ONTWERPRAPPORT PAPER 4

ONTWERPRAPPORT PAPER 4 VRAGEN BEANTWOORDEN AAN DE HAND VAN EEN STAPPENPLAN Naam auteur(s) Vakgebied Titel Onderwerp Opleiding Doelgroep Sleuteltermen Anneloes Leijenhorst, MSc. M&O Vragen beantwoorden aan de hand van een stappenplan Hanteren stappenplan van Vernooij (2003) bij oplossen problemen Interfacultaire Lerarenopleidingen, Universiteit van Amsterdam 5 VWO leerlingen met keuzevak M&O stappenplan Links Bibliografische referentie Leijenhorst, A. (2015). Vragen beantwoorden aan de hand van een stappenplan. Amsterdam: Interfacultaire Lerarenopleidingen UvA. Studentnummer 10816461 Begeleider(s) Beoordelaar(s) indien bekend Mariska Min Vakdidacticus: Peter van der Veen Onderzoeker: Janna Fortuin Datum 10 juni 2015

PAPER 4 - UITVOERING Vragen beantwoorden aan de hand van een stappenplan Student: Anneloes Leijenhorst Studentnummer: 10816461 1

1 SAMENVATTING VAN PAPER 1 Leerlingen laten punten liggen doordat ze bij het maken van opgaven vergeten hun uiteindelijke antwoord te controleren om te checken of ze met hun antwoord wel een antwoord geven op de vraag (stap 5 uit het stappenplan van Vernooij, 2003). Daarom ga ik ze een stappenplan aanleren, waarbij ik de volgende ontwerphypothese hanteer: Als ik het probleem dat leerlingen hun antwoord niet controleren aanpak door ze aan te leren vraagstukken omtrent het onderwerp NV op te lossen met behulp van het stappenplan van Vernooij (2003), zal het resultaat zijn dat leerlingen hoger scoren op een toetsopgave over de NV (leerresultaat), en zullen de leerlingen vertrouwen krijgen in het zelfstandig kunnen oplossen van vraagstukken (leergedrag). Mijn ontwerp zal minimaal de volgende elementen bevatten: 1. Ik gebruik het stappenplan van Vernooij (2003), stap 1 tot en met 6; 2. Ik ga het stappenplan aanleren door betekenis op te bouwen, het stappenplan te achterhalen, te schematiseren en uit te proberen (Marzano en Miedema, 2014). Onthouden en automatiseren laat ik buiten beschouwing; 3. Mijn ontwerp zal 3,5 lessen (210 minuten) in beslag nemen; 4. Ik zal het ontwerp uitvoeren in een 5 VWO klas met 4 leerlingen; 5. Ik gebruik het vakdidactische onderwerp NV. Ik zal het effect van mijn interventie op leergedrag evalueren aan de hand van een learner report, en het effect op leerresultaat aan de hand van een toetsopgave over de NV die ik zowel voor als na de interventie laat maken. Ik gebruik een 5HAVO klas als controlegroep, waar ik de interventie niet uitvoer maar waar ik dezelfde toetsopgave ook twee keer af zal nemen. 2 BESCHRIJVING VAN DE UITVOERING VAN DE LESSENSERIE 2.1 BESCHRIJVING Ik heb mijn lessenserie (zie bijlage 1) uitgevoerd op de data die ik hiervoor ingepland had, bij de 5 VWO klas M&O. In de tijd dat ik mijn lessenserie schreef is er een leerling gestopt met M&O omdat zij naar een andere school is gegaan. De klas bestond dus gedurende mijn lessenserie uit 3 in plaats van 4 leerlingen. De drie leerlingen hebben alle lessen uit mijn lessenserie bijgewoond. In de eerste les heb ik hardop denkend een voorbeeldopgave (zie bijlage 2) gemaakt terwijl de leerlingen individueel een verslag maakten van de stappen die ik zette om de opgave op te lossen. In het daarop volgende onderwijsleergesprek heb ik aan de hand van de aantekeningen van de leerlingen het volledige stappenplan van Vernooij (2003) uitgelegd. Vervolgens hebben de leerlingen aan de hand oefenopgave 1 (zie bijlage 2) met de eerste twee stappen uit het stappenplan geoefend door individueel een conceptmap te maken en door de informatie uit de opgave en ontbrekende informatie in schema s te zetten. De tweede les ben ik gestart met een voorbeeld van het aanleren hoe met stokjes te eten. Daarna zijn de leerlingen aan de slag gegaan met stap 3 en 4 uit het stappenplan aan de hand van de oefenopgave. Ik heb de leerlingen hun werk met de klok mee aan de buurman door laten geven, zodat iedereen de geplande stappen van een ander uit moest voeren. In de derde les heb ik eerst stap 5 klassikaal uitgelegd. Vervolgens heb ik de leerlingen individueel oefenopgave 2 (zie bijlage 2) laten maken, en vervolgens hebben ze zelfstandig aan de hand van de uitwerking hun antwoorden gecontroleerd. Uiteindelijk hebben de leerlingen aan de hand van 2

oefenopgave 3 (zie bijlage 2) stap 6 inzichtelijk gemaakt door na het maken van de opdracht te bepalen wat ze hiervan geleerd hadden wat ze nog niet wisten. In de vierde les heb ik de toetsopgave en het learner report uitgedeeld, die door de leerlingen het eerste gedeelte van de les zelfstandig zijn ingevuld. Vervolgens ben ik verder gegaan met een nieuw onderwerp, en was hiermee mijn lessenserie afgerond. 2.2 ANALYSE In de eerste drie lessen had ik in mijn lessenserie werkvormen opgenomen waarbij werken in tweetallen vereist was. Aangezien er 1 leerling minder in mijn klas zat heb ik op deze momenten andere werkvormen moeten toepassen, zoals werken in drietallen of werk met de klok mee doorgeven aan je buurman ter controle. Aangezien de groep erg klein was, gaf het werken in drietallen niet meer onrust dan het werken in tweetallen, en kon ik er goed op toezien dat de leerlingen alledrie actief aan het werk waren tijdens deze fasen van de les. In de eerste les bleken de leerlingen op basis van hun eigen aantekeningen bijna alle stappen van Vernooij (2003) al opgeschreven te hebben. Het uitleggen van het complete stappenplan kostte daardoor minder tijd dan ik had gepland. Hierdoor was er meer ruimte voor het maken van een conceptmap en schema s: tijd die ik achteraf hard nodig bleek te hebben omdat de leerlingen vrij snel over deze stappen heen wilden stappen en direct naar de oplossing toe wilden werken. In de tweede les werden de leerlingen erg enthousiast toen ik begon met het voorbeeld over eten met stokjes. Het opstellen van een stappenplan hiervoor en het uitproberen van de verschillende stappenplannen kostte meer tijd dan ik vooraf had verwacht. Maar het leverde enthousiasme bij de leerlingen op, en het was voor alle drie de leerlingen een inzicht dat het goed plannen van de uitwerking van een simpel taakje zo belangrijk kon zijn. 2.3 CONCLUSIES Het is me gelukt mijn lessenserie in 3,5 lessen uit te voeren, en ik heb alle inhoud behandeld die ik behandeld had willen hebben. Leerlingen zijn geactiveerd zelf veel na te denken (Ebbens en Ettekoven, 2013), doordat ik ze vroeg eerst zelfstandig een som te maken of antwoorden op te schrijven voordat we het gingen bespreken. De grootste afwijking van mijn lesplan, het werken in drietallen als ik gepland had dat leerlingen in tweetallen zouden werken, heeft geen effect gehad op de beoogde effecten van mijn lessenserie op het leerresultaat, aangezien de leerlingen alsnog met een hoge time-on-task (Ebbens en Ettekoven, 2013) het stappenplan aangeleerd hebben gekregen en het leerresultaat dus niet verloren is gegaan. De andere afwijkingen van mijn lesplan hadden te maken met tijd en planning: Bepaalde lesonderdelen kosten meer, of minder tijd dan ik vooraf had ingepland. Echter kwam ik geen moment in tijdnood, en heb ik alles wat ik had willen behandelen kunnen behandelen. Dit heeft zelfs extra bijgedragen aan de beoogde effecten van mijn lessenserie, aangezien ik aan kon sluiten bij de behoeften van de leerlingen, en langer stil kon staan bij onderwerpen waar dat nodig was en door sneller door te gaan als bepaalde onderwerpen al duidelijk waren. 3

3 BESCHRIJVING VAN DE UITVOERING VAN HET ONDERZOEK 3.1 BESCHRIJVING In de les voor de lessenserie heb ik de drie leerlingen van mijn 5VWO klas de toetsopgave (zie bijlage 3) laten maken en het oefen learner report (zie bijlage 3) laten invullen. Ik heb de zeven leerlingen uit de 5HAVO klas dezelfde toetsopgave ook die week laten invullen. Bij beide klassen heb ik de opgave naderhand niet nabesproken. De vierde les van de lessenserie heb ik gebruikt om de drie 5VWO leerlingen de toetsopgave (zie bijlage 4) nogmaals te laten maken, en ze daarna het echte learner report (zie bijlage 4) in te laten vullen. In dezelfde week heb ik de 5HAVO klas ook de toetsopgave laten maken. 3.2 ANALYSE Aangezien er een leerling gestopt is met M&O bestaat mijn totale populatie nu uit 3 in plaats van 4 leerlingen. Alle drie de leerlingen hebben wel beide toetsopgaven en beide learner reports ingevuld, en waren aanwezig tijdens alle lessen uit de lessenserie. Mijn controlegroep bestond uit 7 leerlingen, die allemaal beide toetsopgaven hebben gemaakt. Ik ben bij het afnemen van de tweede toetsopgave afgeweken van mijn onderzoeksplan, aangezien ik wilde voorkomen dat leerlingen een antwoord uit hun hoofd gingen leren in plaats van opnieuw te gaan rekenen. Ik heb daarom de naam van het bedrijf veranderd van Resim naar Djoezzz en ik heb de getallen op de balans en resultatenrekening aangepast. 3.3 CONCLUSIES Ik heb het onderzoek grotendeels uitgevoerd conform mijn onderzoeksplan, zoals beschreven in paper 3. Alle leerlingen uit mijn onderzoeks- en controlegroep hebben de toetsopgaven danwel learner reports ingevuld, waardoor ik op basis van deze gegevens kan analyseren of mijn lessenserie heeft bijgedragen aan een verbetering van het leerresultaat (het hoger scoren op de toetsopgave) en het leergedrag (vertrouwen in het zelfstandig kunnen oplossen van een opgave). De grootste afwijking van mijn onderzoeksplan, een populatie in mijn onderzoeksgroep van 3 in plaats van 4 leerlingen, heeft geen invloed op de uiteindelijke analyse van de toetsresultaten en/of learner reports. Ik zal namelijk naast een visuele weergave van de verschillende antwoorden en een vergelijking tussen de antwoorden van leerlingen in de onderzoeks- en controlegroep geen verdere kwantatieve dataanalyse toepassen aangezien ik meer data nodig heb om tot representatieve resultaten te komen, en de betrouwbaarheid van mijn onderzoek te waarborgen (Verhoeven, 2014). Aanpassing van de naam van het bedrijf en de getallen in de toetsopgave heeft geen negatief effect op de betrouwbaarheid (Verhoeven, 2014) van mijn meting van leerresultaat, aangezien ik nog steeds exact dezelfde som en oplosvaardigheden toets. 4

BIJLAGE 1 LESPLANNEN Les 1: Opbouwen betekenis Datum: 14april 2015 Week: 16 Les: Opbouwen betekenis Materialen: Lesboek NV (Stoffels 2013), Voorbeeldopgave, Oefenopgave 1 Klas: VWO5 Beginsituatie: De afgelopen 5 weken is tijdens de lessen het boek NV (Stoffels, 2013) behandeld. Lln hebben daarnaast zelfstandig met opgaven uit het boek geoefend. Als huiswerk hebben lln de toetsopgave over NV gemaakt, en de vorige les is een oefen learner report besproken. Leerdoel leerlingen: a. Jullie kunnen aan het eind van deze les in eigen woorden beschrijven wat elke stap uit het stappenplan betekent; b. Jullie kunnen aan het eind van deze les met behulp van een conceptmap in kaart brengen wat er gevraagd wordt: stap 1; c. Jullie kunnen aan het eind van deze les met behulp van schema s weergeven hoe het verband tussen onbekende en beschikbare gegevens ligt: stap 2. Tijd Lesfase Activiteit docent Leeractiviteit leerlingen Werkvorm 0 O Leerdoelen op het bord schrijven Lln gaan op hun plek zitten en pakken hun boek en schrift Aandachtsrichter: Voorbeeldopgave op beamer. 5 I Instructie Jongens, we draaien de rollen even om. Ik ga deze opgave maken ipv jullie Lln luisteren naar docent Voordracht Opdracht Wat? Maak een verslag van alle stappen die ik zet om tot de oplossing te komen. Hoe lang? Totdat ik de som heb opgelost. Hoe? Individueel. Wat ermee doen? Klassikaal nabespreken, ik geef beurten. 10 V/T Instructie Hardop denkend de voorbeeldopgave oplossen, conceptmap maken, schema maken, stappen plannen, berekenen, controleren, evalueren. 20 R Nabespreken opdracht Leerlingen beurt geven verslag te doen van stappen. Uitdelen kaartje stappenplan 30 V/T Opdracht Wat? Breng stap 1 in kaart mbv een conceptmap Hoe lang? 10 mins Hoe? Individueel Wat ermee doen? Bespreken met je buur Lln luisteren naar docent en maken een verslag/aantekeningen Lln lichten hun uitkomst toe en laten dit aanvullen door andere lln. Lln denken na over eigen handelen en leren. Lln maken een conceptmap Hardop denken door docent Denken-delenuitwisselen 5

Als klaar? Probeer te bedenken hoe je stap 2 zou uitvoeren. 35 R Nabespreken opdracht Opvallende verschillen? Zo zie je, iedereen maakt een andere conceptmap, en weet andere dingen 45 V/T Opdracht Wat? Breng stap 2 in kaart mbv schema s Hoe lang? 10 mins Hoe? In tweetallen. Gebruik evt je boek als je zaken op wilt zoeken. Wat ermee doen? Bespreken met je buur Als klaar? Start met het huiswerk Lln lichten hun uitkomst toe en laten dit aanvullen door andere lln. Lln denken na over eigen handelen en leren. Lln zetten de informatie uit de oefenopgave in schema s voor volgende week. 55 R Nabespreken opdracht Lln lichten hun uitkomst toe en laten dit aanvullen door andere lln. Lln denken na over eigen handelen en leren. 60 R Afsluiten Check behalen lesdoelen Lln bedenken zich of ze de leerdoelen van deze les hebben behaald Overleggen in tweetallen Voordracht/ 6

Les 2: Achterhalen en schematiseren stappenplan Datum: 21april 2015 Week: 17 Les: Achterhalen en schematiseren stappenplan Klas: VWO5 Beginsituatie: De vorige les is het stappenplan uitgelegd, en hebben de leerlingen geoefend met stap 1 en 2 aan de hand van een oefenopgave. Leerdoel leerlingen: a. Jullie kunnen aan het eind van deze les in eigen woorden beschrijven wat elke stap uit het stappenplan betekent; b. Jullie kunnen aan het eind van deze les een planning maken voor de uitwerking van een opgave: stap 3; c. Jullie kunnen aan het eind van deze les volgens een planning een opgave oplossen: stap 4. Tijd Lesfase Activiteit docent Leeractiviteit leerlingen Werkvorm 0 O Leerdoelen op het bord schrijven Lln gaan op hun plek zitten en pakken hun boek en schrift Aandachtsrichter: Een plaatje van sushi op de beamer. 5 I Instructie Lln luisteren naar docent Voordracht Sushi is heerlijk, maar om het op te eten moet je wel met stokjes kunnen eten! Eens kijken of jullie mij dat aan kunnen leren. Wat moet ik allemaal doen om goed met stokjes te leren eten? V/T Opdracht Wat? Schrijf voor jezelf de stappen op die gezet moeten worden. Hoe lang? 10 mins Hoe? Individueel. Wat ermee doen? Klassikaal nabespreken, ik geef beurten Als klaar? Lees de oefenopgave van vorige keer door en start met een plannetje hoe je deze som zou uitwerken. 15 R Nabespreken opdracht Ik leg stokjes neer. Geef 1 lln de beurt, volg zijn instructie op. Laat andere lln feedback geven, is het met deze instructie gelukt? Wat moet weg? Wat moet erbij? 25 I Opdracht Wat? Maak voor de oefenopgave een planning voor de uitwerking. V/T Hoe lang? 10 mins maken planning, 5 mins oplossen opgave Hoe? In tweetallen. Gebruik evt je boek als je zaken op wilt zoeken. Wat ermee doen? Het andere tweetal moet het oplossen ahv jullie instructie! Als klaar? Start met het huiswerk voor volgende week. Lln schrijven op welke stappen gezet moeten worden om iemand met stokjes te leren eten Lln instrueren elkaar over hoe te eten met stokjes. De ander voert de instructie uit. Lln denken na over eigen handelen en leren. Lln maken een planning voor de uitwerking van de opgave Lln lossen aan de hand van de planning van het andere tweetal de som op. Zelfstandig werken Materialen: Lesboek NV (Stoffels 2013), Oefenopgave 1, japanse eetstokjes Overleggen in tweetallen. 7

40 R Nabespreken opdracht Beide tweetallen laten vertellen hoe het maken van een planning is gegaan. Zou je hem nog aanpassen nu je zelf ahv instructie van de anderen de som hebt opgelost? 50 R Afsluiten Check behalen lesdoelen Lln lichten hun uitkomst toe en laten dit aanvullen door andere lln. Lln denken na over eigen handelen en leren. Lln bedenken zich of ze de leerdoelen van deze les hebben behaald Voordracht/ 8

Les 3: Uitproberen Datum: 28april 2015 Week: 18 Les: Uitproberen stappenplan Materialen: Lesboek NV (Stoffels 2013), Oefenopgave 2 en 3 Klas: VWO5 Beginsituatie: De vorige twee lessen zijn besteed aan het stappenplan, en de leerlingen hebben geoefend met stap 1 tot en met 4 aan de hand van een oefenopgave. Leerdoel leerlingen: a. Jullie kunnen aan het eind van deze les in eigen woorden beschrijven wat elke stap uit het stappenplan betekent; b. Jullie kunnen aan het eind van deze les je oplossing controleren om te checken of je niks bent vergeten of verkeerd hebt gedaan: stap 5; c. Jullie kunnen aan het eind van deze les een opgave evalueren en bedenken wat je van die opgave geleerd hebt: stap 6. Tijd Lesfase Activiteit docent Leeractiviteit leerlingen Werkvorm 0 O Leerdoelen op het bord schrijven Aandachtsrichter: Prtscr van vorige toets op beamer met (niet gecontroleerde) antwoord van 1 vd lln 5 I Kijk eens naar deze opgave en dit antwoord. Welke stap is hier niet goed uitgevoerd? Lln gaan op hun plek zitten en pakken hun boek en schrift Lln bedenken zich welke stap uit het stappenplan hier niet goed is uitgevoerd Instructie Korte uitleg stap 5. Aan de hand van prtscr belang van controle van antwoord laten zien. 10 V/T Opdracht Wat? Maak oefenopgave 2, en laat in je uitwerking zien dat je het stappenplan stap 1-5 toepast Hoe lang? 20mins, na 15 mins controleer je je antwoord ahv het antwoordmodel. Hoe? Individueel. Pak je boek erbij als je iets op wilt zoeken. Wat ermee doen? Klassikaal nabespreken, ik geef beurten Als klaar? Start met het huiswerk voor volgende week. 30 R Nabespreken opdracht Hoeveel punten hebben jullie gehaald? Helpt het gebruik van een stappenplan? Welke manier hebben jullie gebruikt om je antwoord te controleren (Stap 5)? 40 I Instructie De laatste stap is stap 6. Heel belangrijk! Want waarom zou je Lln luisteren naar docent Lln maken de opdracht in stilte en controleren hun eigen antwoorden aan de hand van het antwoordmodel Lln denken na over eigen handelen en leren. Lln lichten hun strategie voor stap 5 toe en vullen elkaar aan. LLn luisteren naar docent Voordracht Zelfstandig werken Voordracht 9

opgaven maken, als je je erna niet bedenkt wat je ervan geleerd hebt en hoe dit past binnen wat je al weet? Hoe zou je deze evaluatie het beste uit kunnen voeren? En hoe hou je bij wat je wel en niet weet? 45 V/T Opdracht Wat? Kijk naar oefenopgave 3. Wat kan jij van deze opgave kunnen leren wat je nog niet weet? Hoe lang? 5 mins Hoe? Individueel. Wat ermee doen? Klassikaal nabespreken, ik geef beurten Als klaar? Start met het huiswerk voor volgende week. 50 R Nabespreken opdracht Wat kunnen jullie van deze opdracht leren? Het kan ook zo zijn dat je niks van een opgave kunt leren omdat je de vaardigheid al beheerst! Voor iedereen is dit per opgave anders. 55 R Afsluiten Check behalen lesdoelen Lln denken na over eigen handelen en leren. Lln maken de opdracht uit het boek en overleggen zachtjes indien noodzakelijk Lln lichten hun uitkomst toe en laten dit aanvullen door andere lln. Lln denken na over eigen handelen en leren. Lln bedenken zich of ze de leerdoelen van deze les hebben behaald Denken-delenuitwisselen Voordracht/ 10

Les 4: Afsluiting Datum: 29april 2015 Week: 18 Les: Afsluiting stappenplan Materialen: Toetsopgave, Learner report Klas: VWO5 Beginsituatie: De vorige drie lessen zijn besteed aan het stappenplan, en de leerlingen hebben geoefend met stap 1 tot en met 6 aan de hand van oefenopgaven. Leerdoel leerlingen: a. Jullie kunnen aan het eind van deze les in eigen woorden beschrijven wat elke stap uit het stappenplan betekent; b. Jullie kunnen aan het eind van deze les alle stappen uit het stappenplan toepassen op een toetsopgave. Tijd Lesfase Activiteit docent Leeractiviteit leerlingen Werkvorm 0 O Leerdoelen op het bord schrijven Lln gaan op hun plek zitten en pakken hun schrift Aandachtsrichter: Toets uitdelen 5 I Instructie Afgelopen 3 lessen hebben we gewerkt met het stappenplan en verschillende oefenopgaven. Ik ben benieuwd of jullie de toetsopgave die jullie al eerder bij mij hebben ingeleverd als huiswerk nu anders zullen maken. Daarnaast ben ik benieuwd naar jullie ervaringen met het stappenplan, ook dit ga ik toetsen. Dit doe ik met een learner report, die jullie een tijdje geleden al een keer gezien hebben en mee geoefend hebben. 20 I Opdracht Wat? Maak de toetsopgave, en vul als je klaar bent het learner report in. Hoe lang? 30 mins Hoe? Individueel Wat ermee doen? Lever allebei je blaadjes bij mij in, ik zal de toetsopgave nakijken. Volgende les bespreken we hem na. Als klaar? Start met je huiswerk voor deze week. 30 R Afsluiten Check behalen lesdoelen Lln luisteren naar docent en maken aantekeningen Lln maken de toetsopgave in stilte, en vullen daarna het learner report in. Lln bedenken zich of ze de leerdoelen van deze les hebben behaald Voordracht Zelfstandig werken. Voordracht/ 11

BIJLAGE 2 LEERLINGENMATERIAAL VOORBEELDOPGAVE Bron: Open toetsvragen docentenwebsite van uitgeverij Stoffels Vraag: Bereken de uitgiftekoers van de aandelen die het afgelopen jaar geplaatst zijn. 12

OEFENOPGAVEN Oefenopgave 1 (Bron: Open toetsvragen docentenwebsite van uitgeverij Stoffels) De beginbalans en de eindbalans in 2013 van Falanco NV vertonen het volgende beeld: D (bedragen x 1.000.000,-) C 1-1 31-12 1-1 31-12 vaste activa 55 64 Aandelenkapitaal 60 60 voorraden 28 33 Aandelen in port. 45 40 15 20 Debiteuren 16 15 Effecten -- 7 Reserves 20 24 Liquide middelen 2 8 Onderhandse lening 10 14 Voorzieningen 19 17 Obligatieleningen 25 28 Crediteuren 12 14 Nettowinst 10 101 127 101 127 Alle aandelen hebben een nominale waarde van 25,- per stuk. De voorzieningen worden tot het lange vermogen gerekend. De resultatenrekening over 2013 luidt als volgt: (Bedragen x 1.000.000,-) Grondstofkosten 20 Omzet 80 Loonkosten 31 Afschrijving 6 Interestkosten 8 Winst 15 80 80 Alle verkopen over 2013 vonden op rekening plaats. Falanco publiceert in haar jaarverslag ook een aantal kengetallen. 1. Bereken de quick ratio per 31 december 2013 in 1 decimaal. 2. Bereken de solvabiliteitsratio per 31 december 2013 in 1 decimaal. 3. Bereken de cashflow over 2013 per aandeel, uitgaande van het aantal geplaatste aandelen per 31 december 2013. 13

Oefenopgave 2 (Bron: Stoffels (2013) boek NV Hoofdstuk 2, opgave 28) Een NV heeft een winst gemaakt van 40.000,-. De vennootschapsbelasting bedraagt 10.000,- en de rest is bestemd voor de aandeelhouders. Het dividend zal bestaan uit een stockdividend van 20.000,- en een cashdividend van 10.000,-. De dividendbelasting bedraagt 15%. Het nominaal geplaatst aandelenkapitaal bedraagt 1.500.000,-. 1. Bereken het netto stockdividend 2. Bereken het netto cashdividend 3. Bereken het stockdividendpercentage 4. Bereken het cashdividendpercentage 5. Bereken hoeveel belasting deze NV moet afdragen naar aanleiding van deze winstverdeling 6. Al het dividend wordt uitbetaald en uitgereikt. Bereken het geplaatst aandelenkapitaal na de uitreiking van het stockdividend. Oefenopgave 3 (Bron: VWO examen M&O 2003-I) Van onderneming Tandern N.V. zijn de balansen, na winstverdeling, over 2013 gegeven. Balans Tandern N.V. (bedragen in duizenden euro's) 1-1-2013 31-12-2013 1-1-2013 31-12-2013 Gebouwen 6.200 7.400 Aandelenvermogen 5.000 5.000 Machines 4.700 5.000 Aandelen in portefeuille 1.000 800 Effecten 100 300 4.000 4.200 Voorraad goederen 700 1.400 Agioreserve 600 600 Debiteuren 1.200 2.400 Winstreserve 1.200 1.400 Liquide middelen 400 200 6% Hypothecaire lening 3.100 2.900 9% Obligatielening 2.500 4.500 Voorzieningen 1.000 1.200 Crediteuren 900 1.900 13.300 16.700 13.300 16.700 Toelichting op de balans: de winst over 2013 bedraagt 1.200.000,-; de winstuitkeringen zijn opgenomen onder de balanspost crediteuren; de voorzieningen worden gerekend tot het vreemd vermogen lang; de kosten van het genoten leverancierskrediet bedragen 135.000,- in 2013; bij de berekening van het gemiddeld vermogen kan worden volstaan met het rekenkundig gemiddelde te nemen van de waarde op 1 januari en de waarde op 31 december 2013; de afschrijvingskosten op de gebouwen bedragen 500.000,- in 2013; de afschrijvingskosten op de machines bedragen 400.000,- in 2013; de jaarlijkse aflossingsverplichting op de hypothecaire lening bedraagt 200.000,-. 1. Bereken de kosten in procenten van het gemiddeld geïnvesteerde vreemd vermogen (IVV) over het jaar 2013, in ten minste 1 decimaal. 2. Bereken de rentabiliteit van het gemiddeld geïnvesteerde totale vermogen (RTV) over het jaar 2013, in ten minste 1 decimaal. 3. Bereken de rentabiliteit van het gemiddeld geïnvesteerde eigen vermogen (REV) over het jaar 2013. 4. Is er in 2013 sprake van een positief hefboomeffect of van een negatief hefboomeffect? Motiveer het antwoord. 14

BIJLAGE 3 TOETSOPGAVE VOORAF EN OEFEN LEARNER REPORT TOETSOPGAVE Bron: HAVO Eindexamen 2013:I De handelsonderneming Resim in Noordwijk heeft per 31 december 2013 de volgende balans na winstverdeling opgesteld. D Balans Resim (x 1.000,-) C Gebouwen 3.200 Eigen vermogen 2.130 Inventaris 900 Hypothecaire lening 2.960 Bestelauto's 650 Onderhandse lening 500 Voorraden 1.520 Crediteuren 2.150 Debiteuren 1.490 Te betalen bedragen 40 Liquide middelen 20 7.780 7.780 De resultatenrekening over 2013 ziet er als volgt uit. Resultatenrekening Resim (x 1.000,-) Inkoopwaarde verkopen 10.530 Opbrengst verkopen 13.200 Afschrijvingskosten 420 Interestkosten 330 Overige kosten 1.790 Nettowinst 130 13.200 13.200 15

De directie van Resim vindt dat de liquiditeit, solvabiliteit en rentabiliteit van de onderneming verbeterd dient te worden. Daartoe zal in 2014 een aantal maatregelen worden genomen. 1. Wat wordt verstaan onder de liquiditeit van een onderneming? (1 pt) 2. Bereken de current ratio van Resim per 31 december 2013 (in één decimaal nauwkeurig). (1 pt) 3. Bereken de solvabiliteit per 31 december 2013 (in één decimaal nauwkeurig). (1 pt) Resim verwacht in 2014 dezelfde omzet als in 2013. Het totale bedrag aan nettowinst en interestkosten zal in 2014 naar verwachting gelijk zijn aan het bedrag in 2013. 4. Bereken de gemiddelde brutowinstmarge als percentage van de omzet in 2 decimalen nauwkeurig. (1 pt) Resim overweegt de brutowinstmarge te verbeteren door een verhoging van de verkoopprijs van de producten. 5. In welk geval zal een hogere brutowinstmarge niet leiden tot een hogere brutowinst? (2pt) Er wordt verwacht dat na het doorvoeren van de maatregelen de rentabiliteit van het eigen vermogen over 2014 50% hoger zal zijn dan over 2013. Voor de beantwoording van vraag 6 moet worden aangenomen dat de balansbedragen per 31 december 2013 als gemiddelden voor het gehele jaar 2013 gelden. 6. Bereken de verwachte rentabiliteit van het eigen vermogen over 2014 (in één decimaal nauwkeurig). 16

OEFEN LEARNER REPORT Beste leerlingen, Hieronder staan een aantal vragen waarbij jij de zinnen moet aanvullen. Er zijn geen goede of foute antwoorden, alles wat jij belangrijk vindt mag je opschrijven. Ik stel jullie deze vragen zodat ik kan beoordelen of de lessen de NV bij jullie zijn overgekomen en hoe ik mijn lessen kan verbeteren. Ik heb ontdekt bij het bestuderen van de NV tot nu toe dat ik De lessen over NV hebben mij geholpen om.. Wat ik bij het onderwerp NV nog lastig vind is dat 17

BIJLAGE 4 TOETSOPGAVE ACHTERAF EN LEARNER REPORT TOETSOPGAVE Bron: HAVO Eindexamen 2013:I - aangepast Handelsonderneming Djoezzz heeft per 31 december 2013 de volgende balans na winstverdeling opgesteld. D Balans Djoezzz (x 1.000,-) C Gebouwen 3.100 Eigen vermogen 2.130 Inventaris 900 Hypothecaire lening 2.860 Bestelauto's 550 Onderhandse lening 400 Voorraden 1.520 Crediteuren 2.160 Debiteuren 1.490 Te betalen bedragen 40 Liquide middelen 10 7.570 7.570 De resultatenrekening over 2013 ziet er als volgt uit. Resultatenrekening Djoezzz (x 1.000,-) Inkoopwaarde verkopen 9.530 Opbrengst verkopen 12.600 Afschrijvingskosten 420 Interestkosten 730 Overige kosten 1.790 Nettowinst 130 12.600 12.600 De directie van Djoezzz vindt dat de liquiditeit, solvabiliteit en rentabiliteit van de onderneming verbeterd dient te worden. Daartoe zal in 2014 een aantal maatregelen worden genomen. 18

1. Wat wordt verstaan onder de liquiditeit van een onderneming? (1 pt) 2. Bereken de current ratio van Djoezzz per 31 december 2013 (in één decimaal nauwkeurig). (1 pt) 3. Bereken de solvabiliteit per 31 december 2013 (in één decimaal nauwkeurig). (1 pt) Djoezzz verwacht in 2014 dezelfde omzet als in 2013. Het totale bedrag aan nettowinst en interestkosten zal in 2014 naar verwachting gelijk zijn aan het bedrag in 2013. 4. Bereken de gemiddelde brutowinstmarge als percentage van de omzet in 2 decimalen nauwkeurig. (1 pt) Djoezzz overweegt de brutowinstmarge te verbeteren door een verhoging van de verkoopprijs van de producten. 5. In welk geval zal een hogere brutowinstmarge niet leiden tot een hogere brutowinst? (2pt) Er wordt verwacht dat na het doorvoeren van de maatregelen de rentabiliteit van het eigen vermogen over 2014 50% hoger zal zijn dan over 2013. Voor de beantwoording van vraag 6 moet worden aangenomen dat de balansbedragen per 31 december 2013 als gemiddelden voor het gehele jaar 2013 gelden. 6. Bereken de verwachte rentabiliteit van het eigen vermogen over 2014 (in één decimaal nauwkeurig). 19

LEARNER REPORT Beste leerlingen, Hieronder staan een aantal vragen waarbij jij de zinnen moet aanvullen. Er zijn geen goede of foute antwoorden, alles wat jij belangrijk vindt mag je opschrijven. Ik stel jullie deze vragen zodat ik kan beoordelen of de lessen over het stappenplan bij jullie zijn overgekomen en hoe ik mijn lessen kan verbeteren. Ik heb ontdekt dat als ik het stappenplan volg dat ik Het maken van een stappenplan heeft mij geholpen om.. Wat ik bij het stappenplan nog lastig vind is dat Maak de volgende zin af: De lessen over het stappenplan vond ik wel/niet* (doorhalen wat niet van toepassing is) nuttig, want.. 20

Ik heb ontdekt dat als ik zelfstandig een opgave moet oplossen dat ik.. Het oefenen met het zelfstandig maken van toets/examenopgaven heeft mij geholpen om.. Wat ik bij het zelfstandig oplossen van een opgave nog lastig vind is dat.. Maak de volgende zin af: Het stappenplan heeft mij meer/minder* (*doorhalen wat niet van toepassing is) vertrouwen gegeven dat ik zelfstandig een opgave kan oplossen omdat.. 21

GERAADPLEEGDE LITERATUUR Ebbens, S. en Ettekoven, S. (2013). Effectief leren, basisboek. Wolters-Noordhoff, Groningen, derde druk. Marzano, R. en Miedema, W. (2014). Leren in 5 dimensies. Moderne didactiek voor het voortgezet onderwijs. Koninklijke van Gorcum, Assen. Stoffels, H. (2013). De Naamloze Vennootschap - VWO. Uitgeverij Stoffels, Maastricht, vijfde druk. Verhoeven, N. (2014). Wat is onderzoek? (p. 428). Den Haag: Boom Lemma uitgevers. Vernooij, F. (2003). Probleemoplossen als vaardigheid. Tijdschrift voor het Economisch Onderwijs, nummer 3. Overige bronnen Examenvragen docentenwebsite van uitgeverij Stoffels. HAVO Examen 2013-I M&O https://wwwstoffels.mysafetysite.nl/home.aspx 22