Samenleven met verschillen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenleven met verschillen"

Transcriptie

1 Samenleven met verschillen Over de ontwikkeling van een instrument om polarisatie en vertrouwen in buurten te meten Dit rapport is voortgekomen uit een samenwerking tussen Dienst Onderzoek en Statistiek, het Verwey-Jonker Instituut en de Vrije Universiteit. drs. Jolijn Broekhuizen drs. Ron van Wonderen Met medewerking van: drs. Josca Boers prof. dr. Hans Boutellier Vrije Universiteit Amsterdam Gemeente Amsterdam, Dienst Onderzoek en Statistiek Verwey-Jonker Instituut Dynamics of Governance 2010

2 Uitgave 19 in de serie Dynamics of Governance (Dynamiek van Bestuur) Uitgever: Dynamics of Governance, Faculteit der Sociale Wetenschappen, Vrije Universiteit, Amsterdam 2010 J. Broekhuizen en R. van Wonderen Omslagontwerp: S. van der Ploeg, Room for ID s, Nieuwegein Foto omslag: istockphoto TM Druk- en bindwerk: Reprografie Vrije Universiteit, Amsterdam Niets in deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical or photocopying, recording, or otherwise without the prior permission of the author. ISBN:

3 Inhoud Samenvatting en aanbevelingen 5 Inleiding 19 Leeswijzer 21 1 Oorspronkelijk meetinstrument vertrouwen en polarisatie Samenhang van items Evenredige bijdrage items Samenvatting 26 2 Polarisatie en vertrouwen in en rondom Amsterdam Polarisatie en vertrouwen in Amsterdam Verschillen tussen gemeenten Verschillen tussen stadsdelen Verschillen tussen buurtcombinaties Relatie tussen polarisatie en vertrouwen 33 3 Literatuurverkenning achtergronden van polarisatie Afbakening van het begrip polarisatie Risico- en protectieve factoren voor polarisatie 39 4 De samenhang van individuele en buurtkenmerken met polarisatie Individueel en buurtniveau Sekse, leeftijd, herkomst en opleidingsniveau Ervaren verloedering, overlast, criminaliteit en veiligheid in de buurt Vertrouwen in politie in de buurt Sociaal economische status van de buurt Etnische samenstelling van een buurt Residentiële mobiliteit in de buurt Samenvatting 67 5 Ontwikkeling en toetsing nieuw meetinstrument polarisatie Inhoudelijke keuzes bij ontwikkelen meetinstrument Inhoud testvragenlijst Resultaten test online-panel O+S Keuzeproces Voorlopige keuze items Extra testfase 89 Bijlage 1 Steekproef Veiligheidsmonitor 93 3

4 Bijlage 2 Figuur afhankelijke variabelen 95 Bijlage 3 Steekproef testfase 3 96 Bijlage 4 Tabellen hoofdstuk Literatuur 115 4

5 Samenvatting en aanbevelingen Aanleiding en doelstellingen van het onderzoek De onderlinge verstandhouding tussen bevolkingsgroepen is een actueel maatschappelijk thema. Sociaal vertrouwen tussen bewoners uit bevolkingsgroepen heeft positieve gevolgen voor het tegengaan van sociaal isolement, het thuisvoelen in de buurt en het bevorderen van leefbaarheid en het elkaar aanspreken en corrigeren bij ongewenst gedrag, aldus de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in Vertrouwen in de Buurt (2005). Tegenover vertrouwen staat polarisatie. Polarisatie tussen bevolkingsgroepen wordt vaak geassocieerd met radicalisering en veiligheidsproblemen (incidenten) zoals de recente spanningen tussen Marokkaanse en Molukse jongeren in Culemborg. In de praktijk zijn spanningen echter niet direct zichtbaar in de vorm van incidenten; veel vaker is sprake van onderhuidse spanningen. Bevolkingsgroepen ervaren overlast van elkaar, er is sprake van onderlinge irritaties, (soms) gevoelens van angst of intimidatie. Uiteindelijk kan polarisatie zichtbaar worden door gedrag. Soms door intimidatie of bedreigingen. Maar eerder door subtieler gedrag zoals elkaar uit de weg gaan (vermijden). Polarisatie laat zich hiermee definiëren als een proces: de verscherping van tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen in buurten kan resulteren in spanningen tussen deze groepen en toename van segregatie langs etnische en religieuze lijnen. De behoefte aan meer inzicht in vertrouwen en polarisatie tussen bevolkingsgroepen was voor stadsdeel Amsterdam Oud-Zuid in 2007 aanleiding om onderzoek uit te laten voeren in vier wijken. Het voormalige stadsdeel maakte zich namelijk zorgen over de intolerante houding van groepen inwoners ten opzichte van elkaar. Men had het gevoel weinig zicht te hebben op de aanwezigheid van mogelijke onderlinge spanningen tussen bevolkingsgroepen, en op de oorzaken ervan. In het onderzoek, uitgevoerd door het Verwey-Jonker Instituut en de Vrije Universiteit, leerstoel veiligheid en burgerschap, in samenwerking met Dienst Onderzoek en Statistiek, zijn de aard en oorzaken vastgesteld van spanningen in vier buurten. Het onderzoek heeft een instrument opgeleverd voor het meten van vertrouwen en polarisatie tussen bevolkingsgroepen in buurten. Dit instrument is vanaf 2008 opgenomen in de Amsterdamse Veiligheidsmonitor en bestaat uit twee polarisatie items en vijf vertrouwen items. De Veiligheidsmonitor wordt 5

6 jaarlijks onder ongeveer bewoners uit heel Amsterdam en Amstelland afgenomen. De data die hiermee beschikbaar komen, betreffen de eerste aanleiding voor het huidige onderzoek. Op basis van de twee items die in de Veiligheidsmonitor zijn opgenomen kan polarisatie in buurten in kaart gebracht worden en kunnen explorerende analyses plaatsvinden naar aan polarisatie gerelateerde factoren. Hiermee wordt een leemte in de empirische kennis over polarisatie opgevuld. In tegenstelling tot de processen die aan sociale cohesie en vertrouwen in buurten ten grondslag liggen (bijvoorbeeld Gijsberts e.a. 2009, Lancee en Dronkers 2008) is er namelijk vooralsnog weinig empirisch onderzoek verricht naar verklarende factoren voor polarisatieprocessen op wijkniveau. De tweede aanleiding betreft het ontwikkelen van een polarisatie meetinstrument met meer dan twee items. Een meetinstrument dat uit meer items bestaat is betrouwbaarder en biedt de mogelijkheid meerdere dimensies van polarisatie te kunnen meten. Aan onderhavig onderzoek liggen drie doelstellingen ten grondslag. 1. De eerste doelstelling is om vertrouwen en polarisatie tussen bevolkingsgroepen na (voormalig) stadsdeel Oud-Zuid ook in geheel Amsterdam te onderzoeken. Analyses op de Amsterdamse Veiligheidsmonitor bieden een geografisch inzicht in de verhoudingen tussen bevolkingsgroepen in alle Amsterdamse buurtcombinaties. 2. De tweede doelstelling van het onderzoek is het verkrijgen van meer inzicht in de achtergronden, risico- en protectieve factoren van polarisatie tussen bevolkingsgroepen. Zoals eerder geteld, is weinig empirisch onderzoek verricht naar de verklarende factoren voor polarisatieprocessen op wijkniveau. Door middel van een theoretische en literatuurverkenning, alsmede de explorerende toetsing van enkele hieruit voortkomende factoren, draagt dit onderzoek bij aan het opvullen van deze lacune aan kennis. Deze kennis geeft ook inzicht in de vraag of polarisatieprocessen kunnen worden voorkomen of tegengegaan door beleid. 3. De derde doelstelling betreft de uitbreiding van het oorspronkelijke polarisatiemeetinstrument. Met de kennis die is opgedaan in het theoretische kader en de empirische toetsing van risico- en protectieve factoren, zijn nieuwe polarisatie-items ontwikkeld en vervolgens getoetst. Deze nieuwe items komen tegemoet aan de verschillende dimensies en fasen waarin polarisatie plaats kan vinden. Dit uitgebreide meet- 6

