Rechtshandeling en Overeenkomst

Prof. mr. Jac. Hijma Prof. mr. CC. van Dam Mr. WAM. van Schendel Mr. W.L Valk tot en met de derde druk Mr. A.R. Bloembergen Rechtshandeling en Overeenkomst Zesde druk \ Kluwer a Woiters Ktuwer business Deventer - 2010

INHOUDSOPGAVE Afkortingen / XXI Initialen vermelde NJ-annotatoren / XXIII Verkort aangehaalde literatuur / XXV 1 ALGEMENE INLEIDING /1 1.1 Introductie /1 1. Terreinverkenning /1 2. Opbouw van dit studieboek /1 1.2 De rechtshandeling / 2 3. Begrip rechtshandeling / 2 4. Rechtshandelingen versus andere handelingen / 3 5. Meerzijdige en eenzijdige rechtshandelingen / 4 6. Wettelijke regeling / 6 7. Rechtshandelingen buiten het vermogensrecht / 6 13 De (obligatoire) overeenkomst / 7 8. Begrip overeenkomst / 7 9. Wettelijke regeling; gelaagde structuur / 8 10. Meerpartijenovereenkomst / 9 11. Bijzondere overeenkomsten /10 12. Verdere onderscheidingen van (obligatoire) overeenkomsten /12 13. Grondbeginselen van contractenrecht /14 14. Contractsvrijheid /14 15. Consensualisme en verbindende kracht /15 16. Partijen en hun hoedanigheid /16 17. Niet-obligatoire overeenkomsten /18 1.4 Afrondende algemene opmerkingen /19 18. Kenbronnen /19 18a. Europese richtlijnen / 20 19. Rechtsvergelijking / 21 20. Internationaal privaatrecht / 22 VII

21. Overgangsrecht / 22 2 TOTSTANDKOMING / 24 2.1 Inleiding / 24 22. Totstandkoming als ontstaansfeit / 24 23. Structuur van de wettelijke regeling / 24 2.2 Het tot stand komen van rechtshandelingen / 25 2.2.J Algemeen / 25 24. De rechtshandeling als wilsverklaring / 25 25. Bescherming van vertrouwen / 26 2.22 De verklaring / 2& 26. Vorm van de verklaring / 26 27. Stilzwijgende wilsverklaringen / 27 28. Toerekening van verklaringen / 28 29. Ontvangsttheorie / 29 30. Het intrekken van een verklaring / 31 2.2.3 De wilsvertrouwensleer / 31 31. Introductie / 31 32. Wilsleer, verklaringsleer en vertrouwensleer / 32 33. Het uiteenlopen van wil en verklaring / 33 34. Oneigenlijke dwaling; begrip / 33 35. Gevallen van oneigenlijke dwaling / 34 36. De geestelijke stoornis / 35 37. Verhouding tot curatele / 36 38. De bewijsvoering in het geval van geestelijke stoornis / 36 39. Wie kan zich op uiteenlopen van wil en verklaring beroepen? / 38 40. Gerechtvaardigd vertrouwen / 40 41. Goede trouw en onderzoeksplicht / 41 42. Vorm van bescherming; bescherming als bevoegdheid / 42 43. Vertrouwensbeschermtng onder oud recht / 43 44. Nuanceringen onder huidig recht / 43 45. De rol van de wilsvertrouwensleer bij uitleg / 44 2.2.4 De rechtshandeling onder tijdsbepaling of voorwaarde / 45 46. Tijdsbepaling en voorwaarde / 45 47. Toelaatbaarheid tijdsbepaling en voorwaarde / 46 48. Geen terugwerkende kracht / 47 22.5 Bescherming van derden; schijnhandeling / 47 49. Bepaling van art. 3:36 / 47 VIII

50. Toepassingen / 50 51. De schijnhandeling / 51 2.3 Het tot stand komen van overeenkomsten / 51 2.3.1 Algemeen / 51 52. Regeling in art. 6:217-225 / 51 53. Plaatsing in Boek 6 / 52 54. Aanvullend recht / 52 55. Invloed van eenvormig kooprecht / 53 2.3.2 Het aanbod/ 53 56. Het aanbod-aanvaardingmodel / 53 57. Wat is een aanbod? / 54 58. Het openbare aanbod / 55 59. De uitnodiging om in onderhandeling te treden / 55 60. De inhoud van het aanbod / 56 61. Aantastbaarheid van het aanbod / 56 62. De herroepelijkheid van het aanbod / 57 63. Andere stelsels / 57 64. Wanneer is een aanbod onherroepelijk? / 58 65. De optie / 59 66. Onderscheid tussen herroeping en intrekking / 59 67. Afwijking van wettelijk stelsel; het vrijblijvend aanbod / 59 68. De uitloving / 60 69. Verval van het aanbod door tijdsverloop / 61 70. Verval van het aanbod door verwerping / 62 71. Dood, handelingsonbekwaamheid, bewind en faillissement / 62 2.3.3 De aanvaarding van het aanbod / 63 72. De aanvaarding / 63 73. Aanvaarding in geval van rechtshandelingen om niet / 64 74. Werking van de te late aanvaarding / 65 75. De van het aanbod afwijkende 'aanvaarding' / 65 76. Battleofforms/66 2.3.4 De precontractuele fase / 68 77. Inleidende opmerkingen / 68 78. Toepasselijke normen; voorovereenkomst / 68 79. Rompovereenkomst / 69 80. De Plas/Valburg-doctrine / 70 80a. Heroverweging / 73 2.3.5 Contracteren met bijzondere communicatiemethoden / 74 80b. Elektronisch contracteren / 74 IX

80c. Contracteren op afstand / 76 3 VERTEGENWOORDIGING EN VOLMACHT / 78 3.1 Vertegenwoordiging / 78 81. Inleiding / 78 82. Afbakening / 79 83. Verdere afbakening / 81 84. Theorie / 82 85. Wettelijke regeling / 83 86. Schakelbepalingen / 83 87. Vertegenwoordiging in het privaatrecht / 84 88. Functie / 87 89. Vertegenwoordiging in het bestuursrecht / 87 89a. Internationale aspecten / 89 3.2 Volmacht / 89 3.2.1 Volmacht in het algemeen / 89 90. Begrip / 89 91. In naam van / 90 92. Volmacht en lastgeving / 92 93. Maatschappelijke betekenis / 93 3.2.2 Volmachtverlening / 94 94. Volmachtverlening als rechtshandeling / 94 95. Verklaring aan wie? / 96 96. De persoon van de gevolmachtigde (art. 3:63-65) / 97 97. Vorm / 97 98. Omvang van de volmacht / 98 99. Aan functie verbonden volmacht / 99 3.2.3 De positie van de wederpartij /101 100. Inleiding /101 101. Hoofdzaken /102 102. Vertrouwen /102 103. Toedoen /104 104. Risico /106 105. Intermezzo: vervalste handtekening /109 106. Bewijs volmacht /111 107. Openbaarmaking /112 3.2.4 Bekrachtiging/113 108. Aard /113 109. De positie van de wederpartij /114

3.2.5 Rechtsgevolgen volmacht/ 115 110. Rechtsgevolgen /115 111. Verhouding volmachtgever-gevolmachtigde /116 112. Toerekening innerlijke feiten /117 113. Art. 3:67 en 68 /118 3.2.6 Aansprakelijkheid in geval van onbevoegdheid /118 114. Instaan /118 115. Gevolgen instaan /120 115a. Onrechtmatige daad /121 3.2.7 Einde volmacht; onherroepelijkheid / 122 116. Einde volmacht /122 117. Onherroepelijke volmacht /123 118. Art. 3:74 /124 33 Middellijke vertegenwoordiging /125 119. Inleiding /125 120. Bedekte vertegenwoordiging /127 121. Wettelijke regeling /128 122. Schadevergoeding /129 123. Overgang van rechten /130 124. Last tot uitoefening van rechten /131 125. Privatieve last /133 4 GRONDEN VAN NIETIGHEID EN VERNIETIGBAARHEID / 135 4.1 Inleiding /135 126. Overzicht /135 127. Nietigheid en vernietigbaarheid /136 4.2 Handelingsonbekwaamheid en handelingsonbevoegdheid /137 4.2.1 Handelingsonbekwaamheid /137 128. Wie zijn handelingsonbekwaam? /137 129. De gevolgen van handelingsonbekwaamheid /138 130. Minderjarigen; algemeen /140 131. Toestemming van de wettelijke vertegenwoordiger /141 132. Veronderstelde toestemming: maatschappelijk gebruik /141 133. Onder curatele gestelden /143 134. Geen bescherming van derden te goeder trouw /144 135. Meerzijdige en eenzijdige, gerichte en ongerichte rechtshandelingen /145 XI

4.22 Handelingsonbevoegdheid /146 136. Begrip handelingsonbevoegdheid /146 137. Goederen waarover een geding aanhangig is /147 138. Andere categorieën /149 43 Vormvoorschriften /149 139. Formalisme en consensualisme /149 140. Wettelijke en contractuele vormvoorschriften /151 141. De wet /151 142. De voorgeschreven vorm /152 143. Eerste uitzondering op de nietigheidssanctie: vernietigbaarheid /154 144. Tweede uitzondering op de nietigheidssanctie: geldigheid /156 145. De voorovereenkomst (art. 6:226) /156 4.4 Strijd met wet, openbare orde of goede zeden /157 146. Het beginsel van de contractsvrijheid /157 147. Overzicht; bepaalbaarheid /159 4.4.1 Strijd met de wet / 161 148. Inleiding /161 149. Wet in formele zin /162 150. Dwingend recht /162 151. Het verrichten van de rechtshandeling /163 152. De rechtsgevolgen (lid 2) /164 153. De wetsbepaling strekt niet tot aantasting van de rechtshandeling (lid 3) /165 4.42 Strijd met de goede zeden of de openbare orde / 167 154. Goede zeden; algemeen /167 155. De inhoud van de rechtshandeling is (via de wet) in strijd met de goede zeden of de openbare orde /168 156. De strekking van de rechtshandeling is (via de wet) in strijd met de goede zeden of de openbare orde /170 157. De rechtshandeling is rechtstreeks in strijd met de goede zeden /172 158. De rechtshandeling is rechtstreeks in strijd met de openbare orde /173 4.5 Wilsgebreken /174 159. Algemeen /174 4.5.1 Dwaling/175 160. Inleiding /175 161. Eigenlijke en oneigenlijke dwaling /176 XII

162. Dwalingsregeling niet alleen van toepassing op overeenkomsten /176 163. De grondslag van de dwaling /178 164. De structuur van art. 6:228 /178 165. Een mededeling van de wederpartij (lid 1 sub a) /179 166. Het zwijgen van de wederpartij (lid 1 sub b) /181 167. Wederzijdse dwaling (lid 1 sub c) /183 168. De onderzoeksplicht van de dwalende /183 169. De verhouding tussen mededelings- en onderzoeksplicht /184 170. De verhouding tussen deskundige en ondeskundige partijen (de hoedanigheid van partijen) /186 171. Causaal verband tussen dwaling en overeenkomst /188 172. Kenbaarheid voor de wederpartij /189 173. Toekomstige omstandigheden /190 174. Aard van de overeenkomst /191 175. Verkeersopvattingen en omstandigheden van het geval /193 176. Verwante leerstukken /193 177. Contractuele uitsluiting van een beroep op dwaling /194 4.52 Bedrog/195 178. Samenhang en onderscheid tussen dwaling en bedrog /195 179. De kunstgrepen /196 180. Heeft de bedrogene een onderzoeksplicht? /197 181. Causaliteit en naïviteit /198 4.5.3 Bedreiging/199 182. Bedreiging met een ongeoorloofd middel /199 183. Bedreiging met een geoorloofd middel /199 184. Causaliteit en vreesachtigheid / 201 4.5.4 Misbruik van omstandigheden / 201 185. Algemeen / 201 186. Nadeel: factor of voorwaarde? / 202 187. Dwangposities en noodsituaties / 203 188. Geestelijke en psychische conditie / 204 189. De verhouding tussen bedreiging en misbruik van omstandigheden / 205 4.5.5 Wilsgebreken veroorzaakt door een derde / 205 190. Algemeen / 205 4.5.6 Voortbouwende overeenkomst / 206 191. Algemeen / 206 XIII

4.6 Benadeling van schuldeisers / 207 192. Algemeen / 207 193. Onverplichte rechtshandelingen / 208 194. Benadeling in de mogelijkheid tot geldelijk verhaal / 209 195. Wetenschap van benadeling / 210 196. De positie van derden (art. 3:45 lid 5 en 3:48) / 211 5 GEVOLGEN VAN NIETIGHEID EN VERNIETIGBAARHEID / 212 197. Overzicht / 212 5.1 Voorkoming of beperking van nietigheid / 213 5.1.1 De nietige rechtshandeling / 213 198. Nietigheid en ongeldigheid / 213 199. Wat is nietigheid? / 213 5.1.2 Partiële nietigheid / 214 200. Er bestaat geen onverbrekelijk verband / 214 201. Er bestaat wel een onverbrekelijk verband / 215 5.1.3 Conversie / 216 202. Algemeen / 216 203. Strekking van de rechtshandeling / 218 204. Conversie niet onredelijk jegens een belanghebbende / 219 5.1.4 Bekrachtiging of convalescentie / 220 205. Algemeen / 220 206. Terugwerkende kracht / 221 207. Voorwaarden / 222 5.1.5 Relatieve nietigheid / 222 208. Algemeen / 222 5.1.6 Toestemming van een derde / 223 209. Algemeen / 223 5.2 Vernietigbaarheid / 224 5.2.1 De vernietigbare rechtshandeling / 224 210. Algemeen / 224 5.22 De gevolgen van de vernietiging / 225 211. Terugwerkende kracht / 225 212. Ongedaanmaking is mogelijk maar bezwaarlijk / 226 XIV

5.2.3 Wijzigingsbevoegdheden / 226 213. Algemeen / 226 214. Wijzigingsvoorstel van de wederpartij / 228 215. Wijziging door de rechter / 229 5.2.4 Bevestiging en termijnstelling / 230 216. De bevestiging (lid 1) / 230 217. Het rechtskarakter van de bevestiging / 231 218. De termijnstelling / 232 5.3 De vernietiging / 233 5.3.1 Wijzen van vernietigen / 233 219. Algemeen / 233 220. Uitzondering: registergoederen / 233 221. Buitengerechtelijke vernietiging: de vorm / 234 222. Buitengerechtelijke verklaring: door wie en aan wie? / 234 223. Vernietiging door de rechter / 236 224. Beroep op vernietigbaarheid bij wijze van verweer / 236 5.32 Verjaring /'237 225. Algemeen / 237 5.4 Schakelbepaling / 239 226. Algemeen / 239 6 ALGEMENE VOORWAARDEN / 242 6.1 Inleiding / 242 227. Probleemverkenning / 242 228. Controle via algemene leerstukken / 243 229. Afdeling 6.5.3 en haar doelstellingen / 244 230. Toepassingsterrein / 245 231. Dwingend recht / 245 232. Europese ontwikkelingen / 245 6.2 Begripsomschrijvingen / 247 233. Begrip algemene voorwaarden / 247 234. Bestemmingscriterium / 247 235. Uitzondering voor kernbedingen / 248 235a. Vervolg; achtergrond uitzondering / 250 236. Gebruiker en wederpartij; modelakten ƒ 251 XV

6.3 Totstandkoming en uitleg / 252 237. Aanbod en aanvaarding; algemeen / 252 238. Aanvaarding voorwaarden als complex / 254 239. Uitleg algemene voorwaarden / 254 6.4 Vernietigingsgronden / 256 6.4.1 Algemeen / 256 240. Twee vernietigingsgronden / 256 6.4.2 Onredelijk bezwarend / 256 241. Onredelijk bezwarende bedingen / 256 242. Relatie met redelijkheid en billijkheid / 257 243. Consumentenbescherming / 259 244. De zwarte lijst / 260 245. De grijze lijst / 261 246. Reflexwerking / 263 247. Geen a contrario-effect / 263 247a. De Europese lijst / 264 248. Relatie met consumentenkoop / 265 6.4.3 Schending 'informatieplicht' / 266 249. Redelijke mogelijkheid tot kennisneming / 266 250. Terhandstelling / 267 250a. Terhandstelling niet mogelijk / 267 251. Elektronische terbeschikkingstelling / 269 252. Alternatieve wegen / 270 252a. Onheldere voorwaarden / 271 6.4.4 Beroep op vernietigingsgrond(en) / 272 253. Uitgezonderde wederpartijen / 272 254. Beroep door gebruiker zelf / 274 255. De vernietiging / 274 256. Gevolgen der vernietiging / 275 256a. Een Europese complicatie / 276 6.5 Abstracte toetsing / 278 257. Abstracte toetsing / 278 258. Achtergronden / 280 6.6 Standaardregelingen / 281 259. De standaardregeling / 281 XVI

7 RECHTSGEVOLGEN VAN DE OVEREENKOMST TEN AANZIEN VAN PARTIJEN / 283 7.1 Inleiding / 283 260. Plaatsbepaling / 283 7.2 De overeengekomen rechtsgevolgen / 284 261. Inleidende opmerkingen / 284 262. De noodzaak van uitleg / 284 263. Reconstructie van partijwil? / 285 264. Historische ontwikkeling / 285 265. Uitleg aan de hand van de wilsvertrouwensleer / 286 266. Bewoordingen overeenkomst niet beslissend / 286 267. Relevante omstandigheden / 287 267a. Uitleg en de gevolgen van de overeenkomst voor derden / 289 268. Geen uitlegregels van algemene aard / 292 269. Bijzondere uitlegregels / 292 73 De overige rechtsgevolgen / 293 270. Introductie / 293 271. Wet / 294 272. Gewoonterecht / 295 273. Het bestendig gebruikelijk beding / 296 274. Redelijkheid en billijkheid / 296 275. Rol van de aard van de overeenkomst / 296 276. Rangorde in de bronnen? / 297 7.4 Redelijkheid en billijkheid / 298 7.4.1 Algemeen/ 298 277. Inleidende opmerkingen / 298 278. Aanvullende en beperkende werking / 299 279. Beperkende werking in het geval van dwingend recht / 302 280. De dubbelrol van de beperkende werking / 303 281. Toepassingsgebied / 304 7.42 Enkele toepassingen / 305 282. Algemene opmerkingen / 305 283. Bijkomende rechten en verplichtingen / 305 284. Inhoudstoetsing / 306 284a. Toetsing van exoneratiebedingen / 307 285. Rechtsverwerking / 309 XVII

7.5 Onvoorziene omstandigheden ca. / 312 7.5.1 Onvoorziene omstandigheden / 312 286. Inleidende opmerkingen / 312 287. Historische achtergrond / 312 288. Onvoorziene omstandigheden / 313 289. Naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid / 315 290. De bepaling van het tweede lid / 316 291. Constitutief karakter rechterlijke beslissing / 316 292. Modaliteiten / 317 293. Bepalingen met het oog op derden / 318 294. Dwingend karakter / 319 295. Nadere plaatsbepaling; samenloop / 319 7.5.2 Opzegging van duurovereenkomsten / 320 296. Inleidende opmerkingen / 320 297. Opzeggingsbevoegdheid / 321 298. Opzegtermijn; schadevergoeding / 322 8 RECHTSGEVOLGEN VAN DE OVEREENKOMST TEN AANZIEN VAN DERDEN / 324 8.1 Inleiding / 324 299. Het beginsel van de relativiteit van de overeenkomst / 324 300. Nuanceringen en uitzonderingen / 326 301. Verkrijging onder algemene titel / 328 302. In de wet geregelde gevallen van derdenwerking / 329 303. Plan van behandeling / 330 8.2 Derdenwerking buiten de in de wet geregelde gevallen / 330 304. Principe / 330 305. Derdenwerking van exoneratiebedingen / 330 305a. Samenhangende overeenkomsten / 332 83 Het derdenbeding / 333 306. Aard en werking van het derdenbeding / 333 307. Aanvaarding door de derde / 334 308. Herroeping; aanwijzing van ander dan de derde / 336 309. Positie van de derde na aanvaarding / 337 8.4 Kwalitatieve rechten / 338 310. Overgang van kwalitatieve rechten / 338 311. De verplichting tot het verrichten van de tegenprestatie / 339 312. Uitzonderingen / 340 XVIII

8.5 Kwalitatieve verplichtingen ca. / 340 313. Inleidende opmerkingen / 340 314. Beperkingen; ontstaansvereisten / 341 315. Werking tegen derden; faillissement / 342 316. Het kettingbeding / 343 317. Wijziging of ontbinding door de rechter / 344 8.6 Blokkering van de paardensprong / 345 318. De paardensprong / 345 319. Vorm bescherming van ondergeschikte; ondergeschiktheid / 346 Trefwoordenregister / 349 Jurisprudentieregister / 355 Wetsartikelenregister / 363 XIX