Energieveiligheid van olie en gas: beleid en internationale organisaties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energieveiligheid van olie en gas: beleid en internationale organisaties"

Transcriptie

1 Energieveiligheid van olie en gas: beleid en internationale organisaties Kees Homan en Coby van der Linde Atlantische Onderwijscommissie Utrecht, 8 februari 2007 Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

2 Onderwerpen Geopolitieke veranderingen Factoren van invloed Energievraag Energieaanbod Importafhankelijkheid Knelpunten energievoorziening NAVO Transatlantische band Slotopmerkingen

3 Verandering van de geopolitieke context van internationale olie- en gasmarkten Veranderende mores van het internationale politieke systeem en in de internationale economische machtsverhoudingen door de integratie van landen als India en China; Globalisering viz. bilateralisme Belang OESO-landen in energiemarkten wordt relatief kleiner Belang ontwikkelingslanden neemt toe Aziatische markten dynamische groei OESO energiemarkten volwassen Energienationalisme neemt toe in producerende landen In beleid: voorzieningszekerheid viz. zekerheid vraag Rent-seeking gedrag producerende e consumerende landen Voorwaartse en achterwaartse integratie bedrijven Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

4 Nieuwe uitdagingen EU in nieuwe geopolitieke context EU heeft in de toekomst een afnemend internationaal politiek en economisch gewicht in de internationale fossiele energiemarkten; Door volwassenheid markt en keuze voor diversificatie weg van fossiele brandstoffen naar meer duurzame bronnen Door toename consumptie in ontwikkelingslanden (groeimarkten) Denken in EU over voorzieningszekerheid tot nu toe gebaseerd op olieveiligheid. Op oliegebied is/was EU onderdeel van strategische transatlantische coalitie om olievoorziening zeker te stellen: IEA: strategische voorraden en crisismechanisme) Discussie in de Verenigde Staten over voorzieningszekerheid gaat nog steeds over olie (en afhankelijkheid transport sector) maar in de EU is deze discussie momenteel alleen maar toegespitst op gas: Er bestaat geen coalitie (zoals bij olie met het IEA) op het gebied van gas Er bestaat ook geen EU noch internationaal gascrisisbeleid Er bestaan nauwelijks/geen strategische gasvoorraden; Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

5 Energy Use % 0.8% 1.3% 3.2% 68 North America 1.6% per year 2.2% Europe Middle East 2.0% 27 Russia/Caspian 1.9% 113 Asia Pacific 0.9% 23 Asia Pacific Non -OECD 18 Latin America 19 Africa OECD MBDOE ExxonMobil World 2005 Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

6 Regionale aandelen in de wereld primaire energievraag % 43% 52% 48% 10% 9% Mtoe Mtoe OECD Transition economies Developing countries Tweederde van de groei in de wereldvraag tussen 2002 and 2030 komt voor rekening van de ontwikkelingslanden, vooral in Azië (IEA, 2004)

7 Energievraag Energievraag

8 Wat beïnvloedt vraag naar energie? Bevolkingsgroei Economische groei Veranderend levenspatroon (grootte van huishoudens/ apparatuur, transport etc.) Technologische veranderingen (energie efficiëntie) Prijzen

9 Bevolkingsgroei miljard miljard miljard miljard miljard?

10 Wereldvraag naar energie Source: IEA World Energy Outlook, Mtoe Oil Gas Coal Other renewables Nuclear Hydro Fossiele brandstoffen zorgen voor 90% van de groeivraag tussen nu en 2030!

11 Ontwikkelingen in mondiale olieconsumptie Mb/d m m population in million (2001) m 1271m 1032m 0 USA Western Europe USSR/CIS Japan China India Sources: BGR-database, EIA 2004 (Reference Oil Price)

12 Groei olieconsumptie China China consumeert meer olie dan verwacht; 40 % stijging China zal ongeveer 10 mbpd in 2030 importeren (2 mbpd in 2004) Source: IEA, ?

13 Aandeel in de vraag naar olie van Azië en andere ontwikkelingslanden neemt substantieel toe, evenals het aandeel van OPEC in de wereldproductie World Oil Consumption and Production, 2001, 2010, and 2025 (millio n b arrels p er d ay) Consum ption Production Other Developing Asia Other EE/FSU In d u strialized OPEC International Energy Outlook 2004 Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

14 Oil Import Dependence for Selected OECD Countries, % 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 100% 99% 95% 91% 89% 56% 56% 77% South Korea Japan Germany France Italy United States OECD Europe OECD Total United States: Petroleum Supply Annual 2003 Others: International Energy Agency, Monthly Data Service, February 10, 2005 Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

