Operationalisering van Systems Engineering in de bouw; het V- model als inrichting van het ontwerp- en testproces

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Operationalisering van Systems Engineering in de bouw; het V- model als inrichting van het ontwerp- en testproces"

Transcriptie

1 Operationalisering van Systems Engineering in de bouw; het V- model als inrichting van het ontwerp- en testproces Fedde Tolman Universiteit Twente KOAC-NPC Karel Veenvliet Universiteit Twente met dank aan ing. P. J. H. Staats (BAM Wegen Oost) en ir. B. Dimmendaal voor het ter beschikking stellen van informatie voor de voorbeelden Samenvatting Als canon voor Systems Engineering gelden het INCOSE Systems Engineering Handbook en ISO Systems Engineering System Life Cycle Processes. Daarin neemt het SE procesmodel, bijvoorbeeld een V-model, een centrale plaats in. Na de behandeling van hoofden ondersteunende processen wordt de nadruk gelegd op de noodzaak van het toesnijden van de algemene middelen op specifieke problemen. SE activiteiten zijn slechts uitvoerbaar als ze ondersteund worden door relevante procedures en gereedschappen. Het Handbook gaat echter niet in op deze gereedschappen. Deze gereedschappen liggen op een praktischer abstractieniveau. In dit artikel wordt getracht in een deel van dit manco te voorzien door het V-model te bespreken en met een wiskundig ontwerpgereedschap, DSM (design structure matrix), dat o.a. bruikbaar is voor het V-model, drie praktijkgevallen toe te lichten. Gedemonstreerd wordt dat met deze gestructureerde werkwijze gebreken en misvattingen vroegtijdig en kwantitatief duidelijk gemaakt kunnen worden. 1

2 Inleiding Sinds enige tijd wordt Systems Engineering algemeen voorgeschreven bij grotere GWW projecten. De operationalisering daarvan is echter vaak problematisch. In dit artikel wordt ingegaan op een manier om een belangrijk onderdeel van SE operationeel te maken. Als canon voor Systems Engineering gelden het INCOSE Systems Engineering Handbook en ISO System Engineering System Life Cycle Processes. Zij komen sterk overeen. In het Handbook neemt de systeem levenscyclus de centrale plaats in. Het V-model is de verbeelding ervan. Het Handbook stelt [Haskins 2006, p3.4]: The Vee model is used to visualise the system engineering focus..the Vee highlights the need to define verification plans continuous validation with stakeholders continuous risk and opportunity management. Het Handbook maakt onderscheid tussen 4 hoofd- en 3 ondersteunende processen, die elk zijn uitgewerkt in verschillende SE activiteiten. De hoofdprocessen (hoofdstuk 4, 5 en 6) zijn: technische processen (wensen en eisen, architectuur ontwerp, integratie, verificatie, validatie, operationalisatie, onderhoud, afdanken etc.) project processen (planning, controll, management van risico's en informatie etc.) ondernemingsprocessen (beleid, investeringen, bronnen, kwaliteit) zaken doen (agreement) (acquisitie en levering) De ondersteunende processen zijn: SE activiteiten mogelijk maken SE life cycle processen bijzondere SE activiteiten In hoofdstuk 10 wordt tenslotte de nadruk gelegd op de noodzaak van het toesnijden van de algemene middelen op specifieke problemen. SE is geen pasklaar gereedschap. Het Handbook gaat echter niet in op gereedschappen als ontwerp van product en proces, QFD (quality function deployment), specificeren, bomen en oprationalisering van risico management. Deze gereedschappen liggen op een meer praktisch abstractieniveau. In het Handbook neemt het V-model als SE procesmodel een centrale plaats in om tot de beschrijving van SE activiteiten te komen. Het model is ontstaan vanuit de tekortkomingen ten aanzien van integratie en verificatie binnen het traditionele lineaire procesmodel, het zgn. waterval model. Het waterval model beschrijft in de tijd vanuit een discipline gerichte benadering opeenvolgende systeem levenscyclus fasen met minimale terugkoppeling tussen de fasen. Door de nadruk te leggen op de aspecten van integatie en verificatie binnen de activiteiten van het product ontwikkelproces is het V-model ontstaan als een gevouwen waterval model waarmee de tekortkomingen zijn geminimaliseerd. De nadruk van het V- model ligt dan ook niet direct op de levenscycli van het te ontwikkelen product in al zijn geledingen maar meer op de integratie, verificatie en vastlegging van de oplossingen (rechtertak van de V) in relatie tot specificatie, analyse en ontwerp van het systeem (linkertak van de V) Het V-model is, een kunstmatig model, in tegenstelling tot een natuurlijk model (Simon, The Sciences of the Artificial p15, 1969). De gelding van deze modellen is niet universeel en berust uiteindelijk op consensus. De acceptatie ervan wordt natuurlijk wel sterk vergroot wordt als ze tenminste voldoen aan beginselen van [Simon 1969 p5]: 2

3 geldigheid (geschikt voor het probleem) intuïtieve instemming (inzicht vergroten) simpele overdraagbaarheid (communicatie) relevantie (waarde toevoegen) beschikbaarheid geaccepteerdheid Het nut van deze modellen is onder andere [Simon 1969 p3]: te verklaren hoe dingen werken en het best toegepast kunnen worden (toesnijden op het project) perspectieven te verruimen, bijvoorbeeld extrapolatie mogelijk te maken (dingen in hun context plaatsen) een conceptueel raamwerk te verschaffen (denken en communicatie op één lijn brengen) Tot zover is een model als een beschrijving of een verbeelding op te vatten. Een aanzienlijke verscherping van een model wordt verkregen als het numeriek gemaakt kan worden. Voor de meeste fysische modellen is dit gebruikelijk. Zulke modellen zijn beschreven in handboeken en vinden toepassing in voorschriften en normen. Artificiële modellen bereiken vaak dit stadium meestal niet. Juist daarom zal in dit hoofdstuk wel een wiskundige methode worden besproken. In dit artikel wordt ingegaan op een bespreking van het V-model en de toepassing op drie praktijkgevallen door gebruik van een wiskundig ontwerpgereedschap, te weten DSM (design structure matrix). De DSM wordt niet besproken, maar de gebruikte werkwijze en de uitkomsten wel. V-model Inleiding Het V-model (ook wel Vee model), als een gevouwen watervalmodel zie figuur 1, is een weergave van de fasen in het ontwerpproces of de systeemlevenscyclus in een vlak. In de regel is de horizontale richting de ontwikkeling van het ontwerp in de tijd en de verticale richting de fasen tussen wens en oplossing. De linker tak van het V-model geeft de ontwikkeling wens functie en voorwaarden ontwerpspecificatie ontwerpresultaat weer, met daarin verwerkt de wijze waarop integratie, verificatie en vastlegging van de oplossing zal worden bepaald. Een ontwerp is in de regel gefragmenteerd naar discipline (bijvoorbeeld in het geval van een beweegbare brug het ontwerp van de bewegingsinrichting en van de draagconstructie) en omvang (bijvoorbeeld de onderverdeling van de HSL in 4 secties). De waarde van het V- model is vooral de rechter tak, die laat zien hoe elk van de onderdelen getest wordt. Er is te zien dat het niet volstaat dat elke eenheid aan de eisen voldoet, maar ook het samengestelde onderdeel en tenslotte het geheel moeten voldoen. In het oorspronkelijke V-model van Forsberg en Mooz zijn 5 niveaus en de plaats van de systeem- en de disciplineontwerper aangegeven. Verder geven ze aan dat de linkertak analyse en bepaling betreft (populairder, maar qua taalgebruik niet fraai is de term ''decompositie'') en de rechtertak integratie en waardering. De essentie van het model is dat beide takken gekoppeld zijn door verificaties: in het ontwerp is een voorstelling van zaken gedaan en in de 3

