Geopoli'ek en energie (olie en gas) Coby van der Linde 22 september 2014

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Geopoli'ek en energie (olie en gas) Coby van der Linde 22 september 2014"

Transcriptie

1 Geopoli'ek en energie (olie en gas) Coby van der Linde 22 september 2014

2 Plan Ontwikkelingen wereld vraag en aanbod energie Olie en gas markten Europese energievoorziening

3 Dominan'e van fossiele brandstoffen blij4 maar groei hernieuwbaren grootsts Energie en economische groei ontkoppelt langzaam (lagere energie intensiteit van de economische groei) Source: BP

4 Wereld energy mix wordt diverser en totale vraag groeit Source: ExxonMobil 2030 Energy Outlook

5 Wereldenergievraag is een verhaal van twee werelden Wereldeconomie verdubbelt tot 2040; GDP/capita + 80% OECD vs non- OECD: verschillende groeipaden Wereldvraag energie groeit met 35% Source: ExxonMobil

6 Motor van energievraag is Azië; kolen, olie en gas Primary energy demand, 2035 (Mtoe) Share of global growth United States Brazil Europe Africa Eurasia Middle East India China Japan Southeast Asia La'n Eurasia OECD America 5% 4% 8% Africa 8% Middle East 10% 65% Non- OECD Asia China belangrijke motor van energievraag tot 2020s, daarna India

7

8 Primaire energieconsump'e EU: Olieconsump'e vooral voor transportsector; gas voor verwarming, industrie en elektriciteit; kolen, nucleair en hernieuwbaren vooral opwekking elektriciteit

9

10

11 Verschillende fossiele energie grondstoffen Groei van de vraag wordt niet belemmerd door gebrek aan bewezen reserves tot 2035 en verder maar aanzienlijke investeringen nodig years Total remaining recoverable resources Proven reserves Cumula've produc'on to date 142 years 233 years 178 years 61 years 54 years Coal Natural gas Oil IEA WEO 2013

12

13 Aandeel OPEC in (conven'onele) oliereserves groot

14 Maar beperkte toegang reserves voor IOCs. Saudi Arabia Canada Iran Iraq Kuwait UAE Venezuela Russia Libya Nigeria Kazakhstan United States China Qatar Algeria Brazil Mexico Angola Azerbaijan Norway Inaccessible Restricted Accessible Bn barrels Meeste olie en gas reserves alleen toegankelijk voor NOCs Source: IEA

15 Technological Barrels Keep Expanding Supply Pool Tar Sands: Canada, Venezuela Ultra Deepwater: GoM, W Afr, Brazil Shale: US, Russia, China Arc'c: Russia, US, Norway

16 Maar kosten nemen toe. Sources: IEA, Barclays, Carbon Tracker New supplies of fossil fuels costlier and riskier to develop Rising capital intensity of fron'er projects (capex/barrel) : capex rose more than five- fold

17 S'jging jaarlijkse Amerikaanse olieproduc'e bijna grootste in de geschiedenis Source: BP

18 Groei VS olie produc'e en onderbrekingen ROW Groei produc'e VS compenseert onderbrekingen elders; verschuivingen in stromen wereldmarkt

19 Maar onderbrekingen produc'e in OPEC landen ook aanzienlijk EIA

20 Olievraag groeit in non- OECD- landen

21

22 Fiscal needs of key producing countries keep pressure on oil prices Breakeven costs, budget breakeven and commercially aerac've prices for current oil produc'on for selected producers, mid Dollars per barrel Qatar Kuwait UAE Libya Saudi Arabia Algeria Iraq Angola Nigeria Ecuador Iran Russia Budget breakeven Commercially aerac've Breakeven produc'on cost Middle East oil resources remain the cheapest, although cost pressures are increasing even there & governments need ever higher prices to meet their public spending needs Venezuela Super majors 5 10 Oil produc'on (mb/d) Source: IEA WEO 2011

23 Gescha`e ruwe olie export in 2018 en invloed op groei voor belangrijkste routes Source: IEA Groei andel ruwe olie vooral Midden- Oosten- Azie; Americas onajankelijk? Energierela'es volgen handel in olie Verdere daling verwacht vraag Europa

24 Aandeel Rusland in EU olie- importen sinds 1990 fors toegenomen

25 Gas

26 Gasmarkten verschillen enorm Natural gas demand & produc'on growth in selected regions, Produc'on United States Rest of Middle East Qatar China Russia bcm Demand Middle East United States China Japan and Korea European Union bcm

27 Amerikaanse gasproduc'e ( ) Source: EIA (2014)

28 Schaliepoten'e in de wereld Grote basins in Russia, China, Argen'na, Poland, South Africa maar herhaling expansie zoals in VS niet waarschijnlijk

29 Wereld aardgasprijzen Asia Europe US Source: BP (2014) Schalieproduc'e van VS heen aanzienlijke prijsverschillen veroorzaakt Vooruitzicht: prijzen in VS wat omhoog met groeiende vraag VS en exporten maar structureel verschil blijn met prijzen Europa en Azië

30 Implica'ons of Structurally Low Gas Price Outlook Return of energy intensive industries to US Displacement of coal by gas in power genera'on, lower US emissions Drive to export gas (LNG) in order to connect with global prices

31 Indica'e van des'na'e van Amerikaans LNG exporten op basis van prijsverschillen $/MBtu $/MBtu Average import price Liquefac'on, shipping & regasifica'on United States price To Asia To Europe

32 EU gas demand (2011) 450 bcm = approx 24% of Primary Energy Demand Varies per country from >40% to 10% EU gas demand by sector Other (*) : 15 bcm 3% Power: 130 bcm 29% Residen'al: 157 bcm 35% Industry: 148 bcm 33% (*) includes CNG and LNG bunkering (for the future) Source: Eurogas 2011

33 EU gas aanbod (2011) Gas supplied to the EU markets in 2011: 464 bcm EU indigenous produc'on and import (incl Norway) Imports: 309 bcm 67% LNG: 77 bcm 17% Indigenous: 155 bcm 33% Pipeline: 232 bcm 50% Source: Eurogas

34 Dalend binnenlands gasaanbod in EU Bcm/yr Europe EU (excl. Norway) Netherlands Source : GasTerra

35 Nederlandse energiemix gedomineerd door olie en gas (Roeerdam/Amsterdam en Groningen )

36 NL produc'e miljard m3 (GE) Kleine velden & Groningen volumes Groningen Kleine Velden miljard m3 (GE) Jaarlijkse Groningen volumes Productietoename afgelopen 10 jaar

37 37 Europees gasaanbod: voldoende importcapaciteit

38 EU Importajankelijkheid gas

39 Herkomst olie en gasimporten EU

40

41 Voldoende gasificatie terminals in EU LNG Terminals Teesside Swinoujscie Existing Under construction Canvey Island Isle-ofGrain Dragon South Hook Planned Wilhemshaven Gate Zeebrugge Dunkerque Le havre Montoir El Ferrol El Musel Bilbao Sines Huelva Le verdon Fos-Tonkin Trieste Panigaglia Krk Rovigo Fos-Cavaou Barcelona Livorno Marmara Brindisi Sagunto Rosignano Aliaga (Izmir) Gioia Tauro Taranto Cartagena Revithoussa Porto Empedocle

42 Maar LNG sinds 2011 vooral naar Azia'sche markt

43 Nieuwe stromen, nieuwe rela'es: belang van Regionale Gas Markten Source: CIEP

44 VS heen energietransforma'e ondergaan

45 Different trends in oil & gas import dependency Import dependency of oil and gas growing except for the US Net oil & gas import dependency in selected countries Gas Imports 100% 80% 60% European Union Japan % 20% 0% China United States India Gas Exports 20% 20% 40% 60% 80% 100% Oil imports IEA WEO 2012

46 IEA/WEO: Olie- en gasimporteurs en exporteurs Gas 100% 80% 60% Net gas importer, net oil exporter Net gas and oil importer Japan and Korea European Union % 20% Brazil China India 0% - 20% - 40% - 60% - 80% - 100% Middle East Caspian Net gas and oil exporter Russia Africa United States Net gas exporter, net oil importer Southeast Asia Indonesia - 100% - 80% - 60% - 40% - 20% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Oil Energiehandel groeit voor alle brandstoffen

47 Conclusies Europa heen een sterke energierela'e met Rusland opgebouwd na eerste Golfoorlog, uiteenvallen Sovjetunie, groei van Azië. Opnieuw diversifiëren kost 'jd (en is duurder door concurren'e met Azië) Nederland neeo gas- exporteur en heen exportgerichte olieverwerkende industrie (Groningen, Roeerdam/ Amsterdam)

Energie en geopolitiek

Energie en geopolitiek Energie en geopolitiek Pieter Boot Groningen, 15 juni 2009 Deze presentatie Introductie Internationale energiemarkt Energie voorzieningszekerheid Energie en beleid 1 Introductie Dalende prijzen na juli

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

De hobbelige weg naar Coby van der Linde

De hobbelige weg naar Coby van der Linde De hobbelige weg naar 2050 Coby van der Linde Waar gebruiken we energie voor? Transport (vooral olie) Lage temperstuur warmte (in Nederland vooral gas) Koelen van gebouwen (elektriciteit) Industriële warmte

