Borgen voor morgen Voorbeelden van verankering van gemeentelijk klimaatbeleid

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Borgen voor morgen Voorbeelden van verankering van gemeentelijk klimaatbeleid"

Transcriptie

1 Borgen voor morgen Voorbeelden van verankering van gemeentelijk klimaatbeleid In opdracht van

2 BRONVERMELDING Deze brochure is samengesteld op basis van interviews met de volgende personen: Carola Hoogland-Karman en Theo van Es (Apeldoorn), Arwen Schram, Gerrit Jolink en Froukje Anne Karsten (Amsterdam), Leonie van Willigen-Rodenburg en Christianne Derikx (Bernheze), Peter Heskes (Den Haag), Pieter van Bentum (Deventer), Merijn Frauenfelder en Rienk van der Werff (Enschede), Hans van der Logt (Heerlen), Thijs de la Court en Peter Kelder (Lochem) en Pascal Zoetbrood (Utrecht). 2

3 Borgen voor morgen Borgen voor morgen Voorbeelden van verankering van gemeentelijke klimaatbeleid Werkt u aan gemeentelijk klimaatbeleid? Dan is deze brochure voor u. Door lokaal aan de slag te gaan, kunt u een bijdrage leveren aan het wereldwijde klimaatprobleem. Centraal staat het begrip borging, de verankering van het klimaatbeleid in de gemeentelijke organisatie. Succesvol klimaatbeleid vraagt om gedeelde verantwoordelijkheid. Bijna iedere gemeenteambtenaar kan immers helpen om de gemeentelijke klimaatdoelen te halen. Deze brochure is tot stand gekomen door interviews met ambtenaren van negen gemeenten. Grote en kleine gemeenten, koplopers en gemeenten die wat minder ver zijn met borging. In de interviews stond de volgende vraag centraal: Hoe borgt u het klimaatbeleid? Met klimaatbeleid bedoelen we de doelstel lingen en maatregelen om klimaatdoelen te halen. We geven in deze brochure goede voorbeelden. Daarmee willen wij u stimuleren om werk te maken van borging. Dat is van groot belang, omdat klimaatbeleid bij uitstek een kwestie is van een lange adem. We zullen immers jarenlang hard moeten werken om de doelstellingen voor de lange termijn te halen. Met alleen losse projecten lukt dat niet. Borgen voor morgen dus! Klimaatbeleid en duurzaamheid mogen geen modegril worden, want dan ben je erg kwetsbaar. (Peter Heskes, gemeente Den Haag) Onder borging verstaan wij de manier waarop klimaatbeleid structureel een plaats krijgt in beleid, organisatie en uitvoering. Hoe kunt u klimaatbeleid vastleggen in beleidsplannen en het beleidsproces organiseren? Maar ook: hoe kunt u ervoor zorgen dat er concrete resultaten geboekt worden? De toedeling van verantwoor delijkheden en bevoegdheden en het vastleggen daarvan in de administratieve organisatie is belangrijk. Daarnaast is intern draagvlak voor het klimaatbeleid in alle fasen essentieel. In feite gaat het dan om borging van het beleid in de hoofden van de ambtenaren. Zonder hun medewerking en uiteraard die van bedrijven, burgers en maatschappelijke organisaties zullen de klimaat doelstellingen buiten bereik blijven. 3

4 Doelstellingen Nederland heeft concrete doelstellingen voor het tegengaan van klimaatverandering vastgelegd in het kabinetsbeleid Schoon en Zuinig : reductie van de CO2-uitstoot van 30 procent in 2020, ten opzichte van 1990; 20 procent van de energievoorziening wordt duurzaam opgewekt in 2020; 2 procent energiebesparing per jaar. Veel gemeenten werken hard om deze doelstel lingen te halen. Een aantal streeft zelfs naar een klimaatneutrale gemeente op lange termijn. Utrecht wil als stad in 2030 CO 2 -neutraal zijn. Dit doel voor de lange termijn is vertaald in een doelstelling voor de korte termijn van zes procent CO 2 -reductie in 2012 ten opzichte van Dat is een afname van ton over die periode. Utrecht wil dat de gemeentelijke organisatie in 2012 CO 2 -neutraal is. Het onderstaande schema geeft de basisopbouw weer van deze brochure. Het gaat om borging in: diverse beleidsterreinen; de gemeentelijke organisatie; uitvoering van beleid. Elk van deze onderwerpen is in een aantal praktijkvoorbeelden beschreven. Daaruit blijkt dat u borging op heel verschillende manieren kunt invullen. Draagvlak Capaciteit Financiën Monitoring Uitvoering Beleid Korte én lange termijn Externe integratie Strategisch én operationeel Borging Wie doet wat? Vastleggen bijdragen Rol klimaatcoördinator Organisatie 4

5 Borgen voor morgen Borging in beleid Borging in beleid gaat over het vastleggen van het klimaatbeleid in beleidsplannen, beleidsuitspraken en in beleidsinstrumenten. Wanneer het klimaatbeleid alleen in een klimaatnota komt te staan, is er weinig kans dat de hele gemeentelijke organisatie zich verantwoordelijk gaat voelen. Maar dat is wél nodig om de integrale klimaatdoelen te halen. Aandacht voor korte én lange termijn In de eerste plaats is het essentieel om niet alleen naar de korte termijn, maar ook naar de lange termijn te kijken. Gemeente Bernheze wil op lange termijn klimaat neutraal worden. Daarvoor stelt de gemeente een routekaart op. De Routekaart Bernheze Klimaatneutraal geeft aan hoe de lange termijn doelstelling bereikt wordt en welke stappen daarvoor nodig zijn. Het doel is niet alleen duidelijkheid te scheppen over de af te leggen weg naar klimaatneutraliteit. Een nevendoel is commitment voor de lange termijn, in het bijzonder bij het bestuur. Voor de kortere termijn (tot 2012) staan doelstellingen in Energiek Bernheze, het uitvoeringsprogramma voor het klimaatbeleid. Externe integratie In de tweede plaats dienen de klimaatdoelstel lingen terug te komen in andere beleidsterreinen, zoals stedenbouw, verkeer en vervoer en in het economisch beleid. Niet alleen het milieubeleid gaat immers over klimaat. Het klimaatbeleid moet daarom gemeentebreed worden vastgelegd om op alle fronten de kansen die er zijn te benutten. Ondermeer stedelijke ontwikkeling biedt deze kansen. Amsterdam heeft de doelstelling klimaatneutraal bouwen vastgelegd in beleidsinstrumenten zoals bijvoorbeeld het Amsterdamse Plaberum (een instrument voor de inbreng van ambities in het ruimtelijke planproces) en de Handleiding klimaatneutraal bouwen. Het doel daarvan is dat bij stedelijke ontwikkeling energie en klimaat als vanzelfsprekend mee genomen worden in de planvorming. Strategisch en operationeel Een derde aandachtspunt van borging in beleid is dat klimaat zowel op strategisch niveau als op uitvoerings niveau een plaats krijgt. Op strategisch niveau dienen klimaatdoelstellingen terug te komen in bijvoorbeeld de stadsvisie en de ruimtelijke structuurvisie, maar ook in het verkeers- en vervoersplan en in het milieubeleidsplan. Op uitvoeringsniveau is het belangrijk om het klimaat beleid aandacht te geven in de beleids instrumenten waar dagelijks mee gewerkt wordt, bijvoorbeeld in beheerplannen, bestekken en checklists. Klimaat wordt dan een vast onderdeel van het werk van medewerkers op uitvoerings niveau. Zo krijgt het klimaatbeleid een plek in de praktijk van alledag. 5

6 Voor duurzaam bouwen maakt de gemeente Apeldoorn privaatrechtelijke prestatieafspraken. Intern is vastgelegd wat de verschillende afdelingen daarbij moeten doen. Dat heeft zijn nut bewezen, bijvoorbeeld bij de toetsing aan GPR-gebouw (Gemeentelijke Praktijk Richtlijn). Deze toets bleek regelmatig achterwege te blijven, omdat stukken niet gearchiveerd werden en daardoor al verdwenen voordat een toets kon worden uitgevoerd. Daarom is er nu een protocol opgesteld. Het bureau Duurzaamheid, dat verantwoor delijk is voor het klimaatbeleid, heeft ervoor gezorgd dat er personele capaciteit is voor de toetsing aan GPR-gebouw. Eén van de acties om klimaatbeleid een plaats te geven bij duurzaam inkopen, is het maken van standaardteksten, zoals Amsterdam en Apeldoorn doen. Dat helpt de gemeentelijke diensten die offerteaanvragen opstellen of bestekken beoordelen. Borging in de organisatie Borging van klimaatbeleid in de organisatie gaat over verantwoordelijkheden en bevoegdheden. De klimaatcoördinator heeft daarbij een spilfunctie. Hieronder komen een aantal onderwerpen aan de orde die van belang zijn voor borging in de organisatie. Overzicht: wie doet wat? Om een goede borging te realiseren binnen de organisatie moet in ieder geval voor iedereen duidelijk zijn wie wat doet. 6

7 Borgen voor morgen Bernheze heeft in één overzichtelijk organisa torisch schema het klimaatbeleid en wie er aan werkt samengevat. In het schema staan onder meer: doelen; inspanningen; resultaten; projectleiders van verschillende afdelingen; uren en kosten. Niet minder belangrijk is, dat duidelijk is wie waarvoor verantwoordelijk is. Die verdeling van taken en verantwoordelijkheden hoort thuis in managementplannen, maar ook in afdelings plannen en in de functieomschrijvingen van individuele medewerkers. De klimaatcoördinator in Heerlen bezoekt afdelingen en vraagt wat zij kunnen en willen bij dragen aan het halen van de klimaatdoel stellingen. De uitkomst daarvan komt in de afdelings plannen te staan inclusief het aantal uren dat die afdeling voor de uitvoering beschikbaar stelt. Vastleggen bijdrage van anderen aan het klimaatbeleid In de tweede plaats is voor de borging in de organisatie van belang hoe de bijdrage van anderen aan het halen van de klimaat doelstellingen is vastgelegd. Intern bijvoorbeeld door dit vast te leggen in afdelingsplannen. Maar ook door periodiek te rapporteren aan het management over hoe de zaken ervoor staan. Een stuurgroep klimaatbeleid op directieniveau is een uitstekend hulpmiddel om ervoor te zorgen dat de verschillende diensten de taken goed verdelen. De klimaatcoördinator kan als secretaris van die stuurgroep de afspraken vastleggen. Afspraken met externe partijen moet u natuurlijk ook vastleggen, door overeenkomsten af te sluiten met bijvoorbeeld woningbouwcorporaties. De Amsterdamse klimaattafel-overeenkomst is een instrument waarbij partijen (samen met de gemeente) een overeenkomst sluiten (aan de klimaattafel) om klimaatdoelstellingen te verwezenlijken. Klimaat is als onderwerp nog niet gemeentebreed ingesleten, maar we zijn op de goede weg. (Carola Hoogland-Karman, gemeente Apeldoorn) Natuurlijk werkt het ook om nieuwe ambities simpelweg in te voeren na bestuurlijke goed keuring. Bijvoorbeeld: duurzaam inkopen is nu nog nieuw, maar wanneer men er aan gewend is geraakt, staat niemand er nog bij stil. 7

8 Rol en positie klimaatcoördinator Belangrijk voor borging in de organisatie is ook de rol van de klimaatcoördinator: procesaanjager en -bewaker, stimulator of ook uitvoerder van projecten. De rol van de klimaatcoördinator bij projecten die door anderen intern getrokken worden, kan ook variëren: stimuleren, het aan leveren van kennis of bijvoorbeeld het wijzen op subsidies. Projecten in Lochem worden voor een groot deel niet door de milieumedewerkers uitgevoerd. Zo werkt Openbare Werken aan duurzame verlichting. Onderwijs is verantwoordelijk voor energiemaatregelen bij nieuwbouw van scholen. Medewerkers zijn enthousiast te maken als het gaat om extra ambities, inno vaties in hun vakgebied én wanneer een breed publiek het resultaat van hun werk kan zien. De milieuambtenaar blijft vaak zijdelings betrokken bij projecten en stelt zich dienstbaar op. In Deventer kiest men er bewust voor om aan te sluiten bij wat men al doet binnen andere afdelingen. Zo wil Openbare Ruimte aan de slag met energiezuinige straatverlichting en hebben zij ideeën over wat met dit onderwerp gedaan kan worden. De betrokken collega s blijken vervolgens vaak gemotiveerd om aan de slag te gaan met het onderwerp. De taak van de klimaat coördinator is het zorgen voor een bestuurlijk vastgestelde doelstelling en voor doelen op langere termijn met een goede planning. De klimaatcoördinator moet niet Don Quichot, maar Steven Spielberg zijn: anderen projecten laten uitvoeren en zelf regie voeren. (Hans van der Logt, gemeente Heerlen) Niet alleen de rol, maar ook de positie van de klimaatcoördinator binnen de gemeentelijke organisatie is belangrijk. Korte lijnen naar de ambtelijke top en het bestuur helpen om effectief en slagvaardig te kunnen werken. Het klimaatbureau van Amsterdam staat dicht bij het bestuur. Er is vaak meerdere malen per week rechtstreeks contact tussen de programmamanager van het klimaatbureau en de coördi nerend wethouder voor klimaat. Ambtelijk opdrachtgever is de directeur van de dienst, maar er is geen tussenlaag tussen bestuur en klimaatbureau. Het klimaatbureau legt de verantwoordelijkheid en uitvoering van taken vervolgens zoveel mogelijk bij diverse diensten. 8

9 Borgen voor morgen Borging van de uitvoering Naast de borging van het klimaatbeleid in beleid en organisatie, speelt ook de uit voering een grote rol. We noemen daarvoor vier randvoorwaarden. Breed draagvlak Om beleid en afspraken effectief te laten zijn, moet de wil aanwezig zijn om klimaatbeleid tot een succes te maken. Op de werkvloer en bij het management, maar ook bij het bestuur en bij externe partijen is draagvlak nodig. Belangrijk daarbij is dat successen worden gevierd en breed worden uitgedragen. Daardoor gaat het onderwerp ook echt leven, zowel intern als extern in de lokale samenleving. In Lochem zoeken we steeds de publiciteit. Bij het indraaien van spaarlampen in de raadszaal nodigden we bijvoorbeeld de pers uit om aandacht te krijgen voor onze klimaatambities. ( P e t e r K e l d e r, g e m e e n t e L o c h e m ) Gezamenlijke verantwoordelijkheid betekent ook het samen delen van publieke aandacht. Zo is de wethouder Economische Zaken in Lochem de projectleider voor de Kring duurzaam ondernemen. Bij het nieuwe gemeente huis is de wethouder Huisvesting verantwoordelijk voor de energieambitie. Deze heeft zelf verwoord dat duurzaamheid het zwaarste criterium moet zijn bij de aan besteding en dat is ook gelukt. Alle wethouders kunnen zich op die manier profileren met s uccesvolle klimaatprojecten. Veel gemeenten zien het verleiden van externe partijen als bedrijven en burgers als de grootste uitdaging. Sleutels voor succes zijn overtuigings kracht, diplomatie, enthousiasme en ook tijd. Overhaaste acties of het overvragen van partijen leidt meestal niet tot draagvlak. Capaciteit Uitvoering van beleid vergt menskracht, maar ook kennis en vaardigheden. De minimaal benodigde menskracht voor succesvol klimaatbeleid is niet in één getal uit te drukken. Wanneer u denkt dat er structureel te weinig capaciteit is, dan kan een vergelijking met de capaciteit in andere gemeenten van dezelfde omvang uitkomst bieden ( benchmark ). Daarmee kunt u aan het management en bestuur laten zien in hoeverre soortgelijke gemeenten, meer ambtelijke capaciteit hebben om het beleid op te zetten en uit te voeren. Kennis in de eigen organisatie of inhuur van expertise zijn ook vormen van capaciteit. Zolang u de regie maar niet uit handen geeft. Deventer heeft een gespecialiseerd bureau subsidie laten aanvragen voor het plaatsen van zonnepanelen op daken van openbare gebouwen. In korte tijd is zo een grote subsidie toegekend voor het plaatsen van zonnepanelen op het dak van maar liefst vijftig openbare gebouwen. 9

10 Financiën Zonder geld geen klimaatbeleid, zelfs wanneer partijen buiten de gemeentelijke organisatie een groot deel van de kosten voor hun rekening nemen. Om de financiën goed te borgen is het belangrijk dat u tijdig aansluit bij de bestuurlijke cyclus van voor- en najaarsnota. Langs die weg kunnen budgetten worden geregeld in de begroting. Vervolgens kan dan de financiële vertaling naar afdelingsplannen plaatsvinden. Een andere aanbeveling is om vooral op zoek te gaan naar financiële experts binnen de gemeentelijke organisatie. Zij kunnen u adviseren, want zij kennen de weg als geen ander. In Apeldoorn is met de directeur Middelen (financiën) de volgende afspraak gemaakt: voor gemeentelijke panden mogen energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd die korter is dan de levensduur van de maatregel, worden uitgevoerd op kosten van de afdeling Financiën. Enschede ontwikkelt een instrument, dat inzicht geeft in de kosten en baten van investeringen in energie besparing. Doel daarvan is om de lusten en lasten eerlijk te verdelen, zodat er meer draagvlak voor maat regelen ontstaat. Bij sportgebouwen is het nu bijvoorbeeld zo, dat het Vastgoedbedrijf Enschede (VBE) de panden verhuurt aan de afdeling Sport van de Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling. Investeringen in energiebesparing komen in de huidige situatie ten laste van het vastgoed bedrijf, terwijl de afdeling Sport van de lusten profiteert. Deze laatste betaalt namelijk de energierekening. Monitoring Wanneer onduidelijk is wat de resultaten van het beleid zijn, kunt u ook moeilijk aantonen dat u op de goede weg bent. Monitoring is essentieel om zicht te krijgen op de voortgang van het beleid. Bovendien is het een goed communicatiemiddel om te laten zien wat u al bereikt heeft. Zowel beleidsprestaties als de werkelijke vermin dering van uitstoot van broeikasgassen kunt u met monitoring laten zien. In Amsterdam hebben wij een nulmeting uitgevoerd. Dit jaar verschijnt het eerste CO 2 -jaarverslag. ( G e r r i t J o l i n k, g e m e e n t e A m s t e r d a m ) In Utrecht wordt een programmabeheerssysteem opgezet om de voorgang van de uitvoering van projecten te volgen. Daarnaast worden de periodieke managementrapportages en bestuursrapportages gebruikt om zonodig de voortgang van het klimaatbeleid bij te stellen. 10

