Analyse van confounders en mediatoren. Cursus Bachelor Project 2 B&O College 3 Harry B.G. Ganzeboom

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Analyse van confounders en mediatoren. Cursus Bachelor Project 2 B&O College 3 Harry B.G. Ganzeboom"

Transcriptie

1 Analyse van confounders en mediatoren Cursus Bachelor Project 2 B&O College 3 Harry B.G. Ganzeboom 1

2 AGENDA Nabespreking Practicum 2. Terug naar College 2: regressie met dummyvariabelen. Confounding en mediatie. 2

3 Nabespreking practicum 2 Practicum 2 was grotendeels een herneming van Practicum 0 (met andere data). Het was dus nuttig om de syntax van practicum 0 ter beschikking te hebben en goed te begrijpen wat daarin gebeurd is (oefen voor jezelf). Zo gaat het in de vervolg practica weer Uitwerking van practicum 1 is nu voor de helft (tot stap 3) ter beschikking. Woensdag gaan we verder met stap 4 en 5. 3

4 Regressie met dummy-variabelen Zie presentatie van College 2. 4

5 CONFOUNDING EN MEDIATIE 5

6 Factoranalyse / meetmodel F Y1 Y2 6

7 Multipele regressie X1 Y X2 7

8 Het elementaire causale model X1 Y X2 8

9 Confounding Y X 9

10 Confounding door Z Z Y X 10

11 Mediatie X Y 11

12 Mediatie door mediator M X Y M 12

13 Twee interpretaties Confounding: Je wilt weten wat de zuivere causale invloed van X op Y is. Daarvoor is het nodig alle mogelijke confounders Z constant te houden. En op die manier het totaal effect van X op Y te berekenen (die anders is dan correlatie!!). Mediatie: Je wilt weten hoe het causale effect van X op Y verklaard kan worden Daarvoor is het nodig om mediatoren (M) constant te houden. En vervolgens indirecte effecten te berekenen. We laten confounding en mediatie zien aan de hand van drie variabelen (X Y Z; X Y M), maar zowel Z als M kunnen meerdere (veel!) variabelen zijn. Confounding en mediatie komen natuurlijk ook tegelijkertijd in een model voor. 13

14 Confounding en mediatie samen Z M X Y 14

15 CONFOUNDINg 15

16 Confounding Y X 16

17 Confounding door Z Z Y X 17

18 Standaard voorbeelden van confounding Ooievaars geboortecijfer Schoenmaat Intelligentie Hoeveel brandweermannen schade bij de brand. In al deze (verzonnen) gevallen is er een voor de hand liggende confounder die het effect helemaal wegverklaart. We spreken in deze gevallen van spurious correlation, maar liever: spurious causation ( schijneffect ). Maar de invloed van confounders kan ook alleen maar een (klein) deel van de relatie (X Y) betreffen. 18

19 Stappenplan analyse confounders Stap 1: Bedenk alle mogelijke confounders en meet de betreffende variabelen. Stap 2: Houdt de confounder(s) constant via regressie-analyse. Het resterende effect X Y is de totale invloed van X op Y. NB1: Bij deze analyse werk je meestal met de gestandaardiseerde regressie-effecten (beta). NB2: De totale invloed X Y kan groter zijn dan de correlatie (X,Y). In dat geval is de confounder een suppressor. 19

20 SPSS syntax Regr /dep=y /enter=x /enter=z. Regr /dep=x /enter=z. 20

21 Wat is een (potentiële) confounder? Z dient causaal invloed te kunnen hebben op zowel X als Y. Assumptie. Het mag NIET andersom zijn (reversed causation). Van feitelijke confounding is sprake als Z effect heeft op zowel X als op Y. Uitkomst. Je kunt de omvang van het confounding effect berekenen als het product (vermenigvuldiging) van beide betrokken (gestandaardiseerde) effecten. Totaal effect = correlatie confounding effects. 21

22 De moeilijkheid Als je je confounders goed gemeten hebt, is de analyse niet moeilijk. Maar wel moeilijk blijft het antwoord op de volgende vragen: Heb ik wel alle mogelijke confounders gemeten? Waren er nog meer? Hoe zeker ben ik van de (noodzakelijke) assumptie dat Z causaal van invloed op X en Y, en dat het niet andersom is? 22

23 Het experiment sluit alle confounders uit De meest eenvoudige manier om alle mogelijke confounders constant te houden is het randomized group experiment. De randomisatie zorgt er namelijk voor dat Z X altijd 0 is; er kan dan geen confounding optreden. Helaas kunnen we in de praktijk van maatschappij-wetenschappelijk onderzoek lang niet altijd experimenten houden 23

24 Causale volgorde argumentatie De assumptie van causale volgorde wordt meestal op een van de volgende manieren beredeneerd: Z gaat in de tijd vooraf aan X en Y (en X gaat in de tijd vooraf aan Y). Bv. geslacht, geboortejaar, eerder beroep. Z is een relatief onveranderlijk (stabiel) fenomeen, bv positie in de organisatie, identificatie. Z is een algemene attitude, Y is een specifieke attitude. In de praktijk van organisatie-onderzoek zijn confounders vaak: geslacht, leeftijd, leidinggevende positie, kenmerken van de organisatie. 24

25 SPSS demonstratie ** BEREKENING CONFOUNDING **. regr /dep=pinc /enter=educat /enter=age /enter=female. regr /dep=educat /enter=age /enter=female. 25

26 MEDIATIE 26

27 Mediatie X Y M 27

28 Multipele mediatie X Y M1 M2 28

29 Mediatie We bespreken mediatie via een enkele mediator, maar het kunnen er meerdere zijn. Vaak is dit zelfs de hele opzet van je onderzoek: je hebt een effect X Y en wilt weten langs welke wegen dit tot stand komt. Voorbeeld in Practicum (morgen): Vrouwen hebben een lager inkomen dan mannen In welke mate komt dit door: opleiding, al dan niet werken, hoeveelheid gewerkte uren, verantwoordelijkheid in de baan, etc. 29

30 Mediatie-analyse syntax Regr /dep=y /enter=x /enter=m. Merk op dat dit precies hetzelfde is als bij confounding! De interpretatie van de twee modellen is radicaal verschillend: Bij het constant houden van confounders gaat het je erom de zuivere (totale) invloed van X Y te vinden. Bij het constant houden van mediatoren gaat het je erom te laten zien hoe deze totale invloed tot stand komt. Het verschil in interpretatie zit in je assumpties over causale volgorde van de variabelen je kunt het niet zien aan je uitkomsten. 30

31 Is de mediatie statistisch significant de Sobeltest? Regressie-analyse levert je alle voor mediatie-analyse benodigde gegevens. W.b. statistische toetsing leren we alleen iets over de directe effecten. Maar ook het indirecte effect heeft een SE en een bijbehorende toetsing.deze kun je NIET in je SPSS output vinden, maar moet apart berekend worden. Een veel gebruikte berekening hiervoor is ontworpen door de Amerikaanse socioloog Michael Sobel. Baron & Kenny verwijzen hiernaar. Je kunt hiervoor terecht op speciale websites. 31

32 Stappenplan mediatie-analyse Stap 1: Meet mediatoren M in je onderzoek. Je moet beredenen dat M beïnvloed kan worden door X en van invloed kan zijn op Y (en niet andersom). Stap 2: Bereken eerst het totale effect X Y. Hiervoor moet de confounders constant houden. Stap 3: Houdt de mediatoren M constant in een stapsgewijs regressiemodel. Stap 4: Interpreteer bij elke stap hoe het directe effect (X Y) veranderd is. Stap 5: Bereken in een tweede regressiomodel de totale invloed X M. Ook hier confounders constant houden. Stap 6: Bereken (zelf!) de indirecte effecten X M Y. Deze zijn het product (vermenigvuldiging van de beide effecten X M en M Y. Meestal doen we al deze analyse met gestandaardiseerde effecten (beta). Totaal effect = direct effect + indirecte effecten. 32

33 Voorbeeld in SPSS ** BEREKENING INDIRECT EFFECT VIA HOURS **. REGR /DEP=PINC /ENTER=EDUCAT /ENTER=AGE FEMALE /ENTER=HOURS. REGR /DEP=HOURS /ENTER=AGE FEMALE EDUCAT. 33

34 Met dank aan Anouk Het navolgende is ontleend aan een college van Anouk den Hamer over mediatie en doet de achtereenvolgende stappen van mediatieanalyse minitieus uit de doeken. Voor zelfstudie 34

35 Baron & Kenny Meest aangehaalde statistici over mediatie Methode komt uit 1986, wordt nog steeds gebruikt (hoewel wel bekritiseerd door sommigen) Volgens deze methode zijn er vier directe effecten waar je de waardes van moet kennen: Werkervaring a b Leeftijd c Salaris 35

36 Vierde directe effect is het totale effec X Y: Leeftijd c Salaris c = totale effect van X op Y (gecontroleerd voor evt confounders). c = directe effect van X op Y (waarbij rekening wordt gehouden met mediator M) Indirecte effect wordt berekend als a*b 36

37 Stappenplan mediatie-analyse Stap 1: X moet significant totaal effect op Y hebben (dus pad c). Als dit effect niet significant is, dan heeft het geen zin om te testen of er sprake is van mediatie je hebt namelijk geen statistisch bewijs dat X een effect op Y heeft. Stap 2: X moet significant direct effect op M hebben (dus pad a). Anders valt er niks te mediëren. Stap 3: gebruik de regressie uit stap 1 en voeg M toe als predictor om het effect van M op Y te testen (dus pad b). M moet significant direct effect op Y hebben, zelfde reden als bij stap 2. Stap 4: kijk of het effect van X op Y verdwijnt / vermindert nadat je M hebt toegevoegd (dus pad c ). Voer daarna Sobel test uit. Alles is dmv (Regression > Lineair) te toetsen, behalve Sobel test. 37

38 Vier paden Pad a: X naar M Pad b: M naar Y Pad c : X naar Y (gecontroleerd voor M) Pad c: totale effect X op Y c = c + a*b (totaal effect XY = direct effect + indirect effect) 38

39 Mediatie-voorbeeld Bij mediatie test je of een bepaald effect volledig of gedeeltelijk wordt veroorzaakt via een derde variabele Mediatie is belangrijk omdat het procesuitleg geeft. Het verklaart waarom/hoe een x een samenhang heeft met een y. Tevredenheid met baan Perceived Organizational Support (POS) Verloopintentie 39

40 Stap 1: effect X op Y Dus: effect POS (support) op verloopintentie Effect van X op Y (c): β = -.36, p <.05 40

41 Stap 2: effect X op M Dus: effect van POS op tevredenheid met baan Effect van X op M (a): β =.26, p <.05 41

42 Stap 3: effect M op Y Dus: effect van tevredenheid op verloopintentie zowel X (POS) als M (tevredenheid) als onafhankelijke variabelen in regressie Effect van M op Y (b): β = -.35, p <.05 42

43 Stap 4: verdwijnt effect van X op Y? Kunnen in vorige output kijken Effect van X (POS) op Y (verloopintentie) verdwijnt niet Wordt het effect wel kleiner? Effect was eerst c (totale effect): β = -.36, p <.05. Effect is nu c (directe effect): β = -.27, p <.05. Verschil is (indirect effect) = -.09 Is dat verschil significant? Dat kunnen we testen met de Sobel test 43

44 Sobel test De Sobel test toetst of pad c significant afwijkt van pad c Dus: is er inderdaad sprake van significante mediatie door variabele M? Kan niet in SPSS, wel via simpel programmaatje op internet (hoef je niet te downloaden, gewoon op website Daar vul je van pad a en b de regressiecoëfficiënten (oftewel, de slopes) en de standaard errors in 44

45 45

46 46

47 Sobel test Wijkt pad c significant af van pad c? Tevredenheid met baan b a POS c Verloopintentie POS c Verloopintentie 47

48 Indirecte effecten Van c (partieel effect) en c (totaal effect) kunnen we de SE in de output lezen. Maar van het indirect effect a*b (beide hebben hun eigen SE) kunnen we dit niet. Baron & Kenny geven de formule op p Het Sobel programmaatje rekent het voor ons uit. 48

49 Ons voorbeeld B s en SE s van a en b: Effect van X op M: a =.157 (SE a.051), p <.05 Effect van M op Y: b = (SE b.133), p <.05 49

50 De Sobel test toetst of pad c significant afwijkt van pad c Dus: is er inderdaad sprake van mediatie door variabele M? X op M M op Y, gecontroleerd voor X Maak je geen zorgen om die andere testen, kijk alleen naar de Sobel Conclusie voor ons onderzoek: Het effect van POS op verloopintentie wordt inderdaad significant gemedieerd door tevredenheid met het werk (t = -2.51, p <.05). 50

51 Paden model a c b c 51

52 Volledige mediatie = wanneer het effect van X op Y verdwijnt zodra M erbij komt. Dus wanneer pad c 0 is Partiële mediatie = wanneer het effect van X op Y nog steeds significant is zodra M erbij komt, maar wel veel kleiner wordt 52

53 Wij zagen in ons voorbeeld dat het effect van X op Y niet verdween toen we M toevoegden Is er sprake van volledige of partiële mediatie? Partiële mediatie 53

54 Effecten mediatie Indirect effect: pad a * pad b (dit wordt pad ab genoemd) Direct effect: pad c Totale effect = direct effect + indirect effect c = c + ab Tevredenheid a =.26 b = -.35 POS Verloopintentie Indirect effect (ab):.26*-.35 = -.09 c = -.27 Direct effect (c ): -.27 Totale effect (c): (-.09) = -.36 Van het totale effect wordt (-.09/-.36) procent verklaard door tevredenheid, dus 25.0%. 54

55 Tevredenheid a=.26* b = -,35* ab = -,09* POS c = -,27* Verloopintentie 55

56 Conclusie Hypothese mediatie bevestigd: Het effect van Perceived Organizational Support (POS) op de verloopintentie, loopt deels via de tevredenheid van de werknemer (p <.05). We hebben voldoende bewijs om te stellen dat het negatieve verband tussen POS en verloopintentie gedeeltelijk wordt gemedieerd door tevredenheid. 56

57 4 stappen mediatie Stap 1: X moet significant effect op Y hebben (dus pad c). Als dit effect niet significant is, dan heeft het geen zin om te testen of er sprake is van mediatie je hebt namelijk geen statistisch bewijs dat X een effect op Y heeft. Stap 2: X moet significant effect op M hebben (dus pad a). Anders valt er niks te mediëren. Stap 3: gebruik de regressie uit stap 1 en voeg M toe als predictor om het effect van M op Y te testen (dus pad b). M moet significant effect op Y hebben, zelfde reden als bij stap 2. Stap 4: kijk of het effect van X op Y verdwijnt nadat je M hebt toegevoegd (dus pad c ). Voer daarna Sobel test uit. Alles is dmv regressies te toetsen, behalve Sobel test 57

58 EN DAN NOG MEER 58

59 Volgorde confounding en mediatieanalyse Analyse van confounders gaat vooraf aan analyse van mediatoren. Je wilt namelijk eerst het totale effect X Y weten, voordat je gaat uitvinden hoe dit werkt. Het is bij berekeningen voor mediatie noodzakelijk om de confounder steeds constant te houden (= mee te nemen als voorspellers in het regressiemodel). 59

60 Relatie met factor-analyse Het (meet)model van factor-analyse is eigenlijk een verzameling van confounding relaties: de latente variabelen verklaren de relaties tussen de betrokken indicatoren. Je kunt dit ook zeggen als: de correlatie tussen de indicatoren wordt volledig (weg)verklaard door de latente factor(en). 60

61 Relatie met betrouwbaarheid Betrouwbaarheid speelt een grote (en heel vaak onderschatte) rol bij analyse van confounding en indirecte effecten. Beide zijn een vermenigvuldiging van twee effecten: Confounding: beta(z X) * beta(z Y) Indirect: beta(x M) * beta(m Y) In beide gevallen komt één variabele (Z of M) twee keer voor. Het verzwakkende effect van onbetrouwbaarheid treedt hierdoor ook twee keer op!! 61

Causale modellen: Confounding en mediatie. Harry Ganzeboom Kwantitatieve Methoden voor PMC-BCO College 2: 25 april 2016

Causale modellen: Confounding en mediatie. Harry Ganzeboom Kwantitatieve Methoden voor PMC-BCO College 2: 25 april 2016 Causale modellen: Confounding en mediatie Harry Ganzeboom Kwantitatieve Methoden voor PMC-BCO College 2: 25 april 2016 Correlatie en causatie Een standaard wijsheid in methodologie is dat correlatie (samenhang)

Nadere informatie

College 6: Responsiecollege (wijzigingen in rood) Cursus Bachelor Project 2 B&O College 6 Harry B.G. Ganzeboom

College 6: Responsiecollege (wijzigingen in rood) Cursus Bachelor Project 2 B&O College 6 Harry B.G. Ganzeboom College 6: Responsiecollege (wijzigingen in rood) Cursus Bachelor Project 2 B&O College 6 Harry B.G. Ganzeboom AGENDA Omgang met SPSS (tijdens het tentamen). Gebruik van Excel. Factoranalyse en betrouwbaarheidsanalyse

Nadere informatie

Regressie-analyse. Cursus Bachelor Project 2 B&O College 2 Harry B.G. Ganzeboom. Regressie-model en mediatie-analyse 1

Regressie-analyse. Cursus Bachelor Project 2 B&O College 2 Harry B.G. Ganzeboom. Regressie-model en mediatie-analyse 1 Regressie-analyse Cursus Bachelor Project 2 B&O College 2 Harry B.G. Ganzeboom Regressie-model en mediatie-analyse 1 Agenda Lineaire regressie-model (herhaling) Enkelvoudig (simple) Meervoudig (multiple)

Nadere informatie

Kwantitatieve modellen. Harry B.G. Ganzeboom 18 april 2016 College 1: Meetkwaliteit

Kwantitatieve modellen. Harry B.G. Ganzeboom 18 april 2016 College 1: Meetkwaliteit Kwantitatieve modellen voor BCO PMC Harry B.G. Ganzeboom 18 april 2016 College 1: Meetkwaliteit Drie colleges Validiteits- en betrouwbaarheidsanalyse Causale analyse met confounding en mediatie Causale

Nadere informatie

Moderatie-analyse met continue moderator (wijzigingen in rood) Cursus Bachelor Project 2 B&O College 5 Harry B.G. Ganzeboom

Moderatie-analyse met continue moderator (wijzigingen in rood) Cursus Bachelor Project 2 B&O College 5 Harry B.G. Ganzeboom Moderatie-analyse met continue moderator (wijzigingen in rood) Cursus Bachelor Project 2 B&O College 5 Harry B.G. Ganzeboom 1 AGENDA Responsiecollege a.s. vrijdag Nabespreking Practicum 4: moderatie met

Nadere informatie

College 3 Meervoudige Lineaire Regressie

College 3 Meervoudige Lineaire Regressie College 3 Meervoudige Lineaire Regressie - Leary: Hoofdstuk 8 p. 165-169 - MM&C: Hoofdstuk 11 - Aanvullende tekst 3 (alinea 2) Jolien Pas ECO 2012-2013 'Computerprogramma voorspelt Top 40-hits Bron: http://www.nu.nl/internet/2696133/computerprogramma-voorspelt-top-40-hits.html

Nadere informatie

X covarieert ook met Y, indien de invloed van confounders Z constant wordt gehouden (no confounding).

X covarieert ook met Y, indien de invloed van confounders Z constant wordt gehouden (no confounding). CAUSALE ANALYSE Een handreiking Harry B.G. Ganzeboom (Deze versie: 2 maart 2015). Het belang van causaliteit Wetenschap is erop gericht om uit te vinden hoe de wereld werkt. In het onderzoek dienen daarom

Nadere informatie

Cursus TEO: Theorie en Empirisch Onderzoek. Practicum 2: Herhaling BIS 11 februari 2015

Cursus TEO: Theorie en Empirisch Onderzoek. Practicum 2: Herhaling BIS 11 februari 2015 Cursus TEO: Theorie en Empirisch Onderzoek Practicum 2: Herhaling BIS 11 februari 2015 Centrale tendentie Centrale tendentie wordt meestal afgemeten aan twee maten: Mediaan: de middelste waarneming, 50%

Nadere informatie

2.9 Het adolescentieonderzoek 69 2.10 Opgaven 72

2.9 Het adolescentieonderzoek 69 2.10 Opgaven 72 Inhoud Hoofdstuk 1 Design en analyse 11 1.1 Specificatie van designs 13 1.2 Definities 14 1.3 Het verschil tussen een afhankelijke variabele en een niveau van een within-subjectfactor 19 1.4 Kiezen van

Nadere informatie

Valid N Missing N

Valid N Missing N Tabel 1: Frequentieverdelingen, gemiddelden en spreiding van opleidingen van respondenten en partners (naar geslacht) en vaders en moeders van de respondent. Respondenten Partners Ouders Mannen Vrouwen

Nadere informatie

Voorbeeld regressie-analyse

Voorbeeld regressie-analyse Voorbeeld regressie-analyse In dit voorbeeld wordt gebruik gemaakt van het SPSS data-bestand vb_regr.sav (dit bestand kan gedownload worden via de on-line helpdesk). We schatten een model waarin de afhankelijke

Nadere informatie

Oplossingen hoofdstuk XI

Oplossingen hoofdstuk XI Oplossingen hoofdstuk XI. Hierbij vind je de resultaten van het onderzoek naar de relatie tussen een leestest en een schoolrapport voor lezen. Deze gegevens hebben betrekking op een regressieanalyse bij

Nadere informatie

Examen Statistische Modellen en Data-analyse. Derde Bachelor Wiskunde. 14 januari 2008

Examen Statistische Modellen en Data-analyse. Derde Bachelor Wiskunde. 14 januari 2008 Examen Statistische Modellen en Data-analyse Derde Bachelor Wiskunde 14 januari 2008 Vraag 1 1. Stel dat ɛ N 3 (0, σ 2 I 3 ) en dat Y 0 N(0, σ 2 0) onafhankelijk is van ɛ = (ɛ 1, ɛ 2, ɛ 3 ). Definieer

Nadere informatie

College 2 Enkelvoudige Lineaire Regressie

College 2 Enkelvoudige Lineaire Regressie College Enkelvoudige Lineaire Regressie - Leary: Hoofdstuk 7 tot p. 170 (Advanced Correlational Strategies) - MM&C: Hoofdstuk 10 (Inference for Regression) - Aanvullende tekst 3 Jolien Pas ECO 011-01 Correlatie:

Nadere informatie

Bij factor ANOVA is er een tweede onafhankelijke variabele in de analyse bij gekomen. Er zijn drie soorten designs mogelijk:

Bij factor ANOVA is er een tweede onafhankelijke variabele in de analyse bij gekomen. Er zijn drie soorten designs mogelijk: 13. Factor ANOVA De theorie achter factor ANOVA (tussengroep) Bij factor ANOVA is er een tweede onafhankelijke variabele in de analyse bij gekomen. Er zijn drie soorten designs mogelijk: 1. Onafhankelijke

Nadere informatie

Zowel correlatie als regressie meten statistische samenhang Correlatie: geen oorzakelijk verband verondersteld: X Y

Zowel correlatie als regressie meten statistische samenhang Correlatie: geen oorzakelijk verband verondersteld: X Y 1 Regressie analyse Zowel correlatie als regressie meten statistische samenhang Correlatie: geen oorzakelijk verband verondersteld: X Y Regressie: wel een oorzakelijk verband verondersteld: X Y Voorbeeld

Nadere informatie

Waar waren we? Onderzoekspracticum BCO ANALYSEPLAN. Soorten gegevens. Documentatie. Kwalitatieve gegevens. Coderen kwalitatieve gegevens

Waar waren we? Onderzoekspracticum BCO ANALYSEPLAN. Soorten gegevens. Documentatie. Kwalitatieve gegevens. Coderen kwalitatieve gegevens Waar waren we? BCO ANALYSEPLAN Harry Ganzeboom 14 april 2005 Probleemstelling, deelvragen, theorie Definities, conceptueel model Hypothesen Onderzoekzoeksopzet, operationalisatie Dataverzameling Data-analyse

Nadere informatie

Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid

Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid Dr.ir. P.W. Heijnen Faculteit Techniek, Bestuur en Management Technische Universiteit Delft 22 april 2010 1 1 Introductie De

Nadere informatie

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op maandag 2 juli uur

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op maandag 2 juli uur Faculteit der Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op maandag 2 juli 2012 9.00-12.00 uur Bij het tentamen mag alleen gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine. Het gebruik

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica. Tentamen Statistiek 2 voor TeMa (2S195) op dinsdag , uur.

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica. Tentamen Statistiek 2 voor TeMa (2S195) op dinsdag , uur. TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica Tentamen Statistiek voor TeMa (S95) op dinsdag 3-03-00, 9- uur. Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine en

Nadere informatie

Data analyse Inleiding statistiek

Data analyse Inleiding statistiek Data analyse Inleiding statistiek Terugblik - Inductieve statistiek Afleiden van eigenschappen van een populatie op basis van een beperkt aantal metingen (steekproef) Kennis gemaakt met kans & kansverdelingen

Nadere informatie

1 vorig = omzet voorgaande jaar. Forward (Criterion: Probability-of-F-to-enter <=,050) 2 bezoek = aantal bezoeken vertegenwoordiger

1 vorig = omzet voorgaande jaar. Forward (Criterion: Probability-of-F-to-enter <=,050) 2 bezoek = aantal bezoeken vertegenwoordiger De groothandel Onderwerp: regressieanalyse met SPSS Bij: hoofdstuk 10 Een groothandel heeft onderzoek gedaan onder de klanten en daarbij geprobeerd met regressieanalyse vast te stellen wat de bepalende

Nadere informatie

Bachelorproject II College 1: Validiteit en betrouwbaarheid: factor- en betrouwbaarheidsanalyse. Harry BG Ganzeboom 5 januari 2016 Bijgewerkt in rood

Bachelorproject II College 1: Validiteit en betrouwbaarheid: factor- en betrouwbaarheidsanalyse. Harry BG Ganzeboom 5 januari 2016 Bijgewerkt in rood Bachelorproject II College 1: Validiteit en betrouwbaarheid: factor- en betrouwbaarheidsanalyse Harry BG Ganzeboom 5 januari 2016 Bijgewerkt in rood App.gosoapbox.com en gebruik telkens de volgende inlogcode:

Nadere informatie

Meervoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden

Meervoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden Er is onderzoek gedaan naar rouw na het overlijden van een huisdier (contactpersoon: Karolijne van der Houwen (Klinische Psychologie)). Mensen konden op internet een vragenlijst invullen. Daarin werd gevraagd

Nadere informatie

Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid

Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid Robuustheid regressiemodel voor kapitaalkosten gebaseerd op aansluitdichtheid Dr.ir. P.W. Heijnen Faculteit Techniek, Bestuur en Management Technische Universiteit Delft 6 mei 2010 1 1 Introductie De Energiekamer

Nadere informatie

Oriëntatie Econometrie Tijdreeksmodellen en Voorspellen. Marius Ooms. 23 April 2002, Amsterdam

Oriëntatie Econometrie Tijdreeksmodellen en Voorspellen. Marius Ooms. 23 April 2002, Amsterdam Oriëntatie Econometrie Tijdreeksmodellen en Voorspellen Marius Ooms 23 April 2002, Amsterdam Carlson and Thorne (1997) Multiple Regression Key Ideas: 15.1, 15.2, 15.10, 15.14, 15.17, 15.19, 15.20 Ch. 16.1-16.4:

Nadere informatie

Meten: algemene beginselen. Harry B.G. Ganzeboom ADEK UvS College 1 28 februari 2011

Meten: algemene beginselen. Harry B.G. Ganzeboom ADEK UvS College 1 28 februari 2011 Meten: algemene Harry B.G. Ganzeboom ADEK UvS College 1 28 februari 2011 OPZET College 1: Algemene College 2: Meting van attitudes (ISSP) College 3: Meting van achtergrondvariabelen via MTMM College 4:

Nadere informatie

beoordelingskader zorgvraagzwaarte

beoordelingskader zorgvraagzwaarte 1 beoordelingskader zorgvraagzwaarte In dit document geven we een beoordelingskader voor de beoordeling van de zorgvraagzwaarte-indicator. Dit beoordelingskader is gebaseerd op de resultaten van de besprekingen

Nadere informatie

Hoofdstuk 19. Voorspellende analyse bij marktonderzoek

Hoofdstuk 19. Voorspellende analyse bij marktonderzoek Hoofdstuk 19 Voorspellende analyse bij marktonderzoek Voorspellen begrijpen Voorspelling: een uitspraak over wat er naar verwachting in de toekomst zal gebeuren op basis van ervaringen uit het verleden

Nadere informatie

Strategie en resultaat

Strategie en resultaat Strategie en resultaat Hoe goed zijn Nederlandse organisaties in het omzetten van strategie in resultaat? Het antwoord op die vraag krijgen, dat was het doel van het onderzoek van Yvonne Nijkamp Msc, dat

Nadere informatie

Aanpassingen takenboek! Statistische toetsen. Deze persoon in een verdeling. Iedereen in een verdeling

Aanpassingen takenboek! Statistische toetsen. Deze persoon in een verdeling. Iedereen in een verdeling Kwantitatieve Data Analyse (KDA) Onderzoekspracticum Sessie 2 11 Aanpassingen takenboek! Check studienet om eventuele verbeteringen te downloaden! Huidige versie takenboek: 09 Gjalt-Jorn Peters gjp@ou.nl

Nadere informatie

College 6 Eenweg Variantie-Analyse

College 6 Eenweg Variantie-Analyse College 6 Eenweg Variantie-Analyse - Leary: Hoofdstuk 11, 1 (t/m p. 55) - MM&C: Hoofdstuk 1 (t/m p. 617), p. 63 t/m p. 66 - Aanvullende tekst 6, 7 en 8 Jolien Pas ECO 01-013 Het Experiment: een voorbeeld

Nadere informatie

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op dinsdag 5 april 2011 9.00-12.00 uur

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op dinsdag 5 april 2011 9.00-12.00 uur Faculteit der Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op dinsdag 5 april 2011 9.00-12.00 uur Bij het tentamen mag alleen gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine. Het gebruik

Nadere informatie

Random en systematische meetfouten. Harry B.G. Ganzeboom ADEK UvS College 3 5 maart 2011

Random en systematische meetfouten. Harry B.G. Ganzeboom ADEK UvS College 3 5 maart 2011 Random en systematische meetfouten Harry B.G. Ganzeboom ADEK UvS College 3 5 maart 2011 Recap Je hebt random en systematische meetfouten: onbetrouwbaarheid en invaliditeit. Random meetfouten spoor je op

Nadere informatie

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op woensdag 22 april uur

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op woensdag 22 april uur Faculteit der Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op woensdag 22 april 2009 9.00-12.00 uur Bij het tentamen mag alleen gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine. Het

Nadere informatie

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op woensdag 10 april 2013 14.00-17.00 uur

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op woensdag 10 april 2013 14.00-17.00 uur Faculteit der Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op woensdag 10 april 2013 14.00-17.00 uur Bij het tentamen mag alleen gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine. Het

Nadere informatie

Relatie tussen gehoorverlies & psychosociale gezondheid

Relatie tussen gehoorverlies & psychosociale gezondheid Relatie tussen gehoorverlies & psychosociale gezondheid Eerste resultaten van de Nationale Longitudinale Studie naar Horen (NL-SH) Onderzoeksprogramma > Care and Prevention Janneke Nachtegaal, Sophia Kramer

Nadere informatie

mlw stroom 2.1: Statistisch modelleren

mlw stroom 2.1: Statistisch modelleren mlw stroom 2.1: Statistisch modelleren College 5: Regressie en correlatie (2) Rosner 11.5-11.8 Arnold Kester Capaciteitsgroep Methodologie en Statistiek Universiteit Maastricht Postbus 616, 6200 MD Maastricht

Nadere informatie

werkcollege 8 correlatie, regressie - D&P5: Summarizing Bivariate Data relatie tussen variabelen scattergram cursus Statistiek

werkcollege 8 correlatie, regressie - D&P5: Summarizing Bivariate Data relatie tussen variabelen scattergram cursus Statistiek cursus 23 mei 2012 werkcollege 8 correlatie, regressie - D&P5: Summarizing Bivariate Data relatie tussen variabelen onderzoek streeft naar inzicht in relatie tussen variabelen bv. tussen onafhankelijke

Nadere informatie

b) Het spreidingsdiagram ziet er als volgt uit (de getrokken lijn is de later uit te rekenen lineaire regressie-lijn): hoogte

b) Het spreidingsdiagram ziet er als volgt uit (de getrokken lijn is de later uit te rekenen lineaire regressie-lijn): hoogte Classroom Exercises GEO2-4208 Opgave 7.1 a) Regressie-analyse dicteert hier geen stricte regels voor. Wanneer we echter naar causaliteit kijken (wat wordt door wat bepaald), dan is het duidelijk dat hoogte

Nadere informatie

Oefeningenreeks 4: SEM mediatie en moderatie

Oefeningenreeks 4: SEM mediatie en moderatie Oefeningenreeks 4: SEM mediatie en moderatie 3 soorten structurele vergelijkingsmodellen. Met structurele vergelijkingsmodellen kan je een uitspraak gaan doen over latente variabelen en we kunnen deze

Nadere informatie

Online bijlage 5. Model ter verklaring van xenofobie

Online bijlage 5. Model ter verklaring van xenofobie Online bijlage 5 Model ter verklaring van xenofobie 1 Inleiding In tegenstelling tot het model ter verklaring van populisme is het model ter verklaring van xenofobie niet gebaseerd op het basismodel uit

Nadere informatie

Herkansing Inleiding Intelligente Data Analyse Datum: Tijd: , BBL 508 Dit is geen open boek tentamen.

Herkansing Inleiding Intelligente Data Analyse Datum: Tijd: , BBL 508 Dit is geen open boek tentamen. Herkansing Inleiding Intelligente Data Analyse Datum: 3-3-2003 Tijd: 14.00-17.00, BBL 508 Dit is geen open boek tentamen. Algemene aanwijzingen 1. U mag ten hoogste één A4 met aantekeningen raadplegen.

Nadere informatie

3.1 Itemanalyse De resultaten worden eerst op itemniveau bekeken. De volgende drie aspecten dienen bekeken te worden:

3.1 Itemanalyse De resultaten worden eerst op itemniveau bekeken. De volgende drie aspecten dienen bekeken te worden: Werkinstructie Psychometrische analyse Versie: 1.0 Datum: 01-04-2014 Code: WIS 04.02 Eigenaar: Eekholt 4 1112 XH Diemen Postbus 320 1110 AH Diemen www.zorginstituutnederland.nl T +31 (0)20 797 89 59 1

Nadere informatie

Kansrekening en Statistiek

Kansrekening en Statistiek Kansrekening en Statistiek College 16 Donderdag 4 November 1 / 25 2 Statistiek Indeling: Schatten Correlatie 2 / 25 Schatten 3 / 25 Schatters: maximum likelihood schatters Def. Zij Ω de verzameling van

Nadere informatie

College 7. Regressie-analyse en Variantie verklaren. Inleiding M&T Hemmo Smit

College 7. Regressie-analyse en Variantie verklaren. Inleiding M&T Hemmo Smit College 7 Regressie-analyse en Variantie verklaren Inleiding M&T 2012 2013 Hemmo Smit Neem mee naar tentamen Geslepen potlood + gum Collegekaart (alternatief: rijbewijs, ID-kaart, paspoort) (Grafische)

Nadere informatie

Klantonderzoek: statistiek!

Klantonderzoek: statistiek! Klantonderzoek: statistiek! Statistiek bij klantonderzoek Om de resultaten van klantonderzoek juist te interpreteren is het belangrijk de juiste analyses uit te voeren. Vaak worden de mogelijkheden van

Nadere informatie

Principe Maken van een Monte Carlo data-set populatie-parameters en standaarddeviaties standaarddeviatie van de bepaling statistische verdeling

Principe Maken van een Monte Carlo data-set populatie-parameters en standaarddeviaties standaarddeviatie van de bepaling statistische verdeling Monte Carlo simulatie In MW\Pharm versie 3.30 is een Monte Carlo simulatie-module toegevoegd. Met behulp van deze Monte Carlo procedure kan onder meer de betrouwbaarheid van de berekeningen van KinPop

Nadere informatie

Statistiek voor A.I. College 2. Donderdag 13 September 2012

Statistiek voor A.I. College 2. Donderdag 13 September 2012 Statistiek voor A.I. College 2 Donderdag 13 September 2012 1 / 42 1 Beschrijvende statistiek 2 / 42 Extrapolatie 3 / 42 Verkiezingen 2012 4 / 42 Verkiezingen 2012 5 / 42 1 Beschrijvende statistiek Vandaag:

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica. Tentamen Statistiek 2 voor TeMa (2S195) op vrijdag , 9-12 uur.

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica. Tentamen Statistiek 2 voor TeMa (2S195) op vrijdag , 9-12 uur. TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica Tentamen Statistiek 2 voor TeMa (2S95) op vrijdag 29-04-2004, 9-2 uur. Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine

Nadere informatie

1. De volgende gemiddelden zijn gevonden in een experiment met de factor Conditie en de factor Sekse.

1. De volgende gemiddelden zijn gevonden in een experiment met de factor Conditie en de factor Sekse. Oefentoets 1 1. De volgende gemiddelden zijn gevonden in een experiment met de factor Conditie en de factor Sekse. Conditie = experimenteel Conditie = controle Sekse = Vrouw 23 33 Sekse = Man 20 36 Van

Nadere informatie

Bestuurskunde Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Bestuurskunde - 2012-2013

Bestuurskunde Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Bestuurskunde - 2012-2013 Bestuurskunde Vrije Universiteit Amsterdam - - P Bestuurskunde - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - - P Bestuurskunde - 2012-2013 I Inhoudsopgave Premasterprogramma Bestuurskunde 1 Vak: Beleid en

Nadere informatie

Schriftelijk tentamen - UITWERKINGEN

Schriftelijk tentamen - UITWERKINGEN Business Administration / Bedrijfskunde Schriftelijk tentamen - UITWERKINGEN Algemeen Vak : Statistische Methoden Groep : niet van toepassing en Technieken Vakcode : BKB009t Soort tentamen : gesloten boek

Nadere informatie

G0N11a Statistiek en data-analyse: project Eerste zittijd Modeloplossing

G0N11a Statistiek en data-analyse: project Eerste zittijd Modeloplossing G0N11a Statistiek en data-analyse: project Eerste zittijd 2007-2008 Modeloplossing Opmerking vooraf: Deze modeloplossing is een heel volledig antwoord op de gestelde vragen. Om de maximumscore op een vraag

Nadere informatie

Relatie gehoorverlies & herstelbehoefte, werk eigenschappen en verzuim

Relatie gehoorverlies & herstelbehoefte, werk eigenschappen en verzuim Relatie gehoorverlies & herstelbehoefte, werk eigenschappen en verzuim Resultaten van de NL-SH Research Programme > Quality of Care Janneke Nachtegaal, Joop Kuik, Han Anema, Theo Goverts, Joost Festen

Nadere informatie

Je kunt al: -de centrummaten en spreidingsmaten gebruiken -een spreidingsdiagram gebruiken als grafische weergave van twee variabelen

Je kunt al: -de centrummaten en spreidingsmaten gebruiken -een spreidingsdiagram gebruiken als grafische weergave van twee variabelen Lesbrief: Correlatie en Regressie Leerlingmateriaal Je leert nu: -een correlatiecoëfficient gebruiken als maat voor het statistische verband tussen beide variabelen -een regressielijn te tekenen die een

Nadere informatie

De relatie tussen de groente- en fruitconsumptie en sociaal economische status bij zwangere vrouwen. Nanda Gost en Manon Ritico Referaat, 7 juni 2013

De relatie tussen de groente- en fruitconsumptie en sociaal economische status bij zwangere vrouwen. Nanda Gost en Manon Ritico Referaat, 7 juni 2013 De relatie tussen de groente- en fruitconsumptie en sociaal economische status bij zwangere vrouwen Nanda Gost en Manon Ritico Referaat, 7 juni 2013 ONDERZOEKSDOEL Wat is de associatie tussen de groente-

Nadere informatie

Experimenteel en Correlationeel Onderzoek

Experimenteel en Correlationeel Onderzoek Experimenteel en Correlationeel Onderzoek In veel onderzoek is het doel: Het vaststellen van oorzaak-gevolg (causale) relaties Criteria voor causaliteit 1. Samenhang (correlatie, covariantie) 2. Opeenvolging

Nadere informatie

Sociologie Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Sociologie - 2012-2013

Sociologie Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Sociologie - 2012-2013 Sociologie Vrije Universiteit Amsterdam - - P Sociologie - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - - P Sociologie - 2012-2013 I Inhoudsopgave Premasterprogramma Sociologie 1 Vak: Beschrijvende en inferentiële

Nadere informatie

DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1

DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1 DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1 Dankbaarheid in Relatie tot Intrinsieke Levensdoelen: Het mediërende Effect van Psychologische Basisbehoeften Karin Nijssen Open Universiteit

Nadere informatie

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005)

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) Inleiding De manier waarop data georganiseerd, gecodeerd en gescoord (getallen toekennen aan observaties) worden en welke technieken daarvoor nodig zijn, dient in het ideale

Nadere informatie

Valkuilen bij Nulhypothese Toetsen inleiding tot het gastcollege van Dr. Eric-Jan Wagenmakers. Peter Grünwald HOVO

Valkuilen bij Nulhypothese Toetsen inleiding tot het gastcollege van Dr. Eric-Jan Wagenmakers. Peter Grünwald HOVO Valkuilen bij Nulhypothese Toetsen inleiding tot het gastcollege van Dr. Eric-Jan Wagenmakers Peter Grünwald HOVO 24-10 2011 Frequentistisch Toetsen Vrijwel alle wetenschappelijke onderzoeken waarover

Nadere informatie

Samenvatting. J. Nachtegaal, S.E. Kramer, J.M. Festen (Amsterdam)

Samenvatting. J. Nachtegaal, S.E. Kramer, J.M. Festen (Amsterdam) Samenvatting Associatie tussen gehoorverlies en psychosociale gezondheid bij 18 tot 70 jarigen: eerste resultaten van de Nationale Longitudinale Studie naar Horen (NL-SH). J. Nachtegaal, S.E. Kramer, J.M.

Nadere informatie

Item-responstheorie (IRT)

Item-responstheorie (IRT) Item-responstheorie (IRT) niet direct voor een dubbeltje, maar wel erg cool op het podium Ruth van Nispen 1 Caroline Terwee 2 1 Afdeling Oogheelkunde 2 Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek VU medisch

Nadere informatie

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Huidige uitdagingen voor organisaties Veranderd werknemersperspectief

Nadere informatie

Classification - Prediction

Classification - Prediction Classification - Prediction Tot hiertoe: vooral classification Naive Bayes k-nearest Neighbours... Op basis van predictor variabelen X 1, X 2,..., X p klasse Y (= discreet) proberen te bepalen. Training

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica Tentamen Statistiek voor TeMa (S95) Avondopleiding. donderdag 6-6-3, 9.-. uur Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine

Nadere informatie

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Dit document beschrijft kort de bevindingen uit het onderzoek over biseksualiteit van het AmsterdamPinkPanel.

Nadere informatie

Spreidingsdiagram, kleinste-kwadraten regressielijn, correlatiecoefficient

Spreidingsdiagram, kleinste-kwadraten regressielijn, correlatiecoefficient Opdracht 4a ----------- Spreidingsdiagram, kleinste-kwadraten regressielijn, correlatiecoefficient In 1738 werd in de haven van Stockholm voor een aantal landen voor elk land geregistreerd hoeveel schepen

Nadere informatie

Toegepaste data-analyse: sessie 3

Toegepaste data-analyse: sessie 3 Toegepaste data-analyse: sessie 3 Mixed Models II: Actor-partner model Corr (Yij, Yik) = σσ 2 kkkkkkkkkkkk σσ 2 kkkkkkkkkkkk+ σσ 2 rrrrrr Je kan deze data niet modelleren a.d.h.v. lineaire regressie. Er

Nadere informatie

Een spoedcursus python

Een spoedcursus python Een spoedcursus python Zoals je in de titel misschien al gezien hebt, geven wij een spoedcursus Python. Door deze cursus leer je alle basics, zoals het rekenen met Python en het gebruik van strings. Het

Nadere informatie

Kansrekening en Statistiek

Kansrekening en Statistiek Kansrekening en Statistiek College 9 Dinsdag 18 Oktober 1 / 1 2 Statistiek Vandaag: Centrale Limietstelling Correlatie Regressie 2 / 1 Centrale Limietstelling 3 / 1 Centrale Limietstelling St. (Centrale

Nadere informatie

Dit jaar gaan we MULTIVARIAAT TOETSEN. Bijvoorbeeld: We willen zien of de scores op taal en rekenen van kinderen afwijken in de populatie.

Dit jaar gaan we MULTIVARIAAT TOETSEN. Bijvoorbeeld: We willen zien of de scores op taal en rekenen van kinderen afwijken in de populatie. Toetsen van hypothesen Bijvoorbeeld: nagaan of het gemiddeld IQ bij een bepaalde steekproef groter/kleiner is als in de populatie. µ = 100 Normaalverdeling, waarbij we de score van de steekproef gaan vergelijken

Nadere informatie

Hoofdvraag. Hoe kan interne en externe data gebruikt worden voor ziektepreventie bij klanten van DFZ?

Hoofdvraag. Hoe kan interne en externe data gebruikt worden voor ziektepreventie bij klanten van DFZ? Hoofdvraag Hoe kan interne en externe data gebruikt worden voor ziektepreventie bij klanten van DFZ? Data visualisatie (Grafieken, dashboards); Kwantitatieve analyse (cijfers, statistiek); Software Inzichten

Nadere informatie

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op woensdag 29 juni uur

Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op woensdag 29 juni uur Faculteit der Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek 2 voor BMT (2DM50), op woensdag 29 juni 2011 9.00-12.00 uur Bij het tentamen mag alleen gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine. Het

Nadere informatie

Was je handen in onschuld : Hoe lichamelijke reiniging morele identiteitsbedreiging

Was je handen in onschuld : Hoe lichamelijke reiniging morele identiteitsbedreiging KOPTEKST: LICHAMELIJKE REINIGING EN MORELE WEIGERAARS 1 Was je handen in onschuld : Hoe lichamelijke reiniging morele identiteitsbedreiging vermindert Florien M. Cramwinckel Erasmus Universiteit Rotterdam

Nadere informatie

5.0 Voorkennis. Er zijn verschillende manieren om gegevens op een grafische wijze weer te geven: 1. Staafdiagram:

5.0 Voorkennis. Er zijn verschillende manieren om gegevens op een grafische wijze weer te geven: 1. Staafdiagram: 5.0 Voorkennis Er zijn verschillende manieren om gegevens op een grafische wijze weer te geven: 1. Staafdiagram: De lengte van de staven komt overeen met de hoeveelheid; De staven staan meestal los van

Nadere informatie

de jaren van de vorige eeuw lag de focus op de beschrijving van stressreacties en onderzoek van de (karakteristieken van) stimuli die een

de jaren van de vorige eeuw lag de focus op de beschrijving van stressreacties en onderzoek van de (karakteristieken van) stimuli die een Samenvatting Werkstress bij verpleegkundigen is al jaren wereldwijd een probleem. Werkstress kan negatieve gevolgen hebben voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid en kan het plezier in het werk

Nadere informatie

Berekenen en gebruik van Cohen s d Cohen s d is een veelgebruikte manier om de effectgrootte te berekenen en wordt

Berekenen en gebruik van Cohen s d Cohen s d is een veelgebruikte manier om de effectgrootte te berekenen en wordt A. Effect & het onderscheidingsvermogen Effectgrootte (ES) De effectgrootte (effect size) vertelt ons iets over hoe relevant de relatie tussen twee variabelen is in de praktijk. Er zijn twee soorten effectgrootten:

Nadere informatie

Verband tussen twee variabelen

Verband tussen twee variabelen Verband tussen twee variabelen Inleiding Dit practicum sluit aan op hoofdstuk I-3 van het statistiekboek en geeft uitleg over het maken van kruistabellen, het berekenen van de correlatiecoëfficiënt en

Nadere informatie

Enkelvoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden

Enkelvoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden Er is onderzoek gedaan naar rouw na het overlijden van een huisdier (contactpersoon: Karolijne van der Houwen (Klinische Psychologie)). Mensen konden op internet een vragenlijst invullen. Daarin werd gevraagd

Nadere informatie

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE 1 DOEL VAN REGRESSIE ANALYSE De relatie te bestuderen tussen een response variabele en een verzameling verklarende variabelen 1. LINEAIRE REGRESSIE Veronderstel dat gegevens

Nadere informatie

Hoofdstuk 18. Verbanden tussen variabelen vaststellen en interpreteren

Hoofdstuk 18. Verbanden tussen variabelen vaststellen en interpreteren Hoofdstuk 18 Verbanden tussen variabelen vaststellen en interpreteren Analyse van verbanden Analyse van verbanden: bij de analyse van verbanden stel je vast of er een stabiel verband bestaat tussen twee

Nadere informatie

Samenvatting Nederlands

Samenvatting Nederlands Samenvatting Nederlands 178 Samenvatting Mis het niet! Incomplete data kan waardevolle informatie bevatten In epidemiologisch onderzoek wordt veel gebruik gemaakt van vragenlijsten om data te verzamelen.

Nadere informatie

Zomerschool Vakdidactisch Onderzoek Leuven, 8-10 september 2010 Sessie 8: Analyse van kwantitatieve data

Zomerschool Vakdidactisch Onderzoek Leuven, 8-10 september 2010 Sessie 8: Analyse van kwantitatieve data Zomerschool Vakdidactisch Onderzoek Leuven, 8-10 september 2010 Sessie 8: Analyse van kwantitatieve data An Carbonez Leuven Statistics Research Centre Katholieke Universiteit Leuven Voorstelling van de

Nadere informatie

O&O cyclus. Onderzoeken en ontwerpen

O&O cyclus. Onderzoeken en ontwerpen O&O cyclus Onderzoeken en ontwerpen O&O cyclus Waslijn O&O Deze platen kun je aan de muur hangen bij een onderzoeksopdracht of ontwerpopdracht. Tijdens het onderzoeken of ontwerpen staat het leerproces

Nadere informatie

Behoeftes rijksambtenaren in kaart Flitspanelonderzoek oktober Een uitgave in het kader van het strategisch personeelsbeleid Rijk

Behoeftes rijksambtenaren in kaart Flitspanelonderzoek oktober Een uitgave in het kader van het strategisch personeelsbeleid Rijk Behoeftes rijksambtenaren in kaart Flitspanelonderzoek oktober 2017 Een uitgave in het kader van het strategisch personeelsbeleid Rijk Managementsamenvatting In het kader van de totstandkoming van het

Nadere informatie

Toegepaste Statistiek, Dag 7 1

Toegepaste Statistiek, Dag 7 1 Toegepaste Statistiek, Dag 7 1 Statistiek: Afkomstig uit het Duits: De studie van politieke feiten en cijfers. Afgeleid uit het latijn: status, staat, toestand Belangrijkste associatie: beschrijvende statistiek

Nadere informatie

DEEL 1 Probleemstelling 1

DEEL 1 Probleemstelling 1 DEEL 1 Probleemstelling 1 Hoofdstuk 1 Van Probleem naar Analyse 1.1 Notatie 4 1.1.1 Types variabelen 4 1.1.2 Types samenhang 5 1.2 Sociaalwetenschappelijke probleemstellingen en hun basisformat 6 1.2.1

Nadere informatie

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent. De commitments van creatieve professionals

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent. De commitments van creatieve professionals De commitments van creatieve professionals 7 De commitments van creatieve professionals 163 164 Ruim baan voor creatief talent, hoofdstuk 7 7.1 Inleiding In deze studie is binding gedefinieerd als het

Nadere informatie

Sociologie Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Sociologie

Sociologie Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Sociologie Sociologie Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Sociologie - 2015-2016 Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Sociologie - 2015-2016 I

Nadere informatie

Beleid, Communicatie en Organisatie Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Beleid, communicatie en organisatie -

Beleid, Communicatie en Organisatie Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Beleid, communicatie en organisatie - Beleid, Communicatie en Organisatie Vrije Universiteit Amsterdam - - P Beleid, communicatie en organisatie - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - - P Beleid, communicatie en organisatie - 2013-2014

Nadere informatie

Korte uitleg van twee veelvoorkomende statistische toetsen Veel wetenschappelijke hypothesen kunnen statistisch worden getoetst. Aan de hand van een

Korte uitleg van twee veelvoorkomende statistische toetsen Veel wetenschappelijke hypothesen kunnen statistisch worden getoetst. Aan de hand van een Korte uitleg van twee veelvoorkomende statistische toetsen Veel wetenschappelijke hypothesen kunnen statistisch worden getoetst. Aan de hand van een statistische toets beslis je of een hypothese waar is.

Nadere informatie

Workshop Gegevens als goudmijn voor de praktijk. Big data voor kwaliteit en beleid. Praktijkvariatie als motor voor interne kwaliteitsverbetering

Workshop Gegevens als goudmijn voor de praktijk. Big data voor kwaliteit en beleid. Praktijkvariatie als motor voor interne kwaliteitsverbetering 17 september 2015 Workshop Gegevens als goudmijn voor de praktijk. Big data voor kwaliteit en beleid. Praktijkvariatie als motor voor interne kwaliteitsverbetering Ronald Luijk en Henk Bilo Disclosure

Nadere informatie

RESEARCH & DESIGN. keuzeonderzoeken. Verwondering: het begin van wetenschap. klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A:

RESEARCH & DESIGN. keuzeonderzoeken. Verwondering: het begin van wetenschap. klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A: RESEARCH & DESIGN klas 1 havo/atheneum 2013-2014, periodeboek 1A: Verwondering: het begin van wetenschap keuzeonderzoeken locatie Mariënburg, Leeuwarden Research & Design Project: Verwondering: het begin

Nadere informatie

De appel valt niet ver van de boom?

De appel valt niet ver van de boom? De appel valt niet ver van de boom? De intergenerationele correlatie in opleidingsniveau Bachelorproject Sociologie; 16 juni 2017 Begeleiding: Sanne Boschman Dominique Vink Debora Doubli ABSTRACT In dit

Nadere informatie

Theorie en Empirisch Onderzoek [TEO] Werkcollege 1.1 Harry BG Ganzeboom 2016/02/01

Theorie en Empirisch Onderzoek [TEO] Werkcollege 1.1 Harry BG Ganzeboom 2016/02/01 Theorie en Empirisch Onderzoek [TEO] Werkcollege 1.1 Harry BG Ganzeboom 2016/02/01 1 Doelstellingen van TEO Voorbereiding op de BA thesis, met name het methodologisch hoofdstuk daarvan. Daarin komt aan

Nadere informatie

Strategiegebruik en prestaties bij vermenigvuldigen en delen in groep 8

Strategiegebruik en prestaties bij vermenigvuldigen en delen in groep 8 Strategiegebruik en prestaties bij vermenigvuldigen en delen in groep 8 Hoe kunnen ze worden beïnvloed? Proefschrift Marije Fagginger Auer Marije Fagginger Auer Universiteit Leiden - Cito - 1voordeleraar

Nadere informatie

Reconstructie Bedrijfsstatistiek 2016

Reconstructie Bedrijfsstatistiek 2016 Reconstructie Bedrijfsstatistiek 2016 Open vragen Vraag 1 1. Bewijs dat σ^² een onvertekende schatter is voor σ²=σi 1/n * Xi² 2. Bereken de variantie van o^² 3. Is de schatter consistent? 4. Teken chi-kwadraat

Nadere informatie

EIND TOETS TOEGEPASTE BIOSTATISTIEK I. 30 januari 2009

EIND TOETS TOEGEPASTE BIOSTATISTIEK I. 30 januari 2009 EIND TOETS TOEGEPASTE BIOSTATISTIEK I 30 januari 2009 - Dit tentamen bestaat uit vier opgaven onderverdeeld in totaal 2 subvragen. - Geef bij het beantwoorden van de vragen een zo volledig mogelijk antwoord.

Nadere informatie