15 Energie-aanbod Energieaanbod

16 Strategische importafhankelijkheid van olie en gas neemt toe voordat duurzamere bronnen een aanzienlijk aandeel in de energiemix kunnen verwerven Olie: 47% van de bewezen conventionele oliereserves zitten in de landen om de Perzische/ Arabische Golf Aandeel OPEC in wereld productie stijgt weer Gas: Rusland, Iran en Katar vertegenwoordigen 57% van de wereld bewezen gasreserves Aanvoer van gas uit Rusland, Noorwegen en Algerije naar EU zal groot blijven ondanks groei LNG (vloeibar gas) Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

17 Bewezen wereldoliereserves eind 2004 Source: BP Statistical review of world energy 2005 Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

18 Ook Genoeg Gas Reserves... 40% Middle East 8% Europe & Eurasia 4% 4% 36% Asia Pacific North America S. & Central America Africa Europe & Eurasia Middle East 8% Bewezen gasreserves 1984: 96 Tcm 1994: 143 Tcm 2004: 180 Tcm Wereld reserves-totproductie ratio: 66.7 jaren 70% is binnen economisch bereik van Europa Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

19 Wereld olie aanbod: meer OPEC olie is nodig om aan de vraag te voldoen 70 MBD Liquids Supply Ex OPEC Crude MBD 120 Oil Demand/Supply NGL / Other Non-OPEC Crude Undeveloped / Undiscovered OPEC Crude ~28 ~30-34 NGL/ Condensate Non-OPEC Crude Developed Non-OPEC Crude Source: DGTREN Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

20 Midden-Oosten cruciaal voor de toekomst van energie-aanbod Vijf landen uit het Midden- Oosten beschikken over 65% van de bewezen oliereserves in de wereld (Saoedi Arabië, Irak, Koeweit, Iran en de Verenigde Arabische Emiraten) Aandeel in de wereldproductie van deze landen was 30% in 2004, maar zal in de toekomst gaan stijgen

21 Wereld olie produktie per regio mb/d U.S. and Canada Mexico Europe FSU China Latin America Africa OPEC M.East other OPEC Source: IEA

22 Sinds 2003 Verkopersmarkt Weinig overcapaciteit in de markt Grote invloed van ongerelateerde aanbodonderbrekingen door politieke, economische en technische redenen Geeft marktmacht aan kleinste producenten Economische rente voor producenten/upstreamers Beperkte toegang tot reserves voor buitenlandse investeerders 2/3 van olie- en gasreserves voorbehouden voor NOC s, alleen of in meerderheids joint-venture Beperkte mogelijkheden achterwaartse integratie voor IOC s Producerende landen willen zekerheid van de vraag en willen waarde grondstof realiseren in de markt voorwaartse integratie van nationale bedrijven zoals Gazprom, Rosneft, Statoil, Qatargas, etc. Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

23 Ruwe olieprijzen sinds 1861

24 Energieveiligheid Vijf dimensies: - De beschikbaarheid van energie - De voorzieningszekerheid van energie - De bescherming van de infrastructuur en transportroutes - De kosten van energie - De gevolgen voor het milieu

25 Relaties in beweging op Euro- Aziatisch continent Europa heeft verschillende modellen van economische samenwerking toegepast om economische welvaart te bevorderen en conflicten te voorkomen of invloedssferen te benadrukken: Douane Unie (EEG) Vrijhandelsgebied (EFTA) Samenwerking tussen centraalgeleide economieën (Comecon) Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

26 Nieuwe structuren Deze samenwerkingsverbanden zijn nu ontwikkeld in: Economische and Monetaire Unie (Europese Unie) Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS; voormalige Sovjet Unie) Gemeenschappelijke markt/ interne markt (Europese Economische Ruimte; EER: Noorwegen) Vrijhandelsovereenkomsten (EFTA/; Zwitserland) Bilaterale (regionale) handelsovereenkomsten Sectorale overeenkomsten (Europese Energiehandvest) Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

27 Continent in transitie In de afgelopen 2 decennia zijn de samenwerkingsverbanden op het Europees/ Aziatisch continent drastisch veranderd: EU lidmaatschap is gegroeid van 12 in de late jaren tachtig tot 27 nu De Comecon verdween Het GOS kwam in het begin van de jaren negentig in de plaats van de Sovjet Unie Rusland herstelt na periode van politieke en economische zwakte (mede door energie-inkomsten) Uitbreiding Navo Enorme groei van handel en vrij verkeer van kapitaal en arbeid Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

28 Hervonden nationaal bewustzijn? Rusland keert na 2000 terug naar meer centralistische aansturing van politiek en economie (inclusief meer staats bemoeienis in energiesector) als reactie op: Monetaire crises ( 93 en 98) Geen belastingopbrengsten Privatisering van staatsbezittingen ver beneden marktwaarde Overheid geen greep op politiek, economie en law and order kan weinig doen aan sociaaleconomische crisis Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