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

Internationale oliemarkten en de rol van biobrandstoffen

Internationale oliemarkten en de rol van biobrandstoffen Internationale oliemarkten en de rol van biobrandstoffen Lucia van Geuns Airneth Seminar, 10 December 2009 IEA WEO 2008:..the world will struggle to produce enough oil to make up for steep declines in

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

FACTSHEET Grapes: special India HScode 08 06 10 (10)

FACTSHEET Grapes: special India HScode 08 06 10 (10) FACTSHEET Grapes: special India HScode 08 06 10 (10) Summery India was sinds 2000 sterk in opkomst als exporteur van druiven. In 2000 ging het nog om een hoeveelheid van 16.000 ton en in 2008 bereikte

Nadere informatie

FACTSHEETshort PEPPERS

FACTSHEETshort PEPPERS FACTSHEETshort PEPPERS Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts15@gmail.com Paprika s: Nederland verliest terrein aan Spanje Export Nederland dit jaar fors gedaald De Nederlands export

Nadere informatie

FACTSHEET SOUTH AFRIKA IMPORT 2015

FACTSHEET SOUTH AFRIKA IMPORT 2015 1000 TONS Factsheet South Africa import 2015 FACTSHEET SOUTH AFRIKA IMPORT 2015 Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31 654 687 684; fruitvegfacts@gmail.com ZUID AFRIKAANS FRUIT BELANGRIJK VOOR NEDERLAND

Nadere informatie

Reinvent the Middle East OPL245 Development Planning

Reinvent the Middle East OPL245 Development Planning Reinvent the Middle East OPL245 Development Planning Jan-Hein Jesse Agentschap NL conference Den Haag, 1 November 2012 JOSCO Energy Finance & Strategy Consultancy Panel leden Paul Aarts Midden-Oostendeskundige

Nadere informatie

FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import jan-may 2015

FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import jan-may 2015 IMPORT IN MILLION DOLLAR Factsheet RUSSIA cut flowers FACTSHEET CUT FLOWERS RUSSIA import Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com RUSSISCHE IMPORT SNIJBLOEMEN BEGIN DIT

Nadere informatie

Investeerders op de energieladder?

Investeerders op de energieladder? Investeerders op de energieladder? Rotterdam 10 december 2015 Coby van der Linde Plan Twee CIEP studies over koolstofbel Het internationale energiesysteem altijd in transitie De prikkels tot verandering:

Nadere informatie

Cutflowers: Export Netherlands and other countries - 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014

Cutflowers: Export Netherlands and other countries - 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 in million euro Factsheet cutflowers export worldwide november 2015 FACTSHEET CUTFLOWERS Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com WERELDHANDEL SNIJBLOEMEN: 7 MILJARD EURO

Nadere informatie

World oil production & peaking outlook. Bio energie in de industrie, 11 mei 2006, Eindhoven

World oil production & peaking outlook. Bio energie in de industrie, 11 mei 2006, Eindhoven World oil production & peaking outlook Bio energie in de industrie, 11 mei 2006, Eindhoven Inschattingen olievoorziening complex Gegevens OPEC & Rusland geheim Gegevens moeilijk beschikbaar ($$$) Complex

Nadere informatie

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl Duurzaamheid begint bij jezelf! 11 september 2012 Alumni jan.blom@keyknowledge.nl Hoe oud is duurzaamheid?? Duurzaamheid is maar vijfentwintig jaar oud! 16 juni 1987: Gro Harlem Brundtland biedt haar rapport

Nadere informatie

Transparantie: de schakel tussen institutionele autonomie en publieke verantwoording

Transparantie: de schakel tussen institutionele autonomie en publieke verantwoording Transparantie: de schakel tussen institutionele autonomie en publieke verantwoording Dirk Van Damme Hoofd van het Centre for Educational Research and Innovation - OECD 1. EEN HO-KWALIFICATIE HEEFT EEN

Nadere informatie

De evolutie van de olieprijs in de context van de energiemarkten DEEL 1

De evolutie van de olieprijs in de context van de energiemarkten DEEL 1 De evolutie van de olieprijs in de context van de energiemarkten DEEL 1 September 2006 Eric Raets Portfolio Manager Energy and Cyclical Sectors Active Equity Fund Management KBC Asset Management Inhoud

Nadere informatie

BESCHEIDEN ROL NEDERLAND IN WERELDMARKT WALNOTEN

BESCHEIDEN ROL NEDERLAND IN WERELDMARKT WALNOTEN FACTSHEET WALNOTEN Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com BESCHEIDEN ROL NEDERLAND IN WERELDMARKT WALNOTEN Wereldhandel in noten: 20 miljard euro waarvan 2 miljard walnoten.

Nadere informatie

FACTSHEET WORLDWIDE TRADE FRESH FRUIT

FACTSHEET WORLDWIDE TRADE FRESH FRUIT 1000 tonn and million dollar price in dollar per tonprice Factsheet Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com FACTSHEET WORLDWIDE TRADE FRESH FRUIT Wereldhandel vers fruit

Nadere informatie

FACTSHEET Chile Apples 2013

FACTSHEET Chile Apples 2013 Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; jankeesboon15@gmail.com FACTSHEET Chile Apples Export Chileense appelen dit jaar 5% groter Vooral meer naar Europa De Chileense appeloogst zou het lopende

Nadere informatie

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering Klimaatneutaal bouwen in de praktijk Chiel Boonstra directeur De uitdaging van het klimaat Wat is klimaatneutraal bouwen Waarom passief bouwen Projectvoorbeelden BergenopZoom, oktober 9. Uitdaging klimaat

Nadere informatie

Wereldwijde productie van bananen nu vrijwel stabiel; export groeit nog

Wereldwijde productie van bananen nu vrijwel stabiel; export groeit nog FACTSHEET BANANEN Fruit&VegetabelFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com Wereldwijde productie van bananen nu vrijwel stabiel; export groeit nog Exportwaarde wereldwijd: 9 miljard dollar

Nadere informatie

Uien wereldwijd: Productie and export 8.000

Uien wereldwijd: Productie and export 8.000 FACTSHEET UIEN Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com Wereldhandel in uien stagneert Productie groeit wel door India grootste exporteur Wereldwijd neemt de productie van

Nadere informatie

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014 Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing Theo Olijve 27 maart 2014 Wake-up call! De Europese chemie staat voor een enorme uitdaging De chemie is een motor van de economie; die positie mogen

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

FACTSHEET CHAMPIGNONS

FACTSHEET CHAMPIGNONS FACTSHEET CHAMPIGNONS Fruit & Vegetable Facts; Jan Kees Boon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com NEDERLAND VERLIEST STEEDS MEER TERREIN BIJ HANDEL IN VERSE CHAMPIGNONS Positie op wereldmarkt van champignonconserven

Nadere informatie

FACTSHEET TURKEY export jan-sep 2015

FACTSHEET TURKEY export jan-sep 2015 euro per 100 ruble euro per lira Factsheet export Turkey Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com FACTSHEET TURKEY export Rusland belangrijke afnemer Turkse groenten en

Nadere informatie

Global Economic Governance en the Powers that Be. Platform DSE Expert meeting 14 november 2011 Geske Dijkstra

Global Economic Governance en the Powers that Be. Platform DSE Expert meeting 14 november 2011 Geske Dijkstra Global Economic Governance en the Powers that Be Platform DSE Expert meeting 14 november 2011 Geske Dijkstra Overzicht Noodzaak van global governance Problemen met huidige global economic governance VN,

Nadere informatie

Prijsvorming en strategisch inkopen op de energiemarkt. Erik Suichies Manager Commercial Product Expertise Nuon Sales Nederland. DACT 6 oktober 2009

Prijsvorming en strategisch inkopen op de energiemarkt. Erik Suichies Manager Commercial Product Expertise Nuon Sales Nederland. DACT 6 oktober 2009 Prijsvorming en strategisch inkopen op de energiemarkt Erik Suichies Manager Commercial Product Expertise Nuon Sales Nederland DACT 6 oktober 2009 0 Inhoud Introductie Nuon Ontwikkelingen op de energiemarkt

Nadere informatie

Opdrogende bronnen en internationale spanning

Opdrogende bronnen en internationale spanning Opdrogende bronnen en internationale spanning NW-symposium 2008, Eindhoven, 1 November 2008 Inhoud De vraag naar energie en de menselijke natuur De beschikbaarheid van fossiele brandstoffen Energie, macht

Nadere informatie

Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem. Frans Rooijers - directeur CE Delft

Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem. Frans Rooijers - directeur CE Delft Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en

Nadere informatie

Energieveiligheid van olie en gas: beleid en internationale organisaties

Energieveiligheid van olie en gas: beleid en internationale organisaties Energieveiligheid van olie en gas: beleid en internationale organisaties Kees Homan en Coby van der Linde Atlantische Onderwijscommissie Utrecht, 8 februari 2007 Clingendael International Energy Programme

Nadere informatie

Prijsstijging goud in 75 verschillende valuta

Prijsstijging goud in 75 verschillende valuta Prijsstijging goud in 75 verschillende valuta Frank Knopers 03-10-2012 Op GoldSilver.com verscheen begin deze week een uitgebreide tabel die inzichtelijk maakt hoe de goudprijs zich heeft ontwikkeld van

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

FACTSHEET SINAASAPPELEN ORANGES

FACTSHEET SINAASAPPELEN ORANGES Factsheet ORANGES (december 20) FACTSHEET SINAASAPPELEN ORANGES Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com Nederland in 20 wereldwijd belangrijkste importeur van sinaasappelen

Nadere informatie

Mango: Exporters 2013 (besed on quantity) Other 23% Peru 8%

Mango: Exporters 2013 (besed on quantity) Other 23% Peru 8% FACTSHEET Mangoes Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com Nederland spil in EU handel van mango s Wereldhandel stabiel De wereldhandel in mango s is stabiel. De laatste

Nadere informatie

Belangrijk nieuws van de Raad van Bestuur van uw Fonds

Belangrijk nieuws van de Raad van Bestuur van uw Fonds JPMORGAN FUNDS 10 JULI 2015 Belangrijk nieuws van de Raad van Bestuur van uw Fonds Geachte Aandeelhouder, Hierbij informeren wij u dat de aandelenklasse B waarin u belegd hebt, gaat fuseren met aandelenklasse

Nadere informatie

MARKETSURVEY fresh fruit & vegetables worldwide

MARKETSURVEY fresh fruit & vegetables worldwide (HS code vegetables 07.03 07.09; fruit 08.03 08.10) MARKETSURVEY fresh fruit & vegetables worldwide Summery Nederland is na Spanje de tweede exporteur van verse groenten en vers fruit. In 2011 exporteerde

Nadere informatie

Title slide Arial bold 33pt

Title slide Arial bold 33pt Date Arial bold 16pt Title slide Arial bold 33pt Subtitle Arial bold 18pt Burj Dubai 2 Ontwikkelingen in de Staalindustrie Verschuiving economische macht Globalisatie Beschikbaarheid grondstoffen Consolidatie

Nadere informatie

Hoe nu verder op de wereldmarkt? - Gevolgen voor de NL zuivelketen. VAB bijeenkomst. Mark Voorbergen Wageningen, 18/09/2008

Hoe nu verder op de wereldmarkt? - Gevolgen voor de NL zuivelketen. VAB bijeenkomst. Mark Voorbergen Wageningen, 18/09/2008 Hoe nu verder op de wereldmarkt? - Gevolgen voor de NL zuivelketen VAB bijeenkomst Mark Voorbergen Wageningen, 18/09/2008 s visie op de relatie wereldmarkt EU markt in 2005/06. 31 29 27 25 23 21 19 17

Nadere informatie

Toerisme in cijfers Tourism in figures XL

Toerisme in cijfers Tourism in figures XL www.milo-profi.com 2014 Toerisme in cijfers Tourism in figures XL overnachtingen huurlogies via verhuurkantoren aan de kust 2014 overnight stays in accommodations for rent by rental agencies at the coast

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Handelssstromen appelen veranderen; groeimarkten vooral buiten Europa

Handelssstromen appelen veranderen; groeimarkten vooral buiten Europa FACTSHEET Apples Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com Handelssstromen appelen veranderen; groeimarkten vooral buiten Europa Polen in afgelopen seizoen (12/13) s werelds

Nadere informatie

FACTSHEET APPLES November 2014

FACTSHEET APPLES November 2014 in 1.000 tons Factsheet apples november 2014 FACTSHEET APPLES November 2014 Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com BELANG EU LANDEN IN WERELDMARKT APPELEN NEEMT AF Meer

Nadere informatie

China, globalisering en milieuproblematiek. Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009

China, globalisering en milieuproblematiek. Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009 China, globalisering en milieuproblematiek Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009 Economisch Socio-cultureel Politiek Milieu Globalisering Globaal milieubeleid in een notendop Sinds 1972 op internationale agenda

Nadere informatie

Handels- en investeringscijfers Nederland-Soedan

Handels- en investeringscijfers Nederland-Soedan Handels- en investeringscijfers Nederland-Soedan 1. Samenvatting en conclusie Soedan is een bescheiden handelspartner van Nederland. In 2013 bedroeg de waarde van de wederzijdse goederenhandel ruim 100

Nadere informatie

Asparagus: Acreage and companies in the Netherlands

Asparagus: Acreage and companies in the Netherlands FACTSHEET ASARAGUS Areaal Nederland groeit niet meer In 2012 is er een einde gekomen aan het gestaag groeien van het areaal asperges in Nederland. Het CBS registreerde vorig jaar een areaal van 2.890 ha.

Nadere informatie

Onze energievoorziening in feiten: mythes, nieuwtjes en kansen. Heleen de Coninck, 13 september 2011

Onze energievoorziening in feiten: mythes, nieuwtjes en kansen. Heleen de Coninck, 13 september 2011 Onze energievoorziening in feiten: mythes, nieuwtjes en kansen Heleen de Coninck, 13 september 2011 Energieonderzoek Centrum Nederland Grootste energieonderzoekcentrum van Nederland Missing link tussen

Nadere informatie

Q1 Bent u van plan de fondsen voor de International Credit Mobility aan te vragen in de aanvraagronde 2015?

Q1 Bent u van plan de fondsen voor de International Credit Mobility aan te vragen in de aanvraagronde 2015? Q1 Bent u van plan de fondsen voor de International Credit Mobility aan te vragen in de aanvraagronde 2015? Answered: 37 Skipped: 1 Ja Nee Weet nog niet Ja Nee Weet nog niet 67.57% 25 13.51% 5 18.92% 7

Nadere informatie

De wereldhandel in 2008

De wereldhandel in 2008 De wereldhandel in 2008 België: 8 ste exporteur en 9 de importeur (Bron: Wereldhandelsorganisatie - WHO) 1. Overzicht van de belangrijkste tendensen van de handel in 2008 Tekenen van een sterke terugval

Nadere informatie

FACTSHEET BRAZIL Export 2015 fresh fruit and vegetables

FACTSHEET BRAZIL Export 2015 fresh fruit and vegetables quantity in tons (Neth., UK and Spain) Quantity in tons (total) Factsheet Brazil 2015 export fresh fruit and vegatables Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com FACTSHEET

Nadere informatie

Gas Industry Conference 2014 Speech (in Dutch) Maria van der Hoeven, Executive Director IEA

Gas Industry Conference 2014 Speech (in Dutch) Maria van der Hoeven, Executive Director IEA Gas Industry Conference 2014 Speech (in Dutch) Maria van der Hoeven, Executive Director IEA Rotterdam, 2 October 2014 Dames en heren, Het is fijn om weliswaar kort- terug te zijn in Nederland en om met

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

FACTSHEET RUSSIA Import fresh fruit & vegetables january-april 2014

FACTSHEET RUSSIA Import fresh fruit & vegetables january-april 2014 Factsheet import Russia 2014 (june 2014) FACTSHEET RUSSIA Import fresh fruit & vegetables january-april 2014 Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com RUSSISCHE IMPORT BEGIN

Nadere informatie

Verpakking en Etikettering: Het perfecte huwelijk. Elly Spies AOAC-LL symposium, 21 November 2013

Verpakking en Etikettering: Het perfecte huwelijk. Elly Spies AOAC-LL symposium, 21 November 2013 Verpakking en Etikettering: Het perfecte huwelijk Elly Spies AOAC-LL symposium, 21 November 2013 FrieslandCampina brands Consumer products Professional market Ingredients 2 Wereldwijd Europe Netherlands

Nadere informatie

Global Sourcing. Universiteit Twente. Michiel Boreel. 15 december directeur strategie Sogeti Nederland VP strategy Sogeti Global

Global Sourcing. Universiteit Twente. Michiel Boreel. 15 december directeur strategie Sogeti Nederland VP strategy Sogeti Global Global Sourcing Universiteit Twente 15 december 2004 Michiel Boreel directeur strategie Sogeti Nederland VP strategy Sogeti Global Global Sourcing Angst, Mythen en Wishfull Thinking Universiteit Twente

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling. Frank Bergmans

Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling. Frank Bergmans Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling Frank Bergmans Inhoud 1. Productschap MVO 2. Grondstoffen bio-olie 3. Wetgeving 4. Marktontwikkelingen Productschap Margarine, Vetten en Oliën 2 1 Productschap MVO Ketenorganisatie

Nadere informatie

FACTSHEET GRAPES WERELDHANDEL DRUIVEN STABILISEERD

FACTSHEET GRAPES WERELDHANDEL DRUIVEN STABILISEERD FACTSHEET GRAPES Fruit & Vegetable Facts; Jan Kees Boon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com WERELDHANDEL DRUIVEN STABILISEERD Wel groei in Azië maar EU-markt verzadigd De groei van de wereldhandel in

Nadere informatie

Uien werldwijd: Productie en export. Productie in ton Export in ton

Uien werldwijd: Productie en export. Productie in ton Export in ton Productie in 1.000 ton Export in 1.0000 ton Factsheet uien FACTSHEET UIEN Fruit & Vegetable Facts; Jan Kees Boon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com WERELDHANDEL IN UIEN STAGNEERT Productie neemt nog

Nadere informatie

CIJFERS BELGIË OVERNIGHT STAYS

CIJFERS BELGIË OVERNIGHT STAYS OVERNACHTINGEN 2015-2016 - 9 maanden VOORLOPIGE CIJFERS BELGIË OVERNIGHT STAYS 2015-2016 - 9 months PRELIMINARY FIGURES BELGIUM België 15 668 923 15 878 478 +209 555 +1,3% Belgium Nederland 4 071 014 3

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008

Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008 Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008 Inhoud Productontwikkelingomgeving Waar zijn we goed in? Producten pakket en product beleid. Strategische opties Innovatie? Product innoveren Synthem Philips

Nadere informatie

Clicks & Bricks. Patrick Langley. Feiten over het on- en offline kopen. Director Retail Operations & Servicing

Clicks & Bricks. Patrick Langley. Feiten over het on- en offline kopen. Director Retail Operations & Servicing Clicks & Bricks Feiten over het on- en offline kopen Patrick Langley Director Retail Operations & Servicing GfK Retail and Technology Benelux B.V. - Amstelveen GfK 2012 Bricks&Clicks Market Monitor March

Nadere informatie

STRATEGO: Coaching session

STRATEGO: Coaching session STRATEGO: Coaching session 19-11-2014 www.warmtebedrijfrotterdam.nl Content Integrated business model al chart Heat chain Sources heating grid Rotterdam Delivery of industrial waste heat History & lessons

Nadere informatie

CO 2 capture overview

CO 2 capture overview CO 2 capture overview Ruud van den Brink, Daan Jansen www.ecn.nl CO 2 emissions are rising faster than in the most pessimistic scenario Source: PNAS, 22 May, 2007 Energy scenario: 65% lower CO 2 emission

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Olie en Gas in de Nederlandse Economie

Olie en Gas in de Nederlandse Economie Olie en Gas in de Nederlandse Economie Industriële Organisatie Academisch jaar 2006/2007 Faculteit Economie en Bedrijfskunde Afdeling Bedrijfseconomie - organisatie Versie 2 Naam: Simon Timmerman Studentnummer:

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Staalmarkt onder druk. Persconferentie - 6 november 2006

Staalmarkt onder druk. Persconferentie - 6 november 2006 Staalmarkt onder druk Persconferentie - 6 november 2006 Agenda I. Prijsontwikkeling II. III. IV. Vraag & aanbod Gevolgen Agoria vraagt Situatie op de staalmarkt I. Prijsontwikkeling Profielstaal : AE235

Nadere informatie

De vestigingsplaatsaantrekkelijkheid. en de rol van World Trade Centers

De vestigingsplaatsaantrekkelijkheid. en de rol van World Trade Centers De vestigingsplaatsaantrekkelijkheid van Nederland en de rol van World Trade Centers Drs. Nicolaas Waaning MBA Senior Adviseur Amsterdam, 5 juni 2013 Buck Consultants International Postbus 1456 6501 BL

Nadere informatie

IFCN. Wereldwijde informatie over melkveehouderij. 19 november 2013, Michel de Haan

IFCN. Wereldwijde informatie over melkveehouderij. 19 november 2013, Michel de Haan IFCN Wereldwijde informatie over melkveehouderij 19 november 2013, Michel de Haan For a better understanding of milk production world wide For a better understanding of milk production world wide For a

Nadere informatie

De brandstof van de toekomst is nu beschikbaar! - nog even,.en LNG tanken is de gewoonste zaak van de wereld! www.gdfsuez-lngsolutions.

De brandstof van de toekomst is nu beschikbaar! - nog even,.en LNG tanken is de gewoonste zaak van de wereld! www.gdfsuez-lngsolutions. De brandstof van de toekomst is nu beschikbaar! - nog even,.en LNG tanken is de gewoonste zaak van de wereld! 1 november 2012 Jan-Joris van Dijk Directeur GDF SUEZ LNG Solutions www.gdfsuez-lngsolutions.nl

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Sourcing een keuze met vele mogelijkheden. Han Wijns Groningen 09-06-2010

Sourcing een keuze met vele mogelijkheden. Han Wijns Groningen 09-06-2010 0 Sourcing een keuze met vele mogelijkheden Han Wijns Groningen 09-06-2010 1 IT NL Global Sourcing Model Strategie, besturing en activiteiten Uitgangspunten IT NL in 2007 Transformatie IT op het vlak van

Nadere informatie

1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK

1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK 1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK Coert Zachariasse, CEO Delta Development Group Stefan Schuwer, lid Raad van Bestuur Ymere Paul Splinter, medewerker communicatie en professionalisering NEPROM Gespreksleider:

Nadere informatie

Mondiale voedselzekerheid en schaarste

Mondiale voedselzekerheid en schaarste Mondiale voedselzekerheid en schaarste EL&I Leergang Internationaal Beleid Thom Achterbosch Clingendael, 3 juni 2013 Met dank aan Gerdien Meijerink Voedselzekerheid in het nieuws Vriestrawlers op de visgronden

Nadere informatie

toerisme in cijfers tourism in figures 2010

toerisme in cijfers tourism in figures 2010 in cijfers tourism in figures 2010 XL 02 evolutie overnachtingen naar logiesvorm 2006-2010 trend in the number of overnight stays by type of accommodation 2006-2010 planning & onderzoek Juni 2011 (coverfoto:

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie

CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie Stijn Santen International KiVi-Niria lezing Sectie petroleum techniek Den Haag, Nederland 28 Juni 2005 Inhoud Introductie economische groei, energie

Nadere informatie

De Duurzame Mondiale Voedseleconomie Trends, Techniek en Beleid

De Duurzame Mondiale Voedseleconomie Trends, Techniek en Beleid De Duurzame Mondiale Voedseleconomie Trends, Techniek en Beleid Masterclass Bedrijfsvoering in Agrarisch bedrijf November 2013 Siem Korver s.korver@uvt.nl Inhoud Belang voedsel / voedselcrises (vraag en

Nadere informatie

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report 27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report Door Wim-Hein Pals, Head Robeco Emerging Markets Equities Vanwege hogere economische groei en sterkere financiële balansen, zijn de opkomende markten aantrekkelijker

Nadere informatie

14-10-2010 / Theo Henrar. Adriaan Vollebergh. Director Sales & Marketing Tata Steel Europe

14-10-2010 / Theo Henrar. Adriaan Vollebergh. Director Sales & Marketing Tata Steel Europe 14-10-2010 / Theo Henrar The De Staalindustrie world of steel anno 2011 Adriaan Vollebergh Director Sales & Marketing Tata Steel Europe 1 Exposure Lelystad 2 Ontwikkeling staalvraag 2011 2009: Terugval

Nadere informatie

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam Het aardolietijdperk 1 vat = 159 liter Peak oil drijvende kracht in energiebeleid? Verwachtingen productie goedkope aardolie

Nadere informatie

Hernieuwbare Energie na Frans Rooijers - directeur CE Delft

Hernieuwbare Energie na Frans Rooijers - directeur CE Delft Hernieuwbare Energie na 2025 Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk april 2016

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk april 2016 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk april 2016 Welkom! Wij heten u van harte welkom 2 Programma 19.00 uur - Ontvangst 19.30 uur - Opening 19.40 uur - Impact lage olieprijs 20.00 uur - Pauze 20.10

Nadere informatie

Dolf Gielen. Brussel, 12 December 2008

Dolf Gielen. Brussel, 12 December 2008 Energy Technology Perspectives 2008 Dolf Gielen Brussel, 12 December 2008 OECD/IEA - 2008 Afbakening Deze studie beschrijft de rol van technologie Transitiepaden worden geschetst voor de belangrijkste

Nadere informatie

Bert Metz Oud-voorzitter IPCC Werkgroep Maatregelen Fellow, European Climate Foundation

Bert Metz Oud-voorzitter IPCC Werkgroep Maatregelen Fellow, European Climate Foundation Bert Metz Oud-voorzitter IPCC Werkgroep Maatregelen Fellow, European Climate Foundation FRDO Forum, Brussel, 13 november 2008 Het klimaat is al veranderd Schadelijke effecten treden reeds op Het klimaat

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

toerisme in cijfers tourism in figures aantal overnachtingen naar logiesvorm 2011 number of overnight stays by type of accommodation 2011

toerisme in cijfers tourism in figures aantal overnachtingen naar logiesvorm 2011 number of overnight stays by type of accommodation 2011 in cijfers tourism in figures 2011 XL 01 aantal overnachtingen naar logiesvorm 2011 number of overnight stays by type of accommodation 2011 Kennisbeheer Juni 2012 2 AANTAL OVERNACHTINGEN NAAR LOGIESVORM,

Nadere informatie

Landbouw richting 2020

Landbouw richting 2020 A Landbouw richting 2020 Bert-Jan Aling Rabobank Nederland Sectormanager Food & Agri Financieringsvolume 1996-2009 30,0 28,1 30,1 28,0 26,0 23,4 25,8 24,0 22 22,2 22,0 19,7 20,5 20,0 18,2 19 18,0 17,1

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? De Rabobank verwacht een moeizaam derde kwartaal voor de Nederlandse varkenssector. Aan het einde

Nadere informatie

FACTSHEET RUSSIA TOTAL INTERNATIONAL TRADE JANUARY-APRIL 2014

FACTSHEET RUSSIA TOTAL INTERNATIONAL TRADE JANUARY-APRIL 2014 Factsheet international trade Russia january-april FACTSHEET RUSSIA TOTAL INTERNATIONAL TRADE JANUARY-APRIL Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com TOTALE RUSSISCHE IM

Nadere informatie

Hoe snel verandert de energiemarkt?

Hoe snel verandert de energiemarkt? Hoe snel verandert de energiemarkt? Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie