Introductie Team-N. Planeten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Introductie Team-N. Planeten"

Transcriptie

1 Introductie Team-N Planeten

2 Introductie Het is vierhonderd jaar geleden dat de Italiaan Galileo Galilei voor het eerst een telescoop op de nachthemel richtte. Dat moment zien we nu als het begin van de wetenschap sterrenkunde. Natuurlijk is het niet mogelijk om het échte begin daarvan aan te geven, want al zolang we bestaan proberen we uit te vinden hoe die mysterieuze sterrenhemel werkt. Maar sinds Galilei is sterrenkunde in een stroomversnelling gekomen, waarbij we door belangrijke ontdekkingen en betere apparatuur steeds meer kunnen zien en uitleggen. En in die vierhonderd jaar is het ook pijnlijk duidelijk geworden hoe weinig we eigenlijk weten. Voor ieder opgelost raadsel komen er twee nieuwe bij, en zelfs nu weten we van 85% van het heelal niet wat het is. Vandaag kom je, door middel van opdrachten en onderzoek, een beetje meer te weten over het zonnestelsel. Ook ga je een kijkje nemen in de ruimte, in het planetarium. 1. Bekijk het Fragment: 'De Oerknal', televisie-college door Robbert Dijkgraaf (de Wereld draait door university) (t/m min.) 2. Gezamenlijke brainstorm op het bord: - Welke planeten kennen we? - Wat is een planeet eigenlijk? - Planeten geven zelf geen licht, hoe komt het dat we ze toch kunnen zien?

3 Wat is een planeet: Een planeet is een hemellichaam dat een baan om een ster beschrijft. In ons zonnestelsel cirkelen negen (eigenlijk acht) planeten om de zon. Een aantal planeten kun je met het blote oog zien. De bekendste planeet die je goed kunt zien is Venus, vooral rond zonsondergang of zonsopkomst. Het lijkt dan net een hele heldere ster. Venus wordt dan ook wel morgenster of avondster genoemd. Afspraak: Je mag een hemellichaam alleen maar planeet noemen als het zich bevindt in een baan rond een ster, het een atmosfeer heeft, het de omgeving van haar baan schoongeveegd heeft, het nagenoeg rond is. Pluto is geen planeet meer Tot voor kort waren er negen planeten: Aarde, Mars, Mercurius, Venus, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus en Pluto. In augustus 2006 veranderde dit. Pluto wordt nu geen planeet meer genoemd, maar dwergplaneet. Pluto was de kleinste planeet van ons zonnestelsel. Sinds de ontdekking van Pluto, in 1930, werd er constant ruzie gemaakt. Was Pluto eigenlijk wel een planeet? Veel mensen zeiden dat Pluto te klein was om een planeet te zijn. Het was in die tijd niet duidelijk wat het woord planeet precies inhield. Er bestond een vage omschrijving: een planeet draait een rondje om de zon en geeft zelf geen licht. Pluto draaide geen rondje, maar een rare scheve baan. Er was nog een reden waarom sommige mensen Pluto geen planeet wilden noemen. In de loop van de tijd werden er namelijk nog duizenden andere hemellichamen ontdekt. Dit zijn voorwerpen in het heelal, zoals de zon, planeten en meteoren. Deze hemellichamen werden niet allemaal planeet genoemd omdat er dan ontelbaar veel planeten zouden zijn. In augustus 2006 kwamen astronauten uit de hele wereld bij elkaar. Zij besloten de hemellichamen in te delen in drie categorieën: planeten, dwergplaneten en kleine hemellichamen. Door deze indeling bleven er acht echte planeten over en werd Pluto een dwergplaneet. Ook bedachten de astronauten een paar eigenschappen voor de hemellichamen, zodat het voortaan duidelijk is of iets een planeet is of niet. Zo herken je een planeet Een planeet kun je nu aan verschillende eigenschappen herkennen. Een planeet maakt een baan om de zon en produceert geen energie. Dit betekent dat hij geen licht geeft, zoals een ster. Verder is een planeet bolvormig en is het geen maan. Dwergplaneten Een dwergplaneet heeft bijna dezelfde eigenschappen. Het enige verschil tussen een planeet en een dwergplaneet is dat planeten geen andere hemellichamen op hun baan hebben. Dwergplaneten hebben dit wel, zij zijn te klein om deze van hun weg te stoten. Pluto heeft veel hemellichamen om zich heen, waardoor hij een dwergplaneet genoemd wordt.

4 3. Bedenk een ezelsbruggetje Negen (eigenlijk acht) namen onthouden is nog niet eenvoudig. Vooral niet als je nog maar weinig weet van de planeten. Bedenk een ezelsbruggetje voor de volgorde van de planeten vanaf de zon. Zorg ervoor dat je een kloppende, lopende zin maakt. Dat maakt het ezelsbruggetje makkelijker te onthouden. Het mag ook in het Engels! Voorbeeld: Maak Van Acht Meter Japanse Stof Uw Nieuwe Pyjama. M V A M J S. U N P 4. Planeetnamen en dagen Zelfs de namen van de dagen van de week zijn in verschillende talen van ons zonnestelsel afgeleid. De namen van de dagen in het Latijn staan hieronder. a. Zet de namen van de bijbehorende bij de Romeinen bekende planeten eronder. b. Zet de namen van de dagen in het Frans daar weer onder. a. dies solis dies lunae dies martis dies mercurii dies jovis dies veneris dies saturni. b. 5. Wereldbeeld Het geocentrisch wereldbeeld gaat uit van een stelsel met de aarde als middelpunt voor de beschrijving van hemelverschijnselen (geo=aarde). Het heliocentrisch wereldbeeld gaat uit van een zonnestelsel met de zon in het middelpunt. Welk wereldbeeld had men vroeger en welk wereldbeeld heft men nu? Waarom? 6. Leven op en buiten de aarde Ruimteonderzoekers zijn uit nieuwsgierigheid, om te weten hoe het heelal in elkaar zit, op zoek naar planeten buiten ons eigen zonnestelsel. Of er leven buiten de aarde is, maakt het extra interessant en uitdagend. Je kan niet zomaar op iedere planeet leven, er zijn een aantal voorwaarden om ergens te kunnen leven. Bekijk: En lees onderstaand krantenartikel (volgende blz.). Welke voorwaarden (minimaal 5) voor het kunnen leven op een planeet worden in de teksten op de vorige bladzijde én in het filmpje genoemd?