4 testfase wordt de mate van overeenstemming met de tot stand gebrachte werkelijkheid vastgesteld. In de loop der tijd is dit basismodel ontwikkeld en in de literatuur komen complexe varianten voor. Er kunnen twee varianten van het V-model onderscheiden worden: het entity V-model bevat de ontwikkelingsfasen op 4 niveaus (zie boven) het architectuur V-model bevat een subsysteem indeling op 3 niveaus (systeem subsysteem component) Er is een wildgroei van niveau-indelingen van het architectuur V-model in de literatuur aan te treffen. SE onderkent er in principe drie: systemen, subsystemen (fasesystemen voor processen, aspectsystemen voor invalshoeken) en elementen (componenten), waarbij het subsysteemniveau eindeloos herhaald kan worden (subsystemen van subsystemen). Figuur 1: V-model voor systems engineering (aangepaste versie van Forsberg en Mooz 1991, 1996) Relatie met de UAVgc De UAVgc vermeldt een aantal begrippen waarvan de zin aan te voelen is, maar de definitie en de operationalisering niet zijn uitgewerkt. In de praktijk leidt met name het ontbreken hiervan voor de begrippen ''toetsen'' en ''accepteren'' tot problemen. Daarnaast komen in de UAV en de RAW Standaardbepalingen de begrippen ''keuren'', ''testen'' en ''opleveren'' voor en in de literatuur over kwaliteit ''accrediteren'' en ''certificeren''. Tenslotte worden de termen ''verificatie'' en ''validatie'' aangetroffen. In het Het Systems Engineering Handbook wordt de noodzaak van de relatie tussen ontwerpen en testen sterk benadrukt in de beschrijving van het V-model. 4

5 Relatie met de GWW sector Prorail, RWS, Bouwend Nederland en ONRI hebben een ''Leidraad voor Systems Engineering binnen de GWW-sector'' uitgebracht. De auteurs stellen: ''Dit document voorziet in de groeiende behoefte aan een eenduidige en heldere invulling, die leidt tot een effectieve en efficiënte toepassing''. Als het volledige V-model poneert de Leidraad figuur 2. In tegenstelling tot het architectuur V-model bevat het model vier niveaus: systeem subsysteem component element. Het verschil tussen beide laatste wordt niet aangegeven. Verder zijn vijf fasen aangegeven die min of meer overeenkomen met het entiteits V-model. Er wordt echter niet aangegeven hoe de processen uitgevoerd moeten worden. Ook onderkent de Leidraad het belang van de levenscyclus. Het bezwaar van een ingewikkeld model geldt ook hier. Als denkwijze is de figuur nog wel te overzien, maar operationalisering lijkt nauwelijks doenlijk. Figuur 2: het realisatieproces volgens de Leidraad Operationalisering V-model In figuur 3 is een vereenvoudigde versie van het V-model gegeven. Deze versie is gebruikt voor onderstaande voorbeelden, waarin de belangen van actoren op wiskundige wijze aan elkaar worden gerelateerd. De actoren A hebben belangen B, die beide in een hiërarchische structuur (boom) kunnen worden weergegeven. De combinatie van deze structuren kan numeriek worden uitgedrukt als een matrix AB, die weergeeft hoe zwaar belang B j voor actor A i telt. Een voorbeeld is gegeven in figuur 4. De belangen van actoren kunnen vervolgens weergegeven worden in respectievelijk functies F, voorwaarden R, eisen E, objectontwerp O 5

6 en procesontwerp Ac. Door successievelijke vermenigvuldiging en normering van de bijbehorende matrices worden de waarden van bijvoorbeeld de ontwerpaspecten voor de actoren verkregen. Deze samenhang tussen actoren, belangen, functies, voorwaarden, eisen, object- en procesontwerp is schematisch weergegeven in het stroomschema van figuur 5. Figuur 3: plaats van de boomstructuren (matrices) in het V-model A B OG ON levertijd t kosten c A/B t c OG 0,7 0,3 ON 0,2 0,8 Figuur 4: hiërarchische structuur en numerieke warden van de belangen voor de actoren Figuur 5: stroomschema boomstructuren en matrices 6

7 De fasering is verticaal uitgezet. Er wordt gestart bij de actorenboom (A) en geëindigd bij de activiteitenboom (Ac). Van links naar rechts is aangegeven welke matrix volgt uit 2 of soms 3 boomstructuren. De relatie tussen twee bomen kan worden vastgelegd in een matrix. Door achtereenvolgende vermenigvuldiging van matrices worden de eerste en de laatste boomstructuur met elkaar verbonden. Op deze wijze is het mogelijk alternatieven te vergelijken. Het ontwerp en de test kunnen worden opgevat als alternatieven, zodat deze procedure bruikbaar is als numerieke weergave van het V-model. Stationsplein A Het project Stationsplein A betreft de inrichting van het plein. Het probleem is dat binnen de geledingen van de opdrachtgever (OG) de partij Beheer & Onderhoud aanvankelijk onvoldoende betrokken was en naderhand nog een inbreng leverde die van de andere betrokkenen afweek. De vraag is nu of het laten meewegen van deze inbreng zou leiden tot een ander besluit. Als dat zo is, is het gevolg dat daarna besloten moet worden of vervangen van reeds geleverde producten door andere opweegt tegen de kosten. Het probleem is als volgt aangepakt. Er zijn verschillende boomstructuren opgesteld met de daarbij behorende matrices. Daarbij is in eerste instantie het belang ''onderhoudbaarheid van lichtmasten'' weggelaten, en in tweede aanleg wel meegenomen. Berekend wordt of beide scenario's tot verschillende keuzen voor typen lichtmasten leiden. Omdat deze keuzen veelal plaatsvinden in de hectiek van de werkelijkheid, wordt het probleem in het kader van een groter deel van het project geplaatst. Hiermee wordt beoogd een indruk te geven van de zin van het isoleren van een deelprobleem, oftewel het begrip ''subsysteem'' te illustreren. Om het voorbeeld niet te complex te maken is het aantal actoren en belangen geminimaliseerd en is alleen gekeken naar de lichtmasten. Figuur 6: actorenboom, belangenboom, functieboom, eisenboom en objectenboom 7

8 Tabel 1: weergave van de warden per fase van het V-model voor de actoren voor twee varianten, één met en één zonder inachtneming van het onderhoud zonder B&O met B&O a b Prijs Veiligheid Prestige a b Prijs Veiligheid Prestige Onderhoud OG 0,5 0,42 0,08 OG 0,50 0,23 0,05 0,23 ON 0,5 0,38 0,13 ON 0,50 0,30 0,10 0,10 a f&r Verlichten Decoreren Max. prijs OG 0,40 0,15 0,45 ON 0,37 0,18 0,45 a e Lichtopbrengst Model Laagste kostprijs OG 0,38 0,22 0,41 ON 0,36 0,24 0,41 o a Lantaarnpaal 1 Lantaarnpaal 2 OG 0,86 0,73 ON 0,86 0,73 1,73 1,46 a f&r Verlichten Decoreren Max. prijs Vervangingstijd OG 0,24 0,11 0,42 0,23 ON 0,29 0,15 0,41 0,15 a e Lichtopbrengst Model Laagste kostprijs Dikte OG 0,24 0,17 0,35 0,23 ON 0,28 0,20 0,35 0,17 o a Lantaarnpaal 1 Lantaarnpaal 2 OG 0,65 0,71 ON 0,70 0,74 1,36 1,45 Te zien is dat lantaarnpaal type 2 de voorkeur krijgt als we de scores van de beide actoren optellen (ervan uitgaande dat de actoren even zwaar meewegen). De conclusie is dat nu overwogen moet worden of de kosten tegen het belang opwegen. In dit voorbeeld is aan de hand van de matrices het V-model doorlopen. De aanvankelijk gekozen oplossing (zonder onderhoud) kon de test niet doorstaan. N50 Hattemerbroek Kampen Zuid Probleem Het project N50 Hattemerbroek Kampen Zuid. is een complex project, m.n. door de uitdaging van de zeer korte realisatietijd, De omvang is ongeveer 8 miljoen euro. De N50 is opgevat als een systeem met drie dimensies: objecten (techniek), processen en actoren, en vier aspecten: geld, (bouw)tijd, kwaliteit en informatie. De grenzen van het project zijn km tot km , dus de lengte is 8,3 kilometer. Het werk dient te worden uitgevoerd binnen de grenzen van het rijkseigendom. Binnen het project vallen 3 kunstwerken die op de nieuwe situatie moeten worden aangepast. De nieuwe N50 is ingedeeld als gebiedsontsluitingsweg met een ontwerpsnelheid van 100 km/h. Ter plaatse van het kruispunt Zalkerbroek is een ontwerpsnelheid aangehouden van 70 km/h. Voor het horizontale en verticale alignement is in verband met de toekomstplannen voor een autosnelweg een ontwerpsnelheid aangehouden van 120 km/uur. Voor het dwarsprofiel is uitgegaan van het in het contract bindend voorgeschreven dwarsprofiel met een verhardingsbreedte van 12,70 meter. Typerend voor dit project is dat er 3 rijstroken zijn, waarbij op alternerende trajecten twee rijstroken per rijrichting beschikbaar zijn. De rijbanen zijn gescheiden door een betonnen barrier. Om assistentie in noodgevallen te kunnen bieden en is in de berm een verharding met doorgroeiblokken aangebracht. Hiermee wordt tevens beoogd gebruik door verkeer te ontmoedigen. 8

9 Figuur 7: traject en dwarsprofiel N50 Er wordt ingegaan op twee onderdelen van het werk, de halfverharding en de middenbarrier. Het probleem van de halfverharding is dat de opdrachtgever omwille van de voortgang van het project welbewust enige niet bij andere partijen nagevraagde veronderstellingen deed, die naderhand bijgesteld moesten worden. De aangenomen minimale breedte van de halfverharding bleek onvoldoende voor de hulpdiensten. Het probleem van de middenbarrier is dat de ON een alternatief (slipform barrier i.p.v. prefab barrier) voorstelde en daar overspannen verwachtingen van had. Uit analyse bleek dat er geen objectieve grond voor was en het alternatief gelijkwaardig was met het oorspronkelijke voorstel. In figuur 9 zijn de structurele analyses weergegeven. 9

10 Figuur 8: actoren Figuur 9: belangen Figuur 10: functies Randvoorwaarden komen ook voort uit belangen, zo komt de geluidsnorm voor uit het belang overlast. Enkele voorbeelden zijn: geluidsnorm, grenzen m.b.t. vergunning, maximum kostprijs, minimum levensduur, enz. De objectenboom geeft een indruk van verschillende objecten. Figuur 11: eisen Figuur 12: objecten 10

11 Halfverharding Vervolgens worden beide situaties onderkend en gekwantificeerd. Ook hier is situatie 2 op te vatten als het ontwerp en situatie 1 als de realisatie en wordt getoetst of de gebrekkige realisatie toch aan het ontwerp voldoet. Situatie 1: De praktijk, waarbij de hulpdiensten niet tijdig betrokken zijn en de eis van de minimale breedte voor de halfverharding niet juist (onvoldoende) is. Situatie 2: Het gebruik van de SE procedure, waarbij de hulpdiensten wel worden betrokken en de eis van de breedte wel juist is. De gewichten kunnen in de actoren/belangen matrix worden ingevoerd. Hieruit volgt de onderstaande actoren/belangen (A/B) matrix. B A Bereikbaarheid Veiligheid Kostprijs Tijd Overlast Onderhoud OG 0,16 0,16 0,50 0,05 0,05 0,08 ON 0,23 0,23 0,50 0,01 0,01 0,02 Omgeving 0,21 0,21 0,07 0,21 0,21 0,07 Figuur 13: actoren belangenmatrix Om de belangen/functies&randvoorwaarden matrix in te vullen, moet per belang de functies en randvoorwaarden tegen elkaar gewaardeerd worden. Voor deze uitwerking hebben we gekeken naar de functies en randvoorwaarden die betrekking hebben op de halfverharding. In het voorbeeld hieronder zijn de functies en randvoorwaarden tegen elkaar gewaardeerd voor het belang bereikbaarheid, hetzelfde moet dus voor de overige 5 belangen gedaan worden. De belangrijkste functie voor bereikbaarheid is het verbinden, de functies verlichten, onreglementair inhalen beperken en bereikbaarheid hulpdiensten zijn daarna het belangrijkst voor het belang bereikbaarheid omdat deze ongelukken voorkomen of snel de problemen proberen op te lossen. Het geluid beperken en de max. kostprijs zijn van weinig tot geen waarde voor het belang bereikbaarheid. Na het uitrekenen van de wegingsfactoren voor alle belangen is de onderstaande belangen/functies&randvoorwaarden matrix ingevuld. F&R Verbinden Verlichten Onreglementair inhalen beperken Bereikbaar hulpdiensten Geluid beperken Maximum kostprijs B Bereikbaarheid 0,40 0,18 0,18 0,18 0,03 0,03 Veiligheid 0,04 0,35 0,35 0,17 0,04 0,04 Kostrijs 0,28 0,08 0,04 0,08 0,04 0,49 Tijd 0,45 0,12 0,25 0,12 0,05 0,02 Overlast 0,11 0,04 0,11 0,11 0,50 0,11 Onderhoud 0,27 0,27 0,05 0,07 0,07 0,27 Figuur 14: Belangen/functies&randvoorwaarden matrix Om de functies&randvoorwaarden/eisen matrix in te vullen, moet voor iedere functie en randvoorwaarde de eisen tegen elkaar gewaardeerd worden. Hierbij wordt gekeken in hoeverre een eis ervoor zorgt dat aan een functie of randvoorwaarde voldaan wordt. 11

12 Hieronder is voor de functie onreglementair inhalen beperken een afweging gemaakt tussen de eisen. Voor deze functie is de eis dat de vluchtstrook openverharding moet zijn het belangrijkst, de overige eisen zorgen niet of nauwelijks voor het perken van het onreglementair inhalen. We kunnen dan de volgende matrix invullen voor deze functie. Na het berekenen van de wegingsfactoren voor alle functies en randvoorwaarden is de onderstaande functies&randvoorwaarden/eisen matrix ingevuld. E Open Minimale Minimale Nietdestructief Laagste F&R verharding breedte draagkracht kostprijs Verbinden 0,20 0,20 0,20 0,20 0,20 Verlichten 0,20 0,20 0,20 0,20 0,20 Onreglementair inhalen beperken 0,69 0,08 0,08 0,08 0,08 Bereikbaar hulpdiensten 0,08 0,38 0,38 0,08 0,08 Geluid beperken 0,20 0,20 0,20 0,20 0,20 Maximum kostprijs 0,08 0,08 0,08 0,08 0,69 Figuur 15: Functies&randvoorwaarden/eisen matrix Voor dit voorbeeld is gekozen voor twee concepten voor de vluchtstrook, concept 1 en concept 2, deze verschillen in breedte van elkaar en (als gevolg daarvan) ook in kosten. Situatie 1: Situatie 2: E O Halfverharding Halfverharding O Halfverharding Halfverharding concept 1 concept 2 E concept 1 concept 2 Open verharding 1 1 Op en verharding 1 1 Minimale breedte 1 1 Minimale draagkracht 1 1 Minimale breedte 0 1 Niet-destructief 1 1 Minimale draagkracht 1 1 Laagste Niet-destructief 1 1 kostprijs 0,80 0,20 Laagste kostprijs 0,80 0,20 Figuur 16: waardering van de alternatieven voor beide situaties Uit deze matrices kan in situatie 2 de keuze gemaakt worden om concept 1 af te laten vallen omdat deze aan een eis niet voldoet. Situatie 1: Situatie 2: O Halfverharding Halfverharding A concept 1 concept 2 OG 0,94 0,76 ON 0,94 0,76 Omgeving 0,96 0,84 Som: 2,84 2,36 Figuur 17: resultaten O Halfverharding Halfverharding A concept 1 concept 2 OG 0,77 0,76 ON 0,77 0,76 Omgeving 0,77 0,84 Som: 2,30 2,36 Concept 1 krijgt de voorkeur in situatie 1 en concept 2 in situatie 2. Dit voorbeeld laat zien dat een verkeerde eis kan zorgen voor de keus van een verkeerd concept, een dergelijk keus kan voor veel overlast zorgen in de vorm van bijvoorbeeld (herstel)kosten en vertragingen. Het voorkomen van dit soort fouten is daarom nuttig. 12

13 Middenbarrier In dit voorbeeld is de keuze tussen twee typen barrier. Het uitgangspunt was een prefab barrier, maar de ON stelde als alternatief een in het werk gemaakte barrier voor. Gaandeweg raakte de ON enthousiaster voor zijn alternatief. Achteraf is getest of het alternatief werkelijk beter was. De gegevens van beide barriers staan in tabel 8. Tabel 2 Specificatie Slipform barrier Prefab (Haitsma BA01) barrier Prijs per meter Higher containment level H2 H2 Plaatsing In het werk storten Op het asfalt, montage direct vanaf de wagen Betonkwaliteit C28/35 Minimaal B55 Garantie 10 jaar Waterafvoer Zie bijlage Sparing 70x300 mm (2 stuks per 6 m) De medewerkers van de ON is gevraagd een rapport cijfer te geven voor de 2 typen barriers. De slipform barrier scoorde 7,7 (standaardafwijking s = 0,58, aantal n =3) en de prefab barrier 5,7 (s = 0,58, n = 3). Vervolgens is een analyse van de eisen gemaakt en zijn beide mogelijkheden op basis daarvan gewaardeerd in de vorm van een eisen objecten matrix. De eisen zijn onderstaand vermeld. 1. Personenauto kerend: Het kerend vermogen van een barrier moet voldoen aan het Higher Containment Level H2, beide barriers voldoen hieraan en krijgen zodoende een score Afsluiting: Voor de afsluitingseis is gekeken naar de realisatietijd, de tijd dat nodig is om de barrier te plaatsen of te leggen. Voor de slipvorm barrier geldt een snelheid van ongeveer 35 meter per uur. Voor de pref ab barrier is een schatting gemaakt van de 5 min per element, een element is 6 meter, dus dit komt neer op ongeveer 72 meter per uur. De score voor beide barriers is bepaald door de snelheid te delen door de som van beide, voor de slipvorm is dit = 0,33 en voor de prefab = 0, Budget: Van de slipvorm barrier is berekend dat deze ongeveer 70 per meter kost en de prefab barrier ongeveer 140 per meter. Er is een schatting gemaakt voor de spreiding van dit soort barriers, hierbij is 50 per meter als goedkoopst genomen en 200 per meter als duurst. We kunnen dan de score berekenen met de volgende formule: prijs 50 score = 1 het is 1 min het berekende getal omdat een goedkopere barrier hoger moet scoren aangezien een lage prijs de voorkeur heeft. Score slipvorm barrier krijgt score 0,87 en de prefab 0, Hergebruik: Voor hergebruik is gekeken naar de waarde van de barrier wanneer deze verwijdert moet worden, hierbij is niet alleen gekeken naar de opbrengsten, maar ook naar de verwijderingkosten. De prefab barrier is eenvoudig te demonteren en te herplaatsen, de prijs barrier behoud zijn functie en kan als zodanig ergens anders worden geplaatst. De slipvorm barrier is alleen destructief verwijderbaar, de opbrengsten van het betonpuin zullen ongeveer gelijk zijn aan de kost en van de sloop. De prefab krijgt daarom de hoogste score 1 en de slipvorm de laatste score Levensduur: De levensduur van beide barriers wordt ongeveer gelijk geschat, op ongeveer 80 jaar. Beiden krijgen hiervoor score Voldoen aan beeldkwaliteitplan: Aangezien beide barriers gelijke vorm en afmetingen hebben en er ongeveer gelijk uitzien scoren ze op dit punt gelijk. 13

14 Tabel 3 Slipvorm Prefab personenauto kerend maanden afsluiting max. 0,33 0,67 budget <15 miljoen 0,87 0,40 hergebruik 0 1 levensduur 1 1 voldoen aan beeldkwaliteitplan 1 1 Het verschil met de gegeven cijfers en de berekende scores lijkt te zijn dat bij het geven van de cijfers geen rekening is gehouden met de herbruikbaarheid van de barrier en met de kortere afsluittijd. Als we beide concepten op deze punten beide 1 laten scoren krijgen we de volgende resultaten. Tenslotte is door medewerkers van de ON een simulatie uitgevoerd van de waardering van de OG en de omgeving. Het is niet verrassend dat deze simulatie weinig afwijkt van de eigen mening van de ON. Opmerkelijk is dat de analyse tot een andere waardering van de alternatieven leidt. Te zien is dat door het ni et mee laten wegen van de eisen hergebruik en afsluiting, de waardering van beide concepten verandert en de voorkeur omslaat van Prefab naar Slipvorm barrier. De resultaten zijn samengevat in tabel 11. Tabel 4 Slipvorm barrier Prefab barrier mening ON medewerkers 0,98 0,89 DSM ON medewerkers 0,73 0,84 DSM simulatie OG 0,75 0,87 DSM simulatie omgeving 0,74 0,86 DSM gemiddeld 3 partijen 0,74 0,86 Conclusies Het centrale model voor de operationalisering van SE in de bouw is momenteel het V-model. De huidige gereedschappen binnen dit model (voor wensen / eisen, functies en realiteiten, zowel voor objecten als processen) zijn: analyse: boomstructuren omzetten van wensen in gespecificeerde eisen specificatie: technische (= domein) kennis (SMART) onzekerheid tussen ontwerp en realisatie: risicoanalyse Zowel het V-model als de gereedschappen beginnen het stadium van overeenstemming over het gedachtegoed te bereiken. Deze overeenstemming wordt in hoge mate gestimuleerd door het operationaliseren van de 4 genoemde gereedschappen. De mathematisering van SE, vergelijkbaar met ontwerpgereedschappen in de techniek (rekenmethoden in de vorm van normen, voorschriften of aanbevelingen) is voor de bouw nog nauwelijks gestart. De uitwerking van de case laat zien dat een specifieke mathematische benadering van integratie en verificatie in het V-model een waardevolle bijdrage levert in het operationaliseren van SE activiteiten. Verder onderzoek op dit gebied zal kunnen bijdragen 14

15 aan een uitbreiding van mathematische gereedschappen ter ondersteuning van SE activiteiten op basis van benaderingswijzen zoals Operational Analysis, System Dynamics, Applied Information Economics, Axiomatic Design, TRIZ. Referenties 1. -; V-model; nl.wikipedia.org; ; V-model; en.wikipedia.org; Kroonenberg, H. H. van den; Siers, F. J. ; Methodisch ontwerpen; Stam Techniek, 4. ISBN ; Knoepfel, H.; Theory and practice of project management in construction; INTERNET Int. Symp. Project Management in the USSR; Reduc, S. J.; Eliminating design alternative under interval-based uncertainty; Georgia Institute of Technology; MSc thesis; ; Dual Vee Model Tutorial; The Center for Systems Management; Haskins, C.; Systems Engineering Handbook, version 3; INCOSE; ; Guide to the Systems Engineering Body of Knowledge G2SEBoK; INCOSE; ; Systems Engineering Guidebook for ITS; Californian Department of Transportation; ; Systems Engineering Fundamentals; Defense Systems Management College Press, Fort Belvoir, Virginia; ; System Engineering System Life Cycle Processes; ISO / IEC 15288; Dim mendaal, B.; Systems Engineering op de goede weg; Universiteit Twente, BAM, KOAC-NPC; Afstudeerverslag; ; Leidraad voor Systems Engineering binnen de GWW-sector; ; 15. Simon, H ; The Sciences of the Artificial; ;

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

notitie Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P

notitie Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P notitie Van project onderwerp opgemaakt door Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen status datum opmaak 20-7-2012 bijlagen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P

Nadere informatie

Bij Value Engineering wordt vaak gebruik gemaakt van Value Metrics, waarmee waarde

Bij Value Engineering wordt vaak gebruik gemaakt van Value Metrics, waarmee waarde Toepassing Value Metrics in Value Engineering (VE) studies Dew Ramadhin Bij Value Engineering wordt vaak gebruik gemaakt van Value Metrics, waarmee waarde gekwantificeerd wordt. Aan de hand van twee voorbeelden

Nadere informatie

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE EEN ONDERZOEK NAAR DE IMPLEMENTATIE VAN BEST VALUE BINNEN EEN SYSTEMS ENGINEERING OMGEVING STEPHANIE SAMSON BEST VALUE KENNIS SESSIE WESTRAVEN 17 JUNI 09.00 12.00

Nadere informatie

Systems Engineering in de gww-sector

Systems Engineering in de gww-sector Systems Engineering in de gww-sector Ron Beem Rijkswaterstaat NEVI-PIANOo Juni 2013 Bouwen aan één taal Resultaat voorop (RWS) 16 projecten spoedaanpak uniformer naar de markt door kwaliteitsborging aanbestedingsdossiers

Nadere informatie

Kostenbesparing door Systems Engineering bij project Sluiskiltunnel

Kostenbesparing door Systems Engineering bij project Sluiskiltunnel Kostenbesparing door Systems Engineering bij project Sluiskiltunnel Lessons learned Leo van Ruijven, Manager Techniek Ontwikkeling, Croon Tolplein Westerscheldetunnel Sluiskilbrug en sluiskiltunnel 2 Agenda:

Nadere informatie

DuurzaamheidsKompas Wijzer in duurzaam bouwen

DuurzaamheidsKompas Wijzer in duurzaam bouwen DuurzaamheidsKompas Wijzer in duurzaam bouwen DuurzaamheidsKompas Tauw heeft in samenwerking met TNO en de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen het DuurzaamheidsKompas ontwikkeld. Het DuurzaamheidsKompas

Nadere informatie

GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter

GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter 2 Opdrachtgever : Opdrachtnemers : Ing. P. van den Berg Michel van Reenen Thijs Mommen GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter

Nadere informatie

Planning centraal in project A1 A6 Primavera Gebruikersbijeenkomst. 10 september 2013

Planning centraal in project A1 A6 Primavera Gebruikersbijeenkomst. 10 september 2013 Planning centraal in project A1 A6 Primavera Gebruikersbijeenkomst 10 september 2013 Agenda Korte uitleg van het project Van Selectie naar Preferred bidder Planning is spin in het web Optimaal benutten

Nadere informatie

DEEL I. 5.10 Systems Engineering. 5.10.1 Definitie project. 5.10.2 Kern van de methode. 5.10.3 Historie. 5.10.4 Scope

DEEL I. 5.10 Systems Engineering. 5.10.1 Definitie project. 5.10.2 Kern van de methode. 5.10.3 Historie. 5.10.4 Scope 5 Projectmanagementmethoden 117 5.10 Systems Engineering Deel I van de beschrijving van Systems Engineering is geschreven door Timo Giling, voorzitter van INCOSE Nederland. DEEL I 5.10.1 Definitie project

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

Systems Engineering en Value Engineering introductie en functie in ontwerpprocessen

Systems Engineering en Value Engineering introductie en functie in ontwerpprocessen Systems Engineering en Value Engineering introductie en functie in ontwerpprocessen Karel Veenvliet en Leo van Geffen Universiteit Twente en Ontwerp- en Adviesburo Intueri Seminar VM, NAP DACE, Soest,

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

SEPIAdvies BV. Wat is Systems Engineering?

SEPIAdvies BV. Wat is Systems Engineering? Wat is Systems Engineering? Regelmatig wordt bij het uitleggen van wat Systems Engineering (ook wel SE genoemd) nu eigenlijk is, gerefereerd aan het feit dat het in de jaren 40 is ontstaan bij Bell Telephone

Nadere informatie

Vooruitkijken en expliciet samenwerken

Vooruitkijken en expliciet samenwerken Systems Engineering en VISI Vooruitkijken en expliciet samenwerken Arjan Visser, CROW Programma Wat is SE? Wat is VISI, nee dat weet u al, toch? Wat is de samenhang? Waar hangt het samen? Een voorbeeld

Nadere informatie

SE-wijzer, een praktische uitwerking van Systems Engineering voor bouwopgaven

SE-wijzer, een praktische uitwerking van Systems Engineering voor bouwopgaven SE-wijzer, een praktische uitwerking van Systems Engineering voor bouwopgaven ir. K.E. (Kasper) van Esch, ing. H.B. (Hans) van Ooijen BAM Infraconsult 1. Inleiding Systems Engineering (SE) begint in de

Nadere informatie

Bouw Informatie Management en Samenwerking. BAM Infra, Jasper Vallentgoed 30 Januari 2015

Bouw Informatie Management en Samenwerking. BAM Infra, Jasper Vallentgoed 30 Januari 2015 Bouw Informatie Management en Samenwerking BAM Infra, Jasper Vallentgoed 30 Januari 2015 Bouwsector Huidige Situatie Bron: TU Twente 2014 Prof. dr. A. Adriaanse Bouw Processen - Gefragmenteerd Progra

Nadere informatie

Wat heeft Jan-Jaap niet verteld?

Wat heeft Jan-Jaap niet verteld? Deel 2-4 Wat heeft Jan-Jaap niet verteld? Inleiding Iedere dag nemen wij beslissingen en stellen prioriteiten. Wij verkiezen het één boven het andere. Als het regent, doe ik dan het regenpak aan of ga

Nadere informatie

Het stuurmodel voor een opdrachtgever

Het stuurmodel voor een opdrachtgever Het stuurmodel voor een opdrachtgever Ir. Derk K. Kremer 1. Inleiding In één van mijn eerdere artikelen heb ik al aangegeven dat de rol van opdrachtgever op zich geen moeilijke rol is. Voor een ervaren

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Kracht van Utrecht. De ladder van Verdaas Trede 5. Beter benutten bestaande infra: Opties voor binnen de bak van Amelisweerd

Kracht van Utrecht. De ladder van Verdaas Trede 5. Beter benutten bestaande infra: Opties voor binnen de bak van Amelisweerd Kracht van Utrecht De ladder van Verdaas Trede 5 Beter benutten bestaande infra: Opties voor binnen de bak van Amelisweerd MER 2 de fase en Kosten-Baten-Analyse-Aspecten Ir. Jan Fransen Drs. Jan Morren

Nadere informatie

Proces van samenwerking SYSTEMS ENGINEERING

Proces van samenwerking SYSTEMS ENGINEERING Proces van samenwerking SYSTEMS ENGINEERING Samenvatting SE vooral: Bij geïntegreerde contracten; Bij meer complexe projecten (?) Project uniek; oplossing ligt niet voor de hand (?) Nieuwe innovatieve

Nadere informatie

Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak. Eric Burgers

Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak. Eric Burgers Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak Eric Burgers 2 Context: Toepassing MBSE in tunnelprojecten Modelprecisie / formaliteit LST 1.2 LST 1.1 Nijverdal (2011) SysML Statisch model Dynamisch model

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers BIM in de praktijk Alexander Hoos / Kuijpers TVVL Eindedaglezing, 4 april 2016 Alexander Hoos Informatie Manager Even voorstellen Installatie bedrijf Kuijpers (www.kuijpers.nl) Kerntaken: Procesoptimalisatie,

Nadere informatie

Systems Engineering Lesplan Verificatie en Validatie Management (V&V) Werkgroep opleidingen, Eric Holtrop, Bert van Wersch, Ron Beem

Systems Engineering Lesplan Verificatie en Validatie Management (V&V) Werkgroep opleidingen, Eric Holtrop, Bert van Wersch, Ron Beem notitie Van project onderwerp opgemaakt door Systems Engineering Lesplan Verificatie en Validatie Management (V&V) Werkgroep opleidingen, Eric Holtrop, Bert van Wersch, Ron Beem status datum opmaak 16-4-2012

Nadere informatie

Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel?

Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel? Strategisch samenwerken in het bouwproces stichting bouwresearch Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel? Opdrachtgevers.. en organisatiemodellen Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel?

Nadere informatie

: Werkgroep legaat Waanders Verfraaiing Worpplantsoen : Martin Jansen : Multi-criteria analyse voor bepalen waardering ingediende ideeën.

: Werkgroep legaat Waanders Verfraaiing Worpplantsoen : Martin Jansen : Multi-criteria analyse voor bepalen waardering ingediende ideeën. MEMO Aan Van Betreft : Werkgroep legaat Waanders Verfraaiing Worpplantsoen : Martin Jansen : Multi-criteria analyse voor bepalen waardering ingediende ideeën. Versie : DEFINITIEF WERKGROEP 2.1 Datum :

Nadere informatie

Archimate risico extensies modelleren

Archimate risico extensies modelleren Archimate risico extensies modelleren Notatiewijzen van risico analyses op basis van checklists versie 0.2 Bert Dingemans 1 Inleiding Risico s zijn een extra dimensie bij het uitwerken van een architectuur.

Nadere informatie

Met System Engineering van kustvisie naar uitvoering van een project. Hydronamic bv

Met System Engineering van kustvisie naar uitvoering van een project. Hydronamic bv Met System Engineering van kustvisie naar uitvoering van een project. 1 Introductie SE op Delflandse Kust Goos de Boer Combinatie Delflandse Kust Van Oord Nederland bv Boskalis bv Projectbureau Delflandse

Nadere informatie

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van Waarom gebruiken we Monte Carlo analyses? Bert Brandts Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van gebeurtenissen kunnen een bruikbaar instrument zijn om de post Onvoorzien

Nadere informatie

ONTWERPBESLUIT HOGERE WAARDE VOOR DE TEN HOOGSTE TOELAATBARE GELUIDSBELASTING WET GELUIDHINDER

ONTWERPBESLUIT HOGERE WAARDE VOOR DE TEN HOOGSTE TOELAATBARE GELUIDSBELASTING WET GELUIDHINDER ONTWERPBESLUIT HOGERE WAARDE VOOR DE TEN HOOGSTE TOELAATBARE GELUIDSBELASTING WET GELUIDHINDER 1 Ambtshalve besluit Voor het plangebied Dorst-West (verder: plangebied) is gelijktijdig met dit ontwerpbesluit

Nadere informatie

PROJECT INITIATION DOCUMENT

PROJECT INITIATION DOCUMENT PROJECT INITIATION DOCUMENT Versie: Datum: x.x dd-mm-jj DOCUMENTATIE Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum:. INHOUDSOPGAVE 1. Managementsamenvatting

Nadere informatie

Skills matrix - Methodiek voor technische training en kennismanagement

Skills matrix - Methodiek voor technische training en kennismanagement Dit artikel beschrijft een methodiek om opleidingscurricula te maken voor technische bedrijfsopleidingen waarbij technische vaardigheden getraind moeten worden. De methode is met name bruikbaar om flexibele

Nadere informatie

Voor de beoordeling zijn de volgende passages van de artikelen 41, 41a en 42 van het Eindexamenbesluit van belang:

Voor de beoordeling zijn de volgende passages van de artikelen 41, 41a en 42 van het Eindexamenbesluit van belang: wiskunde A, Correctievoorschrift VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Het correctievoorschrift bestaat uit: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel

Nadere informatie

ROCKWOOL BRANDOVERSLAG REKENTOOL

ROCKWOOL BRANDOVERSLAG REKENTOOL ROCKWOOL BRANDOVERSLAG REKENTOOL Om snel een inschatting te maken van het risico op brandoverslag bij industriële hallen kunt u de ROCKWOOL brandoverslag Rekentool gebruiken. Hiermee kan de benodigde brandwerendheid

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen.

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

Risicomanagement en. Utrecht, 22 april 2009 Movares, Utrecht 22 april 2009

Risicomanagement en. Utrecht, 22 april 2009 Movares, Utrecht 22 april 2009 Projectbeheersing door Risicomanagement en Systems Engineering Utrecht, 22 april 2009 1 Hoofdsponsors Sponsors IPMA-NL Jaarsponsors 2 Projectbeheersing door Risicomanagement en Systems Engineering Risicomanagement

Nadere informatie

fundamentele verbetering voor grondgebonden woningbouw

fundamentele verbetering voor grondgebonden woningbouw fundamentele verbetering voor grondgebonden woningbouw KanaalBreedPlaat gecertificeerd KOMO HET BESTE VAN TWEE WERELDEN De KanaalBreedPlaat combineert het beste van de kanaalplaatvloer en de breedplaatvloer.

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A1-2 vwo 2004-I

Eindexamen wiskunde A1-2 vwo 2004-I Examenresultaten Voor de invoering van de tweede fase bestonden de vakken wiskunde A en wiskunde B. In 2 werden deze vakken voor het laatst op alle VWO-scholen geëxamineerd. Bij het Centraal Examen wiskunde

Nadere informatie

Correctievoorschrift VMBO-GL en TL

Correctievoorschrift VMBO-GL en TL Correctievoorschrift VMBO-GL en TL 00 tijdvak wiskunde CSE GL en TL Het correctievoorschrift bestaat uit: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden

Nadere informatie

BIJLAGE 4 Selectiecriteria met een gewogen karakter Perceel Switching

BIJLAGE 4 Selectiecriteria met een gewogen karakter Perceel Switching Europese aanbesteding Netwerkinfrastructuur Hardware, service en ondersteuning BIJLAGE 4 Selectiecriteria met een gewogen karakter Perceel Switching Niet openbare procedure Selectiecriteria met een gewogen

Nadere informatie

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult Procesmanagement Waarom processen beschrijven Algra Consult Datum: 22 oktober 2009 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WAAROM PROCESMANAGEMENT?... 3 3. WAAROM PROCESSEN BESCHRIJVEN?... 3 4. PROCESASPECTEN...

Nadere informatie

Methodiek. Versie: 16/05/2012 13:42:35

Methodiek. Versie: 16/05/2012 13:42:35 Methodiek Versie: 16/05/2012 13:42:35 Inhoudsopgave Methodiek... 2 Onze visie op het functioneel ontwerp... 2 Stappen in het ontwerpproces... 3 Methodiek Inleiding In dit deel van de encyclopedie wordt

Nadere informatie

Technisch projectmedewerker

Technisch projectmedewerker Technisch projectmedewerker Doel Bijdragen aan de uitvoering van projecten vanuit de eigen discipline, uitgaande van een projectplan en onder verantwoordelijkheid van een Projectmanager/ -leider, zodanig

Nadere informatie

Figuur 1. Schematisch overzicht van de structuur van het twee-stadia recourse model.

Figuur 1. Schematisch overzicht van de structuur van het twee-stadia recourse model. Samenvatting In dit proefschrift worden planningsproblemen op het gebied van routering en roostering bestudeerd met behulp van wiskundige modellen en (numerieke) optimalisatie. Kenmerkend voor de bestudeerde

Nadere informatie

Starters Handleiding DuboCalc Project versie 4.0 21 juni 2015. DuboCalc Project 4.0 StartersHandleiding

Starters Handleiding DuboCalc Project versie 4.0 21 juni 2015. DuboCalc Project 4.0 StartersHandleiding Starters Handleiding DuboCalc Project versie 4.0 21 juni 2015 DuboCalc Project 4.0 StartersHandleiding Inhoud 1 Aan de slag met DuboCalc Project... 5 1.1 Wat is DuboCalc Project?... 5 1.2 Starten van

Nadere informatie

Kwaliteitsborging in Contractbeheersing 3 juli 2014

Kwaliteitsborging in Contractbeheersing 3 juli 2014 Kwaliteitsborging in Contractbeheersing 3 juli 2014 Jakko de Jong Improving performance, reducing risk Aanleiding Geïntegreerde Contracten BNP Nederland voor 80% overheid gestuurd Economie moet meer door

Nadere informatie

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Bert Slof, Gijsbert Erkens & Paul A. Kirschner Als docenten zien wij graag dat leerlingen zich niet alleen de

Nadere informatie

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Evo Evolutionary Project Management Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. EVO... 4 3. FASERING...

Nadere informatie

Transparantie = Key!

Transparantie = Key! Transparantie = Key! Basis voor een inzichtelijk testproces Net Voorjaarsevenement 2012 Patrick Duisters Improve Quality Services BV info@improveqs.nl 1 Ervaringen Improve Quality Services B.V. 2 Observaties

Nadere informatie

Fietsen en skaten door een waterrijk gebied

Fietsen en skaten door een waterrijk gebied 0 Fietsen en skaten door een waterrijk gebied Project doelstelling: Verhogen van de verkeersveiligheid voor fietsers op de N831, N833 en de N317 Probleemstelling voor het ontwerpproces: Hoe kan Megaborn

Nadere informatie

HANDLEIDING OPSTELLEN VAN EEN QFD

HANDLEIDING OPSTELLEN VAN EEN QFD HANDLEIDING OPSTELLEN VAN EEN QFD 1. INLEIDING In eerste instantie gebeurt er een oplijsting van de klanteneisen. Deze moeten worden gerangschikt in klassen, namelijk: - Technische eisen en toepassing

Nadere informatie

Problematiek in projecten

Problematiek in projecten Problematiek in projecten Het project bouwt andere producten dan afgesproken Het project valt duurder uit dan begroot Het project loopt langer dan gepland Het product sluit niet aan bij de werksituatie

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren Maart 2015 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 2 December 2014 Yannick Verschueren

Nadere informatie

Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen)

Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen) Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen) Tabel 1, schematisch overzicht van abstracte begrippen, variabelen, dimensies, indicatoren en items. (Voorbeeld is ontleend aan de masterscriptie

Nadere informatie

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. De SYSQA dienst auditing Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

Wegonderzoek volgens de Wegenscanners

Wegonderzoek volgens de Wegenscanners Wegonderzoek volgens de Wegenscanners De Wegenscanners willen informatie over de weg verbeteren. Daarbij maken we gebruik van onze visie: onderzoek van globaal naar detailniveau en koppel daarbij puntinformatie

Nadere informatie

LINCON HEEFT NU OOK EEN GEVERIFIEERDE CO 2 FOOTPRINT!

LINCON HEEFT NU OOK EEN GEVERIFIEERDE CO 2 FOOTPRINT! LINCON HEEFT NU OOK EEN GEVERIFIEERDE CO 2 FOOTPRINT! Omschrijving Lincon BV Lincon is een ingenieursbureau met zijn wortels in de wereld van beton en betonconstructies. Het bedrijf bestaat al ruim 15

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

Lto. 0fis.vi. sj^u*. -l(a I r> au (,

Lto. 0fis.vi. sj^u*. -l(a I r> au (, Lto 0fis.vi sj^u*. -l(a I r> au (, STICHTING BOOGBRUG VIANEN Walkade 15 3401 DR IJsselstein tel/fax 030 687 29 34 Berekening sterkte boogbrug Vianen Vergelijking sterkte hoofddraagconstructie van de boogbrug

Nadere informatie

Richtlijn voor de indeling in risicoklassen van drinkwaterinstallaties die aangesloten zijn op het drinkwaternet

Richtlijn voor de indeling in risicoklassen van drinkwaterinstallaties die aangesloten zijn op het drinkwaternet Richtlijn voor de indeling in risicoklassen van drinkwaterinstallaties die aangesloten zijn op het drinkwaternet Organisatie: Vewin Postbus 1019 2280 CA Rijswijk Auteurs - Treur (Waternet), De Veer (PWN),

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO. Wiskunde A

Correctievoorschrift VWO. Wiskunde A Wiskunde A Correctievoorschrift VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs 0 00 Tijdvak Inzenden scores Uiterlijk 3 juni de scores van de alfabetisch eerste vijf kandidaten per school op de daartoe verstrekte

Nadere informatie

De best leesbare displays van Nederland

De best leesbare displays van Nederland De best leesbare displays van Nederland Missie De missie van Data Display is helder de openbare ruimte voorzien van hoogwaardige elektronische informatiesystemen. Daarbij onderscheidt Data Display drie

Nadere informatie

Safety Basics. Safe Design & CE-Marking. Kernpunten Martijn Drost Sr. Consultant Teamleider Consultancy Pilz Services

Safety Basics. Safe Design & CE-Marking. Kernpunten Martijn Drost Sr. Consultant Teamleider Consultancy Pilz Services ? Safety Basics Safe Design & CE-Marking Kernpunten Martijn Drost Sr. Consultant Teamleider Consultancy Pilz Services 1 Safety Basics: Safety Basics: Inhoud Waarom veilig ontwerpen Wanneer veilig ontwerpen

Nadere informatie

Test Process Improvement Benchmark. SPIder Conferentie 23 september Wim van Uden

Test Process Improvement Benchmark. SPIder Conferentie 23 september Wim van Uden Test Process Improvement Benchmark SPIder Conferentie 23 september Wim van Uden Agenda Korte inleiding TPI -model TPI benchmark overall Vergelijking branches DO s& DON Ts Test Process Improvement Optimaliseren

Nadere informatie

Risicoberekeningen spoor Den Bosch Stationskwartier Locatie F

Risicoberekeningen spoor Den Bosch Stationskwartier Locatie F Risicoberekeningen spoor Den Bosch Stationskwartier Locatie F Heijmans Vastgoed b.v. Maart 2012 Concept Risicoberekeningen spoor Den Bosch Stationskwartier Locatie F dossier : BA8595 registratienummer

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO

Correctievoorschrift HAVO Correctievoorschrift HAVO 007 tijdvak wiskunde A, Het correctievoorschrift bestaat uit: Regels voor de beoordeling Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores Regels voor

Nadere informatie

Eibert Dijkgraaf Kijk verder dan je test neus lang is: Life Cycle Testing Scan Voorjaarsevent Testnet: 30 juni 2008

Eibert Dijkgraaf Kijk verder dan je test neus lang is: Life Cycle Testing Scan Voorjaarsevent Testnet: 30 juni 2008 Titel, samenvatting en biografie Eibert Dijkgraaf Kijk verder dan je test neus lang is: Life Cycle Testing Scan Voorjaarsevent Testnet: 30 juni 2008 Samenvatting: Eibert Dijkgraaf (testconsultant Test

Nadere informatie

SCB in de praktijk. Ervaringen met S.C.B. In de uitvoering van UAV GC werken. GWW Advies 1

SCB in de praktijk. Ervaringen met S.C.B. In de uitvoering van UAV GC werken. GWW Advies 1 SCB in de praktijk Ervaringen met S.C.B. In de uitvoering van UAV GC werken GWW Advies 1 Inhoud presentatie Achtergronden SCB Praktijk werking Verbeteringen GWW Advies 2 Herkomst SCB gedachte SCB is vervolg

Nadere informatie

Implementatie Landelijke Standaard Tunnels

Implementatie Landelijke Standaard Tunnels Implementatie Landelijke Standaard Tunnels Bezien vanuit de aannemer Gert Jan Braas Vialis 4 september 2012 1 Agenda 1. Historie en doel project 2. Nieuwe Scope 3. Ambitie 4. Procesgang VTTI 5. Kwaliteitsborging

Nadere informatie

Business case modelcasus

Business case modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek - Business Case Business case modelcasus Inleiding De Business case geeft antwoord op de vraag of het financiële resultaat over de gehele levensduur van het project voldoende

Nadere informatie

Satisfy the real (and changing) customer expectation

Satisfy the real (and changing) customer expectation Han Duisterwinkel Test & Quality competence RUP competence LogicaCMG Nederland B.V. Eemsgolaan 1 P.O. Box 70237 9704 AE Groningen The Netherlands www.logicacmg.com @logicacmg.com

Nadere informatie

De juiste requirements juist

De juiste requirements juist De juiste requirements juist Een voorwaarde voor succesvolle applicatie ontwikkeling Arno van Herk Managing partner Synergio B.V. a.van.herk@synergio.nl 2011 Een brug naar onze presentatie Uniface is Compuware's

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde B1

Examen HAVO. wiskunde B1 wiskunde B1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 19 mei 13.30 16.30 uur 0 06 Voor dit examen zijn maximaal 83 unten te behalen; het examen bestaat uit 3 vragen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Medewerker mobiliteit

Medewerker mobiliteit Medewerker mobiliteit Doel (Mede)ontwikkelen van mobiliteitsbeleid, uitvoeren van mobiliteitstrajecten en geven van individueel loopbaanadvies, uitgaande van het mobiliteits-/ personeelsbeleid op instellings-

Nadere informatie

Succes = Noodzaak x Visie x Draagvlak 2. Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International

Succes = Noodzaak x Visie x Draagvlak 2. Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International Succes = x Visie x Draagvlak 2 Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International dinsdag 3 oktober 2006 Spider Congres Agenda Inventarisatie SPI-knelpunten Implementatie

Nadere informatie

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle 1 Hoofdstuk 1 1.1 Dirigeren en coördineren p43 1.1.1 Dirigeren Dirigeren is een synoniem voor delegeren. Dirigeren houdt in dat bepaalde bevoegdheden overgedragen worden naar een persoon met een lagere

Nadere informatie

Modelcontracten. Jeroen van Netten Inkoopmanagement GWW

Modelcontracten. Jeroen van Netten Inkoopmanagement GWW Modelcontracten Jeroen van Netten Inkoopmanagement GWW Programma 2 Ondernemingsplan Inkoopstrategie Design and Construct Prestatiecontracten Ondernemingsplan RWS 3 Publiekgerichte netwerkmanager en infraprovider

Nadere informatie

Nieuwe rekenmethode (voertuigafhankelijke) verkeerslichtenregelingen

Nieuwe rekenmethode (voertuigafhankelijke) verkeerslichtenregelingen Nieuwe rekenmethode (voertuigafhankelijke) verkeerslichtenregelingen Carl Stolz DTV Consultants Bart Veroude DTV Consultants Samenvatting In dit paper worden delen van een nieuwe methode voor het doorrekenen

Nadere informatie

Lessons Learnt: de Inzichten

Lessons Learnt: de Inzichten Lessons Learnt: de Inzichten De pilot asset management vindt plaats bij het district Haaglanden. Het doel van de pilot is tweeledig: het helder krijgen van de rollen en bevoegdheden van de verschillende

Nadere informatie

Werkwijze voor het opstellen van een vraagspecificatie

Werkwijze voor het opstellen van een vraagspecificatie Werkwijze voor het opstellen van een vraagspecificatie Fedde Tolman KOAC-NPC Inge van Vilsteren KOAC-NPC Samenvatting De gebruikelijke werkvorm in de civiele bouw en infra bestaat in hoofdlijnen uit een

Nadere informatie

Administrateur. Context. Doel. Rapporteert aan/ontvangt hiërarchische richtlijnen van: Directeur dienst Afdelingshoofd

Administrateur. Context. Doel. Rapporteert aan/ontvangt hiërarchische richtlijnen van: Directeur dienst Afdelingshoofd Administrateur Doel Realiseren van beheersmatige, adviserende en managementondersteunende administratieve werkzaamheden ten behoeve van de instelling, dan wel onderdelen daarvan, binnen vastgestelde procedures

Nadere informatie

Ontwikkelaar ICT. Context. Doel

Ontwikkelaar ICT. Context. Doel Ontwikkelaar ICT Doel Ontwikkelen en ontwerpen van ICT-producten, binnen overeen te komen dan wel in een projectplan vastgelegde afspraken ten aanzien van tijd, budget en kwaliteit, opdat overeenkomstig

Nadere informatie

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 1 juni 13.3 16.3 uur 2 4 Voor dit examen zijn maximaal 87 punten te behalen; het examen bestaat uit 21

Nadere informatie

REKENTECHNIEKEN - OPLOSSINGEN

REKENTECHNIEKEN - OPLOSSINGEN REKENTECHNIEKEN - OPLOSSINGEN 1] 3,52 m + 13,6 cm =? 3,52 m 3,52 m - 2 13,6 cm 0,136 m - 3 3,656 m eindresultaat 3,66 m 2 cijfers na komma en afronden naar boven 3,52 m 352 cm - 0 13,6 cm 13,6 cm - 1 365,6

Nadere informatie

Informatiemanagement, -processen en -implementaties

Informatiemanagement, -processen en -implementaties Informatiemanagement, -processen en -implementaties Spelsimulatie en Organisatieverandering imvalues Presentatie Inhoud Introductie Spelsimulatie Aanpak Toepassing Meer informatie Introductie imvalues

Nadere informatie

Bouwend Nederland/Vakgroep Civiele Betonbouw

Bouwend Nederland/Vakgroep Civiele Betonbouw Bouwend Nederland/Vakgroep Civiele Betonbouw Werkgroep Systems Engineering Praktijk voorbeeld Systems Engineering in de Civiele Betonbouw Praktijk voorbeeld Systems Engineering versie 1.0 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Werkwijze voor het opstellen van een vraagspecificatie

Werkwijze voor het opstellen van een vraagspecificatie Werkwijze voor het opstellen van een vraagspecificatie Fedde Tolman KOAC-NPC Inge van Vilsteren KOAC-NPC Samenvatting De gebruikelijke werkvorm in de civiele bouw en infra bestaat in hoofdlijnen uit een

Nadere informatie

Correctievoorschrift VBO-MAVO-C. Wiskunde

Correctievoorschrift VBO-MAVO-C. Wiskunde Wiskunde Correctievoorschrift VBO-MAVO-C Voorbereidend Beroeps Onderwijs Middelbaar Algemeen Voortgezet Onderwijs 20 02 Tijdvak 1 Inzenden scores Uiterlijk op 29 mei de scores van de alfabetisch eerste

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correctievoorschrift VWO 200 tijdvak tevens oud programma wiskunde C wiskunde A Het correctievoorschrift bestaat uit: Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel

Nadere informatie

INFRASUCCES. LCC Tender. Het bureau voor het duurzame aanbestedingen in de bouw

INFRASUCCES. LCC Tender. Het bureau voor het duurzame aanbestedingen in de bouw INFRASUCCES LCC Tender Het bureau voor het duurzame aanbestedingen in de bouw Inhoud Duurzaam aanbesteden EMVI Rekenmodellen ikalm LCC Tender Innovatieve contracten Duurzaam aanbesteden Doel van de aanbesteding

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 402 IN OVERWEGING TE NEMEN FACTOREN BIJ DE CONTROLE VAN ENTITEITEN DIE GEBRUIKMAKEN VAN SERVICE-ORGANISATIES

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 402 IN OVERWEGING TE NEMEN FACTOREN BIJ DE CONTROLE VAN ENTITEITEN DIE GEBRUIKMAKEN VAN SERVICE-ORGANISATIES INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 402 IN OVERWEGING TE NEMEN FACTOREN BIJ DE CONTROLE VAN ENTITEITEN DIE GEBRUIKMAKEN VAN SERVICE-ORGANISATIES INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-3 Door de auditor in

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

Onderwerp: ramingsanalyse Rijkswaterstaat van de raming Lingewaard ea betreffende een A15 met een lange tunnel

Onderwerp: ramingsanalyse Rijkswaterstaat van de raming Lingewaard ea betreffende een A15 met een lange tunnel Eusebiusbuitensingel 66 6828 HZ Arnhem Postbus 9070 6800 ED Arnhem T (026) 368 89 11 F (026) 363 48 97 don-info@rws.nl Onderwerp: ramingsanalyse van de raming Lingewaard ea betreffende een A15 met een

Nadere informatie

2013 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1

2013 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Emissie inventaris Netters infra De emissie inventaris van: 2013 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Opgesteld door: AMK Inventis Stef Jonker Datum: april 2014 Concept Versie 1 Maart 2014 Pagina

Nadere informatie