29 . Gevolg: Toenemende overlap van EU s buurlandenbeleid en Rusland s nabije buitenland Uitbreidingen EU tot aan de grens met Rusland; Onduidelijk waar EU zal ophouden positie Cislanden Via energiehandvest en andere reciprociteitseisen (toegang upstream en transport) poging tot export van reguleringsmodel EU naar Rusland Initiatieven EU in Kaukasus en Kaspische Zee; pogingen om buiten Rusland om olie en gas naar EU en rest wereld te vervoeren Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

30 Dilemma s Hoe past voorzieningzekerheid en zekerheid van de vraag bij elkaar in een situatie waar: Upstream en downstream onder een verschillende regulerings/ management regime vallen Zowel consumerende en producerende landen de economische rentes wil incasseren Delen van risico s en opbrengsten niet gemakkelijk verof gedeeld worden in de waardeketen Spelregels staan ter discussie Concurrentiepositie economie EU Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

31 Knelpunten voorzieningszekerheid Knelpunten voorzieningszekerheid

32 Afhankelijkheid van olie-import IEA, WEO, 2002

33 Toenemend belang van geimporteerd Vloeibaar Gas (LNG) maar voor Europa blijft aanvoer per pijpleiding uit o.a. Eurazië van groot belang BCFD LNG 60 Long Pipelines 40 Local Production North America Europe Asia Pacific Source: ExxonMobil Outlook 2005 Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

34 Gaspijpleidingen van Rusland naar Europa Nord Stream naar Duitsland/NL/UK; Eon, Wintershall, Gasunie Blue Stream II naar Italie/ENI Nabucco: Turkmenistan en Iran?? Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

35 Gas-exportopties van Rusland Source: United Financial Group Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

36 Typical Security of Supply Policies External: Diversification to geographic source (more suppliers but f.i. Gazprom large buyer of Caspian Gas) Diversification to other energy sources (but these could be in conflict with the environmental policies or constitute its own risks (oil)) Geopolitical spheres of influence Internal: Energy saving Switch to sustainbale energies which can either be produced at home or imported from different countries than fossil fuels; but long term solution Strategic reserves (but very costly in the case of gas compared to oil) Demand switching (f.i. interruptable users) Increase domestic production (coal in China and US but conflicts with climate change policy) Clingendael International Energy Programme and Clingendael Security and Conflict Programme

37 Onzekerheden t.a.v. voorzieningszekerheid Meer import uit politiek en economisch instabiele producerende landen Concurrentie met andere consumerende landen Beperkingen aan energiebeleidsinstrumenten

38 NAVO

39 Nederland en de bescherming van energie 1981: Rapport NIVV bescherming van de toevoer van grondstoffen die voor een geïndustrialiseerd land noodzakelijk moeten worden geacht is het derde vitale veiligheidsbelang van Nederland 2005: Rapport AIV en Energie Raad Nederland moet zo nodig bereid zijn een bijdrage te leveren aan de militaire bescherming van internationale transportroutes. Ter voorbereiding daarop zou het vraagstuk ook nadrukkelijker de aandacht van de NAVO moeten krijgen

40 NAVO (1) NATO Forum on Energy & Technology; Praag februari 2007 Rapport NAVO Parlementaire Assemblee

41 NAVO (2) Senator Lugar, US: - Energieveiligheid vereist ruimere interpretatie van artikel 5 - Primair logistiek antwoord - Reforger oefeningen - IEA: strategische olievoorraden

42 NAVO (3) Jamie Shea, directeur beleidsplanning NATO: - Instellen van permanent volg- en analyse-mechanisme - Veiligheidshulp aan bondgenoten - Surveillance ter zee - Interdictie-operaties - Mission creep? - Rol PMC s

43 Belangrijke olieroutes en knelpunten Middle East North America Latin America Africa Western Europe Former Soviet Union Pacific Asia Panama Bosphorus Hormuz Suez Bab el-mandab Source: GEOG 80, Transport geography Malacca Million barrels per day

44 Dardanellen en Bosporus, Turkije Greece Turkey Istanbul Black Sea Bosporus Marmara Denizi Mediterranean Ocean Dardanelles Turkey Miles 50,000 schepen/jaar, incl. 5,500 tankers; Olie: 3 Mb/d

45 De Straat van Malakka: China s hoofdpijn Gulf of Thailand Pacific Ocean Indian Ocean Thailand Strait of Malacca Malaysia South China Sea Singapore Malaysia Indonesia Strait of Sunda Indonesia Indian Ocean Miles

46 Strait of Hormuz 16 mbpd exported; number of LNG tankers grows quickly out of Qatar, Iran,. (NASA)

47 Voorbeelden militaire bescherming van transportroutes Operatie Earnest Will ( ) Oorlog Iran-Irak Bescherming Koeweiti tankers Omvlaggen Eerste Golfoorlog ( ) Oefening Steadfast Jaguar (NRF: 2006)

48 Maritiem terrorisme Aanslag op Franse olietanker Limburg met explosieven geladen boot in oktober 2002 Vrees voor terroristische zelfmoordteams Bedreiging voor vitale scheeproutes en havens

49 Europese Unie Nieuwe energieplannen januari 2007: - 20% energiebesparing - 20% minder CO2 uitstoot - 20% duurzame energie - in Gebrek aan gemeenschappelijk buitenlands energiebeleid

50 Transatlantische band VS-EU top 21 juni 2006: - Dialoog vergroten - Diversificatie bevorderen - Verschillende importafhankelijkheden - EU: economische en politieke invalshoek - VS: veiligheids invalshoek - Taakverdeling (complementariteit) EU-NAVO?

51 Slotopmerkingen Kwetsbaarheid voor aanvoerproblemen en olieschokken Krappe markten (geringe overcapaciteit) Verschuiving van markt naar nationaal-politieke interessen Importafhankelijkheid hoog op de politieke agenda Diversificatie naar herkomst moeilijk vanwege concentratie olie en gasreserves Diversificatie naar bron moeilijk vanwege milieudoelstellingen

52 Vragen?

Internationale oliemarkten en de rol van biobrandstoffen

Internationale oliemarkten en de rol van biobrandstoffen Internationale oliemarkten en de rol van biobrandstoffen Lucia van Geuns Airneth Seminar, 10 December 2009 IEA WEO 2008:..the world will struggle to produce enough oil to make up for steep declines in

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

De evolutie van de olieprijs in de context van de energiemarkten DEEL 1

De evolutie van de olieprijs in de context van de energiemarkten DEEL 1 De evolutie van de olieprijs in de context van de energiemarkten DEEL 1 September 2006 Eric Raets Portfolio Manager Energy and Cyclical Sectors Active Equity Fund Management KBC Asset Management Inhoud

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

Geopoli'ek en energie (olie en gas) Coby van der Linde 22 september 2014

Geopoli'ek en energie (olie en gas) Coby van der Linde 22 september 2014 Geopoli'ek en energie (olie en gas) Coby van der Linde 22 september 2014 Plan Ontwikkelingen wereld vraag en aanbod energie Olie en gas markten Europese energievoorziening Dominan'e van fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid?

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? "Dutch energy policy; Part 1: Which priorities for renewable energy? 6e Energy Economics Policy Seminar CPB, Tilec, EZ en NMa 7 december 2010 Aad Correljé TU Delft

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

Het Midden-Oosten in de wurggreep van energieinvesteringen

Het Midden-Oosten in de wurggreep van energieinvesteringen 90 Het Midden-Oosten in de wurggreep van energieinvesteringen De positie van het Midden-Oosten als energieleverancier is crucialer dan ooit. De vraag naar energie in de wereld is groeiende, maar zal ook

Nadere informatie

Energieveiligheid: de achilleshiel van het Westen

Energieveiligheid: de achilleshiel van het Westen Energieveiligheid: de achilleshiel van het Westen Kees Homan en Lucia van Geuns in: Atlantisch Perspectief, 2007, jaargang 31, p. 9 15. Het rapport Wapenbeheersing en Europese Veiligheid van het toenmalige

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

FACTSHEETshort PEPPERS

FACTSHEETshort PEPPERS FACTSHEETshort PEPPERS Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts15@gmail.com Paprika s: Nederland verliest terrein aan Spanje Export Nederland dit jaar fors gedaald De Nederlands export

Nadere informatie

Olie en Gas in de Nederlandse Economie

Olie en Gas in de Nederlandse Economie Olie en Gas in de Nederlandse Economie Industriële Organisatie Academisch jaar 2006/2007 Faculteit Economie en Bedrijfskunde Afdeling Bedrijfseconomie - organisatie Versie 2 Naam: Simon Timmerman Studentnummer:

Nadere informatie

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering Klimaatneutaal bouwen in de praktijk Chiel Boonstra directeur De uitdaging van het klimaat Wat is klimaatneutraal bouwen Waarom passief bouwen Projectvoorbeelden BergenopZoom, oktober 9. Uitdaging klimaat

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2002 2003 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 17 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

LBW 2006. Copyright. De route naar betrouwbare, betaalbare en schone energie

LBW 2006. Copyright. De route naar betrouwbare, betaalbare en schone energie LBW 2006 Copyright Zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van Lukkes Business Writing is het niet toegestaan deze tekst en berichtgevingen die verstrekt worden via deze site op enigerlei wijze

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling. Frank Bergmans

Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling. Frank Bergmans Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling Frank Bergmans Inhoud 1. Productschap MVO 2. Grondstoffen bio-olie 3. Wetgeving 4. Marktontwikkelingen Productschap Margarine, Vetten en Oliën 2 1 Productschap MVO Ketenorganisatie

Nadere informatie

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014 Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing Theo Olijve 27 maart 2014 Wake-up call! De Europese chemie staat voor een enorme uitdaging De chemie is een motor van de economie; die positie mogen

Nadere informatie

FACTSHEET Chile Apples 2013

FACTSHEET Chile Apples 2013 Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; jankeesboon15@gmail.com FACTSHEET Chile Apples Export Chileense appelen dit jaar 5% groter Vooral meer naar Europa De Chileense appeloogst zou het lopende

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

FACTSHEET Grapes: special India HScode 08 06 10 (10)

FACTSHEET Grapes: special India HScode 08 06 10 (10) FACTSHEET Grapes: special India HScode 08 06 10 (10) Summery India was sinds 2000 sterk in opkomst als exporteur van druiven. In 2000 ging het nog om een hoeveelheid van 16.000 ton en in 2008 bereikte

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import jan-may 2015

FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import jan-may 2015 IMPORT IN MILLION DOLLAR Factsheet RUSSIA cut flowers FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com RUSSISCHE IMPORT SNIJBLOEMEN BEGIN DIT

Nadere informatie

Wereldwijde productie van bananen nu vrijwel stabiel; export groeit nog

Wereldwijde productie van bananen nu vrijwel stabiel; export groeit nog FACTSHEET BANANEN Fruit&VegetabelFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com Wereldwijde productie van bananen nu vrijwel stabiel; export groeit nog Exportwaarde wereldwijd: 9 miljard dollar

Nadere informatie

Investeerders op de energieladder?

Investeerders op de energieladder? Investeerders op de energieladder? Rotterdam 10 december 2015 Coby van der Linde Plan Twee CIEP studies over koolstofbel Het internationale energiesysteem altijd in transitie De prikkels tot verandering:

Nadere informatie

China, globalisering en milieuproblematiek. Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009

China, globalisering en milieuproblematiek. Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009 China, globalisering en milieuproblematiek Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009 Economisch Socio-cultureel Politiek Milieu Globalisering Globaal milieubeleid in een notendop Sinds 1972 op internationale agenda

Nadere informatie

Cutflowers: Export Netherlands and other countries - 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014

Cutflowers: Export Netherlands and other countries - 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 in million euro Factsheet cutflowers export worldwide november 2015 FACTSHEET CUTFLOWERS Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com WERELDHANDEL SNIJBLOEMEN: 7 MILJARD EURO

Nadere informatie

Title slide Arial bold 33pt

Title slide Arial bold 33pt Date Arial bold 16pt Title slide Arial bold 33pt Subtitle Arial bold 18pt Burj Dubai 2 Ontwikkelingen in de Staalindustrie Verschuiving economische macht Globalisatie Beschikbaarheid grondstoffen Consolidatie

Nadere informatie

Verenigde Staten en Europese Unie: Trouwe bondgenoten? Nieuwe episode in energiediplomatie

Verenigde Staten en Europese Unie: Trouwe bondgenoten? Nieuwe episode in energiediplomatie Coby van der Linde & Femke Hoogeveen Verenigde Staten en Europese Unie: Trouwe bondgenoten? Nieuwe episode in energiediplomatie Energiediplomatie was tot voor kort vooral een onderwerp uit de roerige jaren

Nadere informatie

Landbouw richting 2020

Landbouw richting 2020 A Landbouw richting 2020 Bert-Jan Aling Rabobank Nederland Sectormanager Food & Agri Financieringsvolume 1996-2009 30,0 28,1 30,1 28,0 26,0 23,4 25,8 24,0 22 22,2 22,0 19,7 20,5 20,0 18,2 19 18,0 17,1

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk april 2016

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk april 2016 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk april 2016 Welkom! Wij heten u van harte welkom 2 Programma 19.00 uur - Ontvangst 19.30 uur - Opening 19.40 uur - Impact lage olieprijs 20.00 uur - Pauze 20.10

Nadere informatie

Uien wereldwijd: Productie and export 8.000

Uien wereldwijd: Productie and export 8.000 FACTSHEET UIEN Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com Wereldhandel in uien stagneert Productie groeit wel door India grootste exporteur Wereldwijd neemt de productie van

Nadere informatie

14-10-2010 / Theo Henrar. Adriaan Vollebergh. Director Sales & Marketing Tata Steel Europe

14-10-2010 / Theo Henrar. Adriaan Vollebergh. Director Sales & Marketing Tata Steel Europe 14-10-2010 / Theo Henrar The De Staalindustrie world of steel anno 2011 Adriaan Vollebergh Director Sales & Marketing Tata Steel Europe 1 Exposure Lelystad 2 Ontwikkeling staalvraag 2011 2009: Terugval

Nadere informatie

Prijsvorming en strategisch inkopen op de energiemarkt. Erik Suichies Manager Commercial Product Expertise Nuon Sales Nederland. DACT 6 oktober 2009

Prijsvorming en strategisch inkopen op de energiemarkt. Erik Suichies Manager Commercial Product Expertise Nuon Sales Nederland. DACT 6 oktober 2009 Prijsvorming en strategisch inkopen op de energiemarkt Erik Suichies Manager Commercial Product Expertise Nuon Sales Nederland DACT 6 oktober 2009 0 Inhoud Introductie Nuon Ontwikkelingen op de energiemarkt

Nadere informatie

FACTSHEET CHAMPIGNONS

FACTSHEET CHAMPIGNONS FACTSHEET CHAMPIGNONS Fruit & Vegetable Facts; Jan Kees Boon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com NEDERLAND VERLIEST STEEDS MEER TERREIN BIJ HANDEL IN VERSE CHAMPIGNONS Positie op wereldmarkt van champignonconserven

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Reinvent the Middle East OPL245 Development Planning

Reinvent the Middle East OPL245 Development Planning Reinvent the Middle East OPL245 Development Planning Jan-Hein Jesse Agentschap NL conference Den Haag, 1 November 2012 JOSCO Energy Finance & Strategy Consultancy Panel leden Paul Aarts Midden-Oostendeskundige

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

ENERGIEK BUITENLANDS BELEID ENERGIEVOORZIENINGSZEKERHEID ALS NIEUWE HOOFDDOELSTELLING ALGEMENE ENERGIERAAD ADVIESRAAD INTERNATIONALE VRAAGSTUKKEN

ENERGIEK BUITENLANDS BELEID ENERGIEVOORZIENINGSZEKERHEID ALS NIEUWE HOOFDDOELSTELLING ALGEMENE ENERGIERAAD ADVIESRAAD INTERNATIONALE VRAAGSTUKKEN ENERGIEK BUITENLANDS BELEID ENERGIEVOORZIENINGSZEKERHEID ALS NIEUWE HOOFDDOELSTELLING ALGEMENE ENERGIERAAD ADVIESRAAD INTERNATIONALE VRAAGSTUKKEN DECEMBER 2005 ENERGIEK BUITENLANDS BELEID 2 ADVIESRAAD

Nadere informatie

Dolf Gielen. Brussel, 12 December 2008

Dolf Gielen. Brussel, 12 December 2008 Energy Technology Perspectives 2008 Dolf Gielen Brussel, 12 December 2008 OECD/IEA - 2008 Afbakening Deze studie beschrijft de rol van technologie Transitiepaden worden geschetst voor de belangrijkste

Nadere informatie

energiek buitenl ands beleid energievoorzieningszekerheid als nieuwe hoofddoelstelling algemene energieraad Adviesraad internationale vraagstukken

energiek buitenl ands beleid energievoorzieningszekerheid als nieuwe hoofddoelstelling algemene energieraad Adviesraad internationale vraagstukken energiek buitenl ands beleid energievoorzieningszekerheid als nieuwe hoofddoelstelling algemene energieraad Adviesraad internationale vraagstukken december 2005 energiek buitenlands beleid 2 ADVIESRAAD

Nadere informatie

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam Het aardolietijdperk 1 vat = 159 liter Peak oil drijvende kracht in energiebeleid? Verwachtingen productie goedkope aardolie

Nadere informatie

Verpakking en Etikettering: Het perfecte huwelijk. Elly Spies AOAC-LL symposium, 21 November 2013

Verpakking en Etikettering: Het perfecte huwelijk. Elly Spies AOAC-LL symposium, 21 November 2013 Verpakking en Etikettering: Het perfecte huwelijk Elly Spies AOAC-LL symposium, 21 November 2013 FrieslandCampina brands Consumer products Professional market Ingredients 2 Wereldwijd Europe Netherlands

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

IFCN. Wereldwijde informatie over melkveehouderij. 19 november 2013, Michel de Haan

IFCN. Wereldwijde informatie over melkveehouderij. 19 november 2013, Michel de Haan IFCN Wereldwijde informatie over melkveehouderij 19 november 2013, Michel de Haan For a better understanding of milk production world wide For a better understanding of milk production world wide For a

Nadere informatie

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl Duurzaamheid begint bij jezelf! 11 september 2012 Alumni jan.blom@keyknowledge.nl Hoe oud is duurzaamheid?? Duurzaamheid is maar vijfentwintig jaar oud! 16 juni 1987: Gro Harlem Brundtland biedt haar rapport

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

Typisch Groothandel Europa

Typisch Groothandel Europa Typisch Groothandel Europa Internationale handelsstromen van bloemen en planten Anton Bril, 18 juni 2014 Voor wie verstandig handelt! Nederlandse Vereniging van Groothandelaren in Bloemkwekerijprodukten

Nadere informatie

Nederlands energiebeleid in internationaal perspectief

Nederlands energiebeleid in internationaal perspectief L.J. Brinkhorst Nederlands energiebeleid in internationaal perspectief Toen Prometheus in de hemel het zonnevuur in een toorts deed ontbranden en meenam naar de aarde, deed hij dat om de door hem uit klei

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers?