7 instrument zal in de toekomst ingezet worden om polarisatietendensen in Amsterdamse stadsdelen nog beter te signaleren. Doelstelling 1 Stand van zaken sociaal vertrouwen en polarisatie in Amsterdam Geografische spreiding van polarisatie en sociaal vertrouwen in buurten De twee polarisatie-items die vanaf 2008 in de Veiligheidsmonitor zijn opgenomen luiden als volgt: In deze buurt wonen bevolkingsgroepen waar ik niet zo positief over denk en Ik voel wel eens spanningen met buurtgenoten die uit een andere cultuur dan ikzelf afkomstig zijn. Deze items geven een indicatie van de aanwezigheid van polarisatieprocessen in stadsdelen en buurtcombinaties. Van de Amsterdammers geeft 21% aan dat in zijn of haar buurt bevolkingsgroepen wonen waar hij of zij niet zo positief over denkt; 19% van de Amsterdammers voelt wel eens spanningen met buurtgenoten die uit een andere cultuur afkomstig zijn. Er zijn aanzienlijke geografische verschillen tussen stadsdelen in de mate waarin bewoners de beide polarisatie items bevestigen. Figuur 1 laat op grafische wijze zien in welke buurtcombinaties in Amsterdam hoog gescoord wordt op deze twee polarisatie-items 1. In rode buurtcombinaties is er een indicatie dat er sprake is van veel polarisatie tussen bevolkingsgroepen, in donker groene buurtcombinaties van juist weinig polarisatie. Wat direct opvalt, is dat vooral in de stadsdelen Nieuw-West en West sprake is van veel buurtcombinaties waarin inwoners hoog scoren op polarisatie. Dit geldt ook voor meerdere buurtcombinaties in Oost en Noord en voor enkele buurtcombinaties in Zuid en Zuidoost. 2 In welke mate sprake is van sociaal vertrouwen in de verschillende buurtcombinaties wordt met kleuren getoond in figuur 2. Vijf items zijn in de Veiligheidsmonitor opgenomen om dit vertrouwen te meten. Wat direct opvalt, is dat in het centrum en omliggende buurten en in Zuid sprake is van (redelijk) veel sociaal vertrouwen. Vooral in Nieuw-West en delen van Noord en Oost liggen buurtcombinaties waar het vertrouwen van inwoners lager is. In grote lijnen blijken de buurten en stadsdelen met veel gevoelens van polarisatie ook de buurten en stadsdelen te zijn waar men weinig vertrouwen in de buurt heeft. 1 Amsterdam telt 7 stadsdelen, 97 buurtcombinaties en 470 buurten. Een buurtcombinatie heeft een gemiddelde schaalgrootte van inwoners en bestaat uit meerdere buurten. 2 Het gaat om gemiddelde scores per buurtcombinatie. Scores van buurten binnen deze buurtcombinaties kunnen van elkaar verschillen. 7

8 Figuur 1 Polarisatie in de buurt in Amsterdam legenda veel polarisatie redelijk veel polarisatie weinig polarisatie heel weining polarisatie buiten beschouwing Bron: Veiligheidsmonitor 2008 Figuur 2 Vertrouwen in de buurt in Amsterdam legenda heel weinig vertrouwen weinig vertrouwen redelijk veel vertrouwen veel vertrouwen buiten beschouwing Bron: Veiligheidsmonitor

9 Doelstelling 2 Inzicht in risico- en protectieve factoren voor polarisatie In dit onderzoek is een verkenning uitgevoerd naar factoren die volgens wetenschappelijke theorieën en literatuur het ontstaan van polarisatieprocessen in buurten tussen bevolkingsgroepen kunnen verklaren. Polarisatie definiëren we hierbij als: de verscherping van tegenstellingen tussen groepen in de samenleving die kan resulteren in spanningen tussen deze groepen en toename van segregatie langs etnische en religieuze lijnen (Ministerie van Binnenlandse Zaken). Om te bepalen of de op theorie gebaseerde factoren ook werkelijk een rol spelen, zijn multi-level analyses uitgevoerd op de gegevens van de Amsterdamse Veiligheidsmonitor. In de Veiligheidsmonitor geven jaarlijks Amsterdammers informatie over tal van onderwerpen die als relevant voor polarisatieprocessen naar voren zijn gekomen in ons theoretisch kader. Enkele demografische kenmerken van buurten zijn ten behoeve van deze analyses gekoppeld aan de Veiligheidsmonitor. We bespreken in deze paragraaf zes factoren die blijkens de theorie- en literatuurverkenning een rol kunnen spelen bij het ontstaan van polarisatie in buurten. Vijf van deze factoren hebben we in de huidige studie empirisch getoetst. De zesde factor (botsende gedragsstijlen en opvattingen), hebben we niet op de Veiligheidsmonitor kunnen toetsen, maar is wel relevant ten behoeve van de uitbreiding van het polarisatiemeetinstrument. 1) Etnische diversiteit De etnische diversiteit in buurten is de eerste factor die een rol kan spelen bij het ontstaan van polarisatieprocessen. Verschillende theorieën zijn van toepassing op de relatie tussen etnische diversiteit, wederzijdse beeldvorming en relaties tussen bevolkingsgroepen. In de sociale identificatie theorie wordt gesteld dat enkel door de aanwezigheid van meerdere sociale groepen een behoefte ontstaat aan groepsidentiteit (Tajfel, 1982; Turner, 1999). Personen identificeren zich met de eigen groep omdat individuele leden van die groep grotendeels dezelfde kenmerken hebben. Tegenstellingen tussen verschillende etnische groepen zullen zich versterken. Dit komt tot uitdrukking in wij-zij denken tussen de groepen, sociale identificatie en contra-identificatie, dat weer resulteert in een negatievere houding ten aanzien van elkaar. Op basis van conflicttheorie (o.a. Shadid, 1998) kan verwacht worden dat het resultaat van intergroepscontact in buurten afhankelijk is van de condities waaronder dat contact plaatsvindt. Spontane contacten tussen bevolkingsgroepen kunnen bij verschillende opvattingen of leefstijlen leiden tot wederzijds onbegrip en zelfs tot verdere 9

10 stigmatisering en polarisatie leiden. Ten slotte voorspelt de recent door Putnam ontwikkelde constricttheorie dat etnische diversiteit voor minder vertrouwen tussen buurtgenoten zorgt (2007). Tot slot geldt in etnisch diverse wijken dat bewoners minder bekend en vertrouwd zijn met elkaar. Belangrijker dan persoonlijk contact is dat bewoners over voldoende informatie beschikken om elkaar te herkennen en sociaal weten te plaatsen ( men kent elkaar niet, maar is wel bekend met elkaar ). Dit wordt aangeduid met de term publieke familiariteit (Blokland-Potters, 2008). Wanneer dit niet het geval is, kunnen bewoners het gevoel krijgen dat hun straat of buurt niet langer van henzelf is, het wordt dan lastig om anderen aan te spreken op hun (onfatsoenlijk) gedrag. Er is dan sprake van mistrust: de anonieme verhouding van bewoners tot elkaar en het niet kunnen inschatten wat men van elkaar kan verwachten ( men weet het simpelweg niet meer ). In zulke omstandigheden kunnen negatieve verhoudingen tussen bevolkingsgroepen makkelijker ontstaan. Samengevat, veronderstellen we op basis van deze theorieën dat er sprake is van een samenhang tussen de etnische diversiteit in een buurt en gevoelens van polarisatie. Analyses op de Veiligheidsmonitor laten in lijn hiermee zien dat naarmate buurtcombinaties etnisch meer divers zijn (hoger scoren op de zogeheten Herfindahlindex) de kans op hogere scores op de beide polarisatie-items toeneemt. Datzelfde is ook het geval bij een hoger aandeel niet-westerse allochtone inwoners in een buurt. 2) Fysieke en sociale overlast en criminaliteit Een volgende factor die een rol kan spelen bij het ontstaan van polarisatieprocessen is het ervaren van fysieke en sociale overlast en criminaliteit in een buurt. Volgens social disorganisation theory en collective efficacy theory staat in buurten met veel fysieke en sociale overlast en criminaliteit het vertrouwen en de verstandhouding tussen bevolkingsgroepen onder druk (Morenoff et al., 2001; Sampson & Raudenbusch, 2004). Uit de literatuur blijkt dat de veiligheidsbeleving in het bijzonder sterk samenhangt met overlast en intimiderend gedrag van jongeren in de openbare ruimte (Van Gemert 2006). Jongeren die hinderlijk rondhangen op pleinen en in portieken dragen bij aan het niet thuis voelen in de buurt en het niet kunnen inschatten van het gedrag van anderen ( mistrust ). Omdat allochtone jongeren oververtegenwoordigd zijn in jeugdgroepen die rondhangen in de buurt, en relatief vaak zijn betrokken bij zichtbare overlast en criminaliteit in de publieke ruimte, kan dit de negatieve beeldvorming over bepaalde bevolkingsgroepen vergroten. Op basis hiervan verwachten we dat onveiligheid en 10

11 criminaliteit in de buurt, met name veroorzaakt door jongeren, leidt tot een toename van gevoelens van polarisatie in een buurt. Consistent met deze verwachting, blijkt uit de analyses op de Veiligheidsmonitor dat in buurten met bovengemiddeld veel fysieke en sociale overlast, onveiligheid en criminaliteit vaker sprake is van hogere scores op de beide polarisatie items. Polarisatie hangt het sterkst samen met items die betrekking hebben op overlast en criminaliteit die voor bewoners dagelijks zichtbaar zijn in de wijk of die een intimiderend karakter hebben. Het gaat in het bijzonder om vormen van overlast van jongeren, jeugdcriminaliteit, bedreigingen, mensen die op straat worden lastig gevallen, naroepen op straat, bekladdingen en vernielingen. Ter vergelijking, problemen zoals drugsoverlast, hondenpoep, fietsendiefstal, en vermogensdelicten hangen veel minder samen met polarisatie. 3) Functioneren van de politie Als polarisatie in wijken gerelateerd is aan zichtbare overlast en problemen waar bewoners dagelijks mee te maken hebben, dan is het mogelijk dat de inzet van de politie, als soort van protectieve factor, polarisatie deels kan voorkomen en tegengaan. Het functioneren van de politie is hiermee de derde factor die van invloed kan zijn op processen van polarisatie. Volgens een recent rapport van de Politieacademie kan de politie (in het bijzonder de wijkagent) spanningen in buurten voorkomen door zichtbare aanwezigheid op straat en door nauwe samenwerking van de politie met sleutelpersonen uit de wijk en met organisaties zoals buurten jongerenwerk, straatcoaches, ondernemers, kerken en moskeeën, en scholen (Adang, Quint en Van der Wal, 2010). Voor bewoners blijkt hierin vooral van belang te zijn dat de nadruk van de politie niet alleen op repressie ligt. Belangrijker is de zichtbaarheid voor bewoners van de inspanningen van de politie, de benaderbaarheid van de politie en het gevoel van bewoners dat de politie zich richt op de problemen die er volgens bewoners het meest toe doen. (vergelijk het concept van Reassuring Policing, Innes 2005). De analyses op de Veiligheidsmonitor laten zien dat een hogere waardering van het functioneren van de politie in de buurt inderdaad samen gaat met lagere scores op de polarisatie items. Naarmate bewoners positiever zijn over vooral de zichtbaarheid en benaderbaarheid van de politie in de buurt neemt de mate van polarisatie af. 4) Sociaal-economische status Ook de sociaal-economische status (SES: inkomen, werk, opleiding) van een buurt kan een rol spelen bij het ontstaan van polarisatieprocessen. De etnische competitietheorie (Sherif, 1967; LeVine & Campbell, 1965) suggereert dat in wijken met een lage sociaal-economische status meer 11

12 competitie bestaat tussen bevolkingsgroepen. De motieven hierachter zijn een gevoel van achterstelling en het geloof dat de aanwezigheid van andere bevolkingsgroepen een bedreiging is voor de kansen op baanzekerheid. Ook de wijkoriëntatie van bewoners speelt een rol bij het ontstaan van negatieve opvattingen ten aanzien van andere bevolkingsgroepen. Bewoners met een lage sociaal-economische status hebben een hogere buurtgerichtheid: ze brengen meer tijd door in de eigen wijk, en hun sociale netwerk is vaker geconcentreerd in de eigen wijk (RMO, 2009). Hierdoor worden ze vaker dan bewoners met een hoge sociaaleconomische status geconfronteerd met de problemen in een buurt, evenals met de bevolkingsgroepen die deze problemen veroorzaken. In buurten waar veel mensen wonen met een lage economische status is er hierdoor een groter risico dat negatieve opvattingen ten aanzien van andere bevolkingsgroepen ontwikkeld worden. De analyses op de gegevens van de Veiligheidsmonitor bevestigen dat in buurten met een gemiddeld lagere sociaal-economische status (een gemiddeld laag opleidingsniveau of huishoudinkomen of een hoog aandeel niet-werkende werkzoekenden) de kans op hogere scores op de polarisatie items toeneemt. 5) Residentiële mobiliteit en toenemende etnische concentratie Studies laten zien dat ongunstige beeldvorming tussen bevolkingsgroepen wordt versterkt door snelle verkleuring van buurten (Kluft, 2009), zelfs in sterkere mate dan door het absolute aandeel van etnische minderheden in die buurt (Gijsberts en Dagevos, 2007). Veranderingen in buurten (zoals een snel veranderende samenstelling van de bevolking) kunnen leiden tot een gevoel van vervreemding. Het verlies van sociale verbanden in zulke buurten bij de zittende, veelal autochtone bewoners, draagt extra bij aan het ontstaan van wij-zij tegenstellingen (Hooghe, 2007). Hier kan overigens tegenin worden gebracht dat in buurten met een hoge residentiële mobiliteit ook geldt dat bewoners meer langs elkaar heen leven, zich minder gelegen laten liggen elkaar, en dat hierdoor minder prikkels zijn voor een wij-zij denken. In onze data-analyses vinden we dat residentiële mobiliteit tot hogere scores op de polarisatie items leidt. Als de gemiddelde woonduur in een buurt afneemt, nemen de scores op de polarisatie items toe. De snelheid waarin een buurt verkleurt door de instroom van niet westerse allochtonen lijkt hier echter niet de oorzaak van te zijn. Een toenemend aandeel niet-westerse allochtonen in een buurt resulteert namelijk niet in hogere scores op de polarisatie items. 12

13 In onderstaand schema worden de resultaten van de theoretische verkenning en de empirische toetsing samengevat: Theorieën/ literatuur Factor Toetsing 1. Sociale identificatie theorie Realistische conflict theorie Conflicttheorie Constricttheorie Publieke familiariteit 2. Social disorganisation theory Collective efficacy theory Etnische diversiteit In etnisch diverse buurten is meer polarisatie, hetzelfde geldt voor buurten met meer niet-westerse allochtonen. Fysieke en sociale overlast en criminaliteit 3. Policing paradox Waargenomen functioneren van de politie in de buurt 4. Realistische conflict theorie Etnocentrisme Wijkoriëntatie 5. Residentiële mobiliteit en toenemende etnische concentratie Sociaaleconomische status Residentiële mobiliteit en toenemende etnische concentratie In buurten waar inwoners meer overlast en criminaliteit ervaren, in het bijzonder zichtbare en terugkerende overlast door jongeren, is meer polarisatie. In buurten waar bewoners het functioneren van de politie meer waarderen, is minder polarisatie. In buurten met een lagere sociaal economische status, is meer polarisatie. In buurten met (snelle) toenemende etnische concentratie, is niet meer polarisatie. Residentiële mobiliteit op zich hangt wel samen met polarisatie. 6. Botsende gedragsstijlen en opvattingen Een volgende factor die een rol kan spelen in polarisatieprocessen is het botsen van gedragsstijlen en opvattingen tussen bevolkingsgroepen. In buurten met een grote diversiteit aan bevolkingsgroepen zijn er minder waarden en normen die vanzelfsprekend gedeeld worden, wat tot onduidelijkheid, ontoelaatbaar gedrag, veel ergernis en gevoelens van onveiligheid kan leiden (Bolt en Torrance, 2005). Het samenleven in de wijk hangt mede af van de mate waarin er gelijkgerichte opvattingen bestaan over (ongeschreven) regels in de buurt. Ongeschreven regels gaan over gewenst gedrag (bijvoorbeeld het elkaar groeten), maar gaan ook ongewenst gedrag tegen. Veel gehoorde conflicten over wat er wel en niet hoort in de openbare ruimte betreffen het schoonhouden van semiprivate (trappenhuizen, portieken) en publieke ruimten, het verkeerd aanbieden van huisvuil, en het tot s avonds laat buitenspelen van (allochtone) kinderen (Blokland-Potters, 1998). De factor botsen van gedragsstijlen en opvattingen hebben we in het huidige onderzoek niet kunnen toetsen omdat in de 13