11 Borgen voor morgen Ten slotte Hoe kunt u klimaatbeleid nu het beste borgen? Er liggen duidelijk kansen in beleid, in organisatie én in de uitvoering om het klimaatbeleid te versterken. Zoals eerder opgemerkt, is klimaat beleid een kwestie van een lange adem. Dat betekent dat borging hard nodig is. Een enthou siaste klimaatcoördinator of milieuwethouder is enorm waardevol. Maar het beleid kan ook snel verwateren wanneer deze sleutelfiguren vertrekken. Leg daarom goed vast wat de doelen zijn en wie wat gaat doen. Het consequent werken aan draagvlak en het veiligstellen van financiën vergroten ook de kans op succes op lange termijn. Maakt u ook werk van borgen voor morgen? Meer informatie Bij de regionale klimaatadviseurs kunt u terecht met al uw vragen over het lokaal klimaatbeleid. Zij verzorgen ook workshops Organisatorisch Borging Klimaatbeleid (Assessment Klimaatbeleid) voor u. Contactpersonen vindt u op de website van SenterNovem onder Over ons of via het secretariaat Lokaal en Regionaal Klimaatbeleid: of Brochure Financiële regelingen voor lokaal klimaatbeleid is te vinden op onder Publicaties. Voor de training Sturen op samenhang lokaal klimaatbeleid; kunt u contact opnemen met Ruud van Gisteren: , Stappenplan Klimaatneutrale gemeentelijke/provinciale organisatie is te vinden op onder Instrumenten. 11

12 Programmainformatie Het Faciliteringsprogramma Lokale en Regionale Klimaatinitiatieven richt zich op intensivering en samenwerking bij de uitvoering van klimaatbeleid. Het programma is ondersteunend aan het Klimaatakkoord Gemeenten en Rijk en het Klimaat Energieakkoord tussen Rijk en provincies en wordt in opdracht van het ministerie van VROM uitgevoerd door SenterNovem in samenwerking met IPO en de VNG. Het programma is georganiseerd rond themateams. Ieder thema heeft een ambassadeur, een wethouder van een innovatieve gemeente op dit thema. De themateams richten zich op de intensivering van initiatieven als uitvoering van lokaal en regionaal klimaatbeleid en op de samenwerking met (markt) partijen met klimaatambities. SenterNovem, voor innovatie en duurzaamheid Een sterk innovatief bedrijfsleven in een leefbare, duurzame samenleving. SenterNovem stimuleert duurzame economische groei door een brug te slaan tussen markt en overheid, nationaal en internationaal. Bedrijven, (kennis)instellingen en overheden kunnen bij SenterNovem terecht voor advies, kennis en financiële ondersteuning. Wij verbinden partijen die met passie en gedrevenheid willen werken aan een duur zame en innovatieve samenleving. SenterNovem is een agentschap van Economische Zaken en realiseert beleid in opdracht van de Rijksoverheid op een professionele, effectieve en inspirerende wijze. Croeselaan 15 Postbus RE Utrecht Telefoon (030) Telefax (030) Publicatienummer: 2FLOK0902 Uitgave november 2009 Hoewel deze publicatie met de grootst mogelijke zorg is samengesteld, kan SenterNovem geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele fouten. Bij publicaties van SenterNovem die informeren over subsidieregelingen geldt dat de beoordeling van subsidieaanvragen uitsluitend plaatsvindt aan de hand van de officiële publicatie van het besluit in de Staatscourant. 12

Borgen voor morgen. Voorbeelden van verankering van gemeentelijk klimaatbeleid. >> Als het gaat om energie en klimaat

Borgen voor morgen. Voorbeelden van verankering van gemeentelijk klimaatbeleid. >> Als het gaat om energie en klimaat Borgen voor morgen Voorbeelden van verankering van gemeentelijk klimaatbeleid >> Als het gaat om energie en klimaat Borgen voor morgen Voorbeelden van verankering van gemeentelijk klimaatbeleid Werkt u

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 15 april 2009 ALDUS BESLOTEN 23 APRIL Klimaatplan Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 15 april 2009 ALDUS BESLOTEN 23 APRIL Klimaatplan Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 3 Doetinchem, 15 april 2009 ALDUS BESLOTEN 23 APRIL 2009 Klimaatplan Doetinchem 2009-2012 Voorstel: 1. het beleidskader klimaat vaststellen, wat inhoudt dat de gemeente inzet op

Nadere informatie

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA UPDATE 2016 SAMENVATTING STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA Opdrachtgever Gemeente Breda Afdeling Mobiliteit en Milieu Opdrachtnemer Evert

Nadere informatie

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Ondersteuningsprogramma Energie uw kenmerk ons kenmerk ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 bijlage(n) 2 datum 20 maart

Nadere informatie

Raadsbijlage Voorstel inzake duurzame ontwikkeling in Eindhoven

Raadsbijlage Voorstel inzake duurzame ontwikkeling in Eindhoven Milieudienst Regio Eindhoven Milieudienst Regio Eindhoven Raadsbijlage nummer 60 Inboeknummer 01X007818 Beslisdatum BTW 3 april 2001 Dossiernummer 114.308 Raadsbijlage Voorstel inzake duurzame ontwikkeling

Nadere informatie

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez Gevraagd: Duurzaam commitment Klimaattop Amstelveen Donderdag 14 oktober 2010 Ambitie: Duurzaam in Amstelveen Tijdens de klimaattop staan inspiratie, matchmaking en commitment centraal. Amstelveense voorlopers

Nadere informatie

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Foto: Willem Mes In dit plan kun je stap voor stap lezen hoe je via een Zon-Privé actie eenvoudig zonne - panelen kunt aanbieden aan je medewerkers.

Nadere informatie

Aan de slag Plan van aanpak Naar een meer Leeftijdsbewust Personeelsbeleid Waterschap..

Aan de slag Plan van aanpak Naar een meer Leeftijdsbewust Personeelsbeleid Waterschap.. Aan de slag Plan van aanpak Naar een meer Leeftijdsbewust Personeelsbeleid Waterschap.. Datum Versie Afdeling/auteurs 1. PROJECTDEFINITIE 1.1 Vraagstuk Welke problemen doen zich voor omdat een leeftijdsbewuste

Nadere informatie

De ESF-scan laat de mogelijkheden zien.

De ESF-scan laat de mogelijkheden zien. Benieuwd naar de ESF-mogelijkheden voor uw gemeente? De ESF-scan laat de mogelijkheden zien. Radar en Raadgevend Bureau Het Grote Oost hebben een ESF-scan ontwikkeld. Middels deze ESF-scan wordt bepaald

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

*Z075167D42B* Gemeenteraad van Goeree-Overflakkee Postbus AA MIDDELHARNIS. Geachte raad,

*Z075167D42B* Gemeenteraad van Goeree-Overflakkee Postbus AA MIDDELHARNIS. Geachte raad, Gemeenteraad van Goeree-Overflakkee Postbus 1 3240 AA MIDDELHARNIS *Z075167D42B* Geachte raad, Registratienummer : Z -16-69161 / 8211 Agendanummer : 11 Portefeuillehouder : Wethouder Van der Vlugt Raadsvergadering

Nadere informatie

Betreft: De mogelijkheden en impact van het verminderen van personeelslasten ten laste van het programma duurzaamheid en de interne doorberekening

Betreft: De mogelijkheden en impact van het verminderen van personeelslasten ten laste van het programma duurzaamheid en de interne doorberekening Leden van de Commissie EM Frank van Swol 22 januari 2016 Memo Betreft: De mogelijkheden en impact van het verminderen van personeelslasten ten laste van het programma duurzaamheid en de interne doorberekening

Nadere informatie

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Foto: Willem Mes In dit plan kun je stap voor stap lezen hoe je via een Zon-Privé actie eenvoudig zonnepanelen kunt aanbieden aan je medewerkers.

Nadere informatie

Strategische visie monitoring en verantwoording sociaal domein

Strategische visie monitoring en verantwoording sociaal domein Strategische visie monitoring en verantwoording sociaal domein Gemeente Wassenaar februari 2016 Pagina 2/9 2 Pagina 3/9 1 Inleiding Kader en achtergrond Kenmerkend voor het transformatieproces in het sociaal

Nadere informatie

INNOVATIEVE PROJECTEN

INNOVATIEVE PROJECTEN BVA&O110705_12d STIMULERINGSREGELING INNOVATIEVE PROJECTEN A&O-fonds Provincies 1 Stimuleringsregeling: 1. Waarom de stimuleringsregeling Innovatieve projecten? P. 3 2. Wie kan subsidie aanvragen? P. 3

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Toelichting op de aanpak van de gemeente Breda Marcel van Embden (projectleider afdeling Vastgoedbeheer) Inhoud Klimaatnota gemeente Breda Wat is de insteek bij het

Nadere informatie

Op eigen hout. Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland. Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011

Op eigen hout. Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland. Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011 Op eigen hout Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011 1 Doel van de presentatie 1. Informeren over de Gelderse aanpak 2. Inspireren en

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

*D13.001408* D13.001408

*D13.001408* D13.001408 MEMO Van: Afdeling Ruimte en Groen Datum: 29 januari 2013 Onderwerp: Beleidsplan openbare verlichting 2013-2017 Bijlagen: Verlichtingsscan, beleidsplan OVL 2013-2017 en beheersplan *D13.001408* D13.001408

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Inhoud 1. Inleiding 3 2. Opzet plannen voor ondersteuning 4 3. Plannen voor verminderen huishoudelijk restafval 5 3.1 Eisen

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Onderzoek naar de beleidsmatige voor- en nadelen van PSO-certificatie provincie Gelderland

Onderzoek naar de beleidsmatige voor- en nadelen van PSO-certificatie provincie Gelderland Onderzoek naar de beleidsmatige voor- en nadelen van PSO-certificatie provincie Gelderland Inleiding: In juni 2016 heeft Provinciale Staten aan Gedeputeerde Staten verzocht te onderzoeken wat de beleidsmatige

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

gemeente Bunnik INFORMATIENOTA De gemeenteraad Het college van burgemeester en wethouders Datum: 7 maart 2017

gemeente Bunnik INFORMATIENOTA De gemeenteraad Het college van burgemeester en wethouders Datum: 7 maart 2017 gemeente Bunnik INFORMATIENOTA Aan: Van: De gemeenteraad Het college van burgemeester en wethouders Datum: 7 maart 2017 Onderwerp: Tussentijdse evaluatie Bunnik Duurzaam In december 2014 heeft de gemeenteraad

Nadere informatie

Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3

Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3 Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3 Deze folder bevat informatie over nut en noodzaak van een doordacht energie-efficiencyplan (EEP). Bovendien staat er in welke hulpmiddelen beschikbaar

Nadere informatie

Naheffing. orm. Jaarreken. Vergunningen DUURZAAM ONDERNEMEN IN HET MKB DAAROM EEN ACCOUNTANT

Naheffing. orm. Jaarreken. Vergunningen DUURZAAM ONDERNEMEN IN HET MKB DAAROM EEN ACCOUNTANT Naheffing orm Jaarreken Vergunningen DUURZAAM ONDERNEMEN IN HET MKB DAAROM EEN ACCOUNTANT Duurzaam ondernemen in het mkb Duurzaam of maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) is niet alleen een thema

Nadere informatie

Worden de bedrijven en bedrijventerreinen in Apeldoorn Energieke Regio-deelnemer?

Worden de bedrijven en bedrijventerreinen in Apeldoorn Energieke Regio-deelnemer? Worden de bedrijven en bedrijventerreinen in Apeldoorn Energieke Regio-deelnemer? Mogen wij u helpen te verdienen aan duurzaamheid? 1 Wie wil er geen energie besparen? Hoewel het er vaak niet van komt,

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Gemeentelijk Verkeer en Vervoer Plan

Gemeentelijk Verkeer en Vervoer Plan Gemeentelijk Verkeer en Vervoer Plan Plan van Aanpak Titel: Gemeentelijk Verkeer en Vervoer Plan Subtitel: Plan van Aanpak Versie: Versie 1.0 Plaats: Roermond Datum: 26 mei 2015 Opgesteld door: Jan Waalen,

Nadere informatie

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer 1. Inleiding Zoetermeer wil zich de komende jaren ontwikkelen tot een top tien gemeente qua duurzaam leefmilieu. In het programma duurzaam Zoetermeer

Nadere informatie

Bijdragenr. 32. Verkeerskundig beheer van verkeerslichten en andere verkeerssystemen

Bijdragenr. 32. Verkeerskundig beheer van verkeerslichten en andere verkeerssystemen Bijdragenr. 32 Verkeerskundig beheer van verkeerslichten en andere verkeerssystemen ****** Erna Schol (Rijkswaterstaat Dienst Verkeer en Scheepvaart, Groene Golf Team) Emile Oostenbrink (CROW) Samenvatting

Nadere informatie

Frisse Scholen Toets. Hulpmiddel voor schoolbestuur en gemeente. >> Als het gaat om energie en klimaat

Frisse Scholen Toets. Hulpmiddel voor schoolbestuur en gemeente. >> Als het gaat om energie en klimaat Frisse Scholen Toets Hulpmiddel voor schoolbestuur en gemeente >> Als het gaat om energie en klimaat Het opstellen van een goed Programma van Eisen (PvE) voor de bouw of renovatie van een Frisse School

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept Presentatie de Zonnewoning Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept 2006 Waarom een Zonnewoning? Aansluiten bij (Klimaat-) beleid: Met het concept de Zonnewoning kunnen wij

Nadere informatie

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling Koersen op Succes Of het nu gaat om het verwezenlijken van plannen, het behalen van gestelde doelen, het leuker maken van een organisatie of het

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Plan van Aanpak CO 2 -reductieprogramma A. Hak Neutraal 2020

Plan van Aanpak CO 2 -reductieprogramma A. Hak Neutraal 2020 Plan van Aanpak CO 2 -reductieprogramma A. Hak Neutraal 2020 Looptijd: 2016 t/m 2019 Opgesteld op 31 mei 2016 Auteurs Rianne van der Veen, adviseur duurzaam ondernemen, Stichting Stimular Jacqueline den

Nadere informatie

Maatschappelijke stage in gemeentebeleid. Typetest

Maatschappelijke stage in gemeentebeleid. Typetest Maatschappelijke stage in gemeentebeleid Typetest MOVISIE ondersteunt u MOVISIE ondersteunt en adviseert gemeenten bij de invoering van maatschappelijk makelaarsfunctie. Heeft u vragen over het opzetten

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans directie/afdeling RO/afdeling RBA contactpersoon E. ten Cate telefoon 0182-588976 uw kenmerk onderwerp reactie op uw vragen over klimaatdoelstellingen Gouda

Nadere informatie

Energie Prestatie Keuring (EPK)

Energie Prestatie Keuring (EPK) Energie Prestatie Keuring (EPK) Energie besparen wordt leuker, makkelijker en eenvoudiger! Stef Strik Barend van Engelenburg 14 januari 2016 ENERGIEBESPARING Waarom werkt(e) het nog niet zo lekker? Geen

Nadere informatie

Communicatieplan Valmont Nederland B.V.

Communicatieplan Valmont Nederland B.V. VEMS 1-03 Communicatieplan 31-10-13 Vervangt 13-09-13 Communicatieplan Valmont Nederland B.V. CO 2 Prestatieladder 2.1 Valmont Nederland B.V. Den Engelsman 3 6026 RB Maarheeze Postbus 2632 6026 ZG Maarheeze

Nadere informatie

Oplegvel Collegebesluit

Oplegvel Collegebesluit Oplegvel Collegebesluit Onderwerp Nota pilot duurzame uitgifte bedrijfskavels Waarderpolder Portefeuilles: J. Nieuwenburg / R. van Doorn Auteur Dhr. A.M. Driessen Telefoon 5115089 E-mail: amdriessen@haarlem.nl

Nadere informatie

Verslag Circulair Café 12 oktober 2017

Verslag Circulair Café 12 oktober 2017 Verslag Circulair Café 12 oktober 2017 2 Het Rijksbrede programma Nederland Circulair in 2050 ontwikkelt een aantal transitieagenda s om de circulaire economie vorm te geven. Wat is de rol van gemeenten

Nadere informatie

Roadmapenergiebesparing Nibbixweer. Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst

Roadmapenergiebesparing Nibbixweer. Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst Roadmapenergiebesparing Nibbixweer Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst Voorwoord Beste lezer Nibbixweer staat voor samen leven in een duurzame omgeving. Het gemeentelijk

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Voorgestelde beslispunten: 1 Samenvatting van het voorstel. 2 Aanleiding. Openbaar

Raadsvoorstel. Voorgestelde beslispunten: 1 Samenvatting van het voorstel. 2 Aanleiding. Openbaar Raadsvoorstel Openbaar Voorstelnummer : 13RV000052 Onderwerp : Zonnepanelen op het dak van het gemeentehuis Besluit in de raad : 25 september 2013 Portefeuillehouder : Drs. J. Baerends Naam steller : I.I.

Nadere informatie

Raadsvoorstel Reg. nr : Ag nr. : Datum :

Raadsvoorstel Reg. nr : Ag nr. : Datum : Ag nr. : Datum :09-09-08 Onderwerp Nota duurzame ontwikkeling Boxtel 2008; 100 stappen in een sprong naar duurzaamheid Status besluitvormend Voorstel Vast te stellen de Nota duurzame ontwikkeling Boxtel

Nadere informatie

Financieringsvoorwaarden ondersteuning Samenwerkingsafspraken energiebesparing bij bedrijven

Financieringsvoorwaarden ondersteuning Samenwerkingsafspraken energiebesparing bij bedrijven Financieringsvoorwaarden ondersteuning Samenwerkingsafspraken energiebesparing bij bedrijven Inleiding In september 2013 is door een groot aantal partijen, waaronder de rijksoverheid, werkgevers- en werknemersorganisaties,

Nadere informatie

Ondernemend werken in welzijnsorganisaties

Ondernemend werken in welzijnsorganisaties Training & Advies Ondernemend werken in welzijnsorganisaties Betere resultaten met nieuwe competenties Ondernemend werken in welzijnsorganisaties De welzijnssector is sterk in beweging, dat weet u als

Nadere informatie

Lokaal integraal gezondheidsbeleid: een onderzoek binnen gemeenten naar mogelijkheden tot intersectorale samenwerking

Lokaal integraal gezondheidsbeleid: een onderzoek binnen gemeenten naar mogelijkheden tot intersectorale samenwerking Lokaal integraal gezondheidsbeleid: een onderzoek binnen gemeenten naar mogelijkheden tot intersectorale samenwerking CIAO, 14 juni 2012 Drs. Mieke Steenbakkers Senior beleidsfunctionaris / promovenda

Nadere informatie

Samen geven we richting aan de koers van de NKC

Samen geven we richting aan de koers van de NKC Samen geven we richting aan de koers van de NKC ₀ ₀ ₀ In de aanloop naar de klimaattop in Parijs is eind 2014 de Nederlandse Klimaatcoalitie van start gegaan om CO2 reductie bij bedrijven en andere organisaties

Nadere informatie

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC Project-, Programma- en AdviesCentrum Resultaten die eruit springen PPAC Binnen Veiligheid en Justitie groeit het belang van projectmatig en programmatisch werken. Ook neemt de behoefte toe om medewerkers

Nadere informatie

Verslag van de informatieavond over het Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede

Verslag van de informatieavond over het Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede Verslag van de informatieavond over het Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede Datum: Onderwerp: Aanwezig: Notulist: 26 oktober 2009, 19.30-21.30 uur Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede Henk Muis, wethouder

Nadere informatie

Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 3 Samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Meer duurzaamheid in de GWW: Laat je inspireren en leer van elkaar!

Meer duurzaamheid in de GWW: Laat je inspireren en leer van elkaar! Meer duurzaamheid in de GWW: Laat je inspireren en leer van elkaar! Lie Chahboun 14 april 2015 Programmabureau Duurzaam GWW RVO.nl Wie heeft (nog) Duurzaam Inkopen beleid? Wie koopt 100% duurzaam in? Wie

Nadere informatie

Milieudienst West-Holland. Klimaatprogramma Holland Rijnland en Rijnstreek 2008-2012. Gerrit Jan Schraa Programmaleider

Milieudienst West-Holland. Klimaatprogramma Holland Rijnland en Rijnstreek 2008-2012. Gerrit Jan Schraa Programmaleider Klimaatprogramma Holland Rijnland en Rijnstreek 2008-2012 Gerrit Jan Schraa Programmaleider Klimaatprogramma Vervolg op Klimaatbeleid 2003-2007 Waarom een Klimaatprogramma? Wat houdt het programma in?

Nadere informatie

C. Monitoring en backcasting

C. Monitoring en backcasting C. Monitoring en backcasting Backcasting en monitoring Deelsessie werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 dr. C. (Cor) Leguijt Inhoud 1. Backcastingproject stadsgewest Haaglanden 1. Klimaat- en

Nadere informatie

Vlaamse provincies steunen steden en gemeenten op weg naar klimaatneutraliteit

Vlaamse provincies steunen steden en gemeenten op weg naar klimaatneutraliteit Vlaamse provincies steunen steden en gemeenten op weg naar klimaatneutraliteit Patrick BOUCNEAU provincie Limburg, namens de 5 Vlaamse provincies 15 december 2015 - Jaarforum FRDO-CFDD Steden in transitie

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

VISIE OP DE ORGANISATIE

VISIE OP DE ORGANISATIE VISIE OP DE ORGANISATIE WE ZIJN ER ALS ORGANISATIE VOOR PUBLIEK, ONDERNEMERS, BESTUUR EN COLLEGA S 00 INHOUDSOPGAVE 0. Inhoudsopgave 2 1. Missie visie kernwaarden 3 2. Toelichting 4 3. De kernwaarden 5

Nadere informatie

I. Duurzame Overheid. Michael Boddeke Wethouder Apeldoorn

I. Duurzame Overheid. Michael Boddeke Wethouder Apeldoorn In gesprek: I. Duurzame Overheid Michael Boddeke Wethouder Apeldoorn Duurzame gemeente is: hoe de stad er een generatie later uit ziet! Niet afwentelen maar zelf doen Dit kan: want we zijn grote gemeente!

Nadere informatie

Den Haag gaat voor klimaatneutraal in 2050

Den Haag gaat voor klimaatneutraal in 2050 Henry Terlouw realiseert ambitieus klimaatbeleid in de Hofstad Den Haag gaat voor klimaatneutraal in 2050 Ga even mee naar het Den Haag van 2050. Deze klimaatneutrale stad heeft volledig emissievrij vervoer.

Nadere informatie

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Sabine van Galen-Avegaart Agenda 1. De opgave Zutphen energieneutraal 2. Resultaat van ons beleid in cijfers 3. Wat hebben we in 2010-2011

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel Eindhovense Klimaatbegroting

Initiatiefvoorstel Eindhovense Klimaatbegroting Initiatiefvoorstel Eindhovense Klimaatbegroting De ondergetekenden, lid van de raad van de gemeente Eindhoven, hebben de eer het volgende initiatiefvoorstel aan te bieden. Tom van den Nieuwenhuijzen Raadslid

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Een 10 puntenplan voor gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Doet uw gemeente voldoende aan het klimaatprobleem? Iedere aanpak van het klimaatprobleem begint lokaal. Internationaal

Nadere informatie

Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen

Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen Utrechtse Energie! Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen Verbeter de werel Lage Weide op de kaart zetten als duurzaam bedrijventerrein dat wilt u toch ook? Een milieubewuste benadering van

Nadere informatie

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk?

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Conclusies nav onderzoek in Opdracht van agentschap NL Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dit rapport is bestemd voor de organisatie

Nadere informatie

Profielschets. Manager Financiën. Omnivera GWZ. ERLY the consulting company Datum: februari 2016 Opdrachtgever: Omnivera GWZ

Profielschets. Manager Financiën. Omnivera GWZ. ERLY the consulting company Datum: februari 2016 Opdrachtgever: Omnivera GWZ Profielschets Manager Financiën Omnivera GWZ ERLY the consulting company Datum: februari 2016 Opdrachtgever: Omnivera GWZ Adviseurs ERLY: drs. Lilian Vos Telefoonnummer: 035 543 00 88 Omnivera GWZ Omnivera

Nadere informatie

Energiebesparing bij bedrijven. Stimuleren en borgen toezicht en handhaving resultaten pilot

Energiebesparing bij bedrijven. Stimuleren en borgen toezicht en handhaving resultaten pilot Energiebesparing bij bedrijven Stimuleren en borgen toezicht en handhaving resultaten pilot 5/2/2016 Herkomst huidige energiedoelen 10-jarenplan Europa 2020 (EU 2010) Hoofddoelen voor onderwijs, werkgelegenheid,

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Welkom allemaal! Om te beginnen fantastisch dat we met zo n grote groep en uit diverse geledingen hier bij elkaar zijn

Nadere informatie

In 20 stappen naar energieneutrale gebieden - wat, waarom en hoe. Workshop 1 februari 2012 Jaap Kortman IVAM

In 20 stappen naar energieneutrale gebieden - wat, waarom en hoe. Workshop 1 februari 2012 Jaap Kortman IVAM In 20 stappen naar energieneutrale gebieden - wat, waarom en hoe Workshop 1 februari 2012 Jaap Kortman IVAM Presentatie Doel van workshop Achtergrond project Belemmeringen 20 stappenplan Organisatie workshop

Nadere informatie

j:..7cl/-j-,ren cc bad -

j:..7cl/-j-,ren cc bad - Aan het College van Burgemeester en en de Raad van gemeente Haarlemmermeer Postbus 250 2130 AG HOOFDDORP j:..7cl/-j-,ren l 1 2 5 APR 2008 Betreft: Gemeentelijk klimaatbeleid 2008-2012 cc bad - BuildDesk

Nadere informatie

STADSPANEL DEN HAAG MILIEU & DUURZAAMHEID

STADSPANEL DEN HAAG MILIEU & DUURZAAMHEID STADSPANEL DEN HAAG MILIEU & DUURZAAMHEID Publicatiedatum 21 december2011 Stadspanel Den Haag wordt gevormd door een groep inwoners van Den Haag, momenteel ruim 3500, die met enige regelmaat wordt gevraagd

Nadere informatie

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1 Subsidieaanvraag : oprichten buurtenergiebedrijf in de schilderswijk 1 s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Olst-Wijhe. Raadsvergadering d.d. Agendapunt Opiniërend besproken d.d. Portefeuillehouder

Aan de raad van de gemeente Olst-Wijhe. Raadsvergadering d.d. Agendapunt Opiniërend besproken d.d. Portefeuillehouder Aan de raad van de gemeente Olst-Wijhe. Raadsvergadering d.d. Agendapunt Opiniërend besproken d.d. Portefeuillehouder 10 juli 2017 9 n.v.t. wethouder M. Blind Kenmerk 17.003559 *17.003559* Datum B&W-besluit

Nadere informatie

Uit ervaring blijkt ook dat met energieverbeterende maatregelen gemiddeld 30% energiebesparing gerealiseerd

Uit ervaring blijkt ook dat met energieverbeterende maatregelen gemiddeld 30% energiebesparing gerealiseerd RAADSVOORSTEL Onderwerp : Pilot energieaanpak woningen Raadsvergadering : 2 december 2009 Politieke markt d.d.: - Agendapunt : 6 Portef.houder : wethouder Berkelder Voorstelnummer : 236649 BenW-besluit

Nadere informatie

Raadsvoorsteltot het vaststellen van de kaders Duurzame-energiebedrijf

Raadsvoorsteltot het vaststellen van de kaders Duurzame-energiebedrijf gemeente Eindhoven Openbare Ruimte, Verkeer 5 Milieu Raadsnummer ZO. R3502. OOI Inboeknummer ogbstoa6so Beslisdatum B&W rb januari 2OIO possiernummer oo3.ss2 Raadsvoorsteltot het vaststellen van de kaders

Nadere informatie

Jaarplan Samen op weg naar een inclusieve arbeidsmarkt

Jaarplan Samen op weg naar een inclusieve arbeidsmarkt Jaarplan 2017 2 Jaarplan 2017 Gemeenten leggen de basis voor een gezonde, toekomstbestendige, inclusieve samenleving, waarin burgers actief en naar draagkracht deelnemen. Het A+O fonds Gemeenten ondersteunt

Nadere informatie

Communicatieplan Coolmark BV

Communicatieplan Coolmark BV Communicatieplan - CO2 reductie CO2 Prestatieladder 2.1 Versie Datum Opgesteld door Geaccordeerd door 1.0 26 juni 2012 D. van de Woestijne Zienergie BV 1.1 3 juli 2012 D. van de Woestijne Zienergie BV

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad, Vergadering: 3 september 2013 Agendanummer: 2

Aan de gemeenteraad, Vergadering: 3 september 2013 Agendanummer: 2 Vergadering: 3 september 2013 Agendanummer: 2 Status: Informerend Portefeuillehouder: P.E. Broeksma Behandelend ambtenaar A. Das, 0595-447795 E-mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. A.Das) Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

De sportfunctionaris als

De sportfunctionaris als De sportfunctionaris als Gezonde Schoolondersteuner Wij zeggen: het beste sportinitiatief van Nederland 2016-2017! Het beste sportinitiatief van Nederland 2016-2017! De Hoogeveense sportfunctionarissen

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

Ambities voor openbare verlichting

Ambities voor openbare verlichting Ambities voor openbare verlichting Energiebesparingsdoelstellingen Energieakkoord 5 maart 2014 SER Energieakkoord voor Duurzame groei 6 september 2013 gepresenteerd Basis voor een breed gedragen, robuust

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

Organisatie- en invoeringsstrategieën Omgevingswet

Organisatie- en invoeringsstrategieën Omgevingswet Organisatie- en invoeringsstrategieën Omgevingswet Kennismarkt Omgevingswet 11 oktober 2016 Ron Visscher De vier verbeterdoelen Inzichtelijkheid, voorspelbaarheid en gebruiksgemak Samenhangende benadering

Nadere informatie

In 10 stappen van project naar effect!

In 10 stappen van project naar effect! In 10 stappen van project naar effect! een handleiding voor slim zorgen > Betrek de belangrijke sleutelpersonen > Stel projectteam samen & kies pilotteams > Screen de huidige situatie > Organiseer een

Nadere informatie

Document: Energiemanagementplan

Document: Energiemanagementplan Energiemanagementplan Certificering op CO 2 -prestatieladder CO 2 -prestatieladder Niveau 3 Auteur(s): Mevrouw C.K. Kloens De heer D. Slothouber 23 oktober 2013 (revisie 1.0) Definitief rapport Inhoudsopgave:

Nadere informatie

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade 2 Voorwoord Beste mensen, voor u ligt de folder over het convenant energiebesparing 2009 2011. Dit is een samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Bedrijventerrein Isselt/Awest: op weg naar duurzame innovatie

Bedrijventerrein Isselt/Awest: op weg naar duurzame innovatie Bedrijventerrein Isselt/Awest: op weg naar duurzame innovatie Bij elkaar brengen van vraag en aanbod voor duurzaam energiegebruik op bedrijventerrein Isselt/Awest 1 juni 2016 Projectaanpak samengevat Innovem

Nadere informatie

Uitwerking aanbevelingen rapport Berenschot Evaluatie van de interne en externe Governance van de Stichting Energy Valley

Uitwerking aanbevelingen rapport Berenschot Evaluatie van de interne en externe Governance van de Stichting Energy Valley Bijlage Uitwerking aanbevelingen rapport Berenschot Evaluatie van de interne en externe Governance van de Stichting Energy Valley Bestuurlijk Overleg Noord-Nederland (BONN) 23 mei 2014 Aanleiding In 2013

Nadere informatie