5 Planeet ontdekt die op aarde lijkt Amsterdam, 25 apr 2007 Europese wetenschappers hebben buiten ons zonnestelsel een planeet ontdekt die op de aarde lijkt. De nieuwe planeet is meer dan vijf keer massiever dan de aarde. De planeet draait op zeer korte afstand rond de rode dwergster Gliese 581. Die staat op een afstand van 20,5 lichtjaar van de aarde in het sterrenbeeld Weegschaal. Of water daadwerkelijk aanwezig is op de planeet is niet bekend. De planeet kan ook droog en rotsachtig zijn. De planeet is ontdekt met behulp van een telescoop van het European Southern Observatory (ESO) in Chili. Om hun ontdekking te doen, gebruikten zij een zeer gevoelig instrument dat kleine schommelingen meet in de snelheid van de ster, veroorzaakt door de zwaartekracht van een planeet. Sinds 1995 zijn buiten ons zonnestelsel 227 planeten ontdekt. De meeste zijn gasreuzen, zoals Jupiter, waar leven niet voorkomt. De Nederlandse deskundige op het gebied van aardachtige planeten, Daphne Stam, noemt de vondst een mooie ontdekking. Tegelijk tempert de medewerkster van het Nederlandse instituut voor ruimteonderzoek SRON de verwachtingen. Dat er water zou zijn op het oppervlak is wat voorbarig, al is het natuurlijk leuk om over na te denken. Water is een voorwaarde voor leven, maar eventuele uitbarstingen van sterrenvlammen kunnen dat onmogelijk maken. Die kunnen juist bij een rode ster veel voorkomen. Ook zijn planeten, die net als de jongste ontdekking dicht bij een ster staan, vaak met een zijde naar hun ster gekeerd. Dan kan een kant heel koud zijn en een andere heel heet. Dan krijg je ook rare effecten. Het duurt vermoedelijk nog jaren voor er meer duidelijk wordt over de planeet bij Gliese 581, aldus Stam. Daar zijn nieuwe satellieten en technieken voor nodig. Dat zal nog wel een jaar of tien duren. Bron: De Telegraaf

6 7. Groepjes maken Ga in groepjes van 3 of 4 bij elkaar zitten (de docent maakt de groepjes, zorg ervoor dat er 8 groepjes zijn). In deze groepjes ga je aan de slag met een aantal opdrachten. Aan het einde van de dag is het de bedoeling dat je samen je bevindingen presenteert aan de klas. 8. Kennistest Doe met je groepje onderstaande kennistest, zonder gebruik te maken van internet of boeken. Geef bij elke stelling aan of die stelling juist/ onjuist is. Bekijk aan het einde van de dag of je de antwoorden goed had. Vragen Ja Nee A B C D E F G H I J K L M De zon draait in 24 uur rond de aarde De aarde is de enige planeet met een maan Het heelal is ongeveer 5 miljoen jaar oud Bij een zonsverduistering staat de aarde in de schaduw van de maan Bij een maansverduistering staat de maan achter de zon Buiten de dampkring is er geen aantrekkingskracht van de aarde De zon is eigenlijk een doodgewone ster De maan draait in iets meer dan 24 uur rond de aarde Vallende sterren zijn meteoren die in de dampkring van de aarde verbranden Rond de zon draaien negen planeten De planeten bewegen rond de zon onder invloed van de gravitatiekracht van de zon Het zonnestelsel is een onderdeel van het Melkwegstelsel Een deel van de sterren die we aan de hemel zien zijn eigenlijk complete Sterrenstelsels 9. Groepsopdrachten Verdeel de planeten over alle groepen (laat Pluto buiten beschouwing). Iedere groep krijgt dus een andere planeet om te onderzoeken, daarnaast heeft elke groep een speciale opdracht. Aan het einde presenteer je alle informatie die je gevonden hebt. Je kan met je groepje informatie zoeken op de computer, hou er wel rekening mee dat er niet genoeg computers zijn voor iedereen, dus neem per groepje één computer.

7 Maak een portret van jullie planeet: - Waar komt de naam van jullie planeet vandaan? - Zoek een betrouwbare bron en vul voor jullie planeet de tabel in (aan het einde van de dag kunnen we samen met de klas de rest van de tabel invullen) - Ga op zoek naar de dampkring van jullie gekozen planeet. Welke stoffen zitten er in de atmosfeer? Zet de percentages erbij. - Wat is de daglengte en de betekenis/gevolgen daarvan en wat is de jaarlengte en de betekenis/gevolgen daarvan? - Zoek vier foto s met bij elke foto een bijschrift waarin duidelijk staat wat er te zien is (kijk bv op de website van Astronomical Picture of the day). Zet ze in een PowerPoint zodat je ze via de beamer kan laten zien. - Hoe ziet jullie planeet er uit? - Wat is er bijzonder aan jullie planeet? - Zou je er kunnen leven? Waarom wel/ niet? Kijk naar de temperatuur, of er water is en in welke vorm - Voer de creatieve opdracht (zie volgende blz.) uit die bij jullie planeet hoort op originele manier uit Planeet Mercurius Venus Aarde Mars Jupiter Saturnus Uranus Neptunus Afstand tot de zon in AE* km Afstand tot de aarde in AE* km Diameter in km Massa in kg Temp. - Min - Gem - Max In hoeveel dagen om de zon In hoeveel dagen om eigen as * De afstanden tussen de planeten onderling of tot de zon zijn zo gigantisch groot, dat de astronomen een nieuwe lengte-eenheid moesten vinden om hun berekeningen te vereenvoudigen. Ze hebben de AE gekozen. Een AE betekent Astronomische Eenheid dat is 150 miljoen kilometer (net zoveel als de afstand van de zon naar de aarde).

8 Creatieve opdracht per planeet: Mercurius Maak met je groep een ruimtelijk schaalmodel van ons zonnestelsel met een heliocentrisch wereldbeeld. Je kan er allerlei materialen voor gebruiken, je kan ook zelf bollen maken. Let op de grootte en van de planeten en de juiste afstanden tot elkaar en de zon. Venus Laat de bewegingen van elke planeet zien door middel van een performance met leerlingen uit de klas. Je moet de performance doen met leerlingen uit andere groepjes, je kan dus niet oefenen maar moet hen ter plekke in de juiste houding weten te krijgen en houden. Een goede voorbereiding is vereist. Aarde Maak met je groep een ruimtelijk schaalmodel van ons zonnestelsel met een geocentrisch wereldbeeld. Je kan er allerlei materialen voor gebruiken, je kan ook zelf bollen maken. Let op de grootte en van de planeten en de juiste afstanden tot elkaar en de zon. Mars Maak een planeten spel/ universum spel wat met de hele klas gespeeld kan worden. Het mogen ook een paar kleine spellen zijn. Jupiter Maak een ruimtelijk model van de Melkweg. Saturnus Maak een quiz met verschillende soorten vragen (luistervragen, tekenvragen, doe vragen, etc.) voor de andere leerlingen in de klas over het universum. Uranus Verdiep je in de astrologische sterrenbeelden, wat hebben zij met de sterren te maken? Geef een originele presentatie (dus geen PowerPoint) hierover. Neptunus Maak een strip (op groot formaat: een vakje op een A4) over het ontstaan van ons zonnestelsel. Bij de presentatie presenteer je: - het portret van jullie planeet - de creatieve opdracht

9 10. Vergelijken met de klas Als elk groepje de tabel heeft ingevuld kan de tabel overgenomen worden op het bord, zodat iedereen alle gegevens kan noteren. Daarna kan je de planeten vergelijken: Zet de planeten op volgorde. Je kan afkortingen gebruiken bij het invullen: Afstand tot de zon in AE* km Afstand tot de aarde in AE* km Diameter in km Mer Ven A Mar Jup Sat Ur - Nep Massa in kg Temp. - Min - Gem - Max In hoeveel dagen om de zon In hoeveel dagen om eigen as - Wat valt op? - De volgorde van Massa is niet gelijk aan de volgorde van diameter. Geef een mogelijke verklaring: - Wat voor verband is er tussen de afstand tot de zon en de temperatuur? Hoe... de afstand, des te... de temperatuur op de planeet. - Er is een uitzondering op dat verband, dat is Venus. Geef een mogelijke verklaring.

10 Verdiepingsopdrachten A. Welke planeten kun je niet met het blote oog zien? B. Welke planeten lijken het meest op de aarde? C. Hoeveel uur zou je met een auto, die 120 km per uur rijdt, onderweg zijn naar de zon? D. Maak twee tekeningen op A4 met de zon, de aarde en Mars. De eerste met de aarde en Mars aan dezelfde kant van de zon en de tweede met de aarde aan de ene kant en Mars aan de andere kant van de zon. Teken de afstanden (zelf berekenen) zo goed mogelijk op schaal. - Bereken de kortste afstand aarde - Mars in km. - Bereken de langste afstand aarde - Mars in km. E. Bellen met thuis? Lees eerst het persbericht hieronder van de Mars Society Nederland, 7 dec Om een bemande missie naar Mars dichterbij te halen heeft de Mars Society o.a. het Mars Desert Research Station (MDRS) in gebruik. Daar zal van 3-18 maart 2007 een 12 jarige Nederlandse scholiere tot de bemanning behoren. Iahu-Anat Westenberg, scholiere van het Krimpenerwaard College in Krimpen aan den IJssel, zal begeleid door haar leraren biologie en techniek en door het Remote Science Team van de Mars Society, enkele experimenten uitvoeren tijdens haar 2 weken dienst. Waaronder het kweken van sterrenkers in de kas die bij het station hoort Haar klasgenoten zullen via webcams haar verrichtingen kunnen volgen en zullen via contact met haar kunnen houden. Weliswaar zal Iahu- Anat in Full Sim (volledige Marssimulatie, dus niet zonder ruimtepak naar buiten) op het station verblijven, maar dataverkeer is mogelijk tussen Mars en Aarde en dus ook tussen het MDRS en Krimpen. Voor Iahu-Anat komt met haar komende missie een droom van jaren uit. - Bereken de tijd die een radiosignaal er over doet om van Mars de aarde te bereiken, als de afstand het kortst is. - Leg uit hoe lang duurt het voor de Marsonderzoeker het antwoord hoort. F. De zon is een heel gewone ster die licht uitzendt doordat er in het binnenste van de zon kernfusie plaatsvindt. Het licht van de zon doet er 8 minuten over om de aarde te bereiken. Hoe komt het dat de zon in de zomer hoger aan de hemel staat?

11 Spel: Planetenpinkelen Je zit met z n allen om de tafel en iemand heeft de beurt om spelleider te zijn. Hij of zij mag de commando s geven. De spelleider (in de eerste ronde de docent) zit zo dat iedereen hem goed kan zien. De spelleider kan de volgende commando s geven: commando planeet x, commando ruimtereis en commando stop. Bij commando planeet x maken de spelers het gebaar dat bij planeet x hoort ( die gebaren staan op de volgende bladzijde) en bij commando ruimtereis trommelen de spelers met de beide pinken op de tafel. Bij commando stop doet niemand meer iets, de handen zijn van tafel af. De spelers moeten de commando s zo snel en zo nauwkeurig mogelijk opvolgen. Wie zich vergist of de handelingen niet snel genoeg uitvoert is af. De spelleider volgt de commando s zelf ook op, maar hij mag de spelers misleiden door andere handelingen uit te voeren dan de commando s die hij geeft. Bovendien mag hij ook op een andere manier de spelers misleiden, hij kan namelijk planeet x of ruimtereis zeggen zonder commando erbij te noemen. In dit geval mag hij wel de handelingen uitvoeren, maar de spelers beslist niet. Zij mogen alleen een handeling uitvoeren wanneer er commando voor wordt gezegd. Planeet Handeling Mercurius Bibberen, puffen Overdag warm, s avonds koud Venus Ontploffing maken met handen Vulkanen en explosies Aarde Hartklop nadoen met hand voor borst Leven mogelijk Mars Golfjes maken met hand Stromend water bewezen Jupiter Armen spreiden Grootste planeet Saturnus Cirkelbeweging boven hoofd Ringen en manen Uranus Scheef zitten Gekantelde as Neptunus Bibberen Ver van de zon: koud Pluto Ineengedoken zitten Kleinste planet (dwergplaneet)

12 Opzoektips en Internetsites Binas In Binas tabel 31 staan gegevens over de planeten van ons zonnestelsel. In die tabel staan onder andere de afstand r tot de zon en de omlooptijd T rond de zon. a Zet in een diagram de omlooptijd T (verticaal) uit tegen de afstand r (horizontaal) van de verschillende planeten. Teken in dit diagram met een kromme lijn het verband tussen T en r.de afstand r tot de zon is de straal van de (cirkel)baan van een planeet rond de zon. De snelheid v van een planeet in zijn baan rond de zon is dan te berekenen uit de omtrek van de (cirkel)baan en de omlooptijd: v = s = 2 π r t T In Binas tabel 33b staan gegevens over de straal R van de zon en de planeten. Afstanden: Tijd: 1 km = 1000 m 1 h (uur) = 3600 s 1 AE (Astronomische Eenheid) = 1, m 1 d (dag) = 24 h 1 ly (lichtjaar) = 9, m 1 y (jaar) = 365,2345 d Internet sterrenkunde.startkabel.nl/ Twee goede startpunten voor het zoeken naar sterrenkundige informatie. Het actuele nieuws uit de Nederlandse sterrenkunde. Op de website staan een encyclopedie, een beeldbank en aparte pagina s voor scholieren en docenten. allesoversterrenkunde.nl/ Nieuws en achtergrondinformatie over sterrenkunde en ruimteonderzoek. De rubriek hemelverschijnselen geeft een lijst van opzienbarende objecten die op dat moment met het blote oog zichtbaar zijn. De rubriek sterrenhemel toont de sterrenhemel van dat moment boven Nederland. Een van de meest bezochte populairwetenschappelijke websites in het Nederlandse taalgebied. Deze sectie is gewijd aan de sterrenkunde. Goede informatieve sterrenkundige artikelen. Informatie over de sterren, de planeten en de rest van het heelal, opgezet door de JongerenWerkGroep (JWG) voor Sterrenkunde. Er is een encyclopedie en een lijst van alle publiekssterrenwachten in Nederland, voor het geval je er eens een wilt bezoeken. De website van de NASA, de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie. solarsystem.nasa.gov//index.cfm

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Reis door het zonnestelsel

Reis door het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel GROEP 7-8 61 70 minuten 1, 23, 32 en 46 De leerling: weet dat de afstanden tussen de planeten heel groot zijn kan zich een voorstelling maken van de afstand van de aarde tot

Nadere informatie

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Hoe groot is de aarde? En hoe groot is de zon in vergelijking met de aarde? Welke planeet staat het dichtst bij de zon en welke het verst weg? Deze les leren de leerlingen

Nadere informatie

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok Pruiken en revoluties Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over Pruiken en revoluties. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Noten schieten 9 april 2009

Noten schieten 9 april 2009 Noten schieten 9 april 2009 Project Circus groep 1 t/m 8 juni/juli 2007. Op dit moment zijn alle groepen bezig met het project Circus De groepen 1 en 2 maken alle artiesten die in het circus werken en

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

Ontdek de planeten van ons zonnestelsel. In 90 minuten door het helal. Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach

Ontdek de planeten van ons zonnestelsel. In 90 minuten door het helal. Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach Ontdek de planeten van ons zonnestelsel In 90 minuten door het helal Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach Zonnestelsel Sonnensystem Het zonnestelsel bestaat uit de Zon en de hemellichamen

Nadere informatie

Verslag Module 3: Heelal

Verslag Module 3: Heelal Verslag Module 3: Heelal Door: Max van Mulken, Martijn Hendrickx, Camiel Koopmans & Bram Thomassen. Leraar: Dhr. Neiss Module: Heelal Datum: 04-11-2014 2 Inhoud Inleiding Pag. 3 Theoretisch Kader:...Pag.

Nadere informatie

Reis naar andere hemellichamen

Reis naar andere hemellichamen Reis naar andere hemellichamen GROEP 5-6 44 80 minuten 1, 5, 6, 8, 23, 54 en 55 De leerling: weet welke planeten manen hebben weet welke planeten ringen hebben weet welke kleur de verschillende planeten

Nadere informatie

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien Leven in de ruimte GROEP 5-6 59 80 minuten 1, 42, 46 en 54 De leerling: lende hemellichamen verschillende omstandigheden zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen

Nadere informatie

Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry

Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry Wat weten we van ASTRONOMIE? Wetenschappelijk jeugdboek 1 Geactualiseerde eerste druk: 2008 Vertaling: stichting De Oude Wereld www.oude-wereld.nl Distributie:

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Het Heelal. N.G. Schultheiss

Het Heelal. N.G. Schultheiss 1 Het Heelal N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module De hemel. Deze module wordt vervolgd met de module Meten met een Telescoop. Uiteindelijk kun je met de opgedane kennis een telescoop

Nadere informatie

Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley

Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley Doel Kinderen van groep 7 bereiden zich voor op een bezoek aan sterrenwacht Halley in Heesch. Resultaat De voorkennis van de leerlingen is geactiveerd.

Nadere informatie

Waarom zijn er seizoenen?

Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoen? Vorig weekeinde was het ineens zover. Volop zomer op zaterdag met ruim 24 graden en een zonnetje, de dag erna was het herfst met 15 graden en gemiezer.

Nadere informatie

De planeten Reis door het zonnestelsel

De planeten Reis door het zonnestelsel De planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 1-2 01 tijdsduur 40 minuten kerndoelen 1, 46 en 54 lesdoelen De leerling: (her)kent de namen van de acht planeten weet dat de planeten om de zon draaien kan

Nadere informatie

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is.

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is. pagina 1 Met Space Expo de ruimte in is een werkblad bestemd voor leerlingen uit de bovenbouw van het basisonderwijs en brugklassers. Door middel van vraag en opdracht verwerven de leerlingen zelfstandig

Nadere informatie

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Veel kinderen hebben ooit al gehoord van een zwart gat, en ze weten dat het een bodemloze put is. Als iets in een zwart gat valt, kan het er onmogelijk uit ontsnappen

Nadere informatie

NAAM: SaLVO! KLAS: 5 Planeten en Leven. Kunnen we leven op andere planeten? BIOLOGIE NATUURKUNDE SCHEIKUNDE WISKUNDE KLAS 2/3 HV

NAAM: SaLVO! KLAS: 5 Planeten en Leven. Kunnen we leven op andere planeten? BIOLOGIE NATUURKUNDE SCHEIKUNDE WISKUNDE KLAS 2/3 HV NAAM: KLAS: SaLVO! 5 Planeten en Leven Kunnen we leven op andere planeten? BIOLOGIE NATUURKUNDE SCHEIKUNDE WISKUNDE KLAS 2/3 HV SaLVO! Dit lesmateriaal is een onderdeel van het samenwerkingsproject SaLVO!

Nadere informatie

STERREN KIJKEN STICHTING KENNISNET / CMO INTRODUCTIE - II

STERREN KIJKEN STICHTING KENNISNET / CMO INTRODUCTIE - II februari of maart Inleiding Al vóór het begin van de geschreven geschiedenis volgden mensen de zon, de maan, de planeten en andere hemellichamen in hun bewegingen aan de hemel. Dat deden ze ook nadat het

Nadere informatie

Afstanden in het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel

Afstanden in het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel Afstanden in het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel Cgroep 7-8 61 tijdsduur 70 minuten kerndoelen 1, 23, 32 en 46 lesdoelen De leerling: weet dat de afstanden tussen de planeten heel groot zijn kan

Nadere informatie

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl De Melkweg groep 3-4 Als je naar de sterren kijkt, komen als vanzelf veel vragen op. Hoeveel sterren zijn er? Waar bestaan al die sterren uit? Hoe ver weg zijn ze? De sterren die wij vanaf de aarde zien,

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Boek van de week: 1; Een hapje maan 2; De ruimte 3; Papa pak je de maan voor mij 4; Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen: Wat staat er op

Nadere informatie

PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG. Opgaven

PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG. Opgaven VOLKSSTERRENWACHT BEISBROEK VZW Zeeweg 96, 8200 Brugge - Tel. 050 39 05 66 www.beisbroek.be - E-mail: info@beisbroek.be PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG Opgaven Frank Tamsin en Jelle Dhaene De ster HR

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

Samenwerkingsproject SaLVO!

Samenwerkingsproject SaLVO! Kunnen we leven op andere planeten? Naam: Klas: Samenwerkingsproject SaLVO! Colofon Project SaLVO! (Samenhangend Leren Voortgezet Onderwijs) Auteur Wim Sonneveld Vormgeving Charm Design / Ötztal Design

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Exoplaneten Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Een verdiepende keuzeopdracht over het waarnemen van exoplaneten Voorkennis: gravitatiekracht, cirkelbanen, spectra (afhankelijk van keuze) Inleiding Al

Nadere informatie

KleinKracht Karin Heesakkers 2006-2011 www.kleinkracht.nl

KleinKracht Karin Heesakkers 2006-2011 www.kleinkracht.nl De zon is een ster, net als alle andere sterren aan de hemel. Zij staat alleen veel dichter bij ons en daarom zien we haar als een schijfje aan de hemel. Een ster is een grote gasbol waar binnenin kernfusie

Nadere informatie

Zonnestelsel en Heelal

Zonnestelsel en Heelal Zonnestelsel en Heelal KLAS 4 HAVO ZONNESTELSEL EN HEELAL Over deze lessenserie De lessenserie Zonnestelsel en Heelal voor klas 4 havo gaat over de bouw van het zonnestelsel, over de bewegingen van de

Nadere informatie

Licht 7. Welk deel van het licht wordt door een plant gebruikt voor de fotosynthese? A. groen licht B. rood licht C. zwart licht D.

Licht 7. Welk deel van het licht wordt door een plant gebruikt voor de fotosynthese? A. groen licht B. rood licht C. zwart licht D. Licht 20 Hoe verklaar je lichtbreking aan de hand van de gebroken lepel in het glas met water? A.Licht heeft in water of glas een hogere snelheid dan in lucht; dit komt omdat water en glas en lagere dichtheid

Nadere informatie

Lessencyclus De Planeten van ons Zonnestelsel

Lessencyclus De Planeten van ons Zonnestelsel Lessencyclus De Planeten van ons Zonnestelsel Gegeven in het Science Lab op zowel de 4 e Montessorischool de Pinksterbloem als op de 5 e Montessorischool Watergraafsmeer te Amsterdam Samengesteld door

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 46. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 46. Toelichting en verantwoording TULE - ORIËNTATIE OP JEZELF EN DE WERELD KERNDOEL 46 162 TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek Kerndoel 46 De leerlingen leren dat de positie van de aarde

Nadere informatie

LESSENSERIE HEELAL GROEP 3/4

LESSENSERIE HEELAL GROEP 3/4 LESSENSERIE HEELAL GROEP 3/4 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 De lessenserie in het kort 3 Doelstellingen 3 Benodigdheden 3 Trefwoorden en kernbegrippen 4 Overzicht lesinhouden 4 Aandachtspunten bij de

Nadere informatie

Grote en kleine planeten Reis door het zonnestelsel

Grote en kleine planeten Reis door het zonnestelsel Grote en kleine planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 5-6 41 tijdsduur 50 minuten kerndoelen 1, 23 en 32 Voorbereiding lesdoelen De leerling: weet dat de acht planeten verschillend in grootte zijn

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

Periode Zomer 2007 maand juli. Periode Zomer 2007 maand augustus. 03 06 augustus 2007 (leeftijd van 8 10 jaar) Adventure Ardennen

Periode Zomer 2007 maand juli. Periode Zomer 2007 maand augustus. 03 06 augustus 2007 (leeftijd van 8 10 jaar) Adventure Ardennen 1. Informatie over kampen 2006 Na de kampencommissie van 3 september 2006 kunnen we weeral zeggen dat we een leuke zomer achter de rug hebben met fantastische kampen. Aan deze kampen zijn er veel herinneringen

Nadere informatie

CIRKELBEWEGING & GRAVITATIE VWO

CIRKELBEWEGING & GRAVITATIE VWO CIRKELBEWEGING & GRAVITATIE VWO Foton is een opgavenverzameling voor het nieuwe eindexamenprogramma natuurkunde. Foton is gratis te downloaden via natuurkundeuitgelegd.nl/foton Uitwerkingen van alle opgaven

Nadere informatie

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu. KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl ESERO 8 oct 2014 Komeet Hartley 2010 r Komeet ISON 2013 Komeet

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie

Determineren van gesteente

Determineren van gesteente Aarde Paragraaf 1 en atlasvaardigheden Determineren van gesteente Als je een gesteente bestudeert en daarna vaststelt wat de naam van het gesteente is, dan ben je aan het determineren. Je kunt gesteenten

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

De wereld en het heelal

De wereld en het heelal Inhoud Het heelal... 2 De wereld en het heelal... 3 Het oude wereldbeeld, het geocentrisch wereldbeeld... 3 Het nieuwe wereldbeeld, het heliocentrisch wereldbeeld... 4 Het huidige wereldbeeld... 5 Jaargetijden...

Nadere informatie

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen.

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen. RECAPITULATIE COLLEGE I Eerste kennismaking - planeten! clusters van sterrenstelsels - leegte, grootte, ruimte-tijd Simpele waarnemingen - sterren, & sterrenbeelden, - Zon, Maan, planeten, kometen - verduisteringen,

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

Lesmateriaal bovenbouw

Lesmateriaal bovenbouw Lesmateriaal bovenbouw Workshopdag Satellieten 8 oktober 2008 Space Expo, Noordwijk Bouw je eigen telescoop Benieuwd naar het oppervlak van de maan? Of de ringen van Saturnus? Deze dingen staan te ver

Nadere informatie

LESBRIEF. Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril!

LESBRIEF. Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril! LESRIEF ard u d E ben et mij k i, i Ho je m r? a G! u lips p avontu o mee Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril! arde Maan Op deze plek

Nadere informatie

Zonsverduistering Kijken naar de sterren

Zonsverduistering Kijken naar de sterren Zonsverduistering Kijken naar de sterren * groep 5-6 53 tijdsduur 50 minuten kerndoelen 1, 45 en 46 lesdoelen De leerling weet dat: bij een zonsverduistering de maan tussen de zon en de aarde staat er

Nadere informatie

Diagrammen Voor beide typen beweging moet je drie diagrammen kunnen tekenen, te weten een (s,t)-diagram, een (v,t)-diagram en een (a,t)-diagram.

Diagrammen Voor beide typen beweging moet je drie diagrammen kunnen tekenen, te weten een (s,t)-diagram, een (v,t)-diagram en een (a,t)-diagram. Inhoud... 2 Diagrammen... 3 Informatie uit diagrammen halen... 4 Formules... 7 Opgaven... 8 Opgave: Aventador LP 700-4 Roadster... 8 Opgave: Boeiing 747-400F op startbaan... 8 Opgave: Fietser voor stoplicht...

Nadere informatie

2 Pretpark aan de hemel

2 Pretpark aan de hemel 2 Pretpark aan de hemel In deze paragraaf onderzoeken en leren we over de beweging van de aarde om de zon, de draaiing van de aarde om haar as, de beweging van de maan rond de aarde, en hoe die bewegingen

Nadere informatie

Practicum World Wide Telescope

Practicum World Wide Telescope Practicum World Wide Telescope Onderzoeksvraag Hoe kan ik het programma World Wide Telescope inzetten om meer inzicht te krijgen in deelvragen van de sterrenkunde. Inleiding World Wide Telescope is het

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

Deel 4: Krachten. 4.1 De grootheid kracht. 4.1.1 Soorten krachten

Deel 4: Krachten. 4.1 De grootheid kracht. 4.1.1 Soorten krachten Deel 4: Krachten 4.1 De grootheid kracht 4.1.1 Soorten krachten We kennen krachten uit het dagelijks leven: vul in welke krachten werkzaam zijn: trekkracht, magneetkracht, spierkracht, veerkracht, waterkracht,

Nadere informatie

Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul

Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul Nu de vakantie weer voorbij is, en de zomer op z'n einde loopt, zijn de Boogschutter en de Schorpioen met het centrum van de Melkweg onder

Nadere informatie

INHOUD 1. Kleine mensen in een groot heelal 2. De wondere wereld van de wetenschap 3. Leven geven na je dood 4. Wat moeten we met de Bijbel?

INHOUD 1. Kleine mensen in een groot heelal 2. De wondere wereld van de wetenschap 3. Leven geven na je dood 4. Wat moeten we met de Bijbel? INHOUD 1. Kleine m ensen in een groot heelal 7 2. De wondere wereld van de wetenschap 21 3. Leven geven na je dood 36 4. Wat moeten we met de Bijbel? 48 5. De schepping 63 6. Mijn brein en ik 76 I n le

Nadere informatie

SINE : DOCENTENBLAD - ASTRONOMIE GROEP 7/8

SINE : DOCENTENBLAD - ASTRONOMIE GROEP 7/8 SINE : DOCENTENBLAD - ASTRONOMIE GROEP 7/8 De leerlingen tonen aan genodigden (ouders, broertjes en zusjes, ) een eigentijds planetarium waarbinnen op een verrassende manier met behulp van augmented reality

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

Webkwestie planeten. Brechtje van Laatum. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/54634

Webkwestie planeten. Brechtje van Laatum. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/54634 Auteur Brechtje van Laatum Laatst gewijzigd Licentie Webadres 12 March 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/54634 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Morfologie op andere planeten. Dr. Maarten Kleinhans Universiteit Utrecht Fac. Geowetenschappen Dept. Fysische Geografie www.geo.uu.

Morfologie op andere planeten. Dr. Maarten Kleinhans Universiteit Utrecht Fac. Geowetenschappen Dept. Fysische Geografie www.geo.uu. Morfologie op andere planeten (vooral Mars) Dr. Maarten Kleinhans Universiteit Utrecht Fac. Geowetenschappen Dept. Fysische Geografie www.geo.uu.nl/fg/mkleinhans Dit college: 1. Foto-album van het Zonnestelsel

Nadere informatie

Inhoud. Bijlage B: Planeettabellen...7. Bijlage C: Blanco horoscoop...71. Bijlage D: Woordenlijst...73. Bijlage E: Symbolen...85

Inhoud. Bijlage B: Planeettabellen...7. Bijlage C: Blanco horoscoop...71. Bijlage D: Woordenlijst...73. Bijlage E: Symbolen...85 Inhoud Bijlage A: Je ascendant uitrekenen: een handleiding...3 Bijlage B: Planeettabellen...7 Bijlage C: Blanco horoscoop...71 Bijlage D: Woordenlijst...73 Bijlage E: Symbolen...85 Bijlage F: De aspecten

Nadere informatie

Examen HAVO 2012. wiskunde B. tijdvak 1 donderdag 24 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO 2012. wiskunde B. tijdvak 1 donderdag 24 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 1 donderdag 24 mei 13.30-16.30 uur wiskunde B Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Hoe meten we STERAFSTANDEN?

Hoe meten we STERAFSTANDEN? Hoe meten we STERAFSTANDEN? Frits de Mul voor Cosmos Sterrenwacht nov 2013 Na start loopt presentatie automatisch door 1 Hoe meten we STERAFSTANDEN? 1. Afstandsmaten in het heelal 2. Soorten sterren 3.

Nadere informatie

nautisch instituut nauticum PROEFLES

nautisch instituut nauticum PROEFLES - -- ---- -- -W-- 1 1 W I - ----- - 44 -- v nautisch instituut nauticum PROEFLES Deze proefles is de eerste les van de cursus ASTRONOMISCHE PLAATSBEPALING. Het geeft U een indruk hoe het lesmateriaal is

Nadere informatie

3 Kermis aan de hemel

3 Kermis aan de hemel 3 Kermis aan de hemel In deze paragraaf onderzoeken en leren we over de beweging van de aarde om de zon, de draaiing van de aarde om haar as, de beweging van de maan rond de aarde, en hoe die bewegingen

Nadere informatie

0. Meerkeuze opgaven. 1) b 2) c 3) c 4) c 5) d 6) a 7) c 8) d 9) b 10) b 11) b 12) c 13) b 14) a 15) c 16) a 17) b 18)d

0. Meerkeuze opgaven. 1) b 2) c 3) c 4) c 5) d 6) a 7) c 8) d 9) b 10) b 11) b 12) c 13) b 14) a 15) c 16) a 17) b 18)d 0. Meerkeuze opgaven 1) b ) c 3) c 4) c 5) d 6) a 7) c 8) d 9) b 10) b 11) b 1) c 13) b 14) a 15) c 16) a 17) b 18)d Vraag 1 1. Waterstof is voor 75 procent in het heelal vertegenwoordigt, helium voor

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 30 oktober 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s) Stervorming

Nadere informatie

Quantummechanica 5/6 VWO

Quantummechanica 5/6 VWO Lessenserie Quantummechanica 5/6 VWO Docentenhandleiding Quantumtheorie WAAR? In ieder geval: RAAR! Opzet en doelen In deze serie van 3 lessen wordt voor leerlingen in klas 5 of 6 VWO een introductie gegeven

Nadere informatie

Inhoud. 16141_BW Ruimtevaart voor in BTB.indd 5 04/09/14 14:04

Inhoud. 16141_BW Ruimtevaart voor in BTB.indd 5 04/09/14 14:04 Inhoud Voorwoord 7 1. Terug in de tijd 8 2. Staren naar de sterren 10 3. Grootvaders van de ruimtevaart 12 4. Race om de ruimte 14 5. Baantjes trekken 16 6. Van straathond naar ruimteheld 18 7. De eerste

Nadere informatie

LIEVE KINDEREN VAN PULAU MOTI. Dit boekje gaat over een bijzondere gebeurtenis, die binnenkort zal plaatsvinden. Op woensdag 9 maart 2016 zal er iets heel moois te zien zijn aan de hemel. Op die ochtend

Nadere informatie

Inhoud. 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart?

Inhoud. 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart? Inhoud 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart? 1. Algemenen weetjes Duizenden jaren geleden konden mensen beelden

Nadere informatie

Uit welk land komt deze raket?

Uit welk land komt deze raket? Uit welk land komt deze raket? Raketten Vgroep 5-6 57 tijdsduur 45 minuten kerndoelen 1, 50 en 54 lesdoelen De leerling: herkent de vlaggen van Nederland, België, Zweden, Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië

Nadere informatie

kilometer hoogte. Bizar. Ik moet zeggen: ik had het me anders voorgesteld; meer zoals een atlas eruitziet.

kilometer hoogte. Bizar. Ik moet zeggen: ik had het me anders voorgesteld; meer zoals een atlas eruitziet. 1 Ik vlieg. Ik vlieg met een snelheid van 28.000 kilometer per uur in een baan om de aarde. Een baan om de aarde wat klinkt dat toch stom. De Amerikanen zeggen het veel beter: in orbit. Ik ben in orbit.

Nadere informatie

Tekenen met Licht. It s your time to shine!

Tekenen met Licht. It s your time to shine! Tekenen met Licht It s your time to shine! 1 Colofon Inhoud en samenstelling Patrick Couwenberg van 4XM www.workshopstartpagina.nl info@workshopstartpagina.nl 2 Tekenen met licht Inleiding Tekenen met

Nadere informatie

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 1 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 2 MENSEN WILLEN STRUCTUREN ZIEN 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 3 DE MENS BEGON TE BESCHRIJVEN WAT HIJ AAN DE HEMEL

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Spruitjes in Space Actieve rondleiding over sterrenkunde voor groep 7 & 8

Docentenhandleiding. Spruitjes in Space Actieve rondleiding over sterrenkunde voor groep 7 & 8 Docentenhandleiding Spruitjes in Space Actieve rondleiding over sterrenkunde voor groep 7 & 8 Inhoud 1 Inleiding Spruitjes in space 2 a. Leerdoelen 2 b. Doelgroep 2 c. Tijd 2 d. Indeling programma 2 e.

Nadere informatie

van zwaartekracht hebben weet dat hoe groter de zwaartekracht van een hemellichaam is, hoe kleiner hun sprong is

van zwaartekracht hebben weet dat hoe groter de zwaartekracht van een hemellichaam is, hoe kleiner hun sprong is Zwaartekracht GROEP 5-6 48 65 minuten 1 en 23 De leerling: herkent de zwaartekracht ontdekt dat een kleine sprong op aarde een veel grotere sprong op de maan is ontdekt dat een kleine sprong op aarde een

Nadere informatie

Kijken naar het heelal

Kijken naar het heelal Kijken naar het heelal GROEP 7-8 75 65 minuten 1 en 45 De leerling: weet dat de uitvinding van de telescoop voor bewijzen heeft gezorgd dat de aarde niet het middelpunt van het heelal is weet dat je met

Nadere informatie

PLANETEN- STELSELS. HC-1 Inleiding

PLANETEN- STELSELS. HC-1 Inleiding PLANETEN- STELSELS HC-1 Inleiding 1 EVEN VOORSTELLEN DOCENT: Prof. dr. Harold Linnartz / HL501 7 hoorcolleges / tentamens ASSISTENTEN: Jens Hoeijmakers / O-434 Ricardo Herbonet / HL-506 8 werkcolleges

Nadere informatie

Reizen door het zonnestelsel

Reizen door het zonnestelsel Reizen door het zonnestelsel klas 1-2 Bij een reis door het zonnestelsel staat het ruimteschip onder invloed van de zwaartekracht. Wat is zwaartekracht en wat voor invloed heeft deze op de baan van een

Nadere informatie

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs KiesWijzer een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs Inleiding Met veel plezier presenteert Intermijn de les KiesWijzer. Uw leerlingen staan in het nieuwe schooljaar weer voor grote keuzes. Welk

Nadere informatie

Opdracht 1: Introductie Python

Opdracht 1: Introductie Python PLANETENSTELSELS - WERKCOLLEGE 1 EN 2 Opdracht 1: Introductie Python Tijdens dit werkcollege en tijdens je verdere studie zul je vaak gebruik willen maken van natuurkundige constanten en veel voorkomende

Nadere informatie

4 Gedrag. 4.2 Aapt een aap echt na? 4.4 Hoe leven dieren samen in een groep? 4.1 Opdrachten 1-24. 4.2 Opdrachten 1-20. 4.

4 Gedrag. 4.2 Aapt een aap echt na? 4.4 Hoe leven dieren samen in een groep? 4.1 Opdrachten 1-24. 4.2 Opdrachten 1-20. 4. 4 Gedrag DO-IT Datum 4.2 Aapt een aap echt na? 4.4 Hoe leven dieren samen in een groep? PARAGRAFEN Datum 4.1 Opdrachten 1-24 4.2 Opdrachten 1-20 4.3 Opdrachten 1-16 4.4 Opdrachten 1-16 Samenvatten Test

Nadere informatie

Robs Nieuwsbrief. over sterrenkunde en het heelal. De rust weergekeerd. Rob Walrecht Leert je het heelal begrijpen! mei 2015

Robs Nieuwsbrief. over sterrenkunde en het heelal. De rust weergekeerd. Rob Walrecht Leert je het heelal begrijpen! mei 2015 Rob Walrecht Robs Nieuwsbrief over sterrenkunde en het heelal De rust weergekeerd Eclipsbrilletjes De rust is, na de spannende eclipsbrillenverkoop van de verkoop in februari en maart, weer teruggekeerd.

Nadere informatie

Tips, achtergrondinformatie en lesmateriaal voor ruimtevaart in de klas

Tips, achtergrondinformatie en lesmateriaal voor ruimtevaart in de klas Tips, achtergrondinformatie en lesmateriaal voor ruimtevaart in de klas Workshopdag Satellieten 8 oktober 2008 Space Expo, Noordwijk Achtergrondinformatie voor leerkrachten Satelliet Een satelliet is een

Nadere informatie

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen?

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? In groep 5-6 nemen kinderen steeds vaker werk mee naar huis. Vaak vinden kinderen het leuk om thuis aan schooldingen

Nadere informatie

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Leuk dat je meedoet aan de voorronde van de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014! Zoals je ongetwijfeld al zult weten dient deze ronde

Nadere informatie

Tips en achtergrondinformatie voor ruimtevaart/sterrenkunde in de klas

Tips en achtergrondinformatie voor ruimtevaart/sterrenkunde in de klas Tips en achtergrondinformatie voor ruimtevaart/sterrenkunde in de klas Bron: Soho, ESA en NASA Workshopdag over de Zon 27 januari 2010 science center NEMO 1 Licht en Schaduw Rekenen met licht en schaduw

Nadere informatie

Lezingen programma Rob Walrecht

Lezingen programma Rob Walrecht Lezingen programma Rob Walrecht Leer het heelal begrijpen, met goed verzorgde, leuke presentaties, unieke schaalmodellen en andere hulpmiddelen Onze cursus Leer het heelal begrijpen! bestaat uit zes of

Nadere informatie

teylers2 09-05-2007 11:14 Pagina 1

teylers2 09-05-2007 11:14 Pagina 1 teylers2 09-05-2007 11:14 Pagina 1 teylers2 09-05-2007 11:15 Pagina 2 missie: Spruitjes in s p a c e! Handleiding teylers2 09-05-2007 11:15 Pagina 3 Colofon Spruitjes in Space Opdrachtgever: Teylers Museum,

Nadere informatie

pagina 24 z 25 Wellermagazine OP REIS Reizen en open staan voor andere culturen moet je leren. En daar kan je niet vroeg genoeg mee beginnen. Femke van Heugten (30) heeft het reizen met de paplepel ingegoten

Nadere informatie

DE STER VAN BETHLEHEM

DE STER VAN BETHLEHEM DE STER VAN BETHLEHEM Het is altijd mogelijk, dat het verhaal van de ster fictie is: deel van een vertelling om het belang van de gebeurtenis van de geboorte van Jezus te onderstrepen en/of de profetieën

Nadere informatie

Zonnestelsel en Heelal

Zonnestelsel en Heelal A N W Zonnestelsel en Heelal Orion M.J.W.Beck 2003-2006 Zonnestelsel en Heelal 2003 2006; M.J.W. Beck, Edison College, Apeldoorn Vernieuwde en verbeterde uitgave. Toegevoegd: 80 opgaven, extra afbeeldingen,

Nadere informatie

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout In de afgelopen paar decenia is het duidelijk geworden dat de Zon niet de enige ster is die wordt vergezeld door planeten. Extrasolaire

Nadere informatie

ERATOSTHENES EXPERIMENT LEERKRACHTENHANDLEIDING

ERATOSTHENES EXPERIMENT LEERKRACHTENHANDLEIDING ERATOSTHENES EXPERIMENT LEERKRACHTENHANDLEIDING INLEIDING Reeds in de derde eeuw voor Christus bepaalde de Griek Eratosthenes de omtrek van de aarde, zonder Egypte te verlaten. Zijn schatting werd voor

Nadere informatie

Flevo Rondstraler juni 2007

Flevo Rondstraler juni 2007 COLOFON VERON afdeling A 41 - IJsselmeerpolders (Flevoland) Bestuur Voorzitter Marcel Moerenhout PA3HEB 0320-245718 Vicevoorzitter Randall Tamminga PE1SDE 0320-280977 Secretaris Jan Zaaijer PE1ANL 0320-252018

Nadere informatie

Ontwerp en bouw een auto die verschillende soorten ladingen van een helling af naar beneden vervoert.

Ontwerp en bouw een auto die verschillende soorten ladingen van een helling af naar beneden vervoert. Groep 3 & 4 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Ontwerp en bouw een auto die verschillende soorten ladingen van een helling af naar beneden vervoert. Inleiding Het thema van

Nadere informatie

Reis naar andere hemellichamen

Reis naar andere hemellichamen Reis naar andere hemellichamen GROEP 7-8 64 De leerling weet: uit hoeveel dagen een jaar op aarde bestaat dat als een planeet één keer rond de zon draait, er één jaar voorbij is dat 4 jaar op Mercurius

Nadere informatie