14 Veiligheidsmonitor hierover relevante vragen ontbreken. Indirect hebben we wel aanwijzingen voor de juistheid van de theorie gevonden. Bij de ontwikkeling van nieuwe items voor het meetinstrument is expliciet aandacht gegeven aan tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen in omgangsvormen en in normen en waarden betreffende het schoonhouden van de buurt. Bij een directe vraag naar de oorzaken van spanningen in de buurt, antwoorden de respondenten vaak dat verschillen in opvattingen over het schoonhouden van de buurt tot spanningen leiden. Doelstelling 3 Uitbreiding van het polarisatie meetinstrument Omdat tot dusverre slechts twee items beschikbaar waren om polarisatie in de buurt te meten, is het meetinstrument in het huidige onderzoek uitgebreid. Bij de ontwikkeling van dit uitgebreide meetinstrument wordt ervan uitgegaan dat polarisatie meerdere aspecten kent, die als verschijningsvormen binnen een proces kunnen worden opgevat. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen cognitieve, emotionele en gedragmatige aspecten van polarisatie. Het cognitieve aspect van polarisatie verwijst naar de beelden en kennis die bevolkingsgroepen over elkaar hebben. Emoties ontstaan zodra bevolkingsgroepen daadwerkelijk overlast van elkaar ervaren, er is sprake van onderlinge irritaties en onprettige gevoelens ( emotie 1 ), die kunnen uitmonden in het ervaren van spanningen ( emotie 2 ). Uiteindelijk kan polarisatie zichtbaar worden door gedrag. Soms door intimidatie of bedreigingen. Maar eerder door subtieler gedrag zoals elkaar uit de weg gaan (vermijden). De doelstelling was om een polarisatieschaal te ontwikkelen waarin items zijn opgenomen die polarisatie meten op de verschillende fasen van polarisatie (cognitie, emotie, gedrag). Daarbij was het de bedoeling items te ontwikkelen op zowel het meer individuele vlak als op buurtniveau. Figuur 3 laat zien voor welke combinatie van fase en niveau items zijn ontwikkeld (de groen gekleurde vlakken). De argumentatie voor deze keuze staat weergegeven in hoofdstuk 5. 14

15 Figuur 3 individu NIVEAU buurt cognitie verschillen met buurtgenoten verschillen tussen buurtgenoten met een andere afkomst met een andere afkomst FASEN emotie 1 onprettig voelen onprettige gevoelens bij buurtgenoten door deze verschillen door deze verschillen emotie 2 spanningen voelen spanningen tussen buurtgenoten door deze verschillen door deze verschillen gedrag contact vermijden contact vermijding tussen buurtgenoten door deze spanningen door deze spanningen Daarnaast was het doel een polarisatieschaal te ontwikkelen waarmee inzichtelijk kan worden gemaakt welke specifieke achtergronden polarisatie in een buurt heeft. Op basis van de literatuurstudie naar risicoen protectieve factoren van polarisatie, en de daaropvolgende toetsing hiervan op de Amsterdamse Veiligheidsmonitor, hebben we de etnische diversiteit in de buurt alsmede de ervaren overlast van jongeren kunnen identificeren als achtergronden van polarisatie. Beide factoren zijn in de nieuwe polarisatie-items opgenomen. Vervolgens zijn naar aanleiding van theorie over het ontstaan van spanningen door botsende normen en waarden nieuwe polarisatie-items ontwikkeld waarin verschillen in normen en waarden over het schoonhouden van de buurt en verschillende omgangsvormen tussen bewoners centraal staan. Zestien nieuwe polarisatie-items zijn uiteindelijk ontwikkeld en getest onder 1673, voornamelijk autochtone, Amsterdammers uit het onlinepanel van O+S. Na een uitgebreid keuzeproces (beschreven in hoofdstuk 5) zijn acht polarisatie-items uitgekozen. Een extra testfase waarin deze acht items aan 302 respondenten van de Veiligheidsmonitor zijn voorgelegd, liet zien dat het meetinstrument betrouwbaar is voor zowel autochtone als allochtone respondenten. In tabel 4 wordt weergegeven uit welke acht items het uitgebreide meetinstrument zal bestaan. 15

16 Tabel 4 Meetinstrument polarisatie 1. Ik voel wel eens spanningen met buurtgenoten die uit een andere cultuur dan ikzelf afkomstig zijn 2. In deze buurt wonen bevolkingsgroepen waar ik niet zo positief over denk 3. De sterke verschillen in religieuze achtergrond van bevolkingsgroepen in deze buurt zorgen voor spanningen 4. Het geeft mij een onprettig gevoel dat er in deze buurt bevolkingsgroepen wonen met andere normen en waarden Ik ben tevreden over de bevolkingssamenstelling in deze buurt 1 5. Het geeft mij een onprettig gevoel dat er in deze buurt bevolkingsgroepen wonen met andere omgangsvormen 6. Jongeren uit andere bevolkingsgroepen zorgen voor overlast in deze buurt en dit zorgt voor spanningen 7. De verschillen in opvattingen van verschillende bevolkingsgroepen over het schoonhouden van deze buurt zorgt voor spanningen 8. De spanningen tussen bevolkingsgroepen in deze buurt zorgen ervoor dat mensen uit verschillende bevolkingsgroepen contact met elkaar vermijden 1 Neutraliserend item, opgenomen om de negatieve sequentie te doorbreken, meer hierover in hoofdstuk 5 Aanbevelingen Van de Amsterdammers geeft 21% aan wel eens spanningen te ervaren met buurtgenoten die uit een andere cultuur afkomstig zijn dan henzelf. En 19% van de Amsterdammers bevestigt dat er in hun buurt bevolkingsgroepen wonen waar men niet zo positief over denkt. In sommige buurtcombinaties en stadsdelen liggen deze scores aanzienlijk hoger. We hebben eerder polarisatie gedefinieerd als een proces, waarbij de verscherping van tegenstellingen tussen groepen in wijken kan resulteren in spanningen tussen deze groepen. Een incident is vrijwel nooit de oorzaak van polarisatie in een buurt, maar het gevolg. Het tijdig signaleren door bestuurders en professionals van polarisatieprocessen is daarom belangrijk. Het uitgebreide meetinstrument voor polarisatie, dat wordt opgenomen in de nieuwe Veiligheidsmonitor, is hierbij een hulpmiddel. Door het grote aantal respondenten stadsbreed kan worden ingezoomd tot op buurtniveau en worden vastgesteld of er buurten zijn waar polarisatie tussen bevolkingsgroepen toeneemt (of afneemt). 16

17 Aanknopingspunten voor beleid Uit het theoretisch kader, en bevestigd door de analyses, blijkt dat aan het ontstaan van polarisatieprocessen tussen bevolkingsgroepen in buurten een complex samenspel van factoren ten grondslag ligt. Polarisatie tussen bevolkingsgroepen is geen onveranderlijk construct dat is verankerd in diepliggende psychologische processen van intolerantie, noch is polarisatie een onvermijdelijk gevolg van het feit dat verschillende bevolkingsgroepen en religies met elkaar (moeten) samenleven in wijken. Het goede nieuws is dat oorzaken en oplossingen voor polarisatieprocessen tussen bevolkingsgroepen deels te vinden zijn in de wijk, en in meer of mindere mate zijn te beïnvloeden door beleid. Het gaat hierbij om in het bijzonder om overlast en jeugdcriminaliteit en ongelijkgerichte opvattingen over wat wel en niet hoort in de openbare ruimte. We beperken ons op deze plaats nu verder tot deze, door beleid te beïnvloeden, factoren. De analyses op de Veiligheidsmonitor hebben uitgewezen dat het beleven van spanningen sterk verband houdt met zichtbare overlast en criminaliteit waarmee bewoners dagelijks worden geconfronteerd. Omdat jongeren uit sommige bevolkingsgroepen zijn oververtegenwoordigd in jongerengroepen die zich zichtbaar manifesteren in de buitenruimte, straalt hun gedrag af op alle leden van deze bevolkingsgroepen. Prioriteit voor de aanpak in een buurt van dit soort overlast kan daarom een belangrijke voedingsbodem voor polarisatie de wind uit de zeilen nemen. In de analyses hebben we tevens geconstateerd dat zichtbaarheid van de politie in de buurt samenhangt met minder hoge scores op polarisatie items. Om spanningen in de wijk tegen te gaan ligt reassurance policing (Innes, 2005) voor de hand, waarbij de politie (wijkagent) zichtbaar is en aanspreekbaar is voor bewoners, waarbij bewoners het gevoel hebben dat de politie prioriteit geeft aan de overlastproblemen waar men dagelijks mee wordt, en waar de wijkagent nauw contact heeft met sleutelpersonen en organisaties uit de buurt. De volgende aan polarisatie ten grondslag liggende factor die mogelijk door beleid te beïnvloeden is, betreft irritaties en spanningen die het gevolg zijn van uiteenlopende opvattingen tussen bevolkingsgroepen over wat wel en niet hoort in de openbare ruimte. Bij de ontwikkeling van het nieuwe meetinstrument is naar voren gekomen dat het hebben van andere opvattingen over het schoonhouden van portiek van de buurt kan leiden tot onprettige gevoelens en spanningen. Mensen voelen zich machteloos over de problemen in de eigen buurt en zijn daardoor eerder geneigd andere bevolkingsgroepen verantwoordelijk te stellen voor de problemen. 17

