ALGEMENE VERGADERING. 28 mei 2013 BW. 26 maart 2013 L. van Efferen. Energiestrategie. Schoon. Schelwald, A.J.M. drs. E. Borsboom AGENDAPUNT ONDERWERP

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ALGEMENE VERGADERING. 28 mei 2013 BW. 26 maart 2013 L. van Efferen. Energiestrategie. Schoon. Schelwald, A.J.M. drs. E. Borsboom AGENDAPUNT ONDERWERP"

Transcriptie

1 VERGADERDATUM 28 mei 2013 BW SECTOR/AFDELING STUKDATUM NAAM STELLER 26 maart 2013 L. van Efferen ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP 9 Energiestrategie PROGRAMMA Schoon PORTEFEUILLEHOUDER Schelwald, A.J.M. PARAAF HOOFD AFDELING CCBO drs. E. Borsboom Voorstel 1) Vaststellen van de Energiestrategie waarbij de volgende kaders worden gesteld: a) Het waterschap gaat door met het investeren in een energiezuinige bedrijfsvoering in de afvalwatertaak, de bemalingstaak en de kantooromgeving. b) Het waterschap stelt zich tot doel om de mate waarin het in zijn energiebehoefte kan voorzien te verhogen van nu 4% tot 35 à 45% in 2030 (ambitieniveau 3). Deze doelstelling moet met name worden gerealiseerd met aan de afvalwatertaak gerelateerde projecten. c) Daar waar mogelijk en van toegevoegde waarde zal het waterschap deze doelstelling met anderen realiseren. d) Bij het uitwerken van de maatregelen richt Waterschap Zuiderzeeland zich zoveel mogelijk op projecen die voor Zuiderzeeland minimaal kostenneutraal zijn. Maatregelen die hier niet aan voldoen, maar die wel een aanzienlijke bijdrage kunnen leveren aan het gekozen ambitieniveau worden ook aan de AV ter besluitvorming voorgelegd. 2) De uitgewerkte maatregelen zullen apart ter goedkeuring aan de Algemene Vergadering worden voorgelegd. Op dat moment beslist de Algemene Vergadering ook over de te nemen risico s die de maatregel met zich meebrengt. Samenvatting Op grond van het Klimaatakkoord wil het waterschap zich profileren op energiegebied. Tot nu toe blijkt met name de zuinige weg, die al een aantal jaren geleden is ingeslagen, succesvol. Dat neemt niet weg dat er nog veel te doen is als het waterschap zijn taken duurzaam, in de geest van het Klimaatakkoord, wil uitvoeren. De duurzaamheidsambities zijn verwoord in vier strategieën, waaruit het bestuur zijn keuze kan maken. De gepresenteerde strategieën zijn gebaseerd op het rapport van Ecofys van september Het lijkt niet mogelijk om in 2020 te voldoen aan alle energiedoelen zoals die in het Klimaatakkoord voor de sector zijn voorzien. Om in de buurt van het zelfvoorzienendheidsniveau van 40% te kunnen komen is het waterschap afhankelijk van het beschikbaar komen van nieuwe technologieën. Maatregelen in de afvalwaterketen hebben de meeste impact, naast de andere duurzaamheidsbevorderende maatregelen bij het uitvoeren van de waterschapstaken (bijvoorbeeld zonnepanelen op daken, zuiniger bemaling). Relevante kaders Klimaatakkoord/klimaatmonitor De Nederlandse waterschappen en het Rijk hebben afspraken gemaakt in het Klimaatakkoord om de emissie aan broeikasgassen te verminderen door in te zetten op het verminderen van het energieverbruik, de zelfvoorzienendheid te vergroten en de inkoop van energie te verduurzamen. Het langetermijndoel is klimaatneutraliteit in 2050; 1 / 9

2 MJA3 Afspraken in het kader van de MJA3 (MeerJarenAfspraak), die de waterschappen met het Rijk zijn aangegaan voor het verbeteren van de energie-efficiëntie van de afvalwatertransport- en zuiveringstaak; Energiemarkt De Nederlandse overheden hebben besloten tot 100% duurzame inkoop in 2015; energie maakt daar deel van uit. Het waterschap heeft de afgelopen jaren zijn inkoop verduurzaamd met groencertificaten (GVO s of garanties van oorsprong). Eigen beleid Het waterschap heeft in het MVO-beleid energie tot een van de speerpunten gemaakt. De visie die het waterschap heeft op de ontwikkeling van zijn tarieven. Daarnaast speelt de samenwerkingsvisie van Waterschap Zuiderzeeland een rol. Ecofys-rapport In het Energierapport voor Waterschap Zuiderzeeland van Ecofys zijn doelen en maatregelen verkend. Het Ecofys-rapport is op bestuursweb geplaatst. De managementsamenvatting is als bijlage bij dit bestuursvoorstel gevoegd. Lelystad, 4 april 2013 het college van Dijkgraaf en Heemraden, de secretaris-directeur, de dijkgraaf, ir. J.B. van der Veen. mr. ir. H.L. Tiesinga. 2 / 9

