Toereikendheid pensioeninkomens in Nederland: een meerpijlerbenadering (in internationaal perspectief)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Toereikendheid pensioeninkomens in Nederland: een meerpijlerbenadering (in internationaal perspectief)"

Transcriptie

1 Toereikendheid pensioeninkomens in Nederland: een meerpijlerbenadering (in internationaal perspectief) Koen Caminada, Universiteit Leiden Onderzoeksteam: Marike Knoef, Jim Been, Rob Alessie, Koen Caminada, Kees Goudswaard and Adriaan Kalwij

2 Motivatie Vergrijzende samenleving en financiële crisis: Verhoging AOW-leeftijd, (indexatie)kortingen aanvullend pensioen, Bezuinigingen op gezondheidszorg. Pensioenopbouw toereikend? Achtergrond Nieuwe pensioencontracten, maatschappelijk debat over toekomst stelsel Versobering 2e pijler: beperking fiscaal gefacilieerde opbouw Ouderen gaan mogelijk meer bijdragen aan stijgende zorgkosten Zorgen over pensioen specifieke groepen, waaronder zzp-ers

3 Pensioenopbouw Veel heterogeniteit Integrale benadering Huidige opbouw Veronderstellingen over de toekomst Koppeling van grote administratieve bestanden Onderdeel van OECD-project: VS, VK, Chili, Frankrijk, Noorwegen en Nederland

4 Doel van deze presentatie - Toereikendheid van pensioenen in Nederland - Internationale vergelijking (beperkt) Niet: focus op assumpties (bijlage + scenarioanalyse) Wat bouwen we op? We' is betrekkelijk, want er is grote heterogeniteit Welke middelen dragen bij aan pensioen: opbouw AOW en aanvullend pensioen + 3e pijler + spaarrekeningen en beleggingen + de eigen woning Meer integrale benadering van pensioen wenselijk

5 Administratieve data - AOW-aansprakenstatistiek (1 e pijler) - Pensioenaansprakenstatistiek (2 e pijler) - Inkomenspanelonderzoek - 3 e pijler inleg vanaf Privaat vermogen Spaarrekening, Ondernemingsvermogen / AB, Huis, Beleggingen, etc. - Koppeling bestanden

6 Opzet: van vermogen naar pensioen Onderdeel OECD RSA project: internationale definities Koppeling databestanden CBS Bepaling vermogens voor verschillende leeftijdsgroepen, huishoudens en sociaal-economische groepen Vermogensbestanddelen: AOW-aanspraken, opbouw 2e en 3e pijler, spaarrekeningen en beleggingen, ondernemingsvermogen en aanmerkelijk belang, WOZ-waarde eigen woning minus hypotheekschuld Bepaling pensioeninkomen: annuïtisering van alle vermogenscomponenten integrale pensioenannuïteit vanaf 65 jaar

7 Nu en de toekomst - Huidige situatie (2008/2010) - Veronderstellingen tussen nu en 65-jaar - Singles blijven single, koppels blijven samen, kinderen zijn het huis uit wanneer men 65 jaar is. - Mensen blijven in Nederland wonen - Mensen blijven in dezelfde baan met hetzelfde loon werkenden blijven hetzelfde reële loon verdienen - Derde pijler opbouw blijft constant tot 65 - Huidige private besparingen - Huishoudenssamenstelling wijzigt niet Scenario s

8 Toekomstig pensioeninkomen Veronderstellingen basisscenario (OECD RSA-project) - AOW: indexatie - Aanvullend pensioen: nominaal vast (geen indexatie, inflatie 2%) - Derde pijler vermogen: reële rente 1% - Privaat vermogen: reële rente 1% - Huishoudenssamenstelling wijzigt niet - Privaat vermogen en eigen woning worden volledig 'opgegeten Scenario s

9 Annuïtiseringsproces Sterftekansen per geslacht en generatie (CBS)

10 Resultaten: Bruto pensioeninkomen Gemiddelde annuïteiten Leeftijd AOW Tweede pijler Derde pijler Netto privévermogen Netto woning Euros Totaal annuïteit # observations =

11 Samenstelling pensioen

12 Wat vindt u een toereikend pensioen? 3 benaderingen om armoede te voorkomen om uitgaven na pensionering te dekken (oa Soede, SCP, 2012) om levensstandaard in zekere mate te behouden percentage van inkomen vóór pensionering; meest genoemd 70%

13 Niets aan de hand? OECD (Pensions at a Glance, 2013): de median earner in Nederland heeft een pensioen van 91% van het bruto gemiddelde loon Theoretische berekening op basis van continue opbouw vanaf 20 jaar met maximum percentage en met volledige indexatie Niet realistisch, voor de happy few Onze analyse: wat mensen in werkelijkheid opbouwen Nederland: Netspar Design Paper 25, 2013 Internationaal perspectief: pre-advies KVS (te verschijnen)

14 Bruto vervangingsratio s (mediaan) Leeftijd allen 1e+2e pijler 0,76 0,63 0,64 0,68 0,71 + overig vermogen 0,82 0,69 0,70 0,77 0,77 + woning 0,87 0,76 0,77 0,84 0,83

15 Bruto vervangingsratio (1 e +2 e pijler)

16 Bruto vervangingsratio (alle bronnen)

17 Netto vervangingsratio s (mediaan) Leeftijd allen 1e+2e pijler 0,90 0,76 0,78 0,82 0,84 + overig vermogen 0,97 0,84 0,86 0,92 0,92 + woning 1,04 0,94 0,96 1,03 1,01

18 Bruto vervangingsratio s onder 70% Leeftijd allen 1e+2e pijler 40% 63% 61% 52% 49% + overig vermogen 31% 52% 50% 41% 39% + woning 26% 41% 38% 30% 31% Leeftijd allen 1 e + 2 e pijler 69% 82% 82% 82% 73% + overig vermogen 53% 66% 67% 62% 58% + woning 43% 51% 53% 45% 46%

19 Netto vervangingsratio onder 100% Alle huishoudens Leeftijd allen 1 e + 2 e pijler 67% 85% 78% 75% 74% + overig vermogen 55% 74% 73% 61% 61% + woning 45% 59% 56% 46% 49% Maar. kwetsbare groepen = groepen met lagere RR: zelfstandigen, 1e generatie allochtonen, mensen met uitkeringsverleden en alleenstaande vrouwen

20 Armoede Welk % huishoudens zal naar verwachting onder de armoedegrens uitkomen? Leeftijd Totaal 1e+2e pijler financieel vermogen woning Eurostat armoedegrens, 60% van het gestandaardiseerde mediane netto inkomen

21 Aanvulling bijstand Welk % huishoudens zal naar verwachting gebruik maken van aanvulling uit de bijstand? Leeftijd Alle huishoudens e generatie immigranten

22 Assumpties: het belang van indexatie Veronderstellingen hebben sterke invloed op uitkomsten pessimistisch scenario (o.a. geen indexatie) optimistisch scenario (o.a. volledige indexatie) scenario s pessimistisch basis optimistisch indexatie 0% 50% 100% reëel rendement vermogen 0% 1% 2% Waardeontwikkeling onroerend goed -2% -1% 0% reëel rendement 3e pijler (toekomst) 0% 1% 2% leeftijd van pensionering vervangingsratio s vallen bijna 15%-punt lager / hoger uit Nominale zekerheid zegt heel weinig; bij pensioenen zo veel mogelijk in koopkrachttermen denken reële contracten

23 Scenario s Percentage huishoudens (35+) met een BRR < 70% leeftijd allen Basis eerste en tweede pijler idem, inclusief vrije besparingen idem, inclusief onroerend goed Pessimistisch eerste en tweede pijler idem, inclusief vrije besparingen idem, inclusief onroerend goed Optimistisch eerste en tweede pijler idem, inclusief vrije besparingen idem, inclusief onroerend goed

24 Vevolgonderzoek Pensioenhervormingen Versobering Witteveenkader negatieve invloed opbouw Hogere pensioenleeftijd (langer doorwerken) compenseert dat voor een deel Effecten van uiteenlopende carrièrepatronen (schatting loonprofielen) Gedragseffecten: in hoeverre leidt ontoereikende opbouw tot meer sparen en/of langer doorwerken? Hoe veranderen consumptiebehoeften gedurende pensionering?

25 Internationaal perspectief Pension at a Glance 2013 BRR: fictieve personen die gedurende hun werkende leven een volledig pensioen opbouwen met een mediaan inkomen Retirement Savings Adequacy Project van de OECD Teams van landenexperts

26 Toereikendheid pensioenpijlers % werkenden met BRR < 66% eindloon Bron: OECD Retirement Savings Adequacy (2014)

27 Toereikendheid pensioenpijlers Belang privaat pensioen in totaal pensioeninkomen Aandeel onder armoedegrens (landspecifieke definitie) Minder koopkracht dan huidige gepensioneerden, aandeel Aandeel onder land-specifieke ambitie vervangingsratio Chili Fra NL Noo VK VS >50% <10% 45% 25% 35% 35% 35% 25% <10% <10% 15% <10% >50% 35% 35% 45% 25% >50% >50% >50% >50% 35% >50% Bron: OECD Retirement Savings Adequacy (2014)

28 Conclusies gemengd beeld Empirisch Pijler 1+2: helft Nederlands haalt geen pensioen van 70% bruto Meetellen alle beschikbare middelen + netto: helft Nederlanders komt aan 100% of meer Vervangingsratio van 100% betekent niet zonder meer een riant pensioen (sociale minima) Enkele specifieke kwetsbare groepen Eerste internationale vergelijking VS, VK, Chili, Fra, Noo en NL Methodologisch - Integrale benadering van belang / eigen woning - Kwetsbare groepen / pensioenhervormingen - Kwantitatief versus normatief: Wat is genoeg?

29 Stelling Sprookje Nederlandse pensioenstelsel: de pensioenopbouw is toereikend en we leefden nog lang en gelukkig!

30 Verder lezen - K. Caminada, K. Goudswaard en M. Knoef (2014), Vermogen in Nederland, Me Judice, 27 juni. - J. Been, M. Knoef, K. Caminada en K. Goudswaard (2014), Drie scenario s voor de pensioenopbouw in Nederland, Pensioen Magazine, 19(4): M. Knoef, K. Goudswaard, K. Caminada en J. Been (2013), Pensioeninkomens in de toekomst, ESB: M. Knoef, J. Been, R. Alessie, K. Caminada, K. Goudswaard en A. Kalwij (2013), Measuring retirement savings adequacy: a multi-pillar approach in the Netherlands, Netspar Design Paper M. Knoef, J. Been, R. Alessie, K. Caminada, K. Goudswaard en A. Kalwij (2012/2013), De toereikendheid van pensioeninkomens in Nederland; een meerpijlerbenadering, in: WRR: Te verschijnen: pre-advies voor KVS

31 Bijlage: Assumpties Huishoudens - Alleenstaanden blijven alleen, koppels blijven samen - Kinderen zijn het huis uit tijdens pensionering - CBS equivalentieschaal (Sierman et al. 2004) AOW - Basisassumptie: mensen blijven in NL tot 65 jaar, prijsindexatie en aanvulling bijstand - Volgende stap: verhoging AOW-leeftijd 2 e pijler - Basisassumpties: mensen blijven in hun huidige baan tot 65, geen indexatie (inflatie 2%), geen kortingen - Volgende stap: loonprofiel en transitiekansen, scenario s pensioenleeftijd, indexatie, pensioenkortingen

32 Assumpties (vervolg/slot) 3e pijler - Inleg vanaf Toekomst: constante opbouw - Reëel rendement 1% (3,5% en 6%) Eigen woning - Onderschatting: spaar- en beleggingshypotheken - Basisassumpties: reëel rendement 1%, geen extra aflossing, opeten - Volgende stap: huurwaarde eigen woning, fiscaliteit en scenario s Financieel vermogen - Basisassumpties: Geen aanvullende besparingen, pensioen is het enige spaarmotief, reële rente 1% (3,5% en 6%), opeten

Drie scenario s voor de pensioenopbouw in Nederland

Drie scenario s voor de pensioenopbouw in Nederland Gepubliceerd in Pensioen Magazine, jrg. 19, nummer 4, april 2014, blz. 16-20. Drie scenario s voor de pensioenopbouw in Nederland Jim Been, Marike Knoef, Koen Caminada en Kees Goudswaard * Nederlandse

Nadere informatie

Pensioeninkomens in de toekomst

Pensioeninkomens in de toekomst Verschenen: M.G. Knoef, K.P. Goudswaard, K. Caminada en J. Been, 'Pensioeninkomens in de toekomst', Economisch Statistische Berichten, 13 december 2013, pp. 734-737. Pensioeninkomens in de toekomst Marike

Nadere informatie

Toereikendheid van het pensioen: Onderzoek & Beleid

Toereikendheid van het pensioen: Onderzoek & Beleid Toereikendheid van het pensioen: Onderzoek & Beleid Jim Been (UL) & Leendert Klokkenburg (MinSZW) Instituut Gak, Amsterdam 12 december, 2016 Discover thediscover world at the Leiden world University at

Nadere informatie

Wat is een adequaat pensioen?

Wat is een adequaat pensioen? BISMARCK-LEZING 19 november 2014 Wat is een adequaat pensioen? Pensioenambities meeste werkenden waargemaakt Kwetsbare groepen verdienen meer aandacht Versobering Witteveenkader heeft flinke invloed Nederland

Nadere informatie

Pensioenopbouw in internationaal perspectief

Pensioenopbouw in internationaal perspectief Pensioenopbouw in internationaal perspectief Marike Knoef, Kees Goudswaard, Jim Been en Koen Caminada 1. Inleiding In het kader van de brede maatschappelijke discussie over het pensioenstelsel is het van

Nadere informatie

Veel variatie in de pensioenopbouw van Nederlandse huishoudens

Veel variatie in de pensioenopbouw van Nederlandse huishoudens Veel variatie in de pensioenopbouw van Nederlandse huishoudens Marike Knoef Kees Goudswaard Jim Been Koen Caminada editie 02 lente 2015 netspar brief 2 netspar brief 2 Samenvatting Deze Netspar brief gaat

Nadere informatie

Veel variatie in de pensioenopbouw van Nederlandse huishoudens

Veel variatie in de pensioenopbouw van Nederlandse huishoudens Veel variatie in de pensioenopbouw van Nederlandse huishoudens Marike Knoef Kees Goudswaard Jim Been Koen Caminada editie 02 lente 2015 netspar brief De Netspar Brief is bedoeld om onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Het flexibele AOW pakket berekeningen

Het flexibele AOW pakket berekeningen Het flexibele AOW pakket berekeningen Algemeen Deze notitie laat in aanvulling met het 10 puntenplan een aantal voorbeeld rekensommen zien wat de inkomenseffecten zijn van het flexibele AOW pakket. De

Nadere informatie

Nederlandse pensioenopbouw in internationaal perspectief

Nederlandse pensioenopbouw in internationaal perspectief Nederlandse pensioenopbouw in internationaal perspectief Marike Knoef Kees Goudswaard Jim Been Koen Caminada netspar industry series design 41 Marike Knoef, Kees Goudswaard, Jim Been en Koen Caminada

Nadere informatie

De inkomensverdeling van ouderen en sociaaleconomische

De inkomensverdeling van ouderen en sociaaleconomische De inkomensverdeling van ouderen en sociaaleconomische ongelijkheid in de levensverwachting Marike Knoef, Universiteit Leiden, CentERdata, Netspar Rob Alessie, Rijksuniversiteit Groningen, Netspar Adriaan

Nadere informatie

De toereikendheid van pensioeninkomens in Nederland. Een meerpijlerbenadering

De toereikendheid van pensioeninkomens in Nederland. Een meerpijlerbenadering Paper voorbereid voor de werkconferentie Nieuwe perspectieven en arrangementen voor wonen, zorg en pensioenen Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) 28 september 2012, Den Haag De toereikendheid

Nadere informatie

Auteurs Jim Been Universiteit Leiden Koen Caminada Universiteit Leiden Kees Goudswaard Universiteit Leiden Marike Knoef Universiteit Leiden

Auteurs Jim Been Universiteit Leiden Koen Caminada Universiteit Leiden Kees Goudswaard Universiteit Leiden Marike Knoef Universiteit Leiden De Netspar Brief is bedoeld om onderzoeksresultaten gerichter voor het voetlicht te brengen onder een brede kring van pensioenprofessionals, beleidsmakers en wetenschappers. Daarmee worden bouwstenen aangereikt

Nadere informatie

W. Asbeek Brusse en C.J. van Montfort (red.) Wonen, zorg en pensioenen. Hervormen en verbinden

W. Asbeek Brusse en C.J. van Montfort (red.) Wonen, zorg en pensioenen. Hervormen en verbinden W. Asbeek Brusse en C.J. van Montfort (red.) Wonen, zorg en pensioenen Hervormen en verbinden 83 5 de toereikendheid van pensioeninkomens in nederland. een meerpijlerbenadering M.G. Knoef, J. Been, R.J.M.

Nadere informatie

Netspar design papers. Marike Knoef, Arjen Hussem, Arjan Soede en Jochem de Bresser. Pensioen, consumptiebehoeften en ouderenzorg

Netspar design papers. Marike Knoef, Arjen Hussem, Arjan Soede en Jochem de Bresser. Pensioen, consumptiebehoeften en ouderenzorg Netspar design papers Marike Knoef, Arjen Hussem, Arjan Soede en Jochem de Bresser Pensioen, consumptiebehoeften en ouderenzorg Marike Knoef, Arjen Hussem, Arjan Soede en Jochem de Bresser Pensioen, consumptiebehoeften

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32882 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32882 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32882 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Been, Jim Title: Pensions, retirement, and the financial position of the elderly

Nadere informatie

Oudedagsvoorziening nu en straks. Casper van Ewijk Netspar & Universiteit van Amsterdam

Oudedagsvoorziening nu en straks. Casper van Ewijk Netspar & Universiteit van Amsterdam Oudedagsvoorziening nu en straks Casper van Ewijk Netspar & Universiteit van Amsterdam SER, 24 juni 2014 Agenda Internationaal perspectief Probleemanalyse Houdbaarheid Maatschappelijke trends Keuzes voor

Nadere informatie

Financiering langdurige zorg uit wonen en pensioen? Netspar, 11 november 2016 Niels Kortleve

Financiering langdurige zorg uit wonen en pensioen? Netspar, 11 november 2016 Niels Kortleve Financiering langdurige zorg uit wonen en pensioen? Netspar, 11 november 2016 Niels Kortleve 2 De routekaart naar een meer integrale benadering van wonen, zorg en pensioen (Bart e.a. 2016) Voorbeeld 1

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

PENSIOEN IN BEWEGING! KLAAR VOOR DE TOEKOMST? SAMEN DELEN, EEN STERKE KEUZE

PENSIOEN IN BEWEGING! KLAAR VOOR DE TOEKOMST? SAMEN DELEN, EEN STERKE KEUZE PENSIOEN IN BEWEGING! KLAAR VOOR DE TOEKOMST? SAMEN DELEN, EEN STERKE KEUZE PENSIOEN IS AANVULLING OP AOW Lijfrente Salaris 100% Pensioen Staatspensioen (AOW) 2 AOW, VOLKSVERZEKERING (1) Voorziet in MINIMUM

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM Aanpassing pensioenregeling een must Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM 1 Aanpassing pensioenregeling een must Inhoud Marcel Brussee: Achtergrond wijzigingen

Nadere informatie

Een nominaal toetsingskader voor pensioenen met reële ambities: anomalie of poldervondst?

Een nominaal toetsingskader voor pensioenen met reële ambities: anomalie of poldervondst? Een nominaal toetsingskader voor pensioenen met reële ambities: ALM Conferentie anomalie of poldervondst? Prof. dr Casper van Ewijk CPB Universiteit van Amsterdam Netspar Amsterdam, 2 april 2008 Nederlands

Nadere informatie

De pensioenkloof tussen België en haar buurlanden

De pensioenkloof tussen België en haar buurlanden De pensioenkloof tussen België en haar buurlanden Studiedienst PVDA Kim De Witte 1 Een pensioenkloof met de buurlanden van 11 tot 43 procent... 2 1.1 Wettelijke pensioenrechten... 2 1.2 Vervangingsratio

Nadere informatie

10 pensioenen voor zelfstandigen

10 pensioenen voor zelfstandigen 231 10 pensioenen voor zelfstandigen Kees Goudswaard en Koen Caminada 10. 1 inleiding De veranderingen op de Nederlandse arbeidsmarkt trekken sterk de aandacht. Dat geldt vooral voor de forse toename van

Nadere informatie

Agenda. 2011, een bewogen jaar Waarheen met onze pensioenen? Besluit Questions & Answers

Agenda. 2011, een bewogen jaar Waarheen met onze pensioenen? Besluit Questions & Answers 1 Persontmoeting 28 maart 2012 Agenda 2011, een bewogen jaar Waarheen met onze pensioenen? 1 ste pijler waarborgen 2 de pijler verder uitbouwen 3 de pijler stimuleren Besluit Questions & Answers 2 Persontmoeting

Nadere informatie

Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden loopt op tot 48 procent

Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden loopt op tot 48 procent Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden loopt op tot 48 procent Studiedienst PVDA Kim De Witte 1 Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden... 2 1.1 Wettelijke pensioenrechten in vergelijking

Nadere informatie

Uitdagingen voor de drie pensioenpijlers in Nederland

Uitdagingen voor de drie pensioenpijlers in Nederland Uitdagingen voor de drie pensioenpijlers in Nederland Casper van Ewijk CPB, Universiteit van Amsterdam, Netspar 4e Nederlandse Pensioentop 2009 2 december 2009 Albert Hahn, 1913 Goede uitgangssituatie

Nadere informatie

Tentatieve berekening van de bijdrage van vermogensvolatiliteit aan consumptievolatiliteit

Tentatieve berekening van de bijdrage van vermogensvolatiliteit aan consumptievolatiliteit Tentatieve berekening van de bijdrage van vermogensvolatiliteit aan consumptievolatiliteit CPB Achtergronddocument Jasper Lukkezen en Adam Elbourne Maart 2015 3 Samenvatting In dit document maken wij een

Nadere informatie

Fiscale aspecten pensioenmaatregelen

Fiscale aspecten pensioenmaatregelen www.pwc.nl Fiscale aspecten pensioenmaatregelen regeerakkoord Studiebijeenkomst Vereniging voor Pensioenrecht 21 november 2012 Agenda 1. Aanleiding 2. Ontwikkelingen wet- en regelgeving pensioen 3. Wet

Nadere informatie

Persoonlijk Financieel Advies

Persoonlijk Financieel Advies Persoonlijk Financieel Advies Suzan van Lierop Inhoudsopgave Basisgegevens Inkomens- en vermogensplanning Specificatie vaste lasten Grafiek inkomens- en vermogensplanning Onderneming B.V. Toelichting Basisgegevens

Nadere informatie

Hervormingen in de langdurige zorg: uitzicht op houdbare financiering

Hervormingen in de langdurige zorg: uitzicht op houdbare financiering Hervormingen in de langdurige zorg: uitzicht op houdbare financiering NETSPAR project Optimal saving and insurance for old age Kick-off bijeenkomst, 11 november 2016 Netspar project team Eddy van Doorslaer

Nadere informatie

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012 De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt Workshop 9 mei 2012 Programma De aanleiding en het pensioenakkoord op hoofdlijnen Aanpassingsmechanismes Fiscale pensioenkader

Nadere informatie

Pensioenregeling 2015 en nieuw FTK

Pensioenregeling 2015 en nieuw FTK Pensioenregeling 2015 en nieuw FTK Gevolgen voor jouw pensioen bij PPF APG Henk Bruins Actuarieel adviseur PPF APG Informatiebijeenkomsten 28-30 oktober Agenda 1. Witteveen 2: versobering toekomstige pensioenopbouw

Nadere informatie

Prof.dr. Lans Bovenberg

Prof.dr. Lans Bovenberg Lezersavond o.l.v.anita de Haas WAAR GAAT HET HEEN MET ONS PENSIOEN? OPENBAAR COLLEGE door Prof.dr. Lans Bovenberg 1 Het Nederlandse pensioensysteem in internationaal perspectief Nederland Duitsland Frankrijk

Nadere informatie

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij Welkom OWASE Pensioenforum 26 juni 2013 OWASE 3 juli 2013 bij Pensioenfonds en solidariteit: één voor allen, allen voor één! www.owase.nl PFO20130626/20130703 2 Programma Pensioenforum De bedoeling van

Nadere informatie

Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen

Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen Commissie Toekomstbestendigheid Aanvullende Pensioenregelingen Prof. dr. K.P. Goudswaard (voorzitter) Prof. dr. R.M.W.J.

Nadere informatie

februari 2015 Pensioenactualiteiten

februari 2015 Pensioenactualiteiten februari 2015 Pensioenactualiteiten Onderwerpen 1. Wijziging ABP pensioenregeling 2015 2. Financieel Toetsingskader (nftk) per 1-1-2015 (vernieuwde regels voor pensioenfondsen) 3. Indexatie en premie ABP

Nadere informatie

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010 Welkom Waar willen wij het met elkaar over hebben? Pensioen anno 2010 Stand van Zaken AOW en Pensioenakkoord 4

Nadere informatie

Inkomen en vermogen van ouderen: analyse en beleidsopties. Netspar bijeenkomst 20 november 2013

Inkomen en vermogen van ouderen: analyse en beleidsopties. Netspar bijeenkomst 20 november 2013 Inkomen en vermogen van ouderen: analyse en beleidsopties Netspar bijeenkomst 20 november 2013 Opdracht IBO 65+ In kaart brengen en beoordelenvan de ontwikkeling van inkomens-en vermogensposities van 65+

Nadere informatie

Wat zie je? Slides Video Chat Onderwerpen. Hoe bouw jij pensioen op? Slimme tips Financieel overzicht Voordeel voor jou als ondernemer Enquête

Wat zie je? Slides Video Chat Onderwerpen. Hoe bouw jij pensioen op? Slimme tips Financieel overzicht Voordeel voor jou als ondernemer Enquête 2014 Wat zie je? Slides Video Chat Onderwerpen Hoe bouw jij pensioen op? Slimme tips Financieel overzicht Voordeel voor jou als ondernemer Enquête Poll 1 Wat zie jij als jouw pensioen? Hoe bouw jij pensioen

Nadere informatie

De koopkrachtontwikkeling van de Thales gepensioneerden.

De koopkrachtontwikkeling van de Thales gepensioneerden. De koopkrachtontwikkeling van de Thales gepensioneerden. Algemeen. Het bruto inkomen, het besteedbaar inkomen en de koopkracht van het inkomen zijn verschillende dingen. Het besteedbaar inkomen is wat

Nadere informatie

Actualiteiten pensioen

Actualiteiten pensioen Actualiteiten pensioen Stichting Pensioenfonds Thales Nederland 20 juni 2013 2013 Towers Watson. All rights reserved. Wat speelt er allemaal? Sociaal akkoord AOW-leeftijd gaat omhoog AOW-gat Nominaal versus

Nadere informatie

Martin Gast. Edmond Halley BV Increase PensioenKnowHow BV. Increase Pensioen KnowHow

Martin Gast. Edmond Halley BV Increase PensioenKnowHow BV. Increase Pensioen KnowHow Martin Gast Edmond Halley BV Increase PensioenKnowHow BV Even voorstellen Wat is er aan de hand in lijfrenteland? Pensioenactualiteiten Kansen 3e pijler Ik ben Martin Gast Edmond Halley BV Pensioenconsultants

Nadere informatie

De koopkrachtontwikkeling van de Thales gepensioneerden.

De koopkrachtontwikkeling van de Thales gepensioneerden. De koopkrachtontwikkeling van de Thales gepensioneerden. Algemeen. De koopkracht van ons pensioen is sinds het uitbreken van de crisis in 2008 sterk gedaald. Ouderen met alleen een AOW-uitkering zagen

Nadere informatie

Pensioenkloof tussen België en zijn buurlanden loopt op tot 48 procent

Pensioenkloof tussen België en zijn buurlanden loopt op tot 48 procent Pensioenkloof tussen België en zijn buurlanden loopt op tot 48 procent Studiedienst PVDA Kim De Witte 1 Pensioenkloof tussen België en zijn buurlanden...2 1.1 Wettelijke pensioenrechten in vergelijking

Nadere informatie

Vermogen in Nederland gelijker verdeeld sinds eind negentiende eeuw

Vermogen in Nederland gelijker verdeeld sinds eind negentiende eeuw Vermogen in Nederland gelijker verdeeld sinds eind negentiende eeuw Koen Caminada, Universiteit Leiden Kees Goudswaard, Universiteit Leiden Marike Knoef, Universiteit Leiden De verdeling van vermogen in

Nadere informatie

Persoonlijk Financieel Advies

Persoonlijk Financieel Advies Persoonlijk Financieel Advies Frits Suzanne Inhoudsopgave Basisgegevens Inkomens- en vermogensplanning Indicatief overzicht lijfrente-uitkeringen Specificatie vaste lasten Grafiek inkomens- en vermogensplanning

Nadere informatie

Tijd om open kaart te spelen

Tijd om open kaart te spelen Tijd om open kaart te spelen Casper van Ewijk Pensioen overzicht (UPO) U bent 40 en heeft inkomen 50.000 Als u blijft werken komt uw pensioen uit op 35.000 (incl AOW) Tijd om open kaart te spelen Pensioen

Nadere informatie

Hoe gevoelig is de uittredeleeftijd voor veranderingen in het pensioenstelsel?

Hoe gevoelig is de uittredeleeftijd voor veranderingen in het pensioenstelsel? Hoe gevoelig is de uittredeleeftijd voor veranderingen in het pensioenstelsel? Didier Fouarge, Andries de Grip & Raymond Montizaan Contact: d.fouarge@maastrichtuniversity.nl WSE Arbeidsmarktcongres 2013,

Nadere informatie

Pensioen Informatie sessie

Pensioen Informatie sessie Pensioen Informatie sessie Pensioenreglement B Oktober 2013 Voorbehoud De tekst in deze presentatie is louter ter informatie bedoeld. Er kunnen dan ook geen rechten aan worden ontleend. Bij onduidelijkheden

Nadere informatie

RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK

RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK PPF APG Pieter Kasse / Manja Rietjens 15/16/17 januari 2014 RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK ONDER DEELNEMERS AANLEIDING ONDERZOEK Inzicht in (risico)voorkeuren van deelnemers en gepensioneerden

Nadere informatie

Hoe ziet het Nederlandse pensioenstelstel er in de toekomst uit?

Hoe ziet het Nederlandse pensioenstelstel er in de toekomst uit? 61 Hoe ziet het Nederlandse pensioenstelstel er in de toekomst uit? K.P. Goudswaard* Samenvatting Het Nederlandse pensioenstelsel staat internationaal hoog aangeschreven. Toch is het stelsel om diverse

Nadere informatie

VD/DR 11 september 2013 Ons Pensioenplan 2015

VD/DR 11 september 2013 Ons Pensioenplan 2015 VD/DR 11 september 2013 Ons Pensioenplan 2015 Deze presentatie geeft de ontwikkelingen en de gedachtevorming tot 11 september 2013 weer. Er zijn nog geen definitieve besluiten genomen. De presentatie bevat

Nadere informatie

Sociale houdbaarheid wettelijke pensioenen

Sociale houdbaarheid wettelijke pensioenen Presentatie voor pensioencolloquium Groen 4 mei 2012 Sociale houdbaarheid wettelijke pensioenen Greet De Vil - gdv@ Equipe sociale bescherming en vergrijzing Sociale houdbaarheid van eerstepijlerpensioenen

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Risicoverdeling bij hervorming van het aanvullend pensioen. Roel Mehlkopf Jan Bonenkamp Casper van Ewijk Harry ter Rele Ed Westerhout

Risicoverdeling bij hervorming van het aanvullend pensioen. Roel Mehlkopf Jan Bonenkamp Casper van Ewijk Harry ter Rele Ed Westerhout Risicoverdeling bij hervorming van het Roel Mehlkopf Jan Bonenkamp Casper van Ewijk Harry ter Rele Ed Westerhout Inhoud Hoofdstuk 2: kosten en baten nominale garanties Hoofdstuk 4: risicoverdeling tussen

Nadere informatie

Koopkrachtberekeningen voor 2016 Uitgewerkte voorbeelden januari 2016

Koopkrachtberekeningen voor 2016 Uitgewerkte voorbeelden januari 2016 Koopkrachtberekeningen voor 2016 Uitgewerkte voorbeelden januari 2016 Op Prinsjesdag 2015 heeft het Nibud de koopkrachteffecten voor 100 verschillende huishoudens berekend. In januari 2016 zijn ze opnieuw

Nadere informatie

Worden senioren onbetaalbaar? Demografische verkenningen. Gerard Langerhorst 7 maart 2013

Worden senioren onbetaalbaar? Demografische verkenningen. Gerard Langerhorst 7 maart 2013 Worden senioren onbetaalbaar? Demografische verkenningen. Gerard Langerhorst 7 maart 2013 1 2 Trap des ouderdoms in de Gouden Eeuw In de Gouden Eeuw lieten de rijken geïllustreerde voorstellingen maken

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Koopkrachtberekeningen voor 2015 Uitgewerkte voorbeelden januari 2015

Koopkrachtberekeningen voor 2015 Uitgewerkte voorbeelden januari 2015 Koopkrachtberekeningen voor 2015 Uitgewerkte voorbeelden januari 2015 In januari 2015 berekent het Nibud de koopkrachteffecten voor 100 verschillende huishoudens. Hier staan van 5 van deze huishoudens

Nadere informatie

PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011

PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011 PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011 KORTE TERUGBLIK Kabinet Balkenende gevallen: sociale partners pakken kansen Het pensioen is van sociale partners samen, dus moeten wij ook samen naar

Nadere informatie

Vermogensongelijkheid in Nederland, 2006 2013

Vermogensongelijkheid in Nederland, 2006 2013 Vermogensongelijkheid in Nederland, 2006 2013 CPB Achtergronddocument Thomas Kooiman Arjan Lejour 15 januari 2016 1 Inhoud 1 Inleiding 4 2 Data 6 3 Analyse 9 3.1 Nettovermogen 9 3.2 Financiële bezittingen

Nadere informatie

INSTITUTIONELE BELEGGERS ALS PARTIJEN VOOR DE PUBLIEKE SECTOR

INSTITUTIONELE BELEGGERS ALS PARTIJEN VOOR DE PUBLIEKE SECTOR INSTITUTIONELE BELEGGERS ALS PARTIJEN VOOR DE PUBLIEKE SECTOR Onno Steenbeek APG Asset Management & Erasmus School of Economics Dag van de Publieke Financiering Driebergen, 29 september 2016 1 STELLINGEN

Nadere informatie

Pensioenleeftijd niet vaak 65

Pensioenleeftijd niet vaak 65 Pensioenleeftijd niet vaak 65 Jan-Willem Bruggink In de periode 21-23 stopten jaarlijks ongeveer 6 duizend mensen met werken om met pensioen te gaan. In bijna zeven van de tien gevallen waren dit mannen.

Nadere informatie

Solvency voor pensioenfondsen. Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph

Solvency voor pensioenfondsen. Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph Agenda Pensioenfondsen Huidig toezicht op Nederlandse pensioenfondsen Europees toezicht financiële instellingen Solvency II voor pensioenfondsen Tot slot: Aangekondigde

Nadere informatie

SNS Online Pensioen Seminar Erik Beckers

SNS Online Pensioen Seminar Erik Beckers SNS Online Pensioen Seminar Erik Beckers SNS Bank - september 2012 uit onderzoek blijkt Wat doe je het liefst van de volgende vijf activiteiten? Naar de tandarts gaan Op vakantie gaan Examen doen Pensioenregeling

Nadere informatie

Heftige effecten van de versobering van het fiscale kader voor pensioenopbouw

Heftige effecten van de versobering van het fiscale kader voor pensioenopbouw Heftige effecten van de versobering van het fiscale kader voor pensioenopbouw Om inzicht te krijgen in wat de financiele gevolgen zijn voor de versobering van de pensioenopbouw vanaf 2014, inclusief het

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Uitgewerkte voorbeelden koopkracht 2012-2013. Prinsjesdag 2012

Uitgewerkte voorbeelden koopkracht 2012-2013. Prinsjesdag 2012 Uitgewerkte voorbeelden koopkracht 2012-2013 Prinsjesdag 2012 Koopkrachtontwikkelingen 2012-2013 Voorbeeldberekeningen Prinsjesdag 2012 2012-2013 koopkrachtontwikkeling (bedragen netto per maand) Alle

Nadere informatie

Voorbereid op de oude dag Onderzoeksagenda Netspar

Voorbereid op de oude dag Onderzoeksagenda Netspar Voorbereid op de oude dag Onderzoeksagenda Netspar 2015 2019 Vooraf Op basis van de evaluaties voorafgaand aan de nieuwe financiering voor de periode 2015-2019 is in 2014 een inhoudelijke agenda aan de

Nadere informatie

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen?

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Casper van Ewijk, Netspar & University of Amsterdam KNAW Symposium, 9 januari 2014, Amsterdam Agenda Wat is een pensioen? Goed pensioen is een risicovol pensioen

Nadere informatie

De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden

De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden Jean-Michel Kupper Bestuurder Directeur AG Employee Benefits & HC De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden 1 29/04/2015 Agenda De uitdagingen van het wettelijke pensioen De uitdagingen van

Nadere informatie

Persoonlijk Financieel Advies

Persoonlijk Financieel Advies Persoonlijk Financieel Advies Suzan van Lierop Inhoudsopgave Basisgegevens Inkomens- en vermogensplanning Indicatief overzicht lijfrente-uitkeringen Specificatie vaste lasten Grafiek inkomens- en vermogensplanning

Nadere informatie

ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN

ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN 1 GEVOLGEN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN 2 REKENRENTE,

Nadere informatie

Presentatie met uitleg per slide

Presentatie met uitleg per slide Presentatie met uitleg per slide 1 Terug- en vooruitblik In het principe cao-akkoord van december 2012 hebben we afspraken gemaakt over de noodzaak van een nieuwe en toekomstbestendige pensioenregeling

Nadere informatie

Het idee Het doel. Actualiteiten & feiten - Pensioen - Overlijden. Over de belangrijkste financiële levensmomenten: Arbeidsongeschikteid

Het idee Het doel. Actualiteiten & feiten - Pensioen - Overlijden. Over de belangrijkste financiële levensmomenten: Arbeidsongeschikteid Het idee Het doel Over de belangrijkste financiële levensmomenten: Arbeidsongeschikteid Overlijden Pensioen Scheiden Actualiteiten & feiten - Pensioen - Overlijden Het idee: Financiële planning voor Dummies

Nadere informatie

Persoonlijk Financieel Advies

Persoonlijk Financieel Advies Persoonlijk Financieel Advies Rob Karin Inhoudsopgave Basisgegevens Inkomens- en vermogensplanning Verdeling over sparen en beleggen Grafiek vermogensverdeling Specificatie vaste lasten Grafiek inkomens-

Nadere informatie

Datum: 20 mei 2016 Betreft: Pensioenresultaat bij degressieve opbouw en progressieve premie

Datum: 20 mei 2016 Betreft: Pensioenresultaat bij degressieve opbouw en progressieve premie CPB Notitie Aan: SER-Commissie Toekomst Pensioenstelsel Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070)3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon Marcel Lever en Sander Muns Datum:

Nadere informatie

Het rapport van de commissie van Dijkhuizen "Naar een activerender belastingstelsel".

Het rapport van de commissie van Dijkhuizen Naar een activerender belastingstelsel. Het rapport van de commissie van Dijkhuizen "Naar een activerender belastingstelsel". Conclusies na analyse en doorrekenen van de adviezen: -- De adviezen van de Commissie van Dijkhuizen leiden tot een

Nadere informatie

Koopkrachtberekeningen voor 2016 Uitgewerkte voorbeelden Prinsjesdag 2015

Koopkrachtberekeningen voor 2016 Uitgewerkte voorbeelden Prinsjesdag 2015 Koopkrachtberekeningen voor 2016 Uitgewerkte voorbeelden Prinsjesdag 2015 Op Prinsjesdag 2015 berekent het Nibud de koopkrachteffecten voor 100 verschillende huishoudens. Hier staan van 5 van deze huishoudens

Nadere informatie

Mr. drs. Michael Visser. 11 oktober 2013

Mr. drs. Michael Visser. 11 oktober 2013 Mr. drs. Michael Visser 11 oktober 2013 Recept voor een uitgebalanceerd pensioen Goed op smaak met max. 5 basis ingrediënten Voor werknemers én ondernemers Generatieproof Bereidingstijd: 45 minuten 1.