18 Aanknopingspunten voor verdiepend onderzoek De analyse op de twee polarisatie-items die aan de respondenten van de Veiligheidsmonitor zijn voorgelegd, heeft meer inzicht gebracht in de factoren die samenhangen met polarisatie. Op grond van dit onderzoek kan geconcludeerd worden dat de belangrijke risicofactoren die onderliggend zijn aan het ontstaan van polarisatieprocessen niet onveranderlijk zijn maar mogelijk kunnen worden beïnvloed door beleid. Een effectieve aanpak van polarisatie in buurten vergt echter verder maatwerk en vereist verdieping in de specifieke omstandigheden en achtergronden van de buurten. Door aanvullend onderzoek in de betreffende buurten wordt, zowel kwantitatief (met het nieuw ontwikkelde meetinstrument) als kwalitatief, beter inzicht in de aard en achtergronden van spanningen verkregen. 18

19 Inleiding De onderlinge verstandhouding tussen bevolkingsgroepen is een actueel maatschappelijk thema. Sociaal vertrouwen tussen bewoners uit bevolkingsgroepen heeft positieve gevolgen voor het tegengaan van sociaal isolement, het thuisvoelen in de buurt en het bevorderen van leefbaarheid en het elkaar aanspreken en corrigeren bij ongewenst gedrag, aldus de Wetenschappelijke Raad voor het regeringsbeleid (WRR) in Vertrouwen in de Buurt (2005). Polarisatie tussen bevolkingsgroepen wordt gezien als een breed maatschappelijk probleem dat de sociale samenhang en de onderlinge solidariteit in de samenleving bedreigt en dat voorkomen en ingedamd moet worden (Ministerie BZK: Actieplan polarisatie en radicalisering ). Polarisatie tussen bevolkingsgroepen wordt vaak geassocieerd met radicalisering en veiligheidsproblemen (incidenten) zoals de spanningen tussen Marokkaanse en Molukse jongeren in Culemborg. In de praktijk zijn spanningen echter niet direct zichtbaar in de vorm van incidenten; veel vaker is sprake van onderhuidse spanningen. Uiteindelijk kan polarisatie zichtbaar worden door gedrag. Denk aan bekladding, intimidatie en bedreigingen. Maar ook subtieler gedrag zoals stigmatiseren en pesten. Om incidenten te voorkomen is het belangrijk dat bestuurders en professionals polarisatieprocessen in buurten vroegtijdig signaleren. Om effectief beleid te kunnen ontwikkelen is het belangrijk inzicht te verwerven in de factoren die polarisatie kunnen tegengaan of juist aanwakkeren. Deze wens tot vroegtijdige signalering was voor stadsdeel Amsterdam Oud-Zuid in 2007 aanleiding om onderzoek uit te laten voeren naar sociaal vertrouwen en polarisatie tussen bevolkingsgroepen in vier wijken. Het stadsdeel maakte zich namelijk zorgen over de intolerante houding van groepen inwoners ten opzichte van elkaar. Men had het gevoel weinig zicht te hebben op de aanwezigheid van mogelijke onderlinge spanningen tussen bevolkingsgroepen, en op de oorzaken ervan. In opdracht van Oud-Zuid heeft het Verwey-Jonker Instituut in samenwerking met de Dienst Onderzoek en Statistiek van de gemeente Amsterdam en de leerstoel Veiligheid en Burgerschap van de Vrije Universiteit bijna 1100 bewoners in de buurten Diamantbuurt, Apollobuurt, Marathonbuurt en Hoofddorppleinbuurt geïnterviewd (Boutellier e.a. 2007, Van Wonderen en Boutellier 2007). Een nieuw ontwikkeld onderzoeksinstrument om vertrouwen en polarisatie in buurten te meten, bestaande uit vijf vertrouwens- en twee polarisatieitems, werd hierbij ingezet. 19

20 Om polarisatie tussen bevolkingsgroepen in alle buurten van Amsterdam in beeld te krijgen, is het in Oud-Zuid ontwikkelde polarisatie-vertrouwen meetinstrument opgenomen in de Amsterdamse Veiligheidsmonitor die jaarlijks onder ongeveer bewoners uit heel Amsterdam en omliggende gemeenten wordt afgenomen. De data die hiermee beschikbaar komen, betreffen de eerste aanleiding voor het huidige onderzoek. Op basis van de twee items die in de Veiligheidsmonitor zijn opgenomen kan polarisatie in buurten in kaart gebracht worden en kunnen explorerende analyses plaatsvinden naar aan polarisatie gerelateerde factoren. Hiermee wordt een leemte in de empirische kennis over polarisatie opgevuld. In tegenstelling tot de processen die aan sociale cohesie en vertrouwen in buurten ten grondslag liggen (bijvoorbeeld Gijsberts e.a. 2009, Lancee en Dronkers 2008) is er namelijk vooralsnog weinig empirisch onderzoek verricht naar verklarende factoren voor polarisatieprocessen op wijkniveau. De tweede aanleiding betreft het ontwikkelen van een polarisatie meetinstrument met meer dan twee items. Een meetinstrument dat uit meer items bestaat is betrouwbaarder en biedt de mogelijk meerdere dimensies van polarisatie te kunnen meten. Aan onderhavig onderzoek liggen drie doelstellingen ten grondslag. 1. De eerste doelstelling is om vertrouwen en polarisatie tussen bevolkingsgroepen na (voormalig) stadsdeel Oud-Zuid ook in geheel Amsterdam te onderzoeken. Analyses op de Amsterdamse Veiligheidsmonitor bieden een geografisch inzicht in de verhoudingen tussen bevolkingsgroepen in alle Amsterdamse buurtcombinaties. 2. De tweede doelstelling van het onderzoek is het verkrijgen van meer inzicht in de achtergronden, risico- en protectieve factoren van polarisatie tussen bevolkingsgroepen. Vooralsnog is weinig empirisch onderzoek verricht naar de verklarende factoren voor polarisatieprocessen op wijkniveau. Door middel van een theoretische en literatuurverkenning, alsmede de explorerende toetsing van enkele hieruit voortkomende factoren, draagt dit onderzoek bij aan het opvullen van deze lacune aan kennis. Deze kennis geeft ook inzicht in de vraag of polarisatieprocessen kunnen worden voorkomen of tegengegaan door beleid. 3. De derde doelstelling betreft de uitbreiding van het oorspronkelijke polarisatiemeetinstrument. Met de kennis die wordt opgedaan in het theoretische kader en de empirische toetsing van risico- en protectieve factoren, kunnen nieuwe polarisatie-items worden ontwikkeld en getoetst. Deze nieuwe items komen tegemoet aan de verschillende dimensies en 20

Notitie Veiligheidsmonitor Amsterdam-Amstelland 2008-2011

Notitie Veiligheidsmonitor Amsterdam-Amstelland 2008-2011 Notitie Veiligheidsmonitor Amsterdam-Amstelland 28-211 Deze notitie brengt op basis van de Amsterdamse Veiligheidsmonitor de leefbaarheid en veiligheid in de regio Amsterdam-Amstelland tussen 28 en 211

Nadere informatie

Sociaal vertrouwen in de Marathonbuurt

Sociaal vertrouwen in de Marathonbuurt Sociaal vertrouwen in de Marathonbuurt Resultaten bewonersenquête Ron van Wonderen Hans Boutellier Oktober 2007 Inhoud Leesvervangende samenvatting 5 1 Uitvoering onderzoek in de Marathonbuurt 15 1.1

Nadere informatie

Veiligheidsmonitor 2010 Gemeente Leiden

Veiligheidsmonitor 2010 Gemeente Leiden Veiligheidsmonitor Gemeente Leiden Resultaten per stadsdeel en in de tijd Mediad Rotterdam, maart 2011 Veiligheidsmonitor, Gemeente Leiden 1 In dit overzicht worden de uitkomsten van de Veiligheidsmonitor

Nadere informatie

Slachtoffers van woninginbraak

Slachtoffers van woninginbraak 1 Slachtoffers van woninginbraak Fact sheet juli 2015 Woninginbraak behoort tot High Impact Crime, wat wil zeggen dat het een grote impact heeft en slachtoffers persoonlijk raakt. In de regio Amsterdam-Amstelland

Nadere informatie

Homoseksuelen in Amsterdam

Homoseksuelen in Amsterdam Homoseksuelen in Amsterdam Projectnummer 9150 In opdracht van de Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling Marlon Nieuwenhuis drs. Marcel Janssen dr. Willem Bosveld Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012

Nadere informatie

Colofon. Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Colofon. Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld. Hoe veilig is Leiden? Integrale Veiligheidsmonitor gemeente Leiden Bijlagenrapport April 2012 Colofon Uitgave I&O Research Zuiderval 70 Postbus 563, 7500 AN Enschede Rapportnummer 2012/022 Datum April

Nadere informatie

Hoe veilig is Leiden?

Hoe veilig is Leiden? Hoe veilig is? Veiligheidsmonitor gemeente Tabellenrapport April 2014 Colofon Uitgave I&O Research Zuiderval 70 Postbus 563, 7500 AN Enschede Rapportnummer 2014/015 Datum April 2014 Opdrachtgever Auteurs

Nadere informatie

Veiligheidsmonitor 2009 Gemeente Leiden

Veiligheidsmonitor 2009 Gemeente Leiden Veiligheidsmonitor 2009 Gemeente Leiden Resultaten per district en in de tijd Bureau Onderzoek Op Maat april 2010 Veiligheidsmonitor 2009, gemeente Leiden 1 In dit overzicht worden de uitkomsten van de

Nadere informatie

Fact sheet Volwassenencriminaliteit en risicofactoren

Fact sheet Volwassenencriminaliteit en risicofactoren Fact sheet Volwassenencriminaliteit en risicofactoren nummer 1 juni 2012 Categorieën/doelgroepen First offender: een persoon van 18 jaar of ouder die voor het eerst in aanraking is gekomen met Justitie.

Nadere informatie

Digitaal Panel West 2012

Digitaal Panel West 2012 Meting 1: Vrij West Projectnummer: 11247 In opdracht van: Stadsdeel West Drs. Rogier van der Groep Drs. Esther Jakobs Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL Amsterdam 1000 AR Amsterdam Telefoon

Nadere informatie

Samenleven met verschillen. Signaleren van spanningen en versterken van vertrouwen in Amsterdamse buurten

Samenleven met verschillen. Signaleren van spanningen en versterken van vertrouwen in Amsterdamse buurten Samenleven met verschillen Signaleren van spanningen en versterken van vertrouwen in Amsterdamse buurten Gemeente Amsterdam Bureau Onderzoek en Statistiek Samenleven met verschillen Signaleren van spanningen

Nadere informatie

Samenleven met verschillen

Samenleven met verschillen Utrecht Samenleven met verschillen Signaleren van spanningen en versterken van vertrouwen in Amsterdamse buurten drs. Jolijn Broekhuizen drs. Ron van Wonderen m.m.v. drs. Josca Boers dr. Erik van Marissing

Nadere informatie

Fact sheet. dat de segregatie in het voortgezet onderwijs

Fact sheet. dat de segregatie in het voortgezet onderwijs Fact sheet nummer 4 juni 2010 Segregatie in het voortgezet onderwijs In Amsterdam worden de zwarte middelbare scholen steeds zwarter en de witte steeds witter. Hoe komt dat? Niet alleen doordat allochtone

Nadere informatie

Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen

Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen Jeroen Nieuweboer Allochtonen in, en voelen zich minder thuis in Nederland dan allochtonen elders in Nederland. Marokkanen, Antillianen

Nadere informatie

Samenleven met verschillen in Amersfoortse wijken

Samenleven met verschillen in Amersfoortse wijken Samenleven met verschillen in Amersfoortse wijken Kruiskamp, Koppel, Liendert en Zielhorst Ron van Wonderen Erik van Marissing September 2011 2 Inhoud Samenvatting en conclusies 5 1 Achtergrond en doelstelling

Nadere informatie

Voel je thuis op straat!

Voel je thuis op straat! Voel je thuis op straat! 0-meting onder kinderen, jongeren en volwassenen in Bergen op Zoom Centrum Ron van Wonderen Nanne Boonstra Utrecht, september 2007 Verwey- Jonker Instituut 1 Samenvatting en conclusies

Nadere informatie

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n)

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n) Raadsinformatiebrief (openbaar) gemeente Maassluis Aan de leden van de gemeenteraad in Maassluis Postbus 55 3140 AB Maassluis T 010-593 1931 E gemeente@maassluis.nl I www.maassluis.nl ons kenmerk 2010-4748

Nadere informatie

De Amsterdamse Burgermonitor 2005

De Amsterdamse Burgermonitor 2005 De Amsterdamse Burgermonitor 2005 november 2005 Samenvatting van de resultaten Een grotere maatschappelijke en politieke betrokkenheid, maar ook een toenemend gevoel van discriminatie op grond van etnische

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

FACTSHEET. Buurtveiligheidsonderzoek AmsterdamPinkPanel

FACTSHEET. Buurtveiligheidsonderzoek AmsterdamPinkPanel Resultaten LHBT-Veiligheidsmonitor 2015: Kwart maakte afgelopen jaar een onveilige situatie mee; veiligheidsgevoel onder transgenders blijft iets achter. De resultaten van het jaarlijkse buurtveiligheidsonderzoek

Nadere informatie

Toezichthouders in de wijk

Toezichthouders in de wijk Toezichthouders in de wijk Hoe ervaren inwoners uit Dordrecht, Hendrik-Ido-Ambacht en Zwijndrecht de aanwezigheid van Toezichthouders? Inhoud: 1 Conclusies 2 Bekendheid 3 Effect 4 Waardering taken Hondengerelateerde

Nadere informatie

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Dit document beschrijft kort de bevindingen uit het onderzoek over biseksualiteit van het AmsterdamPinkPanel.

Nadere informatie

Hoeveel potentie tot buurtparticipatie in Amsterdam?

Hoeveel potentie tot buurtparticipatie in Amsterdam? Hoeveel potentie tot buurtparticipatie in Amsterdam? Met een terugtrekkende overheid die niet meer alle zorg kan en wil dragen, doet men steeds meer een beroep op de verantwoordelijkheid van de burgers.

Nadere informatie

34 secondant #1 februari 2010. Scherper zicht op Rotterdamse wijkveiligheid

34 secondant #1 februari 2010. Scherper zicht op Rotterdamse wijkveiligheid 34 secondant #1 februari 2010 Scherper zicht op Rotterdamse wijkveiligheid De werkelijkheid achter de cijfers secondant #1 februari 2010 35 De wijk Oud-Charlois heeft meer dan gemiddeld te maken met problemen

Nadere informatie

trntrtrtr V td L O\'ERLASTMETINGEN IN DE GRAVII\TNESTEEG EN OMGEVING

trntrtrtr V td L O\'ERLASTMETINGEN IN DE GRAVII\TNESTEEG EN OMGEVING trntrtrtr V td L O\'ERLASTMETINGEN IN DE GRAVII\TNESTEEG EN OMGEVING : COLOFON St. INTRAVAL Postadres: Postbus 1781 9701 BT Groningen E-mail info@intraval.nl Kantoor Groningen: Kantoor Rotterdam: St. Jansstraat

Nadere informatie

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft Dienst Wonen, Zorg en Samenleven Fact sheet nummer 1 januari 211 Eigen woningbezit 1e en Aandeel stijgt, maar afstand blijft Het eigen woningbezit in Amsterdam is de laatste jaren sterk toegenomen. De

Nadere informatie

Samenleven met verschillen in Zuid

Samenleven met verschillen in Zuid Samenleven met verschillen in Zuid Spanningen en vertrouwen in de Marathonbuurt, Diamantbuurt en Buitenveldert Ron van Wonderen Jolijn Broekhuizen m.m.v. Josca Boer Merel van der Wouden Ellen Lindeman

Nadere informatie

Samenleven met verschillen in Zuid

Samenleven met verschillen in Zuid Samenleven met verschillen in Zuid Spanningen en vertrouwen in de Marathonbuurt, Diamantbuurt en Buitenveldert Ron van Wonderen Jolijn Broekhuizen m.m.v. Josca Boer Merel van der Wouden Ellen Lindeman

Nadere informatie

Feiten over. Veiligheidsbeleving. in de gemeente Arnhem

Feiten over. Veiligheidsbeleving. in de gemeente Arnhem Feiten over Veiligheidsbeleving in de gemeente Arnhem Feiten over Veiligheidsbeleving in de gemeente Arnhem Voor burgers speelt het persoonlijke gevoel van veiligheid een belangrijke rol. Dit gevoel wordt

Nadere informatie

De analyse van stadsdeel Noord is opgebouwd uit een drietal componenten:

De analyse van stadsdeel Noord is opgebouwd uit een drietal componenten: Analyse stadsdeel Noord, 2002 1. Opzet van de analyse De analyse van stadsdeel Noord is opgebouwd uit een drietal componenten: een tabel ( Onderliggende indicatoren van de bewonersscore, stadsdeel Noord,

Nadere informatie

Fact sheet Overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam Groei overige niet-westerse allochtonen, 1992-2005 (procenten)

Fact sheet Overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam Groei overige niet-westerse allochtonen, 1992-2005 (procenten) Fact sheet nummer 2 februari 2006 Overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam Tussen 1992 en 2005 is de groep overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam met maar liefst 86% toegenomen. Tot deze

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Maatschappelijke participatie

Maatschappelijke participatie 9 Maatschappelijke participatie Maatschappelijke participatie kan verschillende vormen hebben, bijvoorbeeld de mate waarin mensen met elkaar omgaan en elkaar hulp verlenen binnen familie, vriendengroepen

Nadere informatie

Verleden en toekomst in Oud-West

Verleden en toekomst in Oud-West Verleden en toekomst in In mei 009 is aan de panelleden van stadsdeel gevraagd naar hun mening over de ontwikkelingen die in het stadsdeel zichtbaar zijn. Deze ontwikkelingen betreffen onder andere inkomsten,

Nadere informatie

Draagvlakmeting vernieuwingsoperatie Parkstad

Draagvlakmeting vernieuwingsoperatie Parkstad Draagvlakmeting vernieuwingsoperatie Parkstad Project: 5083 In opdracht van: Bureau Parkstad dr. W. Bosveld drs. S. Crok drs. K. Klein Wolt drs. D. Ponsen drs. J. Slot L. Wiewel Weesperstraat 79 Postbus

Nadere informatie

Leefbaarheid in Spijkenisse. Resultaten onderzoek over leefbaarheid en veiligheid onder inwoners van Spijkenisse - 2014

Leefbaarheid in Spijkenisse. Resultaten onderzoek over leefbaarheid en veiligheid onder inwoners van Spijkenisse - 2014 Leefbaarheid in Spijkenisse Resultaten onderzoek over leefbaarheid en veiligheid onder inwoners van Spijkenisse - 2014 datum woensdag 6 mei 2015 versie 3 Auteur(s) Tineke Last Postadres Postbus 25, 3200

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

WijkWijzer Deel 1: de problemen

WijkWijzer Deel 1: de problemen WijkWijzer Deel 1: de problemen Ondiep, Utrecht overlast dronken mensen overlast door drugsgebruik overlast jongeren vernieling openbare werken rommel op straat overlast van omwonenden auto-inbraak fietsendiefstal

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Graffiti in Beeld (aangepaste presentatie t.b.v. versturing)

Graffiti in Beeld (aangepaste presentatie t.b.v. versturing) Graffiti in Beeld (aangepaste presentatie t.b.v. versturing) Dr. Gabry Vanderveen Onderzoek met medewerking van Funda Jelsma; in opdracht van en gefinancierd door CCV/ Ministerie van Veiligheid en Justitie

Nadere informatie

Bijdrage van woningcorporaties aan leefbare buurten in Amsterdam

Bijdrage van woningcorporaties aan leefbare buurten in Amsterdam Pagina 1 / 6 Bijdrage van woningcorporaties aan leefbare buurten in Amsterdam Veel gehoord en gelezen is dat inzet op leefbaarheid geen verantwoordelijkheid en kerntaak meer is van woningcorporaties. Handen

Nadere informatie

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Inleiding Hoe functioneren mensen en welke chronische aandoeningen hebben ze? Wat willen ze? Wat kunnen

Nadere informatie

Politieke participatie

Politieke participatie 12 Politieke participatie In dit hoofdstuk komen de interesse en participatie van Amsterdammers in de politiek aan bod. 2014 was in dat opzicht een boeiend jaar, met drie verkiezingen en belangrijke verschuivingen

Nadere informatie

Voel je thuis op straat

Voel je thuis op straat Voel je thuis op straat Onderzoek naar kindvriendelijkheid en bewonersbetrokkenheid in de wijk Fort-Zeekant in Bergen op Zoom Nanne Boonstra, Rianne Verwijs Ron van Wonderen April 2009 Inhoud 1 Samenvatting

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Hoofdrapport Samenstelling: Dr. L. Broersma & Drs D. Stelder, Sectie Ruimtelijke Economie, FEW, RuG Prof. Dr. J. van Dijk, Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen,

Nadere informatie

Scholen in de Randstad sterk gekleurd

Scholen in de Randstad sterk gekleurd Scholen in de Randstad sterk gekleurd Marijke Hartgers Autochtone en niet-westers allochtone leerlingen zijn niet gelijk over de Nederlandse schoolvestigingen verdeeld. Dat komt vooral doordat niet-westerse

Nadere informatie

Veiligheidsmonitor 2011

Veiligheidsmonitor 2011 Veiligheidsmonitor 20 Dordtse scores op de MJP-indicatoren en vergeleken met andere gemeenten De gemeente Dordrecht heeft in 20 voor de derde keer deelgenomen aan de landelijke Integrale Veiligheidsmonitor.

Nadere informatie

De gegevens die worden gebruikt door de benchmark worden door de gemeente zelf aangeleverd. De burgerpeiling levert een deel van deze gegevens aan.

De gegevens die worden gebruikt door de benchmark worden door de gemeente zelf aangeleverd. De burgerpeiling levert een deel van deze gegevens aan. Burgerpeiling 2013 Eind 2013 is onder 2000 inwoners van de gemeente Noordoostpolder een enquete verspreid ten behoeve van de benchmark waarstaatjegemeente.nl. De enquete vormt een onderdeel van de benchmark.

Nadere informatie

LATER IN LISSE? De invloed van verlengde sluitingstijden op het alcoholgebruik van uitgaanspubliek. Rapportage

LATER IN LISSE? De invloed van verlengde sluitingstijden op het alcoholgebruik van uitgaanspubliek. Rapportage LATER IN LISSE? De invloed van verlengde sluitingstijden op het alcoholgebruik van uitgaanspubliek Rapportage LATER IN LISSE? De invloed van verlengde sluitingstijden op het alcoholgebruik van uitgaanspubliek

Nadere informatie

Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie

Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie Voorlopige resultaten van het onderzoek naar de perceptie van medewerkers in sociale (wijk)teams bij gemeenten - Yvonne Zuidgeest

Nadere informatie

Buurtenquête hostel Leidsche Maan

Buurtenquête hostel Leidsche Maan Buurtenquête hostel Leidsche Maan tussenmeting 2013 Onderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht (GG&GD) DIMENSUS beleidsonderzoek April 2013 Projectnummer 527 Inhoud Samenvatting 3 Inleiding

Nadere informatie

The Contraceptive Cycle. Charles Picavet

The Contraceptive Cycle. Charles Picavet The Contraceptive Cycle Charles Picavet ISBN 9789077289082 Rutgers Postbus 9022 3506 GA Utrecht tel: 030-2313431 info@rutgers.nl / www.rutgers.nl AllthatChas info@allthatchas.nl / www.allthatchas.nl 2016

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Buurt voor Buurt 2012

Buurt voor Buurt 2012 uitgebreid Advies en Faciliteiten Informatie Stadskantoor Lübeckplein 2 Postbus 10007 8000 GA Zwolle Telefoon (038) 498 51 52 de.krikken@zwolle.nl www.zwolle.nl Buurt voor Buurt 2012 Aalanden Opdrachtgever

Nadere informatie

Ons kenmerk L110/05.23786. Aantal bijlagen

Ons kenmerk L110/05.23786. Aantal bijlagen Aan de gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 90 00 Telefax (024) 329 29 81 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus 9105 6500 HG Nijmegen Datum 6-9-05 Datum

Nadere informatie

Hoe veilig zijn Barneveld, Nijkerk en Scherpenzeel?

Hoe veilig zijn Barneveld, Nijkerk en Scherpenzeel? Hoe veilig zijn Barneveld, Nijkerk en Scherpenzeel? Veiligheidsmonitor gemeenten Barneveld, Nijkerk en Scherpenzeel 2013 April 2014 Colofon Uitgave I&O Research Zuiderval 70 Postbus 563, 7500 AN Enschede

Nadere informatie

Trots op Groningen. Voelen Groningers zich verbonden met de provincie?

Trots op Groningen. Voelen Groningers zich verbonden met de provincie? Trots op Groningen. Voelen Groningers zich verbonden met de provincie? In deze factsheet staat de binding met de provincie Groningen centraal. Het gaat dan om de persoonlijke gevoelens die Groningers hebben

Nadere informatie

Aanpakken van veiligheid; waar ligt de prioriteit?

Aanpakken van veiligheid; waar ligt de prioriteit? Aanpakken van veiligheid; waar ligt de prioriteit? Voor gemeenten en provincie is veiligheid een belangrijk thema. Hoe ervaren Groningers de veiligheid? Wat kunnen zij zelf doen om de veiligheid in de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

Gegevensanalyse Schiedam-Oost. plaats hier uw foto: de guidelines helpen om de juiste afmeting te maken gebruik schaal en crop mogelijkheden

Gegevensanalyse Schiedam-Oost. plaats hier uw foto: de guidelines helpen om de juiste afmeting te maken gebruik schaal en crop mogelijkheden Gegevensanalyse Schiedam-Oost plaats hier uw foto: de guidelines helpen om de juiste afmeting te maken gebruik schaal en crop mogelijkheden Inwoners en woningen per 1-1-2014 Oost Schiedam inwoners 11.286

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Financiers: Gemeente Rotterdam Gemeente Amsterdam Gemeente Utrecht Gemeente

Nadere informatie

Wat motiveert u in uw werk?

Wat motiveert u in uw werk? Wat motiveert u in uw werk? Begin dit jaar heeft u kunnen deelnemen aan een online onderzoek naar de motivatie en werktevredenheid van actuarieel geschoolden. In dit artikel worden de resultaten aan u

Nadere informatie

Voel je thuis op het plein

Voel je thuis op het plein Voel je thuis op het plein Kindvriendelijkheid en bewonersbetrokkenheid in Culemborg Nanne Boonstra Ron van Wonderen Rianne Verwijs Februari 2009 Inhoudsopgave 1. Samenvatting en conclusies 5 1.1. Resultaten

Nadere informatie

IT Governance. Studietaak 5

IT Governance. Studietaak 5 IT Governance 5 Open Universiteit faculteit Managementwetenschappen Cursusteam ir. H.B.F. Hofstee, projectleider en auteur Open Universiteit prof. dr. R.J. Kusters, auteur, Open Universiteit Programmaleiding

Nadere informatie

Bijlage I Methode Staat van de Stad enquête

Bijlage I Methode Staat van de Stad enquête Bijlage I Methode Staat van de Stad enquête Dataverzamelingsmethode en respons Om de data voor dit onderzoek te verzamelen is gebruik gemaakt van een aselecte steekproef binnen de strata van de zeven stadsdelen

Nadere informatie

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak 1 Achtergrond van het onderzoek Bedrijven vertrouwen meer en meer op social media om klanten te betrekken

Nadere informatie

Tabel 1: Stellingen Fysieke voorzieningen en Sociale contacten in woonbuurt (%)

Tabel 1: Stellingen Fysieke voorzieningen en Sociale contacten in woonbuurt (%) Leefbaarheid Tabel 1: Stellingen Fysieke voorzieningen en Sociale contacten in woonbuurt (%) mee eens niet mee eens Geen neutraal Wegen, paden en pleintjes goed onderhouden 51 21 25 3 Perken, plantsoenen

Nadere informatie

Monitor Leefbaarheid en Veiligheid 2013 Samenvatting

Monitor Leefbaarheid en Veiligheid 2013 Samenvatting Monitor Leefbaarheid en Veiligheid 2013 Samenvatting Gemeente Amersfoort Ben van de Burgwal, Dorien de Bruijn 23 mei 2014 Vanaf 1997 is de Amersfoortse Stadspeiling elke twee jaar voor een belangrijk deel

Nadere informatie

Kinderen in Centrum gezond en wel?

Kinderen in Centrum gezond en wel? GGD Amsterdam Uitkomsten Amsterdamse gezondheidsmonitor basisonderwijs 13-14 Kinderen in Centrum gezond en wel? 1 Wat valt op in Centrum? Voor Centrum zijn de cijfers van de Jeugdgezondheidsmonitor van

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe reading committee: prof. dr. B. Greskovits dr. O.H Holman prof. dr. J.E. Keman dr. S. Shields prof. dr. R. Van Tulder Arjan

Nadere informatie

Samenleven met verschillen in Oost

Samenleven met verschillen in Oost Samenleven met verschillen in Oost Spanningen en vertrouwen in Betondorp, Indische Buurt en Haveneiland Noordwest drs. Jolijn Broekhuizen dr. Erik van Marissing drs. Ron van Wonderen m.m.v. drs. Josca

Nadere informatie

Seksuele diversiteit in s-hertogenbosch Acceptatie en veiligheid lesbische vrouwen, homoseksuele mannen en biseksuelen in s-hertogenbosch

Seksuele diversiteit in s-hertogenbosch Acceptatie en veiligheid lesbische vrouwen, homoseksuele mannen en biseksuelen in s-hertogenbosch Seksuele diversiteit in s-hertogenbosch Acceptatie en veiligheid lesbische vrouwen, homoseksuele mannen en biseksuelen in s-hertogenbosch Gemeente s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Augustus

Nadere informatie

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Leen Heylen, CELLO, Universiteit Antwerpen Thomas More Kempen Het begrip eenzaamheid Eenzaamheid is een pijnlijke, negatieve ervaring die zijn oorsprong vindt in een

Nadere informatie

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 I Handen schudden voor de wedstrijd, heldere communicatie met ouders en

Nadere informatie

Burgerparticipatie in de openbare ruimte. Juni, 2014

Burgerparticipatie in de openbare ruimte. Juni, 2014 Burgerparticipatie in de openbare ruimte Juni, 2014 Uitgave : Team Kennis en Verkenning Naam : M. Hofland Telefoonnummer : 0570-693317 Mail : m.hofland@deventer.nl 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Kader

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Colofon Titel Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet Auteur Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Uitgever InCT Postbus 33028 3005 EA Rotterdam www.inct.nl uitgever@inct.nl Vormgeving en

Nadere informatie

Sociaal-economische schets van Leiden Zuidwest 2011

Sociaal-economische schets van Leiden Zuidwest 2011 Sociaal-economische schets van Zuidwest 2011 Zuidwest is onderdeel van het en bestaat uit de buurten Haagwegnoord en -zuid, Boshuizen, Fortuinwijk-noord en -zuid en de Gasthuiswijk. Zuidwest heeft een

Nadere informatie

Veiligheid kernthema: maatschappelijk evenwicht & veiligheid

Veiligheid kernthema: maatschappelijk evenwicht & veiligheid Veiligheid kernthema: De criminaliteitscijfers en de slachtoffercijfers laten over het algemeen een positief beeld zien voor Utrecht in. Ook de aangiftebereidheid van Utrechters is relatief hoog (29%).

Nadere informatie

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER?

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? Amsterdam, november 2011 Auteur: Dr. Christine L. Carabain NCDO Telefoon (020) 5688 8764 Fax (020) 568 8787 E-mail: c.carabain@ncdo.nl 1 2 INHOUDSOPGAVE Samenvatting

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen vwo 2015-II

maatschappijwetenschappen vwo 2015-II Opgave 2 Rondhangen Bij deze opgave horen de teksten 2 en 3 en tabel 1. Inleiding De Kamer ontvangt elk jaar een rapportage van de minister van Justitie over de voortgang van de aanpak van problematische

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Samenvatting (Dutch summary) Deze studie onderzocht seksueel risicogedrag van homoseksuele mannen in vaste relaties, voornamelijk onder mannen die deelnemen aan de Amsterdamse Cohort Studies onder Homoseksuele

Nadere informatie

de Makassarbuurt De Staat van

de Makassarbuurt De Staat van De Staat van de Makassarbuurt De Makassarbuurt ligt in de Indische Buurt tussen de de Zeeburgerdijk, Molukkenstraat, Insulindeweg en het Flevopark. De buurt beslaat 115 hectare, waarvan meer dan de helft

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste.

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste. 6 Het is vies als twee jongens met elkaar vrijen Seksuele gezondheid van jonge allochtonen David Engelhard, Hanneke de Graaf, Jos Poelman, Bram Tuk Onderzoeksverantwoording De gemeten aspecten van de seksuele

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Leefbaarheid in Hoorn

Leefbaarheid in Hoorn Leefbaarheid in Hoorn Lemon meting 2008 5e meting In opdracht van Gemeente Hoorn en Intermaris Hoeksteen Nynke den Herder Annika Janse Januari 2009 Rapportnummer: 99850 RIGO Research en Advies BV De Ruyterkade

Nadere informatie

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf Kansen Monitor Hier komt de naam van uw bedrijf en hier de foto of logo van uw bedrijf Het copyright van dit document berust bij De Keizer Kennismakelaar s Graveland NL All rights reserved. Neither the

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Wijkanalyses. Rapport wijkanalyses Nieuwegein 2012

Wijkanalyses. Rapport wijkanalyses Nieuwegein 2012 Wijkanalyses Rapport wijkanalyses Nieuwegein 2012 Lisette van Leijenhorst Stagiair gemeente Nieuwegein Afdeling Grondbedrijf & Vastgoedzaken Team Geo-informatie 1 2 Voorwoord Voor u ligt het rapport over

Nadere informatie

Alleenstaande moeders op de arbeidsmarkt

Alleenstaande moeders op de arbeidsmarkt s op de arbeidsmarkt Moniek Coumans De arbeidsdeelname van alleenstaande moeders is lager dan die van moeders met een partner. Dit verschil hangt voor een belangrijk deel samen met een oververtegenwoordiging

Nadere informatie