3 Toelichting Doel van de energiestrategie In het Klimaatakkoord zijn afspraken gemaakt over de wijze waarop de waterschapssector zal omgaan met klimaatverandering. Deze verandering wordt langs twee hoofdwegen benaderd: enerzijds via het terugdringen van de broeikasgassen die de temperatuurstijging bewerkstelligen, en anderzijds door de gevolgen van de temperatuurstijging te beperken. Voor de uitoefening van onze taken is energie nodig. Energie kan met hernieuwbare bronnen en niethernieuwbare bronnen worden opgewekt. Als energie wordt opgewekt met niet-hernieuwbare bronnen, gaat dit vaak gepaard met broeikasgasemissie. Het rapport van Ecofys Energiestrategie Zuiderzeeland uit september 2012 beschrijft de energiedoelen ontleend aan het Klimaatakkoord, heeft de bijdrage van maatregelen verkend, geeft een globale inschatting van de financiële gevolgen van die maatregelen en geeft diverse strategische overwegingen. Doel is de ambitie te kiezen, globale indicatie te hebben van waar met name op dit moment ontwikkelingen zijn voorzien en aan welke maatregelen wordt gedacht. Rol waterschap Het STOWA-rapport Valorisatie van afvalwater (nummer 47 uit 2012) beschrijft de juridische conclusies met betrekking tot verduurzaming bij de waterschappen. Het beschrijft de kaders voor verduurzaming: - activiteiten moeten passen binnen de grenzen van de waterschapstaak; - activiteiten mogen niet leiden tot een structurele kostenverhoging. Er is sprake van een grijs gebied dat financieel juridisch nog moet worden uitgezocht. In ieder geval zal aan Europese en Nederlandse regelgeving moeten worden voldaan op het vlak van staatssteun en mededingingsrecht. Omgeving Energiemarkt Energie staat op de agenda van de Nederlandse waterschappen. Klimaatakkoord, Green Deals, MJA3, Energiefabriek: alle geven uiting aan de wil tot verduurzaming van de eigen energiehuishouding om een bijdrage te leveren aan de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening. Op wereldniveau kunnen tegenstrijdige ontwikkelingen gesignaleerd worden: schaliegas en kolen versus wind- en zonne-energie, voedsel versus brandstof. Energiestrategie op grote(re) schaal heeft vooral te maken met het streven naar een energievoorziening die minder afhankelijk is van instabiele regio s en daar hoort ook bij dat gekeken wordt naar hernieuwbare en niet-hernieuwbare energiebronnen. Dit heeft tot gevolg dat er een herschikking van energiemarkten plaatsvindt en prijsvorming minder goed voorspelbaar is. Er lijkt een neerwaartse druk op grijze energiebronnen te ontstaan door het op de markt komen van schaliegas en het vergroten van de kolenproductie. Voor de langere termijn werd tot voor kort verwacht dat de wereldwijd toenemende vraag de marktprijs zou opdrijven. Van de kostprijs voor hernieuwbare energie wordt verwacht dat deze nog enigszins zal dalen. Het prijsverschil tussen hernieuwbare en niet-hernieuwbare energie ligt op ongeveer 1 à 2 eurocent per kwh en kan nog verder oplopen. Invalshoek: Energie-efficiëntie 30% verbeteren door (her)gebruik van grondstoffen Een nieuw thema in dit verband is grondstoffen. De Nederlandse waterschappen onderzoeken de mogelijkheden om stoffen uit afvalwater terug te winnen en opnieuw in de kringloop te brengen. Cradle to Cradle en biobased economy worden dan genoemd. Terugwinnen en verminderen van gebruik van grondstoffen gaat vaak gepaard met het vergroten van de energie-efficiënte. In het meten van energieprestaties van waterschappen wordt dit, waar het effect van grondstoffen op de energiebalans te onderbouwen is, meegenomen. Voor de lange termijn wordt het grondstoffenthema waarschijnlijk belangrijker dan het energiethema. Enkele grondstoffen staan nu al in de belangstelling (fosfor en cellulose) en lijken in de periode verwezenlijkt te kunnen worden. Indien cellulose wordt ingezet als grondstof, is dit niet beschikbaar voor het maken van energie, maar levert winning wel een bijdrage 3 / 9

4 aan een verbetering van de energieprestatie in een productieketen waarin cellulose wordt gebruikt. Klimaatmonitor in relatie tot doelen Klimaatakkoord: 40% zelfvoorzienend in energie De klimaatmonitor brengt in beeld hoe de waterschappen uitvoering geven aan het Klimaatakkoord. De eerste rapportage in van 2012 en gaat over het verslagjaar Het Klimaatakkoord is door de Nederlandse waterschappen met het Rijk aangegaan. De in het akkoord genoemde doelen gelden voor de sector als geheel en hebben betrekking op alle waterschapstaken. De energierelevante doelen zijn: - 30% energie-efficiëntie en zuiniger werken tussen 2005 en 2020; - 40% zelfvoorzienend door eigen energieproductie in 2020; - 100% duurzame inkoop in 2015; - 30% minder uitstoot aan broeikasgassen tussen 1990 en Energie-efficiënter werken houdt in: besparen op energie en het vergroten van het gebruik van duurzame energie. De Nederlandse waterschappen liggen op koers daar waar het gaat om het behalen van die doelstelling. Stand van zaken Waterschap Zuiderzeeland 30% energie-efficiëntie en zuiniger werken Waterschap Zuiderzeeland heeft de doelstelling 30% energie-efficiëntie en zuiniger werken naar verwachting in 2015 reeds bereikt. Voor de nieuwe investeringen werd en zal worden gekozen voor energiezuiniger oplossingen en de inkoop van energie is verduurzaamd door deze met groencertificaten te verduurzamen. De MJA3 heeft betrekking op het afvalwatertransport en -zuivering. Het waterschap heeft de lijn van investeren in energiezuinige systemen zo veel mogelijk toegepast op de investeringen vanaf In 2017 zijn de mogelijkheden zuiniger te zuiveren in de bestaande AWZI s zo goed als benut. Dat heeft ertoe geleid dat, binnen de MJA3-afspraak die van geldt, het waterschap in 2015 al kan voldoen aan de afspraak om 30% energie-efficiëntie te behalen. Hiermee loopt Zuiderzeeland voorop in Nederland. Binnen de bemalingstaak wordt geschat dat er een beperkt besparingspotentieel is van 5% dat rond 2020 kan worden behaald. 40% eigen (duurzame) energieproductie Voor wat betreft de productie van duurzame energie in eigen beheer wordt verwacht dat de waterschappen dit doel in 2020 niet zullen halen: 35% in plaats van 40%. De reden ligt ook in een te laag aangehouden energiebehoefte door de waterschappen ten tijde van het afsluiten van het akkoord. De meeste waterschappen halen dit doel door vooral in te zetten op de productie van biogas. Waterschap Zuiderzeeland zal vanwege het grote aandeel van de energiebehoefte van de watersysteemtaak niet de 40% kunnen bereiken. In 2011 is Waterschap Zuiderzeeland slechts voor 4% zelfvoorzienend. Deze lage score komt door de grote bemalingstaak, maar ook door het feit dat vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw investeren in slibgisting niet paste bij de doelen die moesten worden bereikt. Het waterschap moest investeren in grote capaciteitsuitbreiding en kon daardoor het zuiveringsproces niet optimaliseren door slibgisting te introduceren. 100% duurzaam inkopen van energie Door de aankoop van groencertificaten wordt de energie-inkoop duurzamer beoordeeld. In de klimaatmonitoring wordt geen onderscheid gemaakt tussen de herkomst van groene stroom en daarmee dus niet in kwaliteit. Het aanbod aan groene stroom is op dit moment nog te beperkt: de gezamenlijke waterschappen verbruiken ongeveer de helft van de in Nederland opgewekte hernieuwbare energie. Het waterschap maakt nu gebruik van het goedkoopste certificaat om de energie-inkoop te vergroenen. Dit certificaat heeft weliswaar als resultaat dat de gehele inkoop van stroom als groen wordt beoordeeld, maar het feitelijk groengehalte is laag. 4 / 9

5 Conclusie is dat de energiestrategie zich vooral richt op de mate waarin het waterschap in de toekomst in zijn energiebehoefte kan voorzien. Bepaling ambitieniveau en strategiebepaling Bij de bepaling van de strategie van Zuiderzeeland is onderscheid gemaakt in een viertal scenario s die van elkaar verschillen in ambitieniveau. De hieronder beschreven scenario s sluiten aan op de typen energiedoelen in het Klimaatakkoord en nemen toe in duurzaamheidsambitie. Een toenemende ambitie gaat daarbij gepaard met een grotere behoefte aan het beschikbaar komen van nieuwe technologieën en een toenemende behoefte aan het in samenwerking bereiken van de doelstellingen ten aanzien van zelfvoorzienendheid. De genoemde percentages zijn bij benadering. Het besparen van energie telt zowel mee bij een hogere energie-efficiënte als bij een hogere zelfvoorzieningsgraad. Onduidelijk is in hoeverre investeren buiten de directe taak wordt gezien als zelfvoorzienend. Hieronder wordt een beeld gegeven van de scenario s: Scenario 1: Huidige werkwijze en situatie, zeer beperkt in zelfvoorzienendheid. Met name het gevolg van het gebruiken van slibgistingsinstallaties van bestaande installaties. Uitbreidingen in de afgelopen 15 tot 20 jaar werden vooral zonder slibgisting uitgevoerd. Scenario 2: Daar waar mogelijk wordt meer slib in bestaande slibgistingen behandeld waardoor de energieproductie toeneemt. Dit gaat meestal gepaard met vergroting van de WKK s (warmtekrachtkoppeling), beperkt slibgistingsvolume bijbouwen en beperkte risico s nemen door verbeterde slibgistingstechnologie toe te passen. Toepassen van zonnepanelen valt hier bijvoorbeeld ook onder. Voorstellen zoals de aanpassing van de AWZI Dronten van afgelopen december vallen hier bijvoorbeeld onder. Het werken aan een zuiniger bemaling kan hier ook onder vallen. Scenario 3: Komt er op neer dat de waterketen ongeveer energieneutraal is. Dat betekent dat er nieuwe technologieën beschikbaar dienen te komen als slibvergassing en brandstofcellen. Ook aan de kant van de afvalwaterzuiveringstechnologie zal het proces nog zuiniger moeten worden dan nu het geval is. Echt grote stappen kunnen gezet worden als voor de afvalwaterzuivering nieuwe technologieën ingezet kunnen worden. Het kunnen gebruiken van warmte uit afvalwater (riothermie) valt ook onder dit scenario te scharen. Scenario 4: Als scenario 3 echter dan zal buiten de waterschapstaak energie opgewekt dienen te worden. In dit kader valt te denken aan windmolens om volledig zelfvoorzienend te worden Toelichting bij de tabel De omschrijving houdt in doel en strategie. Hierin is een korte beschrijving van de houding van het waterschap, de mate van zelfvoorzienendheid en duurzaamheid opgenomen. Onder zelfvoorzienend wordt verstaan de mate waarin het waterschap zelf verantwoordelijkheid neemt in investeringen. Dat kan met name binnen het waterschap door gebruik te maken van de energie-inhoud van afvalwater of het opwekken van zonne-energie op eigen terrein. In samenwerking met anderen kan de zelfvoorzienendheid vergroot worden door bijvoorbeeld in windenergie te investeren. Op waterschapseigendommen investeren in windenergie is echter tot op heden uitgesloten (binnen de woonbebouwing en in de Noordoostpolder mogen geen windturbines worden opgericht; op dijken staat het waterschap oprichten van windmolens niet toe). Investeren in windenergie brengt grote juridische en financiële risico s met zich mee. Duurzame inkoop is weergegeven in twee balkjes waarmee tot uitdrukking is gebracht dat de mate van vergroening van de inkoop afhankelijk is van de op de markt beschikbare hernieuwbare energie en de prijs die daarvoor betaald dient te worden. 5 / 9

6 Actief innoveren betekent deelnemen in ontwikkelen of testen van nieuwe technologieën, en daar waar zich goede kansen voordoen instappen. Deze keuze kan goed zijn in tijden van aantrekkende groei maar ook om de energieprestatie van bestaande investeringen te verbeteren. In dit verband kan gedacht worden aan kringloopsluiting als fosfaat- en celluloseterugwinning, vernieuwde slibgistingsprocessen, riothermie, nieuwe afvalwaterzuiveringstechnologieën, brandstofcellen, slibvergassing, etc. Partners zijn daarin collega-waterschappen, ketenpartners in het geval van grondstoffen, kennisdragers, innovatieve bedrijven. Andere overheden kunnen een belangrijke rol hebben door het doen van financiële bijdragen die risico s kunnen verkleinen en door (wettelijke) belemmeringen weg te nemen. 6 / 9

7 Scenario's Organisatie (mate van zelfvoorzienendh eid i.c. doelrealisatie klimaatakkoord Technieken Energiezuiniger (30%) Mate van doelrealisatie Zelfvoorzienen dheid (40%) 100% duurzame inkoop Financiele risico's Risico's Juridische risico's Uitgangsituatie 4% zelfvoorzienend. Binnen ZZL. Bewezen technieken. 4% Strategie % zelfvoorzienend, sober en zelfstandig, intern gericht (huidige werkwijze). Binnen ZZL, eventueel in samenwerking met andere waterschappen. Bewezen technieken. 10% Strategie % zelfvoorzienend, actief volgend vanuit eigen taak, budgetneutraal. Binnen ZZL, eventueel in samenwerking met andere waterschappen. Technieken zijn deels bewezen of staan op het punt door te breken % Strategie % zelfvoorzienend, actief innoverend vanuit waterschap, samen met derden. Binnen ZZL, eventueel in samenwerking met andere overheden. Technieken zijn nog niet bewezen. ZZL is (mede)ontwikkelaar % Strategie 4 100% zelfvoorzienend. Binnen ZZL, eventueel in samenwerking met andere waterschappen, actief innoverend vanuit maatschappelijke rol samen met derden. Samen met derden, niet zijnde medeoverheden Technieken zijn nog niet bewezen. ZZL is (mede)ontwikkelaar. 100% 7 / 9

8 Toekomstbeeld In het Ecofys-rapport zijn verschillende maatregelen verkend die een bijdrage leveren aan de verschillende ambitieniveaus. Diverse projecten zijn op kortere termijn te realiseren waardoor het waterschap in 2015 de zelfvoorzienendheid kan hebben verhoogd van 4 naar 13%. In dezen kunnen worden genoemd de AWZI Dronten (in voorbereiding), de sliblijn Tollebeek (vooronderzoek), verbeteren energieprestatie waterschapskantoor en het plaatsen van zonnepanelen op het Waterschapshuis in Lelystad en het steunpunt Zuid (vooronderzoek gepland). De mate van zelfvoorzienendheid komt in 2017 rond de 14% te liggen. Mogelijk zijn de prijzen van zonnepanelen zo ver gedaald dat het aantrekkelijk wordt om op de AWZI Dronten in 2015 een zonneweide (terrein met zonnepanelen) te realiseren, waardoor de zelfvoorzienendheid op ongeveer 15% kan komen te liggen. Het nieuwe MJA3 (of EEP Energie Efficiëntie Plan) is een van de bouwstenen van de energiestrategie. Vanaf 2015 komen maatregelen in beeld die innovatiever zijn en/of meer in de samenwerking gezocht moet worden. Het toekomstig verbruik aan energie door het waterschap blijft waarschijnlijk voor de komende jaren op eenzelfde niveau als gevolg van het in evenwicht blijven van energiebesparingmogelijkheden en de toename van het aantal inwoners en daarmee samenhangende groei aan vervuilingsomvang. Bij de technologieën die voor de langere termijn in beeld komen, wordt gedacht aan slibvergassing en brandstofcellen. De bijdrage van grondstoffenwinning aan het energiebeeld ligt niet direct op het voor de directe bedrijfsvoering kunnen benutten van de energie, maar in het winnen van grondstoffen die om ze te maken of produceren, energie kosten. Voor de langere termijn komen nieuwe, zuiniger afvalwaterzuiveringstechnologieën beschikbaar. Nereda is een voorbeeld van een zuiveringstechnologie die nu in opkomst is, koude annamox is in onderzoek en zou het mogelijk moeten maken dat het zuiveringsproces veel energiezuiniger wordt. Voorstel Dijkgraaf en Heemraden Ambitie niveau Dijkgraaf en Heemraden kiest voor ambitie 3. Het waterschap beoogt dat de bedrijfsvoering binnen aanvaardbare risico s maximaal is verduurzaamd in Financieel en juridisch kader Zoals uit het voorgaand blijkt, is behalen van de klimaatdoelstelling voor Zuiderzeeland geen eenvoudige opgave. Dit komt vooral door grote energiebehoefte die nodig is voor de bemalingstaak; bij andere waterschappen is die veel kleiner. Het nastreven van een hogere ambitie betekent voor Zuiderzeeland dat er gebruikgemaakt zal moeten worden van nieuwe technologieën en samenwerking met andere partijen. Dit brengt een flinke opgave en ook financiële risico s met zich mee. Hoe groot deze opgave is, is op dit moment niet bekend. In het rapport van Ecofys is een zeer grove inschatting gemaakt van de investeringsomvang van een aantal mogelijk toe te passen technieken. Hierbij worden bedragen genoemd tussen de 1 en 12 miljoen per maatregel. Tegenover deze investeringen zullen uiteraard ook besparingen staan, maar op dit moment is niet te zeggen of deze besparingen in alle gevallen voldoende opwegen tegen de extra kapitaallasten die de investeringen met zich meebrengen. Zoals gezegd is Zuiderzeeland voor het bereiken van het voorgesteld ambitieniveau afhankelijk van het beschikbaar komen van nieuwe technieken en samenwerking met andere partijen. Het is daarom op voorhand ook niet mogelijk om te zeggen met welke maatregelen, kosten en risico s Zuiderzeeland het gekozen ambitieniveau kan bereiken. De maatregelen, kosten en risico s zullen per project in kaart moeten worden gebracht op basis 8 / 9

9 waarvan de AV vervolgens per project kan besluiten om deze al dan niet te realiseren. Omdat de te nemen maatregelen op voorhand nog niet bekend zijn, is ook niet te zeggen of het na te streven ambitieniveau bereikt kan worden met maatregelen die voor het waterschap (op termijn) minimaal kostenneutraal zijn. Vanuit DenH wordt voorgesteld om bij het uitwerken van de energiestrategie de volgende leidraad te kiezen. Voorstel Dijkgraaf en Heemraden financieel kader Voor het realiseren van het voorgestelde ambitieniveau zullen de te nemen maatregelen apart ter besluitvorming worden voorgelegd aan de AV inclusief de bijbehorende kosten en risico s. Bij het uitwerken van de energiestrategie in maatregelen richt Waterschap Zuiderzeeland zich zoveel mogelijk op projecten die over de gehele levensduur bezien, minimaal kostenneutraal zijn. Indien er maatregelen zijn die hier niet aan voldoen, maar die wel een aanzienlijke bijdrage kunnen leveren aan het na te streven ambitieniveau, worden deze ook aan de AV ter besluitvorming voorgelegd. Personele consequenties Dit voorstel heeft geen directe personele consequenties. Financiële consequenties Dit voorstel heeft geen directe financiële consequenties. De benodigde uitwerking en onderzoeken kunnen worden gefinancierd uit het fonds Innovatie en het budget van de afdeling BWK. De AV zal per project apart besluiten nemen, waarbij op dat moment ook een besluit wordt genomen over de financiële consequenties. Juridische consequenties Op basis van de voorliggende energiestrategie en het voorgestelde ambitieniveau 3, kunnen er in de toekomst maatregelen en projecten worden voorgedragen die naar de huidige wet en regelgeving knelpunten kunnen opleveren met het gegeven dat het waterschap een functionele democratie is, met de daaraan gekoppelde beperkingen in zijn handelen. Hoe deze ruimte er voor het waterschap precies zal uitzien is thans nog niet volledig uitgekristalliseerd. Er zal steeds, per project voldoende aandacht voor de wettelijke/ functionele aspecten moeten zijn, deze zullen steeds opnieuw bekeken en beoordeeld moeten worden langs de lat van de dan heersende inzichten op dit punt. Mogelijkerwijs dat verdere ontwikkelingen en focus op verduurzaming en energiereductie bij de waterschappen kunnen leiden tot meer duidelijkheid over de ruimte die de waterschappen wettelijk hebben. Daarnaast dient ook steeds voldoende aandacht te zijn voor de overige wettelijke bepalingen, als aanbestedingsrecht, mededingingsrecht en staatssteunregels. Consequenties voor Communicatie De energiestrategie op internet en intranet te plaatsen na vaststelling in de Algemene vergadering. Bijlagen Advies Energiestrategie Zuiderzeeland Ecofys (bestuursweb) 9 / 9

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. 18 december 2012 Waterketen, afdeling Zuiveringen en Gemalen. 29 november 2012 H. Kuipers

ALGEMENE VERGADERING. 18 december 2012 Waterketen, afdeling Zuiveringen en Gemalen. 29 november 2012 H. Kuipers VERGADERDATUM SECTOR/AFDELING 18 december 2012 Waterketen, afdeling Zuiveringen en Gemalen STUKDATUM NAAM STELLER 29 november 2012 H. Kuipers ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP 7 Renovatie en upgrade

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. 25 november 2010 M&O/financiën. 11 november 2010 mw. S. Zappeij-Ploeger. Aanbesteding accountantsdiensten.

ALGEMENE VERGADERING. 25 november 2010 M&O/financiën. 11 november 2010 mw. S. Zappeij-Ploeger. Aanbesteding accountantsdiensten. VERGADERDATUM SECTOR/AFDELING 25 november 2010 M&O/financiën STUKDATUM NAAM STELLER 11 november 2010 mw. S. Zappeij-Ploeger ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP 7 Aanbesteding accountantsdiensten

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. 29 oktober 2013 PPA. 10 oktober 2013 mw. M.W. Kuiper. Betrokkenheid Waterschap bij verduurzaming zwembad Urk.

ALGEMENE VERGADERING. 29 oktober 2013 PPA. 10 oktober 2013 mw. M.W. Kuiper. Betrokkenheid Waterschap bij verduurzaming zwembad Urk. VERGADERDATUM 29 oktober 2013 PPA AFDELING STUKDATUM NAAM STELLER 10 oktober 2013 mw. M.W. Kuiper ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP 13 Betrokkenheid Waterschap bij verduurzaming zwembad Urk PROGRAMMA

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. 29 mei 2012 SMO/ICT

ALGEMENE VERGADERING. 29 mei 2012 SMO/ICT VERGADERDATUM SECTOR/AFDELING 29 mei 2012 SMO/ICT STUKDATUM NAAM STELLER 25 april 2012 B.A.M. Loeff ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP 19 Zienswijze op de begroting 2013 van Het Waterschapshuis

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark bij de Spinder te Tilburg; 2. Kaders vast te stellen

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. Relevante kaders - Waterwet - Verordening voor de Fysieke Leefomgeving Flevoland (VFL) Lelystad, 21 maart 2013

ALGEMENE VERGADERING. Relevante kaders - Waterwet - Verordening voor de Fysieke Leefomgeving Flevoland (VFL) Lelystad, 21 maart 2013 VERGADERDATUM 23 april 2013 SSO SECTOR/AFDELING STUKDATUM NAAM STELLER 3 april 2013 R.J.E. Peeters ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT 12 Voorstel Kennisnemen van het projectplan voor Waterbeheerplan 3 waarin

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

agendapunt 3.b.12 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden STRATEGISCH KETENPLAN NETWERK AFVALWATERKETEN DELFLAND Datum 10 november 2015

agendapunt 3.b.12 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden STRATEGISCH KETENPLAN NETWERK AFVALWATERKETEN DELFLAND Datum 10 november 2015 agendapunt 3.b.12 1220707 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden STRATEGISCH KETENPLAN NETWERK AFVALWATERKETEN DELFLAND Portefeuillehouder Olphen, J.W.A. van Datum 10 november 2015 Aard bespreking

Nadere informatie

Waterschappen en Energieakkoord

Waterschappen en Energieakkoord Waterschappen en Energieakkoord Energiekansen in het Waterbeheer Hennie Roorda/Rafaël Lazaroms Unie van Waterschappen mei 5, 2014 1 Waar staan de waterschappen voor? Waterveiligheid (veilig wonen en werken

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

gehoord hetgeen in het kader van een consultering door de commissie SKK op 3 april 2014 naar voren is gebracht;

gehoord hetgeen in het kader van een consultering door de commissie SKK op 3 april 2014 naar voren is gebracht; VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 4.1.A/B Onderwerp: Grondstoffenvisie Nummer: 852054-v3 In D&H: 22-04-2014 / 12-08-2014 Steller: E.M. Langbroek In Cie: BMZ Telefoonnummer: (06)11614706 SKK

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. Voorstel Kennisnemen van de resultaten van het deze zomer gehouden imagoonderzoek.

ALGEMENE VERGADERING. Voorstel Kennisnemen van de resultaten van het deze zomer gehouden imagoonderzoek. VERGADERDATUM SECTOR/AFDELING 29 januari 2013 Communicatie STUKDATUM NAAM STELLER 9 oktober 2012 C.J. de Jager ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT 11 Voorstel Kennisnemen van de resultaten van het deze zomer

Nadere informatie

Waterschap als energieleverancier of als

Waterschap als energieleverancier of als Herman Havekes (UvW) Waterschap als energieleverancier of als grondstoffenproducent Wat mag wel, wat mag niet? 24 mei 2011 1 Juridische context Technische mogelijkheden van energieproductie en grondstoffenwinning

Nadere informatie

Parafering besluit PFO Woo 27-01-2015 B Gewijzigd akkoord Geparafeerd door: Cuypers, M.P. D&H 17-02-2015 H Conform Geparafeerd door: Cuypers, M.P.

Parafering besluit PFO Woo 27-01-2015 B Gewijzigd akkoord Geparafeerd door: Cuypers, M.P. D&H 17-02-2015 H Conform Geparafeerd door: Cuypers, M.P. agendapunt 3.b.5 1170216 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden KLIMAATMONITOR 2014 Portefeuillehouder Woorst, I.J.A. ter Datum 17 februari 2015 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming Bijlagen 3

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. Relevante kaders Waterschapswet Waterschapsbesluit. Lelystad, 7 mei 2013. het college van Dijkgraaf en Heemraden,

ALGEMENE VERGADERING. Relevante kaders Waterschapswet Waterschapsbesluit. Lelystad, 7 mei 2013. het college van Dijkgraaf en Heemraden, VERGADERDATUM SECTOR/AFDELING 28 mei 2013 SMO / Financiën STUKDATUM NAAM STELLER 16 april 2013 B.C. Donker ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP 6b Jaarverslag en jaarrekening 2012 PROGRAMMA Bedrijfsvoering

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. 26 februari 2013 SMO/Financiën. 28 januari 2013 Regiegroep Shared Services Rijn-Oost / mw. G.C.J. Smink.

ALGEMENE VERGADERING. 26 februari 2013 SMO/Financiën. 28 januari 2013 Regiegroep Shared Services Rijn-Oost / mw. G.C.J. Smink. VERGADERDATUM SECTOR/AFDELING 26 februari 2013 SMO/Financiën STUKDATUM NAAM STELLER 28 januari 2013 Regiegroep Shared Services Rijn-Oost / mw. G.C.J. Smink ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP Rijn-Oost

Nadere informatie

Hollandse Delta. Datum: 28 november 2013 Agendapunt nr: 11. B1303727. Aan de Verenigde Vergadering

Hollandse Delta. Datum: 28 november 2013 Agendapunt nr: 11. B1303727. Aan de Verenigde Vergadering Datum: 28 november 2013 Agendapunt nr: 11. B1303727 waterschap Hollandse Delta Aan de Verenigde Vergadering Aanvraag projectinvesteringskrediet "Renovatie slibontwateringsinstallatie rwzi Hoogvliet". Aard

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. 24 april 2012 SMO/ICT

ALGEMENE VERGADERING. 24 april 2012 SMO/ICT VERGADERDATUM SECTOR/AFDELING 24 april 2012 SMO/ICT STUKDATUM NAAM STELLER 29 maart 2012 B.A.M. Loeff ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP 12 Voorstel tot voteren krediet voor "vervangen software"

Nadere informatie

Bedrijfsvergelijking (2009)

Bedrijfsvergelijking (2009) Artikel Afvalwaterzuivering Energie onder één noemer Mirabella Mulder (Mirabella Mulder Waste Water Management) Jos Frijns (KWR Watercycle Research Institute) Ad de Man (Waterschapsbedrijf Limburg) Henri

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. 23 april 2013 ICT. 19 maart 2013 B.A.M. Loeff. Voortgang informatiebeleid. Bedrijfsvoering. Maenhout, C.A.A.A. drs. E.

ALGEMENE VERGADERING. 23 april 2013 ICT. 19 maart 2013 B.A.M. Loeff. Voortgang informatiebeleid. Bedrijfsvoering. Maenhout, C.A.A.A. drs. E. VERGADERDATUM 23 april 2013 ICT SECTOR/AFDELING STUKDATUM NAAM STELLER 19 maart 2013 B.A.M. Loeff ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP 8 Voortgang informatiebeleid PROGRAMMA Bedrijfsvoering PORTEFEUILLEHOUDER

Nadere informatie

VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid

VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Datum: 27 maart 2014 Agendapunt nr: 7.

Datum: 27 maart 2014 Agendapunt nr: 7. Datum: 27 maart 2014 Agendapunt nr: 7. Aan de Verenigde Vergadering Duurzame energiehuishouding WSHD Aard voorstel Besluitvormend voorstel Aantal Bijlagen 1 Voorstel behandeld door Datum Verenigde Vergadering

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. 26 mei 2011 SM&O/ICT

ALGEMENE VERGADERING. 26 mei 2011 SM&O/ICT VERGADERDATUM SECTOR/AFDELING 26 mei 2011 SM&O/ICT STUKDATUM 27 april 2011 J. Mol NAAM STELLER ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP 11 Zienswijze begroting 2012 van Het Waterschapshuis PROGRAMMA bedrijfsvoering

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Pagina 2 van 5. Financiële toelichting Lasten / baten Dekking in. Plan van aanpak Groene Energie in de Schappen

Pagina 2 van 5. Financiële toelichting Lasten / baten Dekking in. Plan van aanpak Groene Energie in de Schappen Adviescommissie 4 april 2011 Dagelijks bestuur 13 april 2011 Algemeen bestuur 14 december 2011 Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 22 Onderwerp: Groene Energie in Spaarnwoude Het algemeen bestuur besluit: 1.

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

in te stemmen met de Energievisie Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, als beleidskader voor ons waterschap.

in te stemmen met de Energievisie Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, als beleidskader voor ons waterschap. VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 5 a/b Onderwerp: Energievisie Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden Nummer: 535186 In D&H: 16-10-2012 Steller: Marco van Schaik In Cie: BMZ 13-11-2012 Telefoonnummer:

Nadere informatie

BPP: Nee FAZ: Nee VVSW: Ja 13-6-2012. Opdrachtgever: Erica Mosch

BPP: Nee FAZ: Nee VVSW: Ja 13-6-2012. Opdrachtgever: Erica Mosch Onderwerp: WKK van RWZI Veendam Nummer: Bestuursstukken\1081 Agendapunt: 12 DB: Ja 14-5-2012 Workflow Opsteller: Hans Postma, 0598-693206 Schoon Water BPP: Nee FAZ: Nee VVSW: Ja 13-6-2012 Opdrachtgever:

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

C-195 Green Deal Energie Unie van Waterschappen - Rijk

C-195 Green Deal Energie Unie van Waterschappen - Rijk C-195 Green Deal Energie Unie van Waterschappen - Rijk Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp en de Minister van Infrastructuur en Milieu, mevrouw drs. M.H. Schultz van Haegen

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139)

Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139) Notitie HASKONINGDHV NEDERLAND B.V. WATER TECHNOLOGY Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139) Aan : E. Rekswinkel, M. Boersen Van : Wim Wiegant Controle

Nadere informatie

Datum 15 augustus 2012 Onderwerp Stand van zaken MJA3

Datum 15 augustus 2012 Onderwerp Stand van zaken MJA3 Ingekomen stuk Aan algemeen bestuur 19 september 2012 Datum 15 augustus 2012 Stand van zaken MJA3 Docbasenummer 259834 Portefeuillehouder Heemraden B. Vreeswijk en J. Verhoef Projectnummer Programma Waterketen

Nadere informatie

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon Naar een energieneutrale waterkringloop Een stip op de horizon Een stip op de horizon Energie in de kringloop waterschap Regge en Dinkel en waterschap Groot Salland werken aan initiatieven op het gebied

Nadere informatie

Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden

Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden College Onderwerp Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden OORJV004 Collegevoorstel Inleiding In Oudheusden ontwikkelt Woonveste samen met de gemeente Heusden het plan Castellum. Er worden

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

Juridische Handreiking Duurzame Energie & Grondstoffen. Workshop 5 maart 2015

Juridische Handreiking Duurzame Energie & Grondstoffen. Workshop 5 maart 2015 Juridische Handreiking Duurzame Energie & Grondstoffen Workshop 5 maart 2015 Inhoud Workshop Energierecht 1. Introductie 2. Inleiding elektriciteit 3. Inleiding gas 4. Inleiding warmte 5. Casus (2 x) 1.

Nadere informatie

Datum: 26 juni 2014 Agendapunt nr: 6.b.

Datum: 26 juni 2014 Agendapunt nr: 6.b. Datum: 26 juni Agendapunt nr: 6.b. Aan de Verenigde Vergadering Energieproject rwzi Spijkenisse Aard voorstel Informerend stuk Aantal Bijlagen 2 Voorstel behandeld door Datum Verenigde Vergadering 26 juni

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Rijksbrede Initiatieven Duurzame Energie & Energiebesparing

Rijksbrede Initiatieven Duurzame Energie & Energiebesparing Rijksbrede Initiatieven Duurzame Energie & Energiebesparing Schakeldag 2015 25 juni 2015 Anita Baas, Michiel Bakker, Nelson Verheul Irma Thijssen Inhoud Rijksbrede aanpak & ambitie Rijksbrede programma

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Bijlage 2: context, achtergrond en beleidsafwegingen energiebeleid 2012

Bijlage 2: context, achtergrond en beleidsafwegingen energiebeleid 2012 Bijlage 2: context, achtergrond en beleidsafwegingen energiebeleid 2012 Inhoud 1 Huidig energiebeleid... 1 2 Nieuwe ontwikkelingen: Energiedoelstellingen Klimaatakkoord... 2 3 Afwegingen beleidskeuzes

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

B1303722. 28 november 2013 7. Datum: Agendapunt nr: Aan de Verenigde Vergadering. Burap 2-2013

B1303722. 28 november 2013 7. Datum: Agendapunt nr: Aan de Verenigde Vergadering. Burap 2-2013 Datum: Agendapunt nr: 28 november 2013 7. B1303722 Aan de Verenigde Vergadering Burap 2-2013 Aard voorstel Besluitvormend voorstel met investerinq Aantal Bijlagen 2 Voorstel behandeld door Datum Verenigde

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

DATUM BEHANDELING IN D&H 21 ĩtieì 2013. commissie 0 MBH (12 juni 2013) SAMENWERKING ICT-AANBOD ORGANISATIES VAN WSRL EN WSHD, INITIËLE BUSINESSCASE

DATUM BEHANDELING IN D&H 21 ĩtieì 2013. commissie 0 MBH (12 juni 2013) SAMENWERKING ICT-AANBOD ORGANISATIES VAN WSRL EN WSHD, INITIËLE BUSINESSCASE DATUM VERGADERING 27 juni 2013 BIJLAGE(N) 2 AGENDAPUNTNUMMER. - DATUM BEHANDELING IN D&H 21 ĩtieì 2013 commissie 0 MBH (12 juni 2013) est;-. AAN DE VERENIGDE VERGADERING B1300279 SAMENWERKING ICT-AANBOD

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

klimaatmonitor waterschappen 2014

klimaatmonitor waterschappen 2014 Imagine the result klimaatmonitor waterschappen 2014 Monitoring klimaatakkoord Rijk Waterschappen 2010-2020 Unie van Waterschappen, Den Haag KLIMAATMONITOR WATERSCHAPPEN 2014 UNIE VAN WATERSCHAPPEN DEN

Nadere informatie

Eljo Vos-Brandjes HVC. Stage raadsleden Dordrecht

Eljo Vos-Brandjes HVC. Stage raadsleden Dordrecht Eljo Vos-Brandjes HVC Stage raadsleden Dordrecht Historie HVC Opgericht (1991) voor verwerken huishoudelijk en bedrijfsafval uit regio Na loslaten beleidsuitgangspunt regionale/provinciale zelfvoorziening

Nadere informatie

AGENDAPUNT 9 ONTWERP. Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495. Voorstel. Het college stelt u voor om

AGENDAPUNT 9 ONTWERP. Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495. Voorstel. Het college stelt u voor om VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 9 Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495 In D&H: 16-07-2013 Steller: Tonny Oosterhoff In Cie: BMZ 03-09-2013 Telefoonnummer: (030) 6345726

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 september 2009 auteur J. Stellaard telefoon 033-43 46 301 e-mail hstellaard@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder R.L. Boer onderwerp Innovatiebeleid 2010 agendapunt registratienummer

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. Stuw Voorstertocht De stuw is conform planning en binnen het beschikbaar gestelde krediet vervangen. Dit onderdeel is afgerond.

ALGEMENE VERGADERING. Stuw Voorstertocht De stuw is conform planning en binnen het beschikbaar gestelde krediet vervangen. Dit onderdeel is afgerond. V E R G A D E R D A T U M 16 december 2010 NBW S E C T O R / A F D E L I N G S T U K D A T U M N A A M S T E L L E R 2 december 2010 E. Benjamin / M. Visser / T.A. Wendt ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente?

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Programma raadsrotonde 17 mei 2010 Opening avond door rotondevoorzitter. Inleiding; (door Conny Huijskes; 10 minuten) - Uitleg opzet avond /in het begin toelichten

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans directie/afdeling RO/afdeling RBA contactpersoon E. ten Cate telefoon 0182-588976 uw kenmerk onderwerp reactie op uw vragen over klimaatdoelstellingen Gouda

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

AGENDAPUNT 4a/b. Onderwerp: Bijstelling realisatie 1e fase Energiefabriek Nieuwegein Nummer: 626444. Voorstel. Het college stelt u voor om

AGENDAPUNT 4a/b. Onderwerp: Bijstelling realisatie 1e fase Energiefabriek Nieuwegein Nummer: 626444. Voorstel. Het college stelt u voor om VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 4a/b Onderwerp: Bijstelling realisatie 1e fase Energiefabriek Nieuwegein Nummer: 626444 In D&H: 02-04-2013 Steller: Tonny Oosterhoff In Cie: BMZ 23-04-2013

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Verkenning Ontwikkelingen Afvalwaterketen

Verkenning Ontwikkelingen Afvalwaterketen Verkenning Ontwikkelingen Afvalwaterketen Inhoudsopgave 1 Inleiding Hoofdstuk 1 Inleiding Hoofdstuk 2 Omgevingsanalyse - Beheer - Omgeving - Techniek - Beleid/Politiek - Organisatie Hoofdstuk 3 Beleidsvragen

Nadere informatie

Raadsnotitie. Bijlagen

Raadsnotitie. Bijlagen Raadsnotitie GEMEENTEBESTUUR onderwerp Energiestrategie Venlo Beesel Venray team ROSEB Rn nummer 2013 1 collegevergadering d.d. raadsvergadering 11 december 2012 d.d. 23 januari 2013 programma Veelzijdige

Nadere informatie

Gemeentelijk besluit Energiebesparing bij Openbare Verlichting (OVL)

Gemeentelijk besluit Energiebesparing bij Openbare Verlichting (OVL) Gemeentelijk besluit Energiebesparing bij Openbare Verlichting (OVL) Inleiding De primaire functie van openbare verlichting is een bijdrage te leveren aan verkeersveiligheid en de sociale veiligheid op

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Duurzame bedrijventerreinen

Duurzame bedrijventerreinen Duurzame bedrijventerreinen Duurzaamheid: meer dan enkel energie Duurzaam bedrijventerrein Energie, water, afval, sociale aspecten, samenwerkingen, Wordt ingewikkelde oefening Gegevens? Project SIS (Sustainable

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Raadsmededeling - Openbaar

Raadsmededeling - Openbaar Raadsmededeling - Openbaar Nummer : 59/2012 Datum : 17 april 2012 B&W datum : 10 april 2012 Portefeuillehouder : J. Teeuwsen Onderwerp : 100% Verduurzaming elektriciteit Aanleiding In de Nota Duurzaam

Nadere informatie

Aanleiding Maatregelenpakket uit 2008 ter verbetering van de ICT/GIS functie (DB 8-12-2008).

Aanleiding Maatregelenpakket uit 2008 ter verbetering van de ICT/GIS functie (DB 8-12-2008). voorstel aan dagelijks bestuur routing met data: overleg portefeuillehouder : 9 november 2010 dagelijks bestuur : vergaderdatum commissie wb : datum commissie bcwvm : datum algemeen bestuur : datum ab

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 Aannemingsbedrijf van der Meer B.V. Benthuizen 19 november 2014 J. van der Meer. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0

Nadere informatie

2. In te stemmen met de brief aan de verenigde vergadering inzake waterschapsvergelijkingen, ons kenmerk 1044149.

2. In te stemmen met de brief aan de verenigde vergadering inzake waterschapsvergelijkingen, ons kenmerk 1044149. agendapunt 3.a.5 1041748 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden WATERSCHAPSPEIL LANDELIJKE WATERSCHAPSVERGELIJKING 2012 Portefeuillehouder Haersma Buma, M.A.P. van Datum 8 januari 2013 Aard bespreking

Nadere informatie

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl LTO inzet duurzame energie 1. Verbetering inkomenspositie door (decentrale)energieproductie

Nadere informatie

Energie Management Actieplan

Energie Management Actieplan Energie Management Actieplan Aannemingsbedrijf K. Dekker B.V. Opgesteld door: Gecontroleerd door: Vrijgave door: D. Blank H. Groenenberg M.J.M. Stoop Versie: augustus 2014 1 Voorwoord In onze missie staat

Nadere informatie

Realisatie wind-energie in Weert in samenwerking met Nederweert, Leudal en Peel-en Maas. Informatiebijeenkomst Commissie Weert, 17 november 2015

Realisatie wind-energie in Weert in samenwerking met Nederweert, Leudal en Peel-en Maas. Informatiebijeenkomst Commissie Weert, 17 november 2015 Realisatie wind-energie in Weert in samenwerking met Nederweert, Leudal en Peel-en Maas Informatiebijeenkomst Commissie Weert, 17 november 2015 1 Inhoud Duurzame energie in Weert POL en samenwerking Uitgangspunt

Nadere informatie

AGENDAPUNT 7 ONTWERP. Onderwerp: Bijstelling realisatie 1e fase Energiefabriek Nieuwegein Nummer: 626444. Voorstel. Het college stelt u voor om

AGENDAPUNT 7 ONTWERP. Onderwerp: Bijstelling realisatie 1e fase Energiefabriek Nieuwegein Nummer: 626444. Voorstel. Het college stelt u voor om VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 7 Onderwerp: Bijstelling realisatie 1e fase Energiefabriek Nieuwegein Nummer: 626444 In D&H: 02-04-2013 Steller: Tonny Oosterhoff In Cie: BMZ 23-04-2013 Telefoonnummer:

Nadere informatie

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest POSTADRES Postbus 20 7500 AA Enschede BEZOEKADRES Hengelosestraat 51 Aan de Gemeenteraad TELEFOON 14 0 53 DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest UW BRIEF

Nadere informatie

JM Vrij beheer b.v. Reductie onderzoek, doelstellingen en het energiemeetplan 2014-2020. AH Vrij Groen, Grond en Infra Vrij Materieel

JM Vrij beheer b.v. Reductie onderzoek, doelstellingen en het energiemeetplan 2014-2020. AH Vrij Groen, Grond en Infra Vrij Materieel JM Vrij beheer b.v. AH Vrij Groen, Grond en Infra Vrij Materieel onderzoek, en het energiemeetplan 2014-2020 Conform niveau 3 op de CO 2 -Prestatieladder 3.0 Documenten 1.B1.1, 3.B1.1 en 3.B2.2 Inhoudsopgave

Nadere informatie