nderscheiden, met een krte mschrijving van de betrkkenheid

Nadere informatie

DYSCALCULIE. Naam:... Adres:... Postcode:... Woonplaats:... Geboortedatum:... Naam:... Adres:... Postcode:... Woonplaats:... Telefoonnummer:...

DYSCALCULIE. Naam:... Adres:... Postcode:... Woonplaats:... Geboortedatum:... Naam:... Adres:... Postcode:... Woonplaats:... Telefoonnummer:... 1 DYSCALCULIE Vragenfrmulier nderwijsgeschiedenis rekenvaardigheid vr schl Graag vraag ik u m de vlgende vragen z vlledig mgelijk te beantwrden (in zverre dat kan). Ok vraag ik u de uitgeverde handelingsplannen

Nadere informatie

Huisregelement opvang Kiddyzz

Huisregelement opvang Kiddyzz Huisregelement pvang Kiddyzz Deze huisregels gelden in cmbinatie met de vereenkmst van pdracht tussen uders/verzrgers en gastuder, welke dr beide partijen ndertekend zijn. Alle vraaguders dienen van deze

Nadere informatie

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs.

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht p Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Dia 1 Opmerking vr de presentatr: in het geval u tijd te krt kmt, kunt u de blauwe tekst als ptineel beschuwen

Nadere informatie

Pestprotocol. Uitleg van de petten van de Kanjertraining VOOR ALLE KINDEREN VOOR HET GEPESTE KIND

Pestprotocol. Uitleg van de petten van de Kanjertraining VOOR ALLE KINDEREN VOOR HET GEPESTE KIND Pestprtcl Dit pestprtcl bestaat uit 4 delen:vr alle kinderen, vr het gepeste kind, vr de pester en, vr de uders. Deze partijen zijn allemaal betrkken bij een situatie waarin gepest wrdt. Uitleg van de

Nadere informatie

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563 Inspectie Werk en Inkmen Tezicht Gemeentelijk Dmein De Gemeenteraad Pstbus 11563 2502 AN Den Haag Prinses Beatrixlaan 82 2595 AL Den Haag Telefn (070) 304 44 44 Fax (070) 304 44 45 www.lwiweb.nl Cntactpersn

Nadere informatie

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2 Eenzaamheid Idske de Haan- de Jng> 1. Ter inleiding 2 2. Wat is eenzaamheid? 2 3. He ntstaat eenzaamheid 3 a. Externe factren 3 b. Persnlijkheidskenmerken f karakter 4 c. Gedragspatrnen

Nadere informatie

Naar Gekoppelde Toetsing van Koppelverzoeken

Naar Gekoppelde Toetsing van Koppelverzoeken Intentieverklaring tt samenwerking bij en afstemming van het tetsen van verzeken tt het kppelen van gezndheidsgegevens van meerdere instellingen ten beheve van wetenschappelijk nderzek aan de wettelijke

Nadere informatie

Matching Needs and Services (MNS) Leonieke Boendermaker /NIZW Jeugd www.jeugdzorg.nl

Matching Needs and Services (MNS) Leonieke Boendermaker /NIZW Jeugd www.jeugdzorg.nl Matching Needs and Services (MNS) Lenieke Bendermaker /NIZW Jeugd www.jeugdzrg.nl Vraag en aanbd: wanneer? Een grte zrg-aanbieder met een meerjaren plan pstellen vr de rganisatie. Welke kant met het p?

Nadere informatie

Samenwerkingsafspraken Preventie Huisuitzettingen Drechtsteden 2015-2017

Samenwerkingsafspraken Preventie Huisuitzettingen Drechtsteden 2015-2017 Samenwerkingsafspraken Preventie Huisuitzettingen Drechtsteden 2015-2017 Het penbaar lichaam Drechtsteden, te dezen krachtens een machtiging van de vrzitter van het Drechtstedenbestuur en ter uitvering

Nadere informatie

Cliëntprofielen sector visueel 2015

Cliëntprofielen sector visueel 2015 Cliëntprfielen sectr visueel 2015 Nr Naam prfiel Aard en mvang *) Lptijd 0 Infrmatie, advies & Vrlichting Betreft specifieke functie, niet p individuele cliënt/hulpvraag gericht, delgrep, infrmatie, advies

Nadere informatie

Je bent zwanger! Gefeliciteerd!

Je bent zwanger! Gefeliciteerd! Zwangerschapsbegeleiding Je bent zwanger! Gefeliciteerd! Om je zwangerschap z ged mgelijk te kunnen begeleiden, hebben wij gegevens van je ndig. Een aantal gegevens kun je al vrafgaand aan de eerste cntrle

Nadere informatie

Differentiaal-diagnostiek en comorbiditeit van ADHD bij volwassenen

Differentiaal-diagnostiek en comorbiditeit van ADHD bij volwassenen Differentiaal-diagnstiek en cmrbiditeit van ADHD bij vlwassenen Eenvudig en tch cmplex!? Dminique Walschaerts Anekdte Enkele fascinerende misverstanden rnd mijn takenpakket. 1. Aah jij werkt rnd ADHD.

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie