Inleiding Nederlands sociaal recht I'ro(. mr. (i..j. Hecrma van Voss Derde druk Boom Juridische uitgcvers Den Haag 2003
Inhoud Lijst van afkortingen 15 1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 Het begrip sociaal recht Het sociaal recht als juridisch vakgebied Geschiedenis Ongelijkheidscompensatie Flexibilisering Internationalisering Grondrechten Rechtsbronnen 19 19 20 23 25 26 27 28 DEEL I INDIVIDUEEL ARBEIDSRECHT 2 De arbeidsverhouding 35 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 Arbeidsovereenkomsr Opdracht en aanneming van werk Ambtenarenstatus Flexibele arbeidsrelaties Enkele bijzondere arbeidsovereenkomsten Gemengde overeenkomsten De totstandkoming van de arbeidsov Partijen Arbeidsbemiddeling Sollicitatiefase Discriminatie bij aanstelling Vorm van de arbeidsovereenkomst Bijzondere bedingen 35 35 38 41 42 47 49 mkomst 51 51 53 55 58 63 65
4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 A.7 4.8 5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 6 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 7 7.1 7.2 7.3 De rechtsbronnen Onderlinge verhouding van rechtsbronnen Contractvrijheid Vormen van dwingend recht De collectieve arbeidsovereenkomst De ondernemingsovereenkomst Andere rechtsbronnen De handhaving De plichten van de werknemer Arbeid verrichten Volgen aanwijzingen Geheimhoudingsplicht Concurrentieverbod Verbod van nevenarbeid Voorkomen van schade Goed werknemerschap Sancties werkgever De plichten van de werkgever Loonbetaling Tewerkstelling Gelijke behandeling Veilige werkomstandigheden Grondrechten werknemer Goed werkgeverschap Sancties werknemer Onderbreking van de arbeid Verhindering werknemer Ziekte ZwanserschaD. bevalline en adootie 71 71 71 73 73 75 76 77 78 79 79 79 80 81 82 84 85 86 86 91 91 91 92 93 95 99 100 100 103 103 103 104
7.4 7.5 7.6 7.7 7.8 7.9 8 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6 8.7 9 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6 9.7 9.8 9.9 10 10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 10.6 10.7 10.8 Ouderschap Loopbaanonderbreking Kort verlof Vakantie Roostervrije dagen Bedrijfsrisico Het arbeidsomstandighedenrecht Arbeidsomstandigheden Arbeidstijden Arbeid en zorg De Arbo-dienst Medezeggenschap over arbeidsomstandigheden De arbeidsinspectie Wijziging van de arbeidsverhouding Wijzigingsbeding Taakwijziging Overplaatsing Bevordering Degradatie Werkaanpassing gehandicapten Overgang van onderneming Overstappen binnen een groepsonderneming Het ontslagrecht: de opzegging ontslagrecht Opzegging Procedure werkgever Toestemming Collectief ontslag Opzegverboden Opzegtermijn Proeftiid 105 106 106 106 107 107 111 111 112 112 115 115 116 116 119 119 120 121 123 123 124 124 125 127 129 129 129 130 130 133 134 137 138
10.9 Dringende reden 139 10.10 Opzegging door werknemer 143 10.11 Sancties 143 10.12 Vernietigbare opzegging 144 10.13 Onregelmatige opzegging 145 10.14 Kennelijk onredelijke opzegging 147 10.15 Herstel van de arbeidsovereenkomst 149 10.16 Ontslagvergoeding 150 10.17 Toekomst duaal ontslagrecht 151 11 Het overige ontslagrecht 153 11.1 153 11.2 Ontbinding wegens gewichtige redenen 153 11.3 Vergoeding bij ontbinding 157 11.4 Ontbinding wegens tekortkoming 159 11.5 Ailoop arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd 161 11.6 Ontbindende voorwaarde 164 11.7 Overlij den werknemer 165 11.8 Beeindiging met wederzijds goedvinden 166 DEEL II COLLECTIEF ARBEIDSRECHT 12 Organisatie en vertegenwoordiging 171 12.1 Vrijheid van vakvereniging 171 12.2 Organisaties van werkgevers en werknemers 172 12.3 Overlegeconomie 173 12.4 Vertegenwoordiging in organen 174 12.5 Ondernemingsniveau 175 12.6 Bedrijfstakniveau 176 12.7 Regionaal niveau 176 12.8 Nationaal niveau 177 12.9 Europees niveau 178 12.10 Internationale organen 179 10
13 De collectieve arbeidsovereenkomst 181 13.1 Cao-overleg 181 13.2 Bedrijfstak- en ondernemingscao 183 13.3 Regeling van de cao 184 13.4 Individuele gebondenheid aan de cao 185 13.5 De ongebonden werknemer 186 13.6 De bepalingen van de cao 189 13.7 Afwijking van de cao 192 13.8 Algemeenverbindendverklaring 193 13.9 Nawerking van cao-bepalingen 197 13.10 Decentralisatie naar de onderneming 199 13.11 Sociaal plan 199 13.12 Handhaving van de cao 200 14 Het stakingsrecht 205 14.1 Geschiedenis van het stakingsrecht 205 14.2 Grondrecht op collectieve actie 206 14.3 Grenzen aan recht op collectieve actie 208 14.4 Rechten van derden 209 14.5 Stakingen gericht tegen anderen 210 14.6 Bijzondere vormen van collectieve actie 212 14.7 Schorsing of wanprestatie 214 14.8 Positie werkwilligen 215 14.9 Uitsluiting 215 14.10 Bemiddeling en geschillenbeslechting 216 15 Het medezeggenschapsrecht 217 15.1 Plaats van de ondernemingsraad 217 15.2 Installing van de ondernemingsraad 218 15.3 Het adviesrecht 221 15.4 Het instemmingsrecht 222 15.5 Het informatierecht 224 15.6 Het beroepsrecht en andere geschillenregelingen 225 15-7 Overige taken en bevoegdheden 229 15.8 De personeelsvertegenwoordiging 230 15.9 Medezeggenschap bij arbeidsomstandigheden 231 11
15.10 Structuurregeling 231 15.11 Verhouding met vakbonden 233 15.12 Het enqueterecht 235 15-13 Fusiegedragsregels 235 15-14 De Europese ondernemingsraad 237 DEEL III SOCIALEZEKERHEIDSRECHT 16 Het stelsel van sociale zekerheid 241 16.1 Geschiedenis 241 16.2 Sociale verzekeringen en sociale voorzieningen 245 16.3 Werknemers-en volksverzekeringen 247 16.4 Publiek-en privaatrecht 249 16.5 Financiering 251 16.6 Uitvoering 254 16.7 Toezicht 255 16.8 Handhaving 256 16.9 Rechtsbescherming 258 16.10 Internationale aspecten 260 17 Het werkloosheidsrecht 263 17.1 Toepasselijke regelingen 263 17.2 Werkloosheidsbegrip 264 17.3 Referte-eis en arbeidsverledeneis 266 17.4 Uitsluitings- en eindigingsgronden 266 17.5 Uitkeringen 267 17.6 Verplichtingen 269 17.7 Verwijtbare werkloosheid 270 17-8 Passende arbeid 272 17.9 Sancties 274 17.10 Betaling van de uitkering 275 17.11 Re'integratiemaatregelen 276 18 Het arbeidsongeschiktheidsrecht 277 18.1 Toepasselijke regelingen 277 18.2 Loonbetaling bij ziekte 278 12
18.3 18.4 18.5 18.6 18.7 18.8 18.9 18.10 19 19.1 19.2 19.3 19.4 19.5 20 20.1 20.2 20.3 20.4 20.5 20.6 20.7 20.8 20.9 20.10 20.11 20.12 Vangnetvoorziening Zwangerschap en bevalling Arbeidsongeschiktheidsbegrip WAO Uitkeringen WAO Aanvullende uitkeringen werkgever Re'integratiemaatregelen Zelfstandigen WAO-problematiek De overige sociale verzekeringen Ziekenfonds Bijzondere ziektekosten Ouderdomspensioen Nabestaandenuitkering Aanvullende regelingen De sociale voorzieningen Drie cruciale begrippen Algemene bijstand Oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werklozen Jonggehandicapten Kunstenaars Toeslagen Kinderbijslag Inschakeling werkzoekenden Sociale werkvoorziening Gehandicapten Bijzondere bijstand 280 281 282 284 286 286 288 289 291 291 292 292 294 295 297 297 297 300 301 302 303 303 304 305 306 307 307 Jurisprudentieregister Artikehreaister 309 315 Trefwoordenregister 323 13