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers? Voorspellingen Peakoil Nederland Realisten of doemdenkers? Lievelde, Erve Kots, 27 Mei 2009 World Oil Production & Peaking Outlook *Eerste Rapportage Peakoil Nederland met analyse van de toekomstige olieproductie

Nadere informatie

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

Europa als spin in het web 1

Europa als spin in het web 1 Europa als spin in het web 1 door JEROEN HINLOOPEN Universiteit van Amsterdam en Technische Universiteit Delft en CHARLES VAN MARREWIJK Erasmus Universiteit Rotterdam Correspondentie naar: Charles van

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

FACTSHEET SINAASAPPELEN ORANGES

FACTSHEET SINAASAPPELEN ORANGES Factsheet ORANGES (december 20) FACTSHEET SINAASAPPELEN ORANGES Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com Nederland in 20 wereldwijd belangrijkste importeur van sinaasappelen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 271 Beleidsdoorlichting Buitenlandse Zaken Nr. 7 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Kamers van Koophandel Mechelen, 25 november 2009

Kamers van Koophandel Mechelen, 25 november 2009 Kamers van Koophandel Mechelen, 25 november 2009 Bewustwording: energieschaarste CO 2 -problematiek CO 2 -neutraal bedrijf Luc Van Nuffel, Electrabel 1 De 3 energie-uitdagingen Redelijke prijzen Zekere

Nadere informatie

Belangrijk nieuws van de Raad van Bestuur van uw Fonds

Belangrijk nieuws van de Raad van Bestuur van uw Fonds JPMORGAN FUNDS 10 JULI 2015 Belangrijk nieuws van de Raad van Bestuur van uw Fonds Geachte Aandeelhouder, Hierbij informeren wij u dat de aandelenklasse B waarin u belegd hebt, gaat fuseren met aandelenklasse

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

VVMA Congres 18 mei 2010

VVMA Congres 18 mei 2010 VVMA Congres 18 mei 2010 Jan Klaver, VNO-NCW Verwachtingen over Nederlandse economie, 2010-2015 1 Lijn van mijn verhaal 1. Impact economische crisis op Nederlandse economie en bedrijfsleven 2. Het herstel

Nadere informatie

Opkomst onconventioneel gas

Opkomst onconventioneel gas Aan De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie De heer drs. M.J.M. Verhagen Postbus 20101 (A/149) 2500 EC Den Haag Datum 8 februari 2011 Onderwerp Briefadvies opkomst onconventioneel gas

Nadere informatie

Come home or go global, stupid

Come home or go global, stupid Come home or go global, stupid Een nieuwe toekomst voor de Noord Atlantische Verdragsorganisatie?! Drs. S.N. Mengelberg 1 De NAVO is een puur militaire organisatie! 2 De NAVO is niet langer de hoeksteen

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch Summary)

Samenvatting (Dutch Summary) Samenvatting *Dutch Summary) Samenvatting (Dutch Summary) Achtergrond De onderhavige dissertatie gaat in op de randvoorwaarden voor aanbodscoördinatie tussen de gas-exporterende landen vanuit een Russisch

Nadere informatie

Peyman Jafari Leiden Universiteit

Peyman Jafari Leiden Universiteit Het Iraanse atoomprogramma en de nieuwe balance of power in het Midden Oosten Peyman Jafari Leiden Universiteit 2009 Bestaan verrijking in Fordow onthuld Tijdlijn nucleaire programma 1967 opening Tehran

Nadere informatie

20% of naar 30% BKG reductie

20% of naar 30% BKG reductie EU-klimaatdoelstellingen 20% of naar 30% BKG reductie Marc Van den Bosch Sr. Adviseur Voka-VEV 30 06 2010 EU klimaatpakket 2008 Doelstellingen 2020 20% BKG reductie tav 1990 20% hernieuwbare energie 20%

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

Water crisis - kunnen ingenieurs nog iets bijbrengen?

Water crisis - kunnen ingenieurs nog iets bijbrengen? Water crisis - kunnen ingenieurs nog iets bijbrengen? James.Leten@siwi.org Wereldwijds Opportuniteiten Regionaal - Stroomgebied Lokaal: checklist 2000 2015 millennium ontwikkelingsdoelstellingen 2000 2015

Nadere informatie

Het belang van Georgië in de olieen gasvoorziening van Europa

Het belang van Georgië in de olieen gasvoorziening van Europa Het belang van Georgië in de olieen gasvoorziening van Europa door dr Givi Taktakishvili In de energievoorziening van de industriële landen speelden de landen van de Kaspische regio s vroeger een kleine

Nadere informatie

Olie : korte of lange termijn correctie?

Olie : korte of lange termijn correctie? Olie : korte of lange termijn correctie? Prijsval We kunnen er niet omheen, de olieprijs kende de voorbije maanden een enorme duikvlucht. In de zomer noteerde een vat ruwe olie in Europa nog 110 USD, midden

Nadere informatie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie Economie CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten China als investeerder in Europa Chinese investeringen in Europa nemen snel in omvang toe. Volvo Cars is tegenwoordig eigendom

Nadere informatie

De permanente oliecrisis

De permanente oliecrisis De permanente oliecrisis Uitdagingen & oplossingen Stichting Peak Oil Nederland Stichting Peak Oil Nederland Onderzoek naar reserves en productie fossiele brandstoffen, olie in het bijzonder Onderzoek

Nadere informatie

Gas Industry Conference 2014 Speech (in Dutch) Maria van der Hoeven, Executive Director IEA

Gas Industry Conference 2014 Speech (in Dutch) Maria van der Hoeven, Executive Director IEA Gas Industry Conference 2014 Speech (in Dutch) Maria van der Hoeven, Executive Director IEA Rotterdam, 2 October 2014 Dames en heren, Het is fijn om weliswaar kort- terug te zijn in Nederland en om met

Nadere informatie

Samenwerken rond dak- en thuislozen. De eerste ervaringen met de InterRAI Community Health vragenlijst

Samenwerken rond dak- en thuislozen. De eerste ervaringen met de InterRAI Community Health vragenlijst Samenwerken rond dak- en thuislozen De eerste ervaringen met de InterRAI Community Health vragenlijst 2 Disclosure (PotenDële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relades met bedrijven

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Meer of Minder Turkije. Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat

Meer of Minder Turkije. Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat Meer of Minder Turkije Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat Inhoud De Perceptie op Turkije is fout. 1O goede redenen om te investeren in Turkije. Voor je zaken begint te doen. Contracten

Nadere informatie

De toekomst van energie:

De toekomst van energie: De toekomst van energie: de verandering van de energiemix Maart 2008 Belang alternatieven neemt substantieel toe IRIS stelt zich op het standpunt dat, in tegenstelling tot de verwachtingen van toonaangevende

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 7.1 Overzicht Energievoorziening staat in Duitsland hoog op de prioriteitenlijst. De Bondsrepubliek moet tweederde van de grondstoffen voor energievoorziening importeren

Nadere informatie

Speech ter gelegenheid van de ontvangst van Nederlandse ambassadeurs door de Staten-Generaal, d.d. donderdag 29 januari 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer Het gesproken woord geldt Geachte

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

FACTSHEET STRAWBERRIES

FACTSHEET STRAWBERRIES FACTSHEET STRAWBERRIES Aardbeien: Nederland teelt- én handelsland Jaarlijks worden er in Nederland tegenwoordig tussen de 45 en 50.000 ton aardbeien geproduceerd. Vergeleken met de periode daarvoor is

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director. 3 maart 2014

30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director. 3 maart 2014 30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director 3 maart 2014 1. Een woordje over IFAW 2. Belang van CITES voor de bescherming van soorten 3. Laten CITES en de EU de ijsberen in de kou staan?

Nadere informatie

Toerisme in perspectief

Toerisme in perspectief Toerisme in perspectief NBTC afdeling Research Leidschendam 10-7-2012 Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en

Nadere informatie

Fashion. Trends & Ontwikkelingen

Fashion. Trends & Ontwikkelingen Fashion Trends & Ontwikkelingen Fashion, Lifestyle en Footwear In mineur terwijl crisis net achter de rug is? Het retaillandschap verandert Diverse ketens in zwaar weer 2 Fashion, Lifestyle en Footwear

Nadere informatie

België: een belangrijke speler in minerale meststoffen. Belfertil

België: een belangrijke speler in minerale meststoffen. Belfertil België: een belangrijke speler in minerale meststoffen Belfertil Belfertil Belgian Luxemburg Mineral Fertilizer Association Belfertil vertegenwoordigt de minerale meststoffensector. N, P, K Basis minerale

Nadere informatie

Toerisme in perspectief

Toerisme in perspectief Toerisme in perspectief NBTC afdeling Research Den Haag 18-1-2013 Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

ENERGIEVOORZIENINGSZEKERHEID EN BUITENLANDS BELEID

ENERGIEVOORZIENINGSZEKERHEID EN BUITENLANDS BELEID ENERGIEVOORZIENINGSZEKERHEID EN BUITENLANDS BELEID 19 MEI 2006 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Het energievoorzieningsvraagstuk 3 2.1. Geen snel inzetbaar alternatief voor fossiele brandstoffen 3 2.2.

Nadere informatie

Opdrogende bronnen en internationale spanning

Opdrogende bronnen en internationale spanning Opdrogende bronnen en internationale spanning NW-symposium 2008, Eindhoven, 1 November 2008 Inhoud De vraag naar energie en de menselijke natuur De beschikbaarheid van fossiele brandstoffen Energie, macht

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Eric van den Heuvel 18 maart 2015 Presentatie tijdens het Truck van de Toekomst evenement - Hardenberg Inpakken

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie