Kan met Safety Performance Indicators procesveiligheid in beeld worden gebracht?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kan met Safety Performance Indicators procesveiligheid in beeld worden gebracht?"

Transcriptie

1 Kan met Safety Performance Indicators procesveiligheid in beeld worden gebracht? René van Dort Inspecteur, directie Major Hazard Control, Inspectie-SZW Nederland (N)iemand verantwoordelijk voor Veiligheid?!, het motto van het NVVK congres Kan met Safety Performance Indicators (SPI s) een gedeelte van die verantwoordelijkheid worden waargemaakt? Ofwel kan met toepassen van SPI s procesveiligheid in beeld worden gebracht? Die vraag zal in dit artikel worden behandeld. Een inbreng van onze noorderburen. Fotograaf John Stam Wat zijn Safety Performance Indicators? SPI s bieden inzicht in de kwaliteit van veiligheid gerelateerde onderwerpen. In deze tekst is aansluiting gezocht bij de terminologie die vaak gebruikt wordt in de Engelstalige literatuur. Andere benamingen zijn Key Performance Indicators (KPI s), Performance Indicators (PI s), Process Safety Performance Indicators (PSPI s). SPI s zijn te selecteren uit 3 niveaus 1 (zie figuur 1): Niveau 1 Het veiligheidsbeheersysteem (VBS), dit is het geheel aan processen en procedures voor het verkrijgen van Lines of Defence (LOD) van de vereiste kwaliteit - Voorbeeld: Het percentage binnen termijn gesloten actiepunten uit ongevalsonderzoeken. Niveau 2 De LOD s, dit zijn de maatregelen om zware ongevallen x te voorkomen en de gevolgen hiervan te beperken, weergegeven door de groen/ rode blokjes in figuur 1 - Voorbeeld: Het aantal keer dat de pressure control loop van de installaties tijdens testen niet voldeed aan de vereiste standaard (bijvoorbeeld SIL). Niveau 3 Het resultaat van deze LOD s, namelijk geen slachtoffers, geen emissies van gevaarlijke stoffen en geen schades, weergegeven als effecten in figuur 1. - Voorbeeld: Het aantal ongewenste spills van gevaarlijke stoffen. Elke LOD dient verzorgd te worden door het VBS, dit is weergegeven door de zwarte lijntjes in figuur 1, de kwaliteit van een LOD kan niet gegarandeerd worden als deze niet worden ontworpen, onderhouden, gecontroleerd en/ of gewijzigd via het VBS. Het resultaat van een goed VBS, namelijk LOD s van de vereiste kwaliteit, dient uiteraard eveneens gemonitord te worden. Het zou onvolledig zijn wel de kwaliteit van een VBS te monitoren en niet het resultaat van dit VBS, de LOD s. Als of je wel de remmen van een auto periodiek onderhoud (VBS) en niet de remvertraging meet (kwaliteit van de LOD). NB! LOD s van een goede kwaliteit zijn een middel en geen doel, het doel is geen slachtoffers, geen emissies van gevaarlijke stoffen en geen schades. Onderzoeksvragen Gebruikelijk is een beperkte 2,3 hoeveelheid SPI s toe te passen. De vraag die voor ligt is of met een beperkt aantal geselecteerde SPI s een representatief beeld van de kwaliteit van het gehele VBS en de kwaliteit van álle LOD s kan worden verkregen. Daarnaast is onderzocht hoe SPI s optimaal toegepast kunnen worden. Achtergrond bij de onderzoeksvraag In diverse literatuur wordt gesuggereerd dat met SPI s een beeld kan worden verkregen van de beheersing van veiligheid. Een voorbeeld is de stelling die in het HSE document Step-bystep guide to developing process safety perfor- x Zwaar ongeval: gebeurtenis als gevolg van onbeheersbare ontwikkelingen tijdens de bedrijfsuitoefening in een inrichting, waardoor hetzij onmiddellijk, hetzij na verloop van tijd ernstig gevaar voor de gezondheid van de mens binnen of buiten de inrichting of voor het milieu ontstaat en waarbij een of meer gevaarlijke stoffen zijn betrokken (artikel 1 onder f BRZO 99); (1) Hudson P.T.W., Process indicators: Managing safety by the numbers, Safety Science 47 (2009) blz (2) Leading Performance Indicators Guidance for Effective Use www. stepchangeinsafety.net (August ) (3) Dort van R., eigen waarneming nr.175 / p.16 Prebes / Veiligheidsnieuws / 2012

2 maken met zelfdodingen op het spoor. Vanuit de spoorwegwet is ProRail verplicht om een deugdelijke afscheiding van de spoorbaan te hebben, in de praktijk is het onmogelijk om een 100% afscheiding te hebben. Denk maar aan bijvoorbeeld overwegen. Figuur 1: weergave van SPI s op 3 niveaus: beheersing van VBS, LOD s en effecten mance indicators 4 wordt genomen. Namelijk, SPI s moeten zodanig worden gekozen dat ze de effectiviteit meten van de risico beheersende systemen. Deze zelfde stelling is ook opgenomen in de conclusies van Hopkins excellente analyse Thinking about process safety indicators 5. Hale geeft in Why safety performance indicators 6 dat SPI s gebruikt kunnen worden om het niveau van veiligheid te monitoren van een VBS. Fishwick geeft in Key performance indicators signposts to loss prevention 7 aan dat key performance indicators gebruikt kunnen worden om een directe indicatie te verkrijgen van de loss prevention performance van een organisatie. Deze stellingen suggereren dat met SPI s een beeld kan worden verkregen van de beheersing van procesveiligheid. En dat is maar net de vraag. Zodra namelijk de monitoring aanvangt is er focus 8,9 op het bereiken van een hoger veiligheidsniveau. In het beste geval worden de geselecteerde SPI s naar een hoger veiligheidsniveau gebracht. Hierdoor zijn de geselecteerde SPI s niet meer representatief voor de kwaliteit van het gehele VBS én alle LOD s en kan met deze SPI s niet de mate van beheersing van procesveiligheid worden vastgesteld. Resultaten van de enquête onder veiligheidskundigen Wat is het doel van SPI s? Heel duidelijk wordt gesteld door geïnterviewden dat het doel van monitoren van veiligheidsprestaties niet is het sec meten van de kwaliteit van een proces of LOD, het gaat duidelijk om het verbeteren van die kwaliteit. Leidt het monitoren van SPI s tot een representatief beeld van de beheersing van veiligheid? Het selecteren van de SPI s is de meest delicate stap in het monitoren van veiligheidsprestaties. Als niet relevante SPI s worden gemonitord zijn de inspanningen niet zinvol. De selectie van SPI s zal niet meer representatief zijn als door de aangelegde focus de kwaliteit van de te monitoren processen hoger wordt. Een alternatief is alle processen, procedures en LOD s te monitoren, dat is het ideale plaatje, dus is het monitoren van een selectie van SPI s een versimpelde afbeelding van de realiteit. Leidt het monitoren van SPI s tot het bereiken van de targets? Uit de enquête blijkt dat de kwaliteit van geselecteerde SPI s tijdens het monitoren toeneemt. Niet in de laatste plaats omdat er ook wel eens bonussen aan gekoppeld zijn. De gewenste kwaliteit van bepaalde SPI s wordt ook nog wel eens van jaar tot jaar opgetrokken. SPI s die tijdens de monitor periode een teleurstellende kwaliteit laten zien kunnen worden voorzien van corrigerende maatregelen om toch de gewenste kwaliteit te behalen. Uitzonderingen zijn SPI s die worden bepaald door externe factoren. ProRail heeft bijvoorbeeld te Voorbeelden zijn er wel dat een suboptimalisatie heeft plaats gevonden om toch maar die targets te halen: - Tijdens de monitorperiode aanpassen van de selectie: als blijkt dat het te monitoren element achterblijft bij de verwachting een andere indicator kiezen waarmee met minder inspanning toch de target kan worden gehaald. - Alleen de eenvoudige zaken aanpakken: 95 % van de te monitoren items voldoet aan de target, maar de 5 % die niet aan de target voldoet staat gelijk aan een onevenredig grote hoeveelheid werk of kosten. - Slechte delen van de installatie niet rijp achten voor monitoring: dit is het geval als een organisatie, onterecht, goed wil scoren. - Hoog-risico indicatoren scoren slechter dan laag-risico indicatoren: het gemiddelde is wel in orde, waardoor de target wel wordt behaald. Is het aantoonbaar veiliger (procesveiligheid) geworden door toepassing van SPI's? SPI s kunnen toegepast worden om het aantoonbaar veiliger te maken. Als er focus komt op het wegwerken van achterstanden in maintenance en inspecties of als bepaalde LOD s die niet de vereiste kwaliteit blijken te hebben vervangen worden, kan het niet anders zijn dan dat het veiligheidsniveau toeneemt. Een ander genoemd voorbeeld is het sturen op product spills. Door meer te sturen op product spills, traden minder milieu incidenten op. Ook locaties waar het eigenlijk niet een direct probleem is (bijvoorbeeld een vloeistofdicht pompplateau) zijn schoner en opgeruimder geworden, met veel minder open product. Kan met SPI s de verantwoordelijkheid voor procesveiligheid worden waargemaakt? (N)iemand verantwoordelijk voor Veiligheid?!, het motto van het NVVK congres Kan met toepassen van SPI s de verantwoordelijkheid voor veiligheid worden waargemaakt? Het toepassen van SPI s is een van de vele stap- (4) HSE (UK Health and Safety Executive) Developing process safety indicators: a step-by-step guide for chemical and major hazard industries (2006) (5) Hopkins A., Paper prepared for presentation at the Oil and Gas Industry Conference Manchester, (November 2007). Eveneens gepubliceerd in Safety Science 47 (2009) blz (6) Hale A., Why safety performance indicators?, Safety Science 47 (2009) blz (7) Fishwick T., Key performance indicators signposts to loss prevention, Loss Prevention Bulletin 212, (April 2010) blz. 4 5 (8) Webb P., Process safety performance indicators: A contribution to the debate, Safety Science 47 (2009) blz (9) Broadribb M.P., B. Boyle, S.J. Tanzi, Cheddar or Swiss? How strong are your barriers? (One company s experience with process safety metrics), Loss Prevention Bulletin 212, (April 2010) blz Prebes / Veiligheidsnieuws / 2012 nr.175 / p.17

3 pen die een bedrijf neemt om de procesveiligheid te beheersen. Zware ongevallen worden er helaas niet mee voorkomen. Er zijn namelijk veel routes mogelijk naar een zwaar ongeval, dit zou ontelbare SPI s vragen. Maar zware ongevallen kunnen wel in aantal worden beperkt als door toedoen van het monitoren juist die processen en LOD s verbeteren, waardoor het zware ongeval niet meer optreedt. In die zin kan met SPI s een gedeelte van de verantwoordelijkheid voor veiligheid worden waargemaakt. Wanneer zijn er voldoende SPI s? Uitspraken over de gewenste hoeveelheid SPI s zijn niet te ontlokken. Waarschuwingen te over met betrekking tot te veel SPI s waardoor er bureaucratie ontstaat en het niet meer te managen is. Zegt een selectie van SPI s iets over de beheersing van procesveiligheid? Het selecteren van de SPI s is het meest cruciale onderdeel in het proces van monitoren van SPI s. Het zou toch erg jammer zijn als verkeerde keuzes gemaakt zijn en cruciale te verbeteren onderwerpen geen focus krijgen. De bedreigingen voor beheersing van veiligheid dienen dus in kaart te worden gebracht. Als geen representatief beeld kan worden verkregen met een selectie van SPI s zal de beheersing van procesveiligheid alleen betrekking hebben op de geselecteerde SPI s. Zijn er SPI s te bedenken die volledig onafhankelijk zijn van menselijke beïnvloeding? SPI s welke volledig onafhankelijk zijn van menselijke beïnvloeding zijn niet voorstelbaar. Voorbeelden van indicatoren die neigen naar geen of een geringe beïnvloedbaarheid, maar dit wel degelijk zijn: - het aantal alarmen in een controlekamer o Het aantal alarmen ligt vooral vast in het ontwerp van de procesbesturingssoftware. - het vaststellen van de betrouwbaarheid van noodstoppen o Na plaatsing van nooddrukknoppen zal het testen van de werking een indicatie geven van de betrouwbaarheid. Echter, als in de periode van monitoren blijkt dat deze SPI s ver van de doelstelling af liggen, kunnen tussentijds maatregelen genomen worden. Bijvoorbeeld door de meest voorkomende en overbodige alarmen te saneren of door de noodstoppen te vervangen door een ander betrouwbaarder type. Een voorbeeld van een duidelijk beïnvloedbare indicator is de werking van de evacuatie. Het met voldoende regelmaat en met enthousiasme oefenen van de evacuatie is vooral een mensafhankelijk proces. Met andere woorden als de gewenste performance een foutloze evacuatie is, zal door menselijke beïnvloeding deze performance behaald kunnen worden. Ook het sturen op achterstanden in maintenance en inspecties zijn voorbeelden van beïnvloedbare indicators. Raamwerk voor het toepassen van SPI s In dit hoofdstuk worden SPI s geduid en wordt weergegeven op welke wijze met SPI s het grootste effect kan worden verkregen. Behouden en verbeteren van de performance van procesveiligheid Monitoren van de performance is slechts één van de vele wegen om het niveau van procesveiligheid te behouden of verhogen. De guideline EUR EN en de HSE guideline8 geeft diverse mogelijkheden daartoe, zoals: Het aanpakken van (dagelijkse) tekortkomingen is een continue activiteit in de industrie. Dit zijn optredende storingen, gebreken uit observatierondes, afwijkingen van de stand der techniek, organisatorische stoornissen, etc. Als een organisatie zich bewust is van een afwijkende performance dienen deze direct te worden aangepakt, daar is geen SPI voor nodig! Met audits kan worden getoetst of dat wat is afgesproken en vastgelegd in procedures en werkinstructies ook daadwerkelijk nageleefd wordt. Het leren van ongevallen betreft het onderzoeken en rapporteren van incidenten en ongevallen en een onderzoekssysteem dat niet alleen naar de directe oorzaken maar ook naar de onderliggende oorzaken van de gebeurtenis leidt. Monitoring betreft het sturen van de veiligheidsprestaties (SPI s) van een organisatie, bij voorkeur nog voordat zich een ongeval heeft voorgedaan. Monitoring van Key Performance Indicators (KPI s) speelt een rol in elk management proces (productie, financiën, kwaliteit, etc.). Zo ook voor het managen van procesveiligheid. Als het monitoren niet correct wordt uitgevoerd, wordt één van de instrumenten voor continue verbetering onvoldoende gebruikt. Procesveiligheid verlangt processen, procedures en LOD s van hoge kwaliteit 10 Aangezien branden, explosies en toxische wolken zich gelukkig zelden voordoen is het noodzakelijk om te sturen op indicatoren die zich vaker voordoen. Bijvoorbeeld de diverse barrières (Lines of Defence) noodzakelijk voor het voorkomen en beheersen van genoemde incidenten en ongevallen. Ook het proces dat de geschiktheid, betrouwbaarheid en beschikbaarheid van deze barrières moet garanderen (het VBS) kan van indicatoren worden voorzien. Vergelijk dit met de lage frequentie van vliegtuigongelukken, dit geeft weinig informatie. Meer informatie is te halen uit het falen van barrières die een vliegongeval moeten voorkomen zoals bijvoorbeeld de niveaumeting van de brandstofvoorraad. Een kwalitatief goede niveaumeting (LOD) van de kerosinevoorraad aan boord van het vliegtuig is een barrière in het voorkomen van een ongeval. Het onderhoud (VBS) aan de niveaumeter van de kerosinetank is een voorbeeld van het proces om de betrouwbaarheid en beschikbaarheid van deze barrière te garanderen. Het sturen op de kwaliteit van de niveaumeting en het sturen op de kwaliteit van het onderhoud aan de niveaumeting geeft een lagere kans op het optreden van een vliegtuigongeluk. Selecteren van SPI s 3 Vastgesteld zal moeten worden welke items naar een hoger veiligheidsniveau moeten en/of van welke items onvoldoende inzicht is in het kwaliteitsniveau. Van belang is het om een grondige analyse uit te voeren van de processen en procedures (VBS) op het gebied van procesveiligheid en een grondige analyse van de voor procesveiligheid belangrijke LOD s. Het vaststellen van relevante SPI s zou vergelijkbaar moeten zijn met de aanpak zoals die van een veiligheidsstudie. Namelijk wat zijn de ongewenste gebeurtenissen en, meer specifiek, welke SPI s geven een voorspellende waarde in het voorkomen en beheersen van deze ongewenste gebeurtenissen. Het zal duidelijk zijn dat kennis over ongevals-scenario s en kennis over de in dit scenario relevante barrières en processen nodig is om de juiste SPI s te benoemen. Het vereist een multidisciplinaire aanpak met als doel risk based SPI s te selecteren. Dit zal tevens de betrokkenheid van werknemers met het proces van monitoren van SPI s bevorderen. (10) Guidelines on a Major Accident Prevention Policy and Safety Management System, as required by Council Directive 96/82/EC (SEVESO II), EUR EN, downloaden via mahbsrv.jrc.it (11) BRZO Veiligheidsmanagementsysteem, downloaden via Körvers P.M.W., P.J.M. Sonnemans, Accidents: A discrepancy between indicators and facts!, Safey Science 46 (2008) blz (13) CCPS (Centre for Chemical Process Safety), Process safety leading en lagging metrics (2008) (14) Volkskrant 16 oktober 2010, katern 2, blz 2 (15) Volkskrant 29 oktober 2010, katern 1 blz. 26 (16) Volkskrant 30 oktober 2010, katern 1 blz. 2 nr.175 / p.18 Prebes / Veiligheidsnieuws / 2012

4 Leading en lagging De veiligheidswereld heeft nog geen gedeelde mening 5 ontwikkeld over een definitie voor leading en lagging indicatoren. Het is in ieder geval belangrijk actieve SPI s (b.v. het percentage LOD s dat faalt bij testen) en reactieve SPI s (bijvoorbeeld het percentage LOD s dat life faalt) te selecteren. Als ook SPI s te selecteren die sturen op het voorkomen of beperken van een Loss of Containment. En deze te selecteren uit processen, procedures en LOD s welke zich aan de linker- en rechterkant van de vlinderdas bevinden. Als ook SPI s te selecteren die sturen op een minimum aantal slachtoffers, spills, schades, dit zijn eveneens reactieve SPI s. Een SPI dient maatgevend te zijn voor het proces waarop gestuurd wordt SPI s dienen aan specifieke kwaliteitseisen te voldoen. De indicator dient voorspellend te zijn voor het proces dat gestuurd wordt. De validiteit, betrouwbaarheid en het onderscheidend vermogen van een SPI dient van afdoende kwaliteit te zijn. In aanvulling op de voorbeelden genoemd onder het hoofdstuk resultaten hieronder een aantal voorbeelden waarin dit mis is gegaan. Sturen op de kwaliteit van borstkankerzorg Een zorgverzekeraar benadert kwaliteit van de borstkankerzorg door vijf processen te meten: het aantal borstkankeroperaties per jaar per ziekenhuis, het aantal operaties per chirurg, de aanwezigheid van twee of meer chirurgen, de aan- of afwezigheid van een volledig borstkankerteam, en de score op patiënttevredenheid. Wat hierin opvalt, is dat het criteria zijn die het productieproces objectiveren. De achterliggende gedachte is: volume leidt tot specialisatie en goede organisatie, en dat leidt weer tot hogere kwaliteit. Wie veel olijfolie maakt, weet het best hoe je goede olijfolie moet maken zoiets. Het is niet zo moeilijk hier kritische vragen bij te stellen. Bijvoorbeeld: is de uitkomst van de borstkankerbehandeling niet veel belangrijker dan de manier waarop deze wordt uitgevoerd? Waarom maken gewonnen levensjaren en sterftekansen dan geen deel uit van de kwaliteitsvergelijking? Extreem voorbeeld: als in een ziekenhuis dat aan de criteria voldoet alle patiënten direct na behandeling overlijden, moet de verzekeraar dit toch beste borstkankerzorg noemen. Een eenling die iedereen geneest wordt niet langer gecontracteerd! Sturen op de kwaliteit van de helpdesk Bedrijven beschouwen helpdesks als een kostenpost. Medewerkers van callcenters krijgen te weinig tijd. Ze worden gestuurd op average handling time, de gemiddelde tijd dat een gesprek met een klant duurt. Dat mag niet langer dan 4 minuten zijn. Ze moeten dus ongeveer vijftien gesprekken per uur voeren. Lukt dat niet, dan worden ze daarop afgerekend. Laatst zei een medewerker van een helpdesk wat hij en zijn collega s doen om die targets te halen: ze gooien soms na een minuut gewoon de hoorn op de haak. Als een klant dan terugbelt zeggen ze: Oh, sorry, er ging wat mis met de verbinding. Dat heeft met klantgerichtheid natuurlijk niets meer te maken. Bestuurders moeten beseffen dat klagende klanten een enorme kans zijn voor het bedrijf. Een klant die klaagt en meteen goed wordt geholpen, is extra tevreden over je merk en je bedrijf. Sturen op het aantal gediplomeerde schoolverlaters De overheid prikkelt hogescholen met een financiële beloning voor elke student die met diploma de school verlaat. Dit heeft er bij in ieder geval één hogeschool toe geleid dat langstudeerders vervangende opdrachten of mondelinge tentamens, van een lager niveau dan de reguliere examenzwaarte, kregen aangeboden, hoewel dit indruiste tegen de examenreglementen. Docenten werden tijdens functioneringsgesprekken en vergaderingen bij herhaling door de directeur en door de lokale opleidingsmanagers op het matje geroepen. Daarbij werd de docenten met klem verzocht mee te werken aan het wegwerken van het stuwmeer aan langstudeerders, en hen werd opgeroepen de studenten ruimhartig te beoordelen. Het sturen op het aantal gediplomeerde schoolverlaters mag er natuurlijk nooit toe leiden dat diploma s worden weggegeven. Het beïnvloeden van de prestatie van SPI s Dat mensen bewust of onbewust zich focussen op het verbeteren van een bepaalde prestatie is een bekend fenomeen. Zoals aangehaald door Peter Webb met What interests my boss, fascinates me 8 en Broadribb 9 met what gets measured get done. Hieronder drie voorbeelden van effecten die een prestatie beïnvloeden. Het Hawthorne-effect In 1933 is hierover voor het eerst gepubliceerd naar aanleiding van onderzoek bij de Hawthorne fabriek van de Amerikaanse Western Electric Company. De onderzoekers deden onderzoek naar de effecten van beloning en werkomstandigheden op het functioneren van werknemers. Alleen het geven van aandacht was al voldoende om de productie te verhogen. Bijvoorbeeld het geven van aandacht aan werknemers verantwoordelijk voor de prestatie van bepaalde SPI s. Pygmalion effect Het Pygmalion effect is in feite een self-fulfilling prophecy, een voorspelling die zichzelf direct of indirect waarmaakt. Hoe hoger de verwachting die men heeft van de prestaties van mensen (werknemers) hoe beter zij presteren. De keerzijde is dat mensen aan wie geen hoge verwachtingen worden gesteld ondermaats presteren. Dit effect zal ook de verwachtingen sturen die worden gesteld aan SPI s. Met ook weer als keerzijde een mogelijk ondermaatse prestatie van niet geselecteerde processen, procedures en LOD s. Bonus 5 Het uitzicht op een bonus is een hele sterke motivator om een bepaalde prestatie te verhogen. Belangrijk is alert te zijn op manipulatief gedrag, short cuts of ander onverantwoord gedrag om de aan de SPI gekoppelde target en dus de bonus binnen te halen. Risk based SPI s Als met SPI s geen representatief beeld van procesveiligheid kan worden verkregen is het van belang SPI s te selecteren die van cruciaal belang zijn voor verhogen of bestendigen van het niveau van procesveiligheid. Zodat met SPI s toch een optimaal effect kan worden verkregen. In de publicaties van het CCPS Process safety leading en lagging metrics 8, Broadribb in Cheddar or Swiss? 9 en van Tatenhove in Meten van veiligheidsprestaties in Seveso bedrijven zijn diverse voor procesveiligheid kritische indicatoren benoemd. Dit zijn slechts voorbeelden ter inspiratie die niet klakkeloos gekopieerd kunnen worden aangezien voor elke organisatie weer andere risk based SPI s vast te stellen zijn. Stappen in de SPI procedure In figuur 2 een weergave van de stappen in het SPI proces. (17) (22) (23) Tatenhove van L., Afstudeerscriptie preventieadviseur niveau 1, Meten van veiligheidsprestaties in Seveso bedrijven (2006) (18) Rijnsent A., Indicatoren voor procesveiligheid, afstudeerscriptie MOSHE (Management of Safety Health & Environment) (2009) nr.175 / p.20 Prebes / Veiligheidsnieuws / 2012