Nadere informatie

VASTGOED, EEN BOUWSTEEN VAN UW VERMOGEN. Thomas Weyts Expert Tax & Estate Planning

VASTGOED, EEN BOUWSTEEN VAN UW VERMOGEN. Thomas Weyts Expert Tax & Estate Planning VASTGOED, EEN BOUWSTEEN VAN UW VERMOGEN Thomas Weyts Expert Tax & Estate Planning VASTGOED, EEN BOUWSTEEN VAN UW VERMOGEN AGENDA Pensioenopbouw Investeren in een eigen woning Vastgoed als belegging Successieplanning

Nadere informatie

Koopkrachtberekeningen Uitgewerkte voorbeelden januari 2017

Koopkrachtberekeningen Uitgewerkte voorbeelden januari 2017 Koopkrachtberekeningen 2016-2017 Uitgewerkte voorbeelden januari 2017 Op Prinsjesdag 2016 heeft het Nibud de koopkrachteffecten voor 100 verschillende huishoudens berekend. In januari 2017 zijn ze opnieuw

Nadere informatie

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland In deze nieuwsbrief Voorwoord Wat betekenen de nieuwe pensioenmaatregelen voor u? De informatie in dit document is eigendom van en mag noch in haar geheel noch gedeeltelijk van. Page 2 of 5 Voorwoord In

Nadere informatie

Koopkrachtplaatjes: onderwerpen Berekening Koopkracht Historie (2000 2008-2015) Historische prijs-index-cijfers Historische

Koopkrachtplaatjes: onderwerpen Berekening Koopkracht Historie (2000 2008-2015) Historische prijs-index-cijfers Historische Koopkrachtplaatjes Koopkrachtplaatjes: onderwerpen Berekening Koopkracht Historie (2000 2008-2015) Historische prijs-index-cijfers Historische pensioen-indexatie-cijfers: NVOG-model en rapport van ITS/SEO

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2016 2017 33 682 Evaluatie Wet uniformering loonbegrip Nr. 15 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Bijlage I. Sociaal-economische achtergrondcijfers en Nationale en Europese indicatoren voor sociale insluiting

Bijlage I. Sociaal-economische achtergrondcijfers en Nationale en Europese indicatoren voor sociale insluiting Bijlage I. Sociaal-economische achtergrondcijfers en Nationale en Europese indicatoren voor sociale insluiting Tabel 1.1 Kerncijfers sociaal-economische trends 1995 2000 2003 2005 2007 Bevolking (x 1 mln)

Nadere informatie

Een disruptieve toekomst voor de Nederlandse pensioensector? Maak het pensioen persoonlijk relevant

Een disruptieve toekomst voor de Nederlandse pensioensector? Maak het pensioen persoonlijk relevant IG&H Consulting & Interim Make strategy work! Utrecht, 8 december 2016 Een disruptieve toekomst voor de Nederlandse pensioensector? Maak het pensioen persoonlijk relevant Frans Liem, Partner IG&H Consulting

Nadere informatie

Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK

Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK 2 De essentie: Eerlijke verdeling van lasten en lusten tussen generaties krijgt volop aandacht; Er worden twee contracten voorgesteld. Beide behoeven verdere

Nadere informatie

Alles (laten) doen voor een goed pensioen

Alles (laten) doen voor een goed pensioen Alles (laten) doen voor een goed pensioen Den Haag, 5 oktober 2012 Paul Schnabel Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht Een goed idee? Ik ga sparen. Je moet zelf voor je pensioen zorgen Sywert

Nadere informatie

Klant- en Risicoprofiel - Hypotheken Midden Nederland BV

Klant- en Risicoprofiel - Hypotheken Midden Nederland BV Klant- en Risicoprofiel - Hypotheken Midden Nederland BV Oudwijkerlaan 1D - 3581 TA Utrecht Website: hypothekenmiddennederland.nl e-mail: info@hypothekenmiddennederland.nl Telefoon: 030 276 32 18 Telefax:

Nadere informatie

Doorsneesystematiek in pensioenen onder druk?

Doorsneesystematiek in pensioenen onder druk? Doorsneesystematiek in pensioenen onder druk? Marcel Lever Utecht, 2 april 2014 Agenda 1. Doorsneesystematiek leidt tot herverdeling 2. Omvang herverdeling 3. Alternatieven doorsneesystematiek 4. Overgangskosten

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE 18 juli 2013 1/10/2014 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen Resultaten - per vraag

Nadere informatie

Een disruptieve toekomst voor de Nederlandse pensioensector? Maak het pensioen persoonlijk relevant

Een disruptieve toekomst voor de Nederlandse pensioensector? Maak het pensioen persoonlijk relevant IG&H Consulting & Interim Make strategy work! Utrecht, 8 december 2016 Een disruptieve toekomst voor de Nederlandse pensioensector? Maak het pensioen persoonlijk relevant Frans Liem, Partner IG&H Consulting

Nadere informatie

Hoe staan werkzame 50-plussers tegenover pensioen? oktober 2015

Hoe staan werkzame 50-plussers tegenover pensioen? oktober 2015 Hoe staan werkzame 50-plussers tegenover pensioen? oktober 2015 Inhoudsopgave Management Summary Pagina 3 Onderzoeksresultaten Pagina 7 Onderzoeksverantwoording Pagina 40 oktober 2015 2 Management Summary

Nadere informatie

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD Module 4 Nu en later Inflatie Definitie: stijging van het algemeen prijspeil Gevolgen van inflatie koopkracht neemt af Verslechtering internationale concurrentiepositie Bij

Nadere informatie

Het IBO-rapport: " Inkomen en vermogen van ouderen: analyse en beleidsopties"

Het IBO-rapport:  Inkomen en vermogen van ouderen: analyse en beleidsopties Het IBO-rapport: " Inkomen en vermogen van ouderen: analyse en beleidsopties" Belangrijkste conclusies in het IBO-rapport: 1) De gemiddelde inkomens- en vermogenspositie van de ouderen is sterker gestegen

Nadere informatie

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid Stella Hoff Inhoud Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2 Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen SCP-publicatie Pensioenen:

Nadere informatie

Pensioenvoorziening in internationaal perspectief

Pensioenvoorziening in internationaal perspectief Het pensioenvermogen van Nederlandse huishoudens bedroeg eind 2008 eur 740 miljard. Dit vormt meer dan de helft van hun financiële vermogen. Voor andere landen van het eurogebied is het pensioenvermogen

Nadere informatie