5 - Het analyseren en selecteren is een proces dat dezelfde expertise en aandacht verdient als een veiligheidsstudie. Alle relevante disciplines dienen hun inbreng te krijgen. Als dit met voldoende zorg wordt uitgevoerd worden SPI s geselecteerd die het meest kwetsbaar zijn voor de beheersing van procesveiligheid. De kwetsbaarheid kan diverse redenen hebben; twijfels over de kwaliteit, hoog risico voor procesveiligheid, kritische succesfactor voor procesveiligheid. Als ook alle belanghebbenden hun inbreng krijgen worden SPI s verkregen die geaccepteerd zijn. - De definitie van een SPI dient klip en klaar helder te zijn zodat bij verstrijken van de termijn geen discussies ontstaan over het wel of niet behaald hebben van de doelstelling. - Zogenaamde bad performers mogen niet worden weggemiddeld met voldoende presterende SPI s. - Uiteraard dienen SPI s die niet de doelstelling hebben behaald heroverwogen te worden of worden voorzien van extra maatregelen om toch de target te behalen. Periodiek dient te worden vastgesteld of de set van SPI s moet worden herzien. Dit zijn issues die in de managementreview aan de orde moeten komen. Conclusies Met een selectie van Safety Performance Indicatoren kan geen representatief beeld worden verkregen van de kwaliteit van het gehele VBS en de kwaliteit van álle LOD s. De beheersing van procesveiligheid wordt dan niet in beeld gebracht. In het beste geval worden de geselecteerde onderwerpen naar een hoger veiligheidsniveau gebracht. Met als mogelijk neveneffect een afnemend veiligheidsniveau door verwaarlozing van andere aspecten waarover geen verantwoording wordt gevraagd. zijn namelijk veel routes mogelijk naar een zwaar ongeval, dit zou ontelbare SPI s vragen. Het selecteren van SPI s is de meest delicate stap in het monitoren van veiligheidsprestaties. Als niet relevante SPI s worden gemonitord is het aan de basis al mis gegaan en is de waarde voor continue verbetering van procesveiligheid beperkt. Het selectieproces verdient dezelfde expertise en aandacht als een veiligheidsstudie. Namelijk wat zijn de ongewenste gebeurtenissen en, meer specifiek, welke SPI s geven een voorspellende waarde in het voorkomen en beheersen van deze ongewenste gebeurtenissen. Het vereist een multidisciplinaire aanpak met als doel risk based SPI s te selecteren. Als gevolg van het beperkte aantal SPI s is het van belang indicatoren te selecteren die als er op wordt gestuurd en de kwaliteit wordt verbeterd, diverse gekoppelde processen, procedures en LOD s eveneens positief beïnvloedt worden. Deze SPI s zijn kritische succesfactoren voor veiligheid. De beperkte hoeveelheid SPI s heeft dan een maximale reikwijdte. Een SPI dient maatgevend te zijn voor het proces waarop gestuurd wordt. Voortdurend dient een organisatie alert te zijn op manipulatief gedrag, short cuts of ander onverantwoord gedrag om de aan de SPI gekoppelde target binnen te halen en SPI s die niet bijdragen aan een hogere beheersing van procesveiligheid te vermijden. Discussie Gezien alle resultaten en conclusies komt het besef dat SPI s een nieuwe plek in de Plan-Do- Check-Act cirkel van Deming opeisen. Als SPI s vooral gebruikt zouden kunnen worden om de kwaliteit van de beheersing van procesveiligheid te meten, is vooral een plek in de Check fase van de Deming cirkel vanzelfsprekend. Nu met de wetenschap dat met SPI s vooral gestuurd wordt naar een hogere kwaliteit is een plek in de Act fase voor het monitoren van SPI s mogelijk logischer. Voor belanghebbenden zoals toezichthouders, verzekeraars en de bedrijven zelf betekent deze visie op SPI s dat de behaalde performance weinig tot niets zegt over de beheersing van procesveiligheid. Het zegt vooral iets over de mate waarin werknemers in staat zijn om de gestelde targets te behalen en het zegt uiteraard ook iets over de kwaliteit van geselecteerde SPI s. Deze belanghebbenden zouden zich meer kunnen richten op de kwaliteit van de stappen in het sturen met SPI s. Zodat beoordeeld wordt of de SPI s relevant en compleet zijn en van voldoende kwaliteit en kwantiteit. Een selecte hoeveelheid SPI s is geen panacee voor procesveiligheid omdat het geen representatief beeld geeft en geen garantie geeft op nul zware ongevallen. Ook Rijnsent geeft in Indicatoren voor procesveiligheid aan dat voor de beheersing van procesveiligheid meerdere barrières, elementen van het veiligheidsbeheerssysteem, gemeten moeten worden. Dit pleit er voor veel SPI s te benoemen zodat focus niet meer mogelijk is en de kwaliteit van routes naar zware ongevallen bekend is. Het ideale eindbeeld is dat een bedrijf weet dat de kwaliteit van elk proces, elke procedure en van elke LOD voldoet aan de gewenste standaard, blinde vlekken zijn niet aanwezig. In dit eindbeeld is het niet noodzakelijk dat voor elke variabele een SPI wordt aangewend. De ideale organisatie kan ook gewoonweg weten dat procesveiligheid beheerst is door een goede en betrouwbare organisatie. Een nieuwe definitie voor SPI s dient zich aan: Een SPI is een stuurbaar aspect van de beheersing van procesveiligheid dat een indicatie geeft over het niveau van de kwaliteit van het geselecteerde onderwerp. SPI s kunnen toegepast worden om het aantoonbaar veiliger te maken. De kwaliteit van geselecteerde processen, procedures, LOD s neemt toe. Denk maar aan het wegwerken van achterstanden in onderhoud omdat bepaalde targets gehaald moeten worden. Aangetoond is dat emissies van gevaarlijke stoffen afnemen na sturing door middel van SPI s. Met SPI s kan een gedeelte van de verantwoordelijkheid voor veiligheid worden waargemaakt deze heeft alleen betrekking op de geselecteerde SPI s. Zware ongevallen worden er helaas niet mee voorkomen, 7, 13 maar kunnen wel in aantal worden beperkt. Er Figuur 2: De relevante stappen in het SPI proces Prebes / Veiligheidsnieuws / 2012 nr.175 / p.21

proces veiligheidsindicatoren in de professionele literatuur procesveiligheidsindicatoren in de praktijk

proces veiligheidsindicatoren in de professionele literatuur procesveiligheidsindicatoren in de praktijk proces veiligheidsindicatoren in de professionele literatuur procesveiligheidsindicatoren in de praktijk Jos Theunissen sectie Veiligheidskunde Technische Universiteit Delft o De professionele literatuur

Nadere informatie

Presentatie bevindingen workshops vg-documenten addendum gebruik. NOGEPA OIM-dagen: 5/3/14 Bonden & branche: 19/3/14 NOGEPA HSE-COM: 14/5/14

Presentatie bevindingen workshops vg-documenten addendum gebruik. NOGEPA OIM-dagen: 5/3/14 Bonden & branche: 19/3/14 NOGEPA HSE-COM: 14/5/14 Presentatie bevindingen workshops vg-documenten addendum gebruik NOGEPA OIM-dagen: 5/3/14 Bonden & branche: 19/3/14 NOGEPA HSE-COM: 14/5/14 Februari 2014 Doelstelling project vg-documenten voor SodM Inzicht

Nadere informatie

De nieuwe Nederlandse Technische Afspraak 8620 NTA 8620. Mareille Konijn 4 juni 2015

De nieuwe Nederlandse Technische Afspraak 8620 NTA 8620. Mareille Konijn 4 juni 2015 De nieuwe Nederlandse Technische Afspraak 8620 NTA 8620 Mareille Konijn Voorstellen Mareille Konijn Lid van de NEN-werkgroep NTA8620 Senior HSE consultant Industry, Energy & Mining T: 088 348 21 95 M:

Nadere informatie

De waarde van veiligheidsindicatoren. Jakko van Kampen Jop Groeneweg, Dolf van der Beek

De waarde van veiligheidsindicatoren. Jakko van Kampen Jop Groeneweg, Dolf van der Beek atoren Jakko van Kampen Jop Groeneweg, Dolf van der Beek Staan de seinen op groen? Persoon of proces (meer dan één berg) Leading of lagging Welk sein? Wat betekent het sein? Stand van zaken Guidances van:

Nadere informatie

Agenda. 1. Introductie VTTI. 2. Implementatie NTA 8620 voor NL. 3. KPI s. 4. Conclusies

Agenda. 1. Introductie VTTI. 2. Implementatie NTA 8620 voor NL. 3. KPI s. 4. Conclusies Agenda 1. Introductie VTTI 2. Implementatie NTA 8620 voor NL 3. KPI s 4. Conclusies Wettelijke en overige eisen Wettelijke eisen (besluiten Bevoegd Bezag): Wet milieubeheer Waterwet Telecom,. Aanwijsbesluit

Nadere informatie

Risicoanalyse volgens de SAFER methodiek

Risicoanalyse volgens de SAFER methodiek Parallelsessie: Risicoanalyse volgens de SAFER methodiek Rens Wientjes Klinisch Fysicus i.o. / Medische Technologie en Klinische Fysica Bas de Vries Sr Beleidsmedewerker / Directie Kwaliteit en Patiëntveiligheid

Nadere informatie

Procesveiligheid. Welcome to Hotel Process Safety such a lovely place. Chris Pietersen NVVK Congres 20 maart 2013

Procesveiligheid. Welcome to Hotel Process Safety such a lovely place. Chris Pietersen NVVK Congres 20 maart 2013 Procesveiligheid Chris Pietersen NVVK Congres 20 maart 2013 Welcome to Hotel Process Safety such a lovely place 1 Procesveiligheid filosofie Drie-eenheid: Ø Technische veiligheid Integriteit, HAZOP, SIL,

Nadere informatie

Resultaat Atex 137 toezicht in 2007

Resultaat Atex 137 toezicht in 2007 Resultaat Atex 137 toezicht in 2007 Pagina 1 van 9 Samenvatting In 2007 zijn door de directie MHC bij 41 BRZO99 en Arie bedrijven Atex 137 inspecties uitgevoerd op een wijze als beschreven in het toezichtbeleid

Nadere informatie

ExxonMobil SHE beleid

ExxonMobil SHE beleid ExxonMobil SHE beleid Samen werken aan Veiligheid Contractors én eigen personeel VOMI Themamiddag Veiligheid Focus op Veiligheid! Delta hotel, Vlaardingen, 12 oktober 2010 Ton Jeen, Environmental Advisor

Nadere informatie

Verborgen gebreken in de defence in depth theorie

Verborgen gebreken in de defence in depth theorie Verborgen gebreken in de defence in depth theorie Iedere beveiligingsprofessional kent waarschijnlijk het schillenconcept. Dit staat bekend onder verschillende benamingen zoals defence in depth of layers

Nadere informatie

NTA 8620 versus ISO-systemen. Mareille Konijn 20 april 2015

NTA 8620 versus ISO-systemen. Mareille Konijn 20 april 2015 NTA 8620 versus ISO-systemen Mareille Konijn Voorstellen Mareille Konijn Lid van de NEN-werkgroep Senior HSE consultant Industry, Energy & Mining T: 088 348 21 95 M: 06 50 21 34 27 mareille.konijn@rhdhv.com

Nadere informatie

Werklijst bij het toezicht en ongevalsonderzoek ten aanzien van de Risico s bij Repressie van Zware Ongevallen

Werklijst bij het toezicht en ongevalsonderzoek ten aanzien van de Risico s bij Repressie van Zware Ongevallen Werklijst bij het toezicht en ongevalsonderzoek ten aanzien van de Risico s bij Repressie van Zware Ongevallen DOEL: Aanreiken van richtlijnen voor het houden van toezicht en uitvoeren van ongevalsonderzoek

Nadere informatie

Van bedrijven voor bedrijven Peter Bareman en Annemarie van der Rest Wat betekent VV voor U? (inspecteur, vergunningverlener, beleidsmaker)

Van bedrijven voor bedrijven Peter Bareman en Annemarie van der Rest Wat betekent VV voor U? (inspecteur, vergunningverlener, beleidsmaker) Van bedrijven voor bedrijven Peter Bareman en Annemarie van der Rest Wat betekent VV voor U? (inspecteur, vergunningverlener, beleidsmaker) Samen optrekken voor continue verbetering veilige en gezonde

Nadere informatie

Tab T Nadere toelichting keuze scenario s t.b.v. inspectie

Tab T Nadere toelichting keuze scenario s t.b.v. inspectie TAB T 5-1 Tab T nr. 5 Nadere toelichting keuze scenario s t.b.v. inspectie interne veiligheid een rankingmethode Bij de selectie installatiescenario s kunnen enkele principes worden gehanteerd die in onderstaande

Nadere informatie

Hoe kan ik Inspectieview gebruiken in mijn toezichtproces?

Hoe kan ik Inspectieview gebruiken in mijn toezichtproces? Hoe kan ik Inspectieview gebruiken in mijn toezichtproces? Versie 1.0 Datum 2 april 2014 Status Definitief Colofon ILT Ministerie van Infrastructuur en Milieu Koningskade 4 Den Haag Auteur ir. R. van Dorp

Nadere informatie

Strategisch Risicomanagement

Strategisch Risicomanagement Commitment without understanding is a liability Strategisch Risicomanagement Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA Accent Organisatie Advies Effectief en efficiënt risicomanagement op bestuursniveau Risicomanagement

Nadere informatie

NTA 8620 en de relatie met andere normen voor managementsystemen

NTA 8620 en de relatie met andere normen voor managementsystemen NTA 8620 en de relatie met andere normen voor managementsystemen Dick Hortensius NEN Milieu&maatschappij Herziening NTA 8620 1 Inhoud Aanleiding en aanpak herziening NTA Belangrijkste aandachtspunten Afstemming

Nadere informatie

Studiedag VZI Risicomanagement Toepassing van gecertificeerde kwaliteitsmanagementsystemen Kees van Putten, DEKRA Solutions B.V.

Studiedag VZI Risicomanagement Toepassing van gecertificeerde kwaliteitsmanagementsystemen Kees van Putten, DEKRA Solutions B.V. Studiedag VZI Risicomanagement Toepassing van gecertificeerde kwaliteitsmanagementsystemen Kees van Putten, DEKRA Solutions B.V. Een kwaliteitsmanagementsysteem helpt bij de beheersing van risico s Want

Nadere informatie

BEKNOPTE ANALYSE VAN INCIDENTEN IN DE CHEMISCHE INDUSTRIE

BEKNOPTE ANALYSE VAN INCIDENTEN IN DE CHEMISCHE INDUSTRIE ARBEIDSINSPECTIE DIRECTIE MAJOR HAZARDS CONTROL BEKNOPTE ANALYSE VAN INCIDENTEN IN DE CHEMISCHE INDUSTRIE (BEDRIJVEN DIE ONDER DE WERKINGSSFEER VAN HET BESLUIT RISICO S ZWARE ONGEVALLEN 99 VALLEN) IN DE

Nadere informatie

Major Hazards Control

Major Hazards Control Ongevalsonderzoek Relatie met Brzo 1999 Major Hazards Control Jos van Liempt Arbeidsinspectie MHC Kennismaken met Rijksbreed 15 mei 2009 Ongevalsonderzoek Hoofdonderwerpen Doel Relatie met inspecties Wat

Nadere informatie

Veiligheidscultuur bij risico-bedrijven Sjoerd Post, DCMR Milieudienst Rijnmond

Veiligheidscultuur bij risico-bedrijven Sjoerd Post, DCMR Milieudienst Rijnmond Veiligheidscultuur bij risico-bedrijven Sjoerd Post, DCMR Milieudienst Rijnmond Programma Veiligheidscultuur Inleiding Pilot Veiligheidscultuur Veiligheidscultuur inspecties Veiligheidcultuur beoordelingen

Nadere informatie

HSE guidelines. september 2012 LEKKAGES HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines. september 2012 LEKKAGES HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS HSE guidelines E september 2012 LEKKAGES HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk milieu bewust of werk niet Koolwaterstoffen zoals aardgas en aardgascondensaat zijn schadelijk

Nadere informatie

VOICE OF THE CUSTOMER

VOICE OF THE CUSTOMER 4/20/ E-BOOK VOICE OF THE CUSTOMER Gratis e-book leansixsigmatools.nl Introductie Bij Six Sigma staat het denken vanuit de behoeften van de klant centraal. Juist de vertaling van de stem(men) van de klant(en)

Nadere informatie

Topwind Asset Management

Topwind Asset Management Same Conditions, Better Performance De missie van Topwind Uw turbines moeten beschikbaar zijn en optimaal presteren op het moment dat het waait. Specialisten in Asset en Project. Maximaal Rendement Topwind

Nadere informatie

HSE guidelines. september 2012 LEKKAGES HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines. september 2012 LEKKAGES HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS HSE guidelines E september 2012 LEKKAGES HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk milieu bewust of werk niet Koolwaterstoffen zoals aardgas en aardgascondensaat zijn schadelijk

Nadere informatie

Generieke systeemeisen

Generieke systeemeisen Bijlage Generieke Systeem in kader van LAT-RB, versie 27 maart 2012 Generieke systeem NTA 8620 BRZO (VBS elementen) Arbowet Bevb / NTA 8000 OHSAS 18001 ISO 14001 Compliance competence checklist 1. Algemene

Nadere informatie

Veiligheidscultuur en de inbedding daarvan in chemie bedrijven

Veiligheidscultuur en de inbedding daarvan in chemie bedrijven 0 Prof. Dr Gerard I.J.M. Zwetsloot Veiligheidscultuur en de inbedding daarvan in chemie bedrijven Professor dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot 1 Opbouw Wat is veiligheidscultuur? Wat merk je ervan? Werkwijze

Nadere informatie

De nieuwe compliance norm ISO 19600 en risicomanagement Een praktijkvoorbeeld voor een license to operate. Arjan Donatz

De nieuwe compliance norm ISO 19600 en risicomanagement Een praktijkvoorbeeld voor een license to operate. Arjan Donatz De nieuwe compliance norm ISO 19600 en risicomanagement Een praktijkvoorbeeld voor een license to operate. Arjan Donatz Group Director, QHSE 11 September 2014. ABOUT US FTS Hofftrans Oil transportation

Nadere informatie

HSE guidelines. september 2012 LEKKAGES HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines. september 2012 LEKKAGES HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS HSE guidelines E september 2012 LEKKAGES HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk milieu bewust of werk niet Koolwaterstoffen zoals aardgas en aardgascondensaat zijn schadelijk

Nadere informatie

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1)

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Directie: K.J. de Jong Handtekening: KAM-Coördinator: D.T. de Jong Handtekening: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Het CO 2 -reductiebeleid van

Nadere informatie

Kwaliteitszorg heeft tot doel om de medewerkers en de leiding van een organisatie bewust te maken van resultaatgericht werken.

Kwaliteitszorg heeft tot doel om de medewerkers en de leiding van een organisatie bewust te maken van resultaatgericht werken. Kwaliteitszorg Inleiding: Kwaliteitszorg heeft tot doel om de medewerkers en de leiding van een organisatie bewust te maken van resultaatgericht werken. In de organisatie moet men met elkaar de vraag (durven)

Nadere informatie

Veiligheid. voor alles

Veiligheid. voor alles Veiligheid voor alles Voor BASF Nederland, locatie De Meern betekent veiligheid: alles in het werk stellen om te voorkomen dat er iets mis gaat. In deze brochure leest u hoe we dat doen. Veiligheid is

Nadere informatie

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Het gerecht Het resultaat: weten dat u met de juiste dingen bezig bent. Alles is op een bepaalde manier meetbaar.

Nadere informatie

Wat motiveert u in uw werk?

Wat motiveert u in uw werk? Wat motiveert u in uw werk? Begin dit jaar heeft u kunnen deelnemen aan een online onderzoek naar de motivatie en werktevredenheid van actuarieel geschoolden. In dit artikel worden de resultaten aan u

Nadere informatie

De 6 best hanteerbare KPI s in de schoonmaak

De 6 best hanteerbare KPI s in de schoonmaak De 6 best hanteerbare KPI s in de schoonmaak en de link met kritieke succesfactoren KPI s in de schoonmaak Margriet van Dijken Heel kort nog de theorie van KPI s in de schoonmaak Er gaat tegenwoordig geen

Nadere informatie

Ervaring of Wetenschap? Loop even mee door de wereld van veiligheid

Ervaring of Wetenschap? Loop even mee door de wereld van veiligheid Ervaring of Wetenschap? Loop even mee door de wereld van veiligheid Dr Linda J. Bellamy, White Queen BV linda.bellamy@whitequeen.nl 1 Maar.. is WETENSCHAP een onderdeel van VEILIGHEID? http://mrlowerynewtonfalls.weebly.com/lab-safetyand-safety-procedures.html

Nadere informatie

De kracht van indicatoren NVVK Congres, maart 2015

De kracht van indicatoren NVVK Congres, maart 2015 De kracht van indicatoren NVVK Congres, maart 2015 Ir. Paul Olivier Group manager Vinçotte Certification Docent Universiteit Antwerpen Prof. Dr ir Marc Van Overmeire Chief Research Officer Vinçotte Buitengewoon

Nadere informatie

Gebroeders van der Poel B.V. CO₂ - Reductiebeleid

Gebroeders van der Poel B.V. CO₂ - Reductiebeleid Gebroeders van der Poel B.V. CO₂ - Reductiebeleid 1 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Het CO2 reductie beleid van ons bedrijf... 3 2.1 ENERGIESTROMEN... 3 2.2 DOELSTELLINGEN SCOPE 1 EN 2... 3 2.3 MAATREGELEN OM

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Benne van Popta (voorzitter Detailhandel) Steffanie Spoorenberg (adviseur Atos Consulting) Agenda 1. Risicomanagement 2. Risicomanagement vanuit

Nadere informatie

Onderzoek naar de effecten van VCA

Onderzoek naar de effecten van VCA Veiliger door VCA! Onderzoek naar de effecten van VCA op de werkplek bij de Esso raffinaderij in de periode 1987-2004 NVVK Veiligheidscongres, Papendal, Arnhem, 18 Maart 2009 Ton Jeen, BNL Environmental

Nadere informatie

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de algemene vergadering van Nederlandse Waterschapsbank N.V. Verklaring over de jaarrekening 2014 Ons oordeel Wij hebben de jaarrekening 2014 van

Nadere informatie

Wat zijn de succescriteria voor een partnership?

Wat zijn de succescriteria voor een partnership? Wat zijn de succescriteria voor een partnership? Chemical Power Oil & Gas Wie zijn wij Arno Gerrets Agrifirm Manager Techniek Maries van Aert Stork Technical services Consultancy Manager Onderhoud en Investeringen

Nadere informatie

Rutges vernieuwt onderhoud en renovatie

Rutges vernieuwt onderhoud en renovatie 130508 Nummer OHSAS-K83614/01 Vervangt - Uitgegeven 2014-07-01 Eerste uitgave 2014-07-01 Geldig tot 2017-07-01 Arbomanagementsysteemcertificaat BS OHSAS 18001 Kiwa heeft vastgesteld dat het door Rutges

Nadere informatie

Risico s, breng ze in kaart! De Bow-Tie methode 25 april 2012

Risico s, breng ze in kaart! De Bow-Tie methode 25 april 2012 Risico s, breng ze in kaart! De Bow-Tie methode 25 april 2012 Risico s in het ziekenhuis Welke spuit hoort bij welke pomp? Bron: UMCU cursus Patientveiligheid Luchtvaart en Olie NTA Veiligheidsmanagementsysteem:

Nadere informatie

BUSINESS CONTINUITEIT

BUSINESS CONTINUITEIT BUSINESS CONTINUITEIT BUSINESS CONTINUITY MANAGEMENT Tine Bernaerts, Consultant risk management, Amelior Business Continuity Management volgens ISO 22301: Societal Security Business Continuity Management

Nadere informatie

Meer rendement uit Interne Audits

Meer rendement uit Interne Audits van wijzend vingertje naar toegevoegde waarde Matthijs F.A. Dierick sr Lead Auditor en Trainer CLIENT LOGO Inhoud van de presentatie Vooroordelen en misvattingen over interne audits Wat is nu het minimum

Nadere informatie

Kwaliteitsmanagement theoretisch kader

Kwaliteitsmanagement theoretisch kader 1 Kwaliteitsmanagement theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1 1. Kwaliteitsmanagement Kwaliteitsmanagement richt zich op de kwaliteit organisaties. Eerst wordt het begrip

Nadere informatie

Checklist voor controle (audit) NEN 4000

Checklist voor controle (audit) NEN 4000 Rigaweg 26, 9723 TH Groningen T: (050) 54 45 112 // F: (050) 54 45 110 E: info@precare.nl // www.precare.nl Checklist voor controle (audit) NEN 4000 Nalooplijst hoofdstuk 4 Elementen in de beheersing van

Nadere informatie

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten B. Kwantitatieve doelstellingen & beleid 1 INLEIDING Verhoef wil concreet en aantoonbaar maken dat we ons inspannen om CO 2 te reduceren. Daarvoor hebben wij dit reductiebeleid opgesteld. 2 HET CO 2 REDUCTIE

Nadere informatie

Veranderkracht. Doelen / werkwijze. Een genuanceerd beeld van de veranderkracht van jouw team.

Veranderkracht. Doelen / werkwijze. Een genuanceerd beeld van de veranderkracht van jouw team. Test naam Readiness scan Veranderen Datum 10-4-2013 Ingevuld door Peter Jansen Ingevuld voor Peter Jansen Team Testteam Context Studie: werk- of projectgroepen (PGO) Veranderkracht Een genuanceerd beeld

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Onderzoek Toegevoegde waarde OHSAS 18001-certificatie Samenvatting en conclusies

Onderzoek Toegevoegde waarde OHSAS 18001-certificatie Samenvatting en conclusies Onderzoek Toegevoegde waarde OHSAS 18001-certificatie Samenvatting en conclusies 26 juni 2013 > Samenvatting 2 > Conclusies 5 1 Samenvatting en conclusies Deze samenvatting en conclusies komen uit het

Nadere informatie

Energiemanagementplan Carbon Footprint

Energiemanagementplan Carbon Footprint Energiemanagementplan Carbon Footprint Rapportnummer : Energiemanagementplan (2011.001) Versie : 1.0 Datum vrijgave : 14 juli 2011 Klaver Infratechniek B.V. Pagina 1 van 10 Energiemanagementplan (2011.001)

Nadere informatie

Notitie Pas toe of leg uit

Notitie Pas toe of leg uit Notitie Pas toe of leg uit Deze notitie is vastgesteld in de gezamenlijke vergadering Bestuur en RvT d.d.10 april 2015. Gelijk met de vaststelling van deze notitie is ook de Governancecode Het Grootslag

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Grip op inkoopresultaten met contract compliance NEVI-PIANOo congres 5 juni 2014

Grip op inkoopresultaten met contract compliance NEVI-PIANOo congres 5 juni 2014 Grip op inkoopresultaten met contract compliance NEVI-PIANOo congres 5 juni 2014 Natacha Naumann, Inkoop analist, Universiteit Twente Alex Buursema, Managing consultant, Significant INHOUD Even voorstellen

Nadere informatie

PROSAFE SCHONE LUCHT VOOR GEVOELIGE PROCESSEN NODIG? LET OP DIT LOGO

PROSAFE SCHONE LUCHT VOOR GEVOELIGE PROCESSEN NODIG? LET OP DIT LOGO PROSAFE SCHONE LUCHT VOOR GEVOELIGE PROCESSEN NODIG? LET OP DIT LOGO ProSafe PROSAFE CLEAN AIR SOLUTIONS DIE ALLE PROCESSEN BESCHERMEN, VAN MELK TOT MEDICIJNEN PROCESVEILIGHEID, HOE GARANDEREN WIJ DIE?

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

Van incidentmelding naar risicomanagement in de zorgsector

Van incidentmelding naar risicomanagement in de zorgsector Van incidentmelding naar risicomanagement in de zorgsector Hoe leidt een incidentanalyse tot een blijvende reductie van het risico en hoe waarborgen we dat? ir. Vanessa van Eijk, RPS Advies B.V. ir. Martijn

Nadere informatie

Social Key Performance Indicators en meetbare resultaten Door: Rob van den Brink

Social Key Performance Indicators en meetbare resultaten Door: Rob van den Brink Social Key Performance Indicators en meetbare resultaten Door: Rob van den Brink Wat is de ROI van sociale media? Dat is misschien wel de meest gestelde vraag in zakelijke media het afgelopen jaar. Er

Nadere informatie

De chemieketen werkt aan meer veiligheid Veiligheid Voorop

De chemieketen werkt aan meer veiligheid Veiligheid Voorop De chemieketen werkt aan meer veiligheid Veiligheid Voorop Meerjarenprogramma 2015-2018 Meerjarenprogramma 2015-2018 Bij Veiligheid Voorop zijn aangesloten: VNO-NCW VHCP VNCI VNPI VOTOB VVVF Binnenvaart

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan

Energiemanagement Actieplan 1 van 8 Energiemanagement Actieplan Datum 18 04 2013 Rapportnr Opgesteld door Gedistribueerd aan A. van de Wetering & H. Buuts 1x Directie 1x KAM Coördinator 1x Handboek CO₂ Prestatieladder 1 2 van 8 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Risicocommunicatie. Gezondheid als uitgangspunt, een kwestie van vertrouwen?? Henk Jans, arts Inhoudsmanager Bureau GMV 10 juli 2008

Risicocommunicatie. Gezondheid als uitgangspunt, een kwestie van vertrouwen?? Henk Jans, arts Inhoudsmanager Bureau GMV 10 juli 2008 Risicocommunicatie Gezondheid als uitgangspunt, een kwestie van vertrouwen?? Henk Jans, arts Inhoudsmanager Bureau GMV 10 juli 2008 Presentatie Beleving risico s in relatie tot (praktijk) Wat is een risico?

Nadere informatie

VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken

VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken Leiderschap 1. De directie heeft vastgelegd en is eindverantwoordelijk voor het

Nadere informatie

De zoektocht naar de juiste prestatie indicatoren

De zoektocht naar de juiste prestatie indicatoren De zoektocht naar de juiste prestatie indicatoren Doel: Inspireren om beter om te gaan met je KPI 5 november 2015, ing. B. ten Klei MEng Inhoud 1. Introductie 2. Theoretisch kader 3. Analogie 4. Probleemstelling

Nadere informatie

Process Safety Indicators. Gebruik van leading en lagging indicators, om de process safety performance te verbeteren.

Process Safety Indicators. Gebruik van leading en lagging indicators, om de process safety performance te verbeteren. Process Safety Indicators Gebruik van leading en lagging indicators, om de process safety performance te verbeteren. Workshop PSI s (process safety indicators) Programma: Introductie API754 Groep discussie,

Nadere informatie

Gebruik van GRI-indicatoren voor interne sturingsprocessen. Mark van Rijn 14 October 2004

Gebruik van GRI-indicatoren voor interne sturingsprocessen. Mark van Rijn 14 October 2004 Gebruik van GRI-indicatoren voor interne sturingsprocessen Mark van Rijn 14 October 2004 Een jaar geleden... Heineken verwijderd uit DJSI STOXX Positie binnen FTSE4Good onder druk Heineken scoort laag

Nadere informatie

VDZ Verzekeringen. Beloningsbeleid

VDZ Verzekeringen. Beloningsbeleid VDZ Verzekeringen Beloningsbeleid 2014 INHOUD 1. Inleiding... 3 Toezicht... 3 Inwerkingtreding... 3 2. Definities en begrippen... 3 De categorieën van medewerkers... 3 Beloning... 4 Vaste beloning... 4

Nadere informatie

Aantoonbaar leiderschap door opdrachtgevers

Aantoonbaar leiderschap door opdrachtgevers V C O GM HECKLIST PDRACHTGEVERS V C O GM HECKLIST PDRACHTGEVERS Stichting Samenwerken Voor Veiligheid (SSVV) Postbus 443 2260 AK Leidschendam +31 (0) 70-337 87 55 info@ssvv.nl www.vca.nl veiligheid gezondheid

Nadere informatie

Wel of niet certificatie? K. de Jongh

Wel of niet certificatie? K. de Jongh K. de Jongh Tijdsduur: 30 minuten Certificatie; ondermeer status 2015 versies De nieuwe norm; HLS en 2015 versies Voorbeelden uit de praktijk HLS en 2015 versies in de praktijk Conclusies? 9-3-2015 2 Certificatie:

Nadere informatie

20.1 SLACHTOFFER VAN MENSELIJKE AGRESSIE

20.1 SLACHTOFFER VAN MENSELIJKE AGRESSIE 20.1 SLACHTOFFER VAN MENSELIJKE AGRESSIE In deze beknopte analyse van arbeidsgerelateerde ongevallen, gaat het over ongevallen waarbij sprake is van slachtoffers van agressie en geweld door mensen. De

Nadere informatie

Management-/ energiereview CO2 prestatieladder

Management-/ energiereview CO2 prestatieladder Management-/ energiereview CO2 prestatieladder 2015 Fluor Corporation Deelnemers Ger van der Schaaf: Executive Director Kees Schelling: QA/QC Jos Thijs: Kwaliteitsmanager 1 Resultaten van audits status

Nadere informatie

ARBO-VEILIGHEID OP PLAATS INCIDENT (PD)

ARBO-VEILIGHEID OP PLAATS INCIDENT (PD) ARBO-VEILIGHEID OP PLAATS INCIDENT (PD) Geleide brainstorm over ontwikkelingsrichting Arbo-catalogus PI/PD BRZO+Kennisdag, Schiedam 16 juni 2014 RWS Leefomgeving / Bureau Brzo+ Vincent van Vliet (OMWB

Nadere informatie

Energie Kwailteitsmanagement systeem

Energie Kwailteitsmanagement systeem Energie Kwailteitsmanagement systeem (4.A.2) Colofon: Opgesteld : drs. M.J.C.H. de Ruijter paraaf: Gecontroleerd : W. van Houten paraaf: Vrijgegeven : W. van Houten paraaf: Datum : 1 april 2012 Energie

Nadere informatie

KPI s: zorg of zegen? Jurian Burgers Service Management Adviseur

KPI s: zorg of zegen? Jurian Burgers Service Management Adviseur KPI s: zorg of zegen? Jurian Burgers Service Management Adviseur KPI s: zorg of zegen? Antwoord: zorg én zegen! Agenda: Wat zijn KPI s? Zorg, omdat Zegen, omdat En dus 1. Wat zijn KPI s Definitie: Key

Nadere informatie

Handhaven Veiligheidscultuur Bevindingen en Dilemma s. Prof. dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Drs. Robert A. Bezemer MTD

Handhaven Veiligheidscultuur Bevindingen en Dilemma s. Prof. dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Drs. Robert A. Bezemer MTD Bevindingen en Dilemma s Prof. dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Drs. Robert A. Bezemer MTD 1 Opbouw Wat is veiligheidscultuur? - Wat merk je ervan? Quick Scan Veiligheidscultuur bij 14 BRZO-bedrijven: werkwijze

Nadere informatie

Vinçotte. KUNT U uw reputatie. veilig en duurzaam. Bouwen aan reputatie. YoUr reputation is Mine.

Vinçotte. KUNT U uw reputatie. veilig en duurzaam. Bouwen aan reputatie. YoUr reputation is Mine. Vinçotte MILIEU en veiligheid KUNT U uw reputatie versterken door veilig en duurzaam te werken? Bouwen aan reputatie YoUr reputation is Mine. Kunt u uw winst doen stijgen door uw risico s te laten dalen?

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Eis 3.B.1 CO2 Reductiebeleid

Eis 3.B.1 CO2 Reductiebeleid CO2 Reductiebeleid 1 INLEIDING Ons bedrijf wil concreet en aantoonbaar maken dat we ons inspannen om CO 2 te reduceren. Daarvoor hebben wij dit reductiebeleid opgesteld. 2 HET CO 2 REDUCTIE BELEID VAN

Nadere informatie

Industrietafel Milieu & Veiligheid 14 februari 2012. Theo Wesseling en Alice van Es

Industrietafel Milieu & Veiligheid 14 februari 2012. Theo Wesseling en Alice van Es Industrietafel Milieu & Veiligheid 14 februari 2012 Theo Wesseling en Alice van Es Programma Welkom en inleiding Veiligheid voorop Inhoudelijke samenvatting en afronding Borrel Veiligheid voorop! http://www.youtube.com/watch?feature=player_popout&

Nadere informatie

Service Niveau Overeenkomst Digikoppeling

Service Niveau Overeenkomst Digikoppeling Service Niveau Overeenkomst Digikoppeling Versie 1.3 Datum 26 mei 2015 Status Definitief Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555 4555 (10 ct p/m) e. servicecentrum@logius.nl

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

European Sick Leave Index Voorbeeldklant

European Sick Leave Index Voorbeeldklant European Sick Leave Index Voorbeeldklant Wij danken u voor de deelname aan het onderzoek European Sick Leave Index. Dit initiatief is ontwikkeld om te beantwoorden aan een groeiende vraag naar inzichten

Nadere informatie

Feeling Good, Working Safe. Nolost Capital 2011

Feeling Good, Working Safe. Nolost Capital 2011 Feeling Good, Working Safe Nolost Capital 2011 WIE IS NOLOST CAPITAL Kennisexpert Organisatiewetenschappen en Organisatiepsychologie Samenwerking Universiteiten Jarenlange internationale onderzoeken in

Nadere informatie

Microbiologische risico-analyse toegepast op de dagelijkse praktijk

Microbiologische risico-analyse toegepast op de dagelijkse praktijk Microbiologische risico-analyse toegepast op de dagelijkse praktijk Frits Boom Blankenberge, 1 februari 2014 Waarom risico analyse? Afweging risico en kosten Wel of geen winterbanden? Controle door 2 e

Nadere informatie

Procedure 07 CO 2 -prestatieladder. 24 februari 2013 (FKO)

Procedure 07 CO 2 -prestatieladder. 24 februari 2013 (FKO) Procedure 07 CO 2 -prestatieladder 24 februari 2013 (FKO) Inhoudsopgave Inleiding 3 1. Stuurcyclus Energiemanagement 4 2. Methodiek voor de emissie inventaris 6 Procedure 07 CO 2-prestatieladder 2 Inleiding

Nadere informatie

Actualiteitendag onderdeel Milieu BRZO 2015. Anna Collignon en Valérie van t Lam 1 oktober 2015

Actualiteitendag onderdeel Milieu BRZO 2015. Anna Collignon en Valérie van t Lam 1 oktober 2015 Actualiteitendag onderdeel Milieu BRZO 2015 Anna Collignon en Valérie van t Lam 1 oktober 2015 Index 1. Het BRZO 2015 2. Reikwijdte 3. Verplichtingen Algemene zorgplicht Kennisgeving PBZO VR Intern noodplan

Nadere informatie

Welkom bij de workshop Contractmanagement (CM) Rolf Zwart Kwaliteitszorgmedewerker IFV

Welkom bij de workshop Contractmanagement (CM) Rolf Zwart Kwaliteitszorgmedewerker IFV Welkom bij de workshop Contractmanagement (CM) Rolf Zwart Kwaliteitszorgmedewerker IFV Doel: Zicht op: Begrippen en Definities Hoe in de eigen organisatie CM te bepalen Hoe: Stappenplan CM voor contracten

Nadere informatie

De vertrouwenscan: vertrouwen geven, maar toch in control zijn

De vertrouwenscan: vertrouwen geven, maar toch in control zijn De vertrouwenscan: vertrouwen geven, maar toch in control zijn Robert Vos Hoofd projectbureau audit- en beheersingsvraagstukken NBA-VRC 28 november 2013 Doel presentatie Inzicht geven in wat vertrouwen

Nadere informatie

Seminar Trends in Business & IT bij woningcorporaties. Informatiebeveiliging

Seminar Trends in Business & IT bij woningcorporaties. Informatiebeveiliging Seminar Trends in Business & IT bij woningcorporaties Informatiebeveiliging Agenda Rondje verwachtingen Even voorstellen.. Informatiebeveiliging waarom? Stand van zaken bij corporaties Informatiebeveiliging

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

Analyse van basisoorzaken van gevallen van beroepsgebonden (psychische en niet-psychische) aandoeningen via de Tripod methode

Analyse van basisoorzaken van gevallen van beroepsgebonden (psychische en niet-psychische) aandoeningen via de Tripod methode Jan Sije Huismans Occupational health advisor Achmea Vitale gedetacheerd bij AkzoNobel Industrial Chemicals jan-sije.huismans@akzonobel.com Victor Roggeveen Veiligheidskundige en Tripod Facilitator Pelican

Nadere informatie

Het risico van LOPA en SIL Classificatie Valkuilen bij procesveiligheid

Het risico van LOPA en SIL Classificatie Valkuilen bij procesveiligheid Het risico van LOPA en SIL Classificatie Valkuilen bij procesveiligheid NVVK Veiligheidscongres 2009 Ir. C.M. Pietersen pietersen@safety-sc.com 1. Samenvatting Risico evaluatie methoden worden in toenemende

Nadere informatie

EFP CONGRES 'THE FUTURE OF FORENSIC CARE, SOLUTIONS WORTH SHARING' MANAGEMENT IN PROGRESS WOUTER TEN HAVE 7 JUNI 2012. 29 mei 2012

EFP CONGRES 'THE FUTURE OF FORENSIC CARE, SOLUTIONS WORTH SHARING' MANAGEMENT IN PROGRESS WOUTER TEN HAVE 7 JUNI 2012. 29 mei 2012 EFP CONGRES 'THE FUTURE OF FORENSIC CARE, SOLUTIONS WORTH SHARING' 1 MANAGEMENT IN PROGRESS WOUTER TEN HAVE 7 JUNI 2012 2 DE STRATEGY-TO-PERFORMANCE GAP (MANKINS EN STEELE) 3 37% Gemiddelde prestatie verliezen

Nadere informatie

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE 2 INLEIDING 3 01. HET CO2-REDUCTIEBELEID VAN ONS BEDRIJF 3

Nadere informatie

Inheritance is what is handed down to us, Legacy is what we choose to pass on

Inheritance is what is handed down to us, Legacy is what we choose to pass on Inheritance is what is handed down to us, Legacy is what we choose to pass on Legacy Consultancy Rietvelderf 26 3822 ET AMERSFOORT 06-42587600 www.legacyconsultancy.nl info@legacyconsultancy.nl Over ons

Nadere informatie

Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS

Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS 26 november 2014 Aart Bitter@ISGcom.nl www.information-security-governance.com Disaster Recovery Plan 2 The Bitter Brew Case To Brew or not to Brew, That s

Nadere informatie