ASTRO NA UTopia. deel 1 Ons zonnestelsel, een kleine stip in het heelal. Naam : Schooljaar : Groep :

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ASTRO NA UTopia. deel 1 Ons zonnestelsel, een kleine stip in het heelal. Naam : Schooljaar : Groep :"

Transcriptie

1 deel 1 Naam : Schooljaar : Groep :

2 ONS ZONNESTELSEL, EEN KLEINE STIP IN HET HEELAL HEELAL HET ONTSTAAN VAN HET HEELAL Het heelal is enorm groot. Het omvat alles: de aarde, de zon, de maan, de planeten, de sterren, alle andere hemellichamen en de ruimtes daartussen. Niemand weet precies hoe het heelal is ontstaan. Er zijn wel allerlei ideeën over. De bekendste theorie is die van de big bang, ook wel oerknal genoemd. Volgens deze theorie zat lang geleden het hele heelal dicht opeen gepakt. Er was één zeer kleine, heel hete bol. Alle stoffen in die bol waren héél hard op elkaar geperst. Die bol was zo warm en vol energie dat hij niet klein kon blijven. Ongeveer 18 miljard jaar geleden ontplofte deze bol met een enorme klap. Met een enorme snelheid werd de materie in alle richtingen weggeslingerd. In enkele minuten tijd ontstonden de bouwstenen van het heelal, zoals waterstof en helium. Na vele duizenden jaren koelde de enorme hete energie van het vroege heelal wat af. Na miljoenen jaren ontstonden geleidelijk gassen. Pas veel later ontstonden hieruit sterrenstelsels en afzonderlijke sterren. Toen die sterren uit elkaar spatten, ontstonden de zwaardere elementen, zoals koolstof (de bouwstenen van het leven). 2

3 Na de oerknal is het heelal steeds groter geworden en het groeit nog steeds. Door het voortdurend uitzetten, is de ruimte nu grotendeels leeg. Hier en daar zijn dichtere delen te vinden, zoals sterrenstelsels, sterren, planeten,... Opdracht om je te kunnen voorstellen hoe het heelal groeit en er steeds meer lege ruimte is Neem een lege ballon en een viltstift. Teken melkwegstelsels op de ballon. Blaas de ballon nu op. De melkwegstelsels groeien steeds verder uit elkaar. Zo gaat het ook in de ruimte, maar dan wel véél trager. HET HEELAL IS ONVOORSTELBAAR GROOT De afstanden in de ruimte zijn enorm groot. Astronomen of sterrenkundigen drukken die afstanden daarom vaak uit in de tijd die het licht nodig heeft om zo ver te reizen : - wij spreken bijvoorbeeld over een autoreis van 2 uur. - astronomen spreken over een ruimtereis van bijvoorbeeld 100 lichtjaar. Wat is een lichtjaar? Een lichtjaar is de afstand die het licht in 1 jaar aflegt. Maar hoe groot is die afstand dan wel? Enkele voorbeelden om er een beetje een idee van te krijgen... A) In 1 sec. legt het licht km af. met de auto moeten wij daarvoor ongeveer 4 maanden dag en nacht rijden. B) In 1 jaar legt het licht dan een afstand af van km. met de auto zou je daarvoor ongeveer jaar moeten aan één stuk door rijden. 3

4 ONS MELKWEGSTELSELS Een heleboel STERRENSTELSELS in de ruimte Sterrenstelsels zijn enorme verzamelingen van sterren die bij elkaar blijven door hun onderlinge zwaartekracht. Een sterrenstelsel kan wel miljarden sterren bevatten. Een sterrenstelsel wordt ook wel melkwegstelsel genoemd, maar..... het sterrenstelsel waarin wij leven, noemen we Ons melkwegstelsel. Door naar hun vorm te kijken, kunnen we 3 soorten sterrenstelsels herkennen : - ellipsvormig - spiraalvormig - onregelmatige sterrenstelsels 4

5 ONS MELKWEGSTELSEL Welke vorm heeft onze melkweg? Onze melkweg heeft een doorsnede van lichtjaar. Bij heldere hemel zien we duizenden sterren aan de hemel. Dat zijn maar enkele van de 200 miljard sterren in onze Melkweg. De aarde ligt diep in een van de armen van de spiraal, op lichtjaar van het centrum. In ons Melkwegstelsel is ons zonnestelsel (de zon en alle planeten) maar een heel klein stipje, zoals je op de schets hierboven kan zien. ons melkwegstelsel Opdracht om de vorm van onze melkweg na te bootsen Als jullie thuis een wat dikkere groentensoep eten... roer de soep zo dat deze flink ronddraait in de kom. Terwijl de soep ronddraait giet je er een straaltje room dwars over heen. De spiraal die je nu ziet lijkt op onze melkweg. 5

6 STERREN Sterren zijn de kleine lichtpuntjes die je s nachts aan de hemel ziet. Sommige zijn fel en sterk andere zijn zwak. Er zijn teveel sterren om op te noemen. Het grootste verschil tussen een ster en een planeet is dat sterren geven en planeten. EEN STER zo ziet ze eruit Sterren zijn niet zoals ze vaak worden getekend vijf- of zeshoekige dingen. Nee, sterren zijn van gloeiend heet gas. Omdat dat gas zo heet is de sterren. Veel mensen denken dat sterren alleen maar wit zijn, maar dat is niet zo. Sterren kunnen ook blauw, geel, rood, oranje of geel zijn. Aan de kleur van een ster kan je zien hoe warm deze is : - rode en oranje sterren zijn het koelst : ongeveer C. - gele sterren (zoals de zon) zijn heter : ongeveer C aan de buitenkant. - blauwwitte sterren zijn het heetst : aan de buitenkant maar liefst C. Een grappig weetje Bij sterren is het net andersom dan bij een waterkraan - waterkraan rood = heet water / blauw = koud water - sterren rood = een ster / blauw = een ster Je kan dus maar beter uit de buurt van een ster blijven als je weet dat : - 25 C al een warme dag is op aarde - water kookt bij 100 C - papier begint te branden bij 250 C 6

7 STERRENBEELDEN Heel lang geleden gaven mensen een naam aan groepjes heldere sterren die ze aan de hemel zagen. Zo n groepje heldere sterren noemen we een sterrenbeeld. Door de sterren met elkaar te verbinden, zagen de mensen er de vorm van dieren, mensen en goden in. Er zijn in totaal 88 sterrenbeelden. Eén van de bekendste daarvan is de grote beer Deze is het hele jaar door zichtbaar. 12 van die sterrenbeelden kennen we ook als de dierenriem : 7

8 weegschaal schorpioen maagd Meer sterrenbeelden vind je op (thema s / sterrenbeelden) En we leren er ook nog meer over tijdens ons bezoek aan de sterrenwacht Urania. 8

9 Opdracht : zoek de antwoorden in je bundel op p. 2 t.e.m. 7 HET HEELAL 1. Het moment waarop het heelal ontstond, noemt men de Toen was er 1 kleine, heel hete bol die en spatte alles uit die bol uiteen in de ruimte. Maar pas groeiden die stoffen uit tot. Het heelal werd steeds groter en ook nu nog steeds. STERRENSTELSELS 2. Wat is een lichtjaar? Hoeveel km legt het licht af in 1 seconde? 3. Noem de 3 soorten sterrenstelsels : Welke vorm heeft ONS melkwegstelsel? STERREN 4. Wat is het verschil tussen sterren en planeten? - sterren - planeten 5. Wat is een ster? 6. Welke sterren zijn het warmst en welke het koudst? - de warmste sterren zijn - de koudste sterren zijn 7. Er zijn sterrenbeelden. Het bekendste sterrenbeeld is 9

10 ZONNESTELSEL HET ZONNESTELSEL Ons zonnestelsel ontstond ongeveer 5 miljard jaar geleden uit één ronddraaiende gas- en stofwolk. Net zoals andere sterrenstelsels ontstonden... De zwaartekracht zorgde ervoor dat stofdeeltjes bij elkaar kwamen in kleine brokken. Sommige van die brokjes botsten en vielen weer uiteen. Anderen werden steeds groter en groeiden na miljoenen jaren uit tot de huidige planeten. Vele kleinere brokken werden asteroïden, kometen, manen en meteoroïden. Al deze ruimtebrokken die rond de zon blijven draaien, vormen samen met de zon ons. DE ZON De zon is een. Het is de ster die het dichtst bij ons staat en waar wij omheen draaien. Ze bestaat al zo n 5 miljard jaar en is nog maar in de helft van haar leven. Omdat ze het dichtst bij ons staat lijkt ze voor ons ook de grootste ster. Maar veel verder in het heelal zijn er nog véél grotere sterren. En toch is onze zon ook groot de middellijn van de zon is even lang als 39 aardbollen naast elkaar. de zon 39 x de aardbol 10

11 De zon geeft ons en. De zon is een grote vuurbol, niet zo mooi rond zoals wij het meestal tekenen. Door de enorme hitte worden grote de ruimte ingestuwd. Sommige plekken op de zon zijn iets minder warm, maar nog altijd duizenden graden. Die plekken zijn zwart en noemen we. ASTEROÏDEN Astereroïden zijn kleine stukken die aan elkaar zijn geklit tot grotere mini-planeten. De meeste asteroïden zweven in de enorme ruimte tussen Mars en Jupiter : dat gebied noemen we de. De grootste asteroïde, Ceres, heeft een doorsnee van 975 km. De meesten zijn veel kleiner, de kleinsten zijn nog geen km groot. Links Mars en rechts Jupiter (daartussen de asteroïdengordel). 11

12 KOMETEN Asteroïden en kometen lijken sterk op elkaar, alleen bevatten kometen veel. Kometen komen uit de verste hoeken van ons zonnestelsel. Ze bestaan uit brokken ijs en stof die miljarden jaren diepgevroren zijn. De meeste kometen blijven in een baan om de zon draaien. Af en toe wordt een komeet een stukje uit zijn baan geduwd. De komeet begint dan naar het centrum van het zonnestelsel te bewegen en gaat steeds sneller. Als de komeet de zon nadert, warmen de buitenste ijslagen op en veranderen in. Dit vormt een nevel om de kern van de komeet. De zonnewind blaast het gas in een lange staart. Doordat het zonlicht op die gassen weerkaatst, kunnen wij die komeet en zijn staart zien. De komeet draait om de zon en gaat dan weer terug naar de verre ruimte. Soms komt hij nog wel eens terug. De komeet Haley [heejli] keert elke 76 jaar terug. de komeet Haley Een komeet is dus niet hetzelfde als een 'vallende ster'... komeet vallende ster

13 METEOROÏDE? METEOOR? METEORIET? Nog meer verwarring daar in de ruimte Al deze meteo. s zijn al zeker en vast geen vallende sterren, want ze geven zelf. Wat zijn het dan wel? een meteoroïde [metejorowide] = stofdeeltjes tot grote rotsblokken in de ruimte die de baan van een komeet volgt een meteoor = een kleine meteoroïde die in de dampkring van de aarde komt en daar verbrandt door de wrijving met de lucht en dus verdwijnt een meteoriet = een grote meteoroïde die in de dampkring van de aarde komt en er helemaal doorheen gaat tot ze op de grond inslaat en daar een krater achterlaat Een meteoriet van meer dan ton vormde deze 1200 m brede krater ongeveer jaar geleden in Arizona. PLANETEN Over de planeten van ons zonnestelsel kom je alles te weten in het volgende deel. 13

14 de 8 PLANETEN van het ZONNESTELSEL PLANETEN voor de wiskundige knobbels Er zijn planeten die in een baan rond de zon draaien. Tot 2006 waren dat er 9, maar sindsdien noemen de wetenschappers Pluto een dwergplaneet. Een hulpmiddeltje om de volgorde van de planeten te onthouden : Maak Van Acht Meter Japanse Stof Uw Naam De zon heeft een aantrekkingskracht of! Een sterke zwaartekracht zelfs, want ze trekt alles in het zonnestelsel naar zich toe. Maar de planeten vallen niet op de zon : de snelheid - waarmee ze rond de zon draaien - is gelukkig groot genoeg is om er niet naar toe getrokken te worden. 14

15 Alle planeten draaien in een vaste baan om de zon. Maar ze draaien niet allemaal even snel. Hoe verder de planeet van de zon is verwijderd, hoe langer de omwenteling om de zon duurt. Mercurius heeft bijvoorbeeld maar 88 dagen nodig om rond de zon te draaien. Een jaartje is daar dus sneller om je zou er dus sneller oud worden, want het duurt daar maar 88 dagen voor je opnieuw verjaart. De aarde heeft dagen nodig voor een omwenteling rond de zon. De verste planeet, Neptunus dus, doet er dan weer een pak langer over. Neptunus heeft 165 aardjaren nodig om rond de zon te draaien. Dat zijn dus 165 x 365 dagen = aarddagen. Dan moet je wel heel lang wachten voor je je volgende verjaardagscadeautje mag uitpakken hé. Opdracht : 1. noteer eerst je leeftijd in de 2 de kolom. 2. voor de berekeningen gebruik je een zakrekenmachine 3. let goed op voor de komma s als je het getal uit de 3 de kolom intikt in de uitkomst mag je de cijfers na de komma weglaten planeet mijn leeftijd op aarde jaar mijn leeftijd op een andere planeet Mercurius jaar X 4,15 = jaar Venus jaar X 1,62 = jaar Aarde jaar X 0,53 = jaar Mars jaar X 0,084 = jaar Jupiter jaar X 0,034 = jaar Saturnus jaar X 0,012 = jaar Uranus jaar X 0,006 = jaar Neptunus jaar X 0,004 = jaar 15

16 Ook planeten hebben een aantrekkingskracht. Wij worden door de aarde aangetrokken, zodat we er niet zouden afvallen. De kracht die de aarde daarvoor heeft, noemen we de. De aarde trekt ook een belangrijke rotsblok uit de ruimte aan, namelijk. Maar de maan heeft ook haar eigen willetje doordat ze voldoende snel rond de aarde draait, kan ze op een veilige afstand blijven. Over de band tussen de aarde en haar maan leren we in een volgend deel nog meer. En zo heeft elke planeet z n eigen zwaartekracht De zwaartekracht is echter niet op alle planeten even groot. Hoe harder de planeet aan je trekt (grote zwaartekracht), hoe meer je op die planeet zal wegen. En ook rond nog enkele andere planeten draait een maan of zelfs meerdere. Daarover verder meer Opdracht : 1. weeg eerst jezelf op een personenweegschaal en noteer je gewicht in de 2 de kolom. 2. voor de berekeningen gebruik je een zakrekenmachine 3. let goed op voor de komma s als je de zwaartekracht intikt in de uitkomst mag je de cijfers na de komma weglaten planeet mijn gewicht op aarde zwaartekracht mijn gewicht op een andere planeet Mercurius kg X 0,370 = kg Venus kg X 0,887 = kg Aarde kg X 0,371 = kg Mars kg X 2,312 = kg Jupiter kg X 0,896 = kg Saturnus kg X 0,869 = kg Uranus kg X 1,100 = kg Neptunus kg X 0,060 = kg 16

17 En er wordt nog meer gedraaid in de ruimte Planeten draaien niet alleen in een baan om de zon elke planeet draait ook nog eens om z n eigen as. De aarde draait in om haar eigen as. 1 aarddag duurt dus 24 uur. Niet alle planeten draaien even snel om hun as. Hoe lang een dag duurt op de andere planeten, kom je te weten bij de volgende opdracht. Opdracht : verzamelen van cijferinformatie over de planeten 1. Van de juf of de meester krijg je een fiche voor elke planeet. - zoek op volgende websites de gevraagde gegevens zoek op de gegevens met een * zoek je op - vul de gegevens in op de fiches 2. Als je alle gegevens hebt ingevuld, kan je deze fiches gebruiken om er een spel mee te spelen. - knip de 8 fiches uit - lees de spelregels hiernaast - en spelen maar 17

18 PLANETEN : verschillende soorten De planeten van ons zonnestelsel worden onderverdeeld in 3 groepen : 4 binnenplaneten 4 buitenplaneten een reeks dwergplaneten Mercurius Venus Aarde Mars Jupiter Saturnus Uranus Neptunus Pluto vele mini-planeetjes staan het bij de zon staan het van de zon weg bestaan in hoofdzaak uit : en bestaan in hoofdzaak uit : bestaan in hoofdzaak uit : hebben op hun oppervlak ze hebben oppervlak door de gassen van vulkaanuitbarstingen ontstond de op Venus, Aarde en Mars. rond deze planeten draaien kleine brokken die samen de rond deze planeten vormen Deze planeten vormen samen de aan de rand van ons zonnestelsel. 18

19 TAALBESCHOUWING zinsleer Zet bij elke zin volgende stappen : 1. Zoek de persoonsvorm (pv.) in elke zin. - schrijf de vraagzin onder elke zin - omkring het eerste woord in de vraagzin - omkring datzelfde woord nu ook in de gedrukte zin 2. Zoek het onderwerp (ond.) in elke zin. - stel bij elke zin de vraag : wie doet het? - onderstreep (dubbel) alle woorden van het antwoord in de gedrukte zin 3. Zoek het gezegde (gez.) in elke zin. - het gezegde = de hele zin, behalve het onderwerp - onderstreep (enkel) het gezegde 1. Het heelal ontstond bij de oerknal. 2. Ons melkwegstelsel heeft de vorm van een spiraal. 3. De asteroïdengordel zie je tussen Mars en Jupiter. 4. In ons zonnestelsel is Jupiter de grootste planeet. 5. De planeet Mercurius ligt het dichtst bij de aarde. 19

20 TAALBESCHOUWING woordleer Opdracht 1 : Verbind elke afkorting met de juiste volledige naam. lidw. bn. lidwoord zn. zelfstandig naamwoord bijvoeglijk naamwoord Vul in : Voor een zelfstandig naamwoord kan je een plaatsen, behalve als dat zn. een is. Een vertelt ons hoe een zn. is. Opdracht 2 : Lees eerst de hele tekst. Schrijf dan onder elk onderstreept woord de juiste afkorting : lidw., zn. of bn. MERCURIUS is rijk aan kraters en lijkt sterk op onze maan. VENUS is voor de aardbewoners de helderste planeet. Aan de nachthemel lijkt MARS bijna zo rood als gloeiende kolen. JUPITER is de reus onder de planeten. Jupiter is groter en zwaarder dan alle planeten bij elkaar. SATURNUS is na Jupiter de grootste planeet in het zonnestelsel. Saturnus is lichter dan water : hij zou drijven op een grote oceaan! Op Saturnus zijn nog sterkere winden dan op Jupiter. URANUS is de derde grootste planeet. Uranus heeft dikke wolkenbanden die zich snel rond de planeet bewegen. NEPTUNUS is een diepblauwe planeet. Giftige wolken wervelen er omheen. Op de planeet is een grote donkere vlek zichtbaar. 20

21 LEEROPDRACHT ons zonnestelsel, een kleine stip in het heelal Hoe leer ik mijn les? Wat moet ik kennen en kunnen? Ik leer elk deel tot ik het goed kan... - ik vul de datum in - ik kleur het passende gezichtje 1ste keer! 2de keer? 3de keer? 1. p. 2 7 ik leer alles wat met fluo is aangeduid 2. p. 9 ik kan de vragen op p. 9 beantwoorden als ik iets niet goed begrijp, dan lees ik de tekst op p. 2 7 nog eens 3. p van alles wat met fluo is aangeduid, kan ik zeggen waar het bij hoort = bij ons zonnestelsel / de zon / asteroïden / kometen / meteoor en meteoriet hulpmiddel = de kaartjes op het bijgevoegde blad knippen en juist sorteren 4. p ik leer de volgorde van de planeten vanaf de zon : hulpmiddel = ezelsbruggetje en planeten-domino ik leer alles wat met fluo is aangeduid 5. p. 17 ik kan alles wat onderstreept is bij de juiste planetensoort plaatsen = bij binnenplaneten / buitenplenten / dwergplaneten kwartetspel 6. ik kan het antwoord op vragen over de planeten opzoeken. Bij de peilproef mag ik hiervoor mijn kwartetspel gebruiken. 21

22 MERCURIUS VENUS afstand tot de zon : miljoen km afstand tot de zon : miljoen km diameter : km diameter : km omwenteling om de zon in aardedagen omwenteling om de zon in aardedagen draait in aardedagen om haar as draait in aardedagen om haar as temperatuur : - tot + C temperatuur : + C aantal bekende manen : aantal bekende manen : AARDE MARS afstand tot de zon : 150 miljoen km afstand tot de zon : miljoen km * diameter : km diameter : km omwenteling om de zon in aardedagen omwenteling om de zon in 687 aardedagen draait in u. min. sec. om haar as draait in u. min. sec. om haar as temperatuur : - tot + C temperatuur : - tot + C aantal bekende manen : aantal bekende manen : 22

23 JUPITER SATURNUS afstand tot de zon : miljoen km afstand tot de zon : miljoen km diameter : km diameter : km omwenteling om de zon in 12 aardedagen omwenteling om de zon in aardedagen draait in u. min. sec. om haar as draait in u. min. sec. om haar as temperatuur : - C temperatuur : - C aantal bekende manen : * aantal bekende manen : URANUS NEPTUNUS afstand tot zon : MILJARD km * afstand tot zon : MILJARD km * diameter : km diameter : km omwenteling om de zon in aardejaren omwenteling om zon in aardejaren * draait in uren om haar as draait in u. min. sec. om haar as temperatuur : - C temperatuur : - C aantal bekende manen : * aantal bekende manen : * 23

24 ZONNESTELSEL (1) ZON (2) ASTEROÎDE (3) KOMEET (4) METEOOR METEORIET (5) ZONNESTELSEL (1) ZON (2) ASTEROÎDE (3) KOMEET (4) METEOOR METEORIET (5)

25 spiraalvormig melkwegstelsel een grote verzameling sterren geeft licht en warmte zonnewinden zonnevlekken klein stuk rots tussen Mars en Jupiter asteroïdengordel In de buurt van de zon verandert het ijs in gas. komt in de dampkring van de aarde spiraalvormig een ijsbol met een staart verbrandt en verdwijnt melkwegstelsel De staart wijst altijd van de zon weg. maakt een krater een grote verzameling sterren geeft licht en warmte zonnewinden zonnevlekken klein stuk rots tussen Mars en Jupiter asteroïdengordel In de buurt van de zon verandert het ijs in gas. komt in de dampkring van de aarde spiraalvormig een ijsbol met een staart verbrandt en verdwijnt melkwegstelsel De staart wijst altijd van de zon weg. maakt een krater een grote verzameling sterren geeft licht en warmte zonnewinden zonnevlekken klein stuk rots tussen Mars en Jupiter asteroïdengordel In de buurt van de zon verandert het ijs in gas. komt in de dampkring van de aarde een ijsbol met een staart verbrandt en verdwijnt De staart wijst altijd van de zon weg. maakt een krater

26

Naam: Janette de Graaf. Groep: 7. Datum:Februari Het heelal.

Naam: Janette de Graaf. Groep: 7. Datum:Februari Het heelal. Naam: Janette de Graaf. Groep: 7. Datum:Februari 2017. Het heelal. Inhoudsopgaven. Hoofdstuk 1. Ons zonnestelsel. Blz 3 Hoofdstuk 2. De zon. Blz 4-5 Hoofdstuk 3. De maan. Blz 6 Hoofdstuk 4. Planeten. Blz

Nadere informatie

Planeten. Zweven in vaste banen om een ster heen. In ons zonnestelsel zweven acht planeten rond de zon. Maar wat maakt een planeet nou een planeet?

Planeten. Zweven in vaste banen om een ster heen. In ons zonnestelsel zweven acht planeten rond de zon. Maar wat maakt een planeet nou een planeet? Planeten Zweven in vaste banen om een ster heen In ons zonnestelsel zweven acht planeten rond de zon. Maar wat maakt een planeet nou een planeet? Een planeet: zweeft in een baan rond een ster; is zwaar

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

1. Het Heelal. De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte.

1. Het Heelal. De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte. De aarde 1. Het Heelal De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte. De oerknal Wetenschappers denken dat er meer dan 15 miljoen jaar geleden een enorme ontploffing

Nadere informatie

RIETVELD-LYCEUM. les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU. de compononenten. V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar

RIETVELD-LYCEUM. les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU. de compononenten. V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar RIETVELD-LYCEUM les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU de compononenten V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar de Zon KERNFUSIE: waterstof >> helium. t.g.v. de ZWAARTEKRACHT >> temperatuur inwendig

Nadere informatie

Thema 5 Aarde in het heelal

Thema 5 Aarde in het heelal Naut samenvatting groep 6 Mijn Malmberg Thema 5 Aarde in het heelal Samenvatting Van binnen naar buiten De aarde is een grote bol van steen en ijzer. Deze bol heeft verschillende lagen. Binnenin de aarde

Nadere informatie

Projectboekje ruimte Oudste kleuters

Projectboekje ruimte Oudste kleuters Projectboekje ruimte Oudste kleuters 2016-2017 De zon (tekening: Lily Louise) De zon is eigenlijk een hele grote ster Het is er heel erg heet De zon is heel erg groot Alle planeten en sterren die rond

Nadere informatie

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op RUIMTE Naam: dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op www.schooltvbeeldbank.nl 1. Planeten Uit hoeveel planeten bestaat ons zonnestelsel? De aarde en dan nog.. planeten. (vul aantal in)

Nadere informatie

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Hoe groot is de aarde? En hoe groot is de zon in vergelijking met de aarde? Welke planeet staat het dichtst bij de zon en welke het verst weg? Deze les leren de leerlingen

Nadere informatie

Reis door het zonnestelsel

Reis door het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel GROEP 5-6 41 50 minuten 1, 23 en 32 Zet voor de activiteit Planeten de planeten onder elkaar op het bord, zoals in de tabel. De leerling: weet dat de acht planeten verschillend

Nadere informatie

1) Mercurius. 2) Zoek informatie over vallende sterren. Muurkrant opdracht in 2-tallen

1) Mercurius. 2) Zoek informatie over vallende sterren. Muurkrant opdracht in 2-tallen 1) Mercurius 2) Zoek informatie over vallende sterren. 1) De Zon. 1 Wat is de zon voor iets? 2 Hoe komt hij aan zijn naam? 3 Waar staat hij in het zonnestelsel? 4 Wat is de afstand tot de aarde? 5 Wat

Nadere informatie

Reis door het zonnestelsel

Reis door het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel GROEP 7-8 61 70 minuten 1, 23, 32 en 46 De leerling: weet dat de afstanden tussen de planeten heel groot zijn kan zich een voorstelling maken van de afstand van de aarde tot

Nadere informatie

Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch begeleider: G. Tibau

Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch begeleider: G. Tibau Schooljaar: 2010/2011 Tri-/semester: 2 Score 107 Max. Naam:... Nr.:... Studierichting: TSO Klas:... Graad: 3 Leerjaar: 1 Dag en datum: dinsdag 16 juni 2011 Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch

Nadere informatie

Inleiding. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig.

Inleiding. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig. Het heelal Inleiding Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig. Hoofdstukken Hoofdstuk 1 Het Heelal. blz. 3 Hoofdstuk 2 Het Zonnestelsel. blz. 4 Hoofdstuk

Nadere informatie

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman Iedere avond zetten de laatste stralen van de ondergaande zon de hemel in vlammende

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Waarom zijn er seizoenen?

Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoen? Vorig weekeinde was het ineens zover. Volop zomer op zaterdag met ruim 24 graden en een zonnetje, de dag erna was het herfst met 15 graden en gemiezer.

Nadere informatie

Les 2 Ophelderen Leestekst: Het zonnestelsel

Les 2 Ophelderen Leestekst: Het zonnestelsel Les 2 Ophelderen Leestekst: Het zonnestelsel "Welkom:... " Introductiefase: 1. "We gaan vandaag, net als de vorige keer, proberen de betekenis te vinden van moeilijke woorden. We hebben dit de vorige keer

Nadere informatie

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is.

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is. pagina 1 Met Space Expo de ruimte in is een werkblad bestemd voor leerlingen uit de bovenbouw van het basisonderwijs en brugklassers. Door middel van vraag en opdracht verwerven de leerlingen zelfstandig

Nadere informatie

Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley

Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley Doel Kinderen van groep 7 bereiden zich voor op een bezoek aan sterrenwacht Halley in Heesch. Resultaat De voorkennis van de leerlingen is geactiveerd.

Nadere informatie

Prehistorie (van tot )

Prehistorie (van tot ) Prehistorie (van tot ) Oerknal of Big Bang We bekijken samen twee korte filmpjes. Waarover gaan deze filmpjes? - - Wat is de Oerknal? Maak een woordspin met alles waaraan jij denkt als je het woord Oerknal

Nadere informatie

Verslag Module 3: Heelal

Verslag Module 3: Heelal Verslag Module 3: Heelal Door: Max van Mulken, Martijn Hendrickx, Camiel Koopmans & Bram Thomassen. Leraar: Dhr. Neiss Module: Heelal Datum: 04-11-2014 2 Inhoud Inleiding Pag. 3 Theoretisch Kader:...Pag.

Nadere informatie

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien Leven in de ruimte GROEP 5-6 59 80 minuten 1, 42, 46 en 54 De leerling: lende hemellichamen verschillende omstandigheden zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen

Nadere informatie

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu. KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl ESERO 8 oct 2014 Komeet Hartley 2010 r Komeet ISON 2013 Komeet

Nadere informatie

Mercurius Op bijna 58 miljoen kilometer afstand van de Zon staat Mercurius. Met de Zon vergeleken is het maar een kruimeltje. Hij staat op 57 miljoen

Mercurius Op bijna 58 miljoen kilometer afstand van de Zon staat Mercurius. Met de Zon vergeleken is het maar een kruimeltje. Hij staat op 57 miljoen Mercurius Op bijna 58 miljoen kilometer afstand van de Zon staat Mercurius. Met de Zon vergeleken is het maar een kruimeltje. Hij staat op 57 miljoen kilometer van de Zon en het is er dus gloeiendheet,

Nadere informatie

Reis naar andere hemellichamen

Reis naar andere hemellichamen Reis naar andere hemellichamen GROEP 5-6 44 80 minuten 1, 5, 6, 8, 23, 54 en 55 De leerling: weet welke planeten manen hebben weet welke planeten ringen hebben weet welke kleur de verschillende planeten

Nadere informatie

Hé aardbewoner! 1 In een hoekje van het heelal. 4 In het spoor van het water. 2 Op het ritme van het zonnestelsel. 5 Onder een dun laagje lucht

Hé aardbewoner! 1 In een hoekje van het heelal. 4 In het spoor van het water. 2 Op het ritme van het zonnestelsel. 5 Onder een dun laagje lucht Hé aardbewoner! 1 In een hoekje van het heelal Het begon met een klontje 13 Op bezoek bij de buren 17 Zoek de verschillen 22 Lang leve de dampkring 24 Van plat naar rond 25 2 Op het ritme van het zonnestelsel

Nadere informatie

KleinKracht Karin Heesakkers 2006-2011 www.kleinkracht.nl

KleinKracht Karin Heesakkers 2006-2011 www.kleinkracht.nl De zon is een ster, net als alle andere sterren aan de hemel. Zij staat alleen veel dichter bij ons en daarom zien we haar als een schijfje aan de hemel. Een ster is een grote gasbol waar binnenin kernfusie

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Ontdek de planeten van ons zonnestelsel. In 90 minuten door het helal. Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach

Ontdek de planeten van ons zonnestelsel. In 90 minuten door het helal. Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach Ontdek de planeten van ons zonnestelsel In 90 minuten door het helal Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach Zonnestelsel Sonnensystem Het zonnestelsel bestaat uit de Zon en de hemellichamen

Nadere informatie

Noten schieten 9 april 2009

Noten schieten 9 april 2009 Noten schieten 9 april 2009 Project Circus groep 1 t/m 8 juni/juli 2007. Op dit moment zijn alle groepen bezig met het project Circus De groepen 1 en 2 maken alle artiesten die in het circus werken en

Nadere informatie

VEROVER DE RUIMTE. webversie

VEROVER DE RUIMTE. webversie VEROVER DE RUIMTE 5 Doelen Eindtermen en leerplandoelen Materiaal Groeperingsvorm Soort spel Speldoel box 3 Verover de ruimte 3 1 De kinderen kunnen zich houden aan de vooraf opgestelde tijdspanne. 2

Nadere informatie

Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry

Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry Wat weten we van ASTRONOMIE? Wetenschappelijk jeugdboek 1 Geactualiseerde eerste druk: 2008 Vertaling: stichting De Oude Wereld www.oude-wereld.nl Distributie:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 9.1 De hemel Wanneer s nachts naar een onbewolkte hemel wordt gekeken is het eerste wat opvalt de vele fonkelende sterren. Met wat geluk kan ook de melkweg worden gezien als een

Nadere informatie

LIEVE KINDEREN VAN PULAU MOTI. Dit boekje gaat over een bijzondere gebeurtenis, die binnenkort zal plaatsvinden. Op woensdag 9 maart 2016 zal er iets heel moois te zien zijn aan de hemel. Op die ochtend

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl De Melkweg groep 3-4 Als je naar de sterren kijkt, komen als vanzelf veel vragen op. Hoeveel sterren zijn er? Waar bestaan al die sterren uit? Hoe ver weg zijn ze? De sterren die wij vanaf de aarde zien,

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Boek van de week: 1; Ik wil de maan 2; De ruimte 3; Papa pak je de maan voor mij 4; Aarde, zon en sterren Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen:

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

Reis naar andere hemellichamen

Reis naar andere hemellichamen Reis naar andere hemellichamen GROEP 1-2 04 55 minuten De leerling: zonnestelsel verschillend zijn ringen heeft voorwerp drijft of zinkt met stukje ijzer dichtbindstrip Zorg voor de activiteit Zijn alle

Nadere informatie

Zeemanschap - de getijden. Om de werking van de getijden goed te verstaan kijken we even naar de hemel...

Zeemanschap - de getijden. Om de werking van de getijden goed te verstaan kijken we even naar de hemel... Een vleugje sterrenkunde als inleiding Om de werking van de getijden goed te verstaan kijken we even naar de hemel... Gezien vanaf de Aarde draaien alle hemellichamen in één dag van oost naar west. Als

Nadere informatie

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 LESMATERIAAL P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 Deze lesbrief hoort bij het filmprogramma over het Heelal tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience

Nadere informatie

Inhoud. DEEL 1. Klein en groot 8. DEEL 2. Heet en koud 36. DEEL 3. Dichtbij en ver weg 64

Inhoud. DEEL 1. Klein en groot 8. DEEL 2. Heet en koud 36. DEEL 3. Dichtbij en ver weg 64 DE KOSMOS en ik Dit boek is een uitgave van Fontaine Uitgevers BV, Hilversum, in samenwerking met NEMO Science Museum, Amsterdam www.fontaineuitgevers.nl www.nemosciencemuseum.nl Vormgeving: Annelies Dollekamp

Nadere informatie

Hoe meten we STERAFSTANDEN?

Hoe meten we STERAFSTANDEN? Hoe meten we STERAFSTANDEN? Frits de Mul voor Cosmos Sterrenwacht nov 2013 Na start loopt presentatie automatisch door 1 Hoe meten we STERAFSTANDEN? 1. Afstandsmaten in het heelal 2. Soorten sterren 3.

Nadere informatie

SPECIAAL WEEKJOURNAAL: THEMAWEEK STERREN EN PLANETEN

SPECIAAL WEEKJOURNAAL: THEMAWEEK STERREN EN PLANETEN UITGAVE 17 NOVEMBER 2016 JAARGANG 19 NUMMER 06 THEMAWEEK EDITIE SPECIAAL WEEKJOURNAAL: THEMAWEEK STERREN EN PLANETEN Verslag van diverse groepen: GROEP 1-2 Wist u dat: (wij dit allemaal geleerd hebben

Nadere informatie

Wat waren de sterren? Gaatjes in het hemelgewelf waardoor het hemelse vuur scheen? Kwade demonen die s nachts naar de mensen keken?

Wat waren de sterren? Gaatjes in het hemelgewelf waardoor het hemelse vuur scheen? Kwade demonen die s nachts naar de mensen keken? Wereldbeeld, geschiedenis. Stel je voor dat je als oude Griek probeert te begrijpen hoe de wereld er uit ziet. Daarbij moeten dus ook zon, maan, sterren, seizoenen, e.d. verklaard worden. Zou het uitmaken

Nadere informatie

Hoe meten we STERAFSTANDEN?

Hoe meten we STERAFSTANDEN? Hoe meten we STERAFSTANDEN? (soorten sterren en afstanden) Frits de Mul Jan. 2017 www.demul.net/frits 1 Hoe meten we STERAFSTANDEN? (soorten sterren en afstanden) 1. Afstandsmaten in het heelal 2. Soorten

Nadere informatie

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels Uur 1: Ons Melkwegstelsel Uur 2: Andere sterrenstelsels De Melkweg Galileo: Melkweg bestaat

Nadere informatie

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok Pruiken en revoluties Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over Pruiken en revoluties. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

LESSENSERIE HEELAL GROEP 3/4

LESSENSERIE HEELAL GROEP 3/4 LESSENSERIE HEELAL GROEP 3/4 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 De lessenserie in het kort 3 Doelstellingen 3 Benodigdheden 3 Trefwoorden en kernbegrippen 4 Overzicht lesinhouden 4 Aandachtspunten bij de

Nadere informatie

Dit werkboekje maakt deel uit van en

Dit werkboekje maakt deel uit van  en it werkboekje maakt deel uit van http://comboheelal.yurls.net en http://werkboekjes.yurls.net Hallo, Je hebt hier het werkboekje dat hoort bij een website die je ook hier boven ziet staan: http://comboheelal.yurls.net

Nadere informatie

Determineren van gesteente

Determineren van gesteente Aarde Paragraaf 1 en atlasvaardigheden Determineren van gesteente Als je een gesteente bestudeert en daarna vaststelt wat de naam van het gesteente is, dan ben je aan het determineren. Je kunt gesteenten

Nadere informatie

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 LESMATERIAAL P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 Deze lesbrief hoort bij het filmprogramma over het Heelal tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience

Nadere informatie

Storm in het nieuws!

Storm in het nieuws! Kopieerblad 1 Storm in het nieuws! Storm in het nieuws! Wat weet je over de storm die heeft plaatsgevonden? Waar heeft de storm plaatsgevonden? Duid dit aan op de wereldkaart. Voeg hier eventueel een artikel

Nadere informatie

Project Milieu-Kringloop. Week 1ABC: De leefomgeving

Project Milieu-Kringloop. Week 1ABC: De leefomgeving Project Milieu-Kringloop. Week 1ABC: De leefomgeving Info: De leefomgeving Jij bent thuis, op school of ergens anders. Al die plekken samen zijn jouw leefomgeving, jouw milieu. Dieren hebben ook een leefomgeving.

Nadere informatie

oor mij begon dit boek toen de uitgever riep: Leuk idee! Wanneer kan het af zijn?

oor mij begon dit boek toen de uitgever riep: Leuk idee! Wanneer kan het af zijn? Het begin van dit boek 7 Het begin van het heelal 8 Het begin van het zonnestelsel 10 Het begin van de aarde 12 Het begin van de maan 14 Het begin van water 16 Het begin van bergen 18 Het begin van steen

Nadere informatie

Aarde Onze Speciale Woonplaats

Aarde Onze Speciale Woonplaats Aarde Onze Speciale Woonplaats Wat Earth in space BEWOONBAARHEID voor intelligente wezens betreft is er geen betere planeet dan de AARDE! Wij leven op een doodgewoon rotsblok dat rond gaat om een middelmatige

Nadere informatie

Webkwestie planeten. Brechtje van Laatum. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/54634

Webkwestie planeten. Brechtje van Laatum. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/54634 Auteur Brechtje van Laatum Laatst gewijzigd Licentie Webadres 12 March 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/54634 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Boek van de week: 1; Een hapje maan 2; De ruimte 3; Papa pak je de maan voor mij 4; Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen: Wat staat er op

Nadere informatie

1. Zwaartekracht. Hoe groot is die zwaartekracht nu eigenlijk?

1. Zwaartekracht. Hoe groot is die zwaartekracht nu eigenlijk? 1. Zwaartekracht Als een appel van een boom valt, wat gebeurt er dan eigenlijk? Er is iets dat zorgt dat de appel begint te vallen. De geleerde Newton kwam er in 1684 achter wat dat iets was. Hij kwam

Nadere informatie

Licht 7. Welk deel van het licht wordt door een plant gebruikt voor de fotosynthese? A. groen licht B. rood licht C. zwart licht D.

Licht 7. Welk deel van het licht wordt door een plant gebruikt voor de fotosynthese? A. groen licht B. rood licht C. zwart licht D. Licht 20 Hoe verklaar je lichtbreking aan de hand van de gebroken lepel in het glas met water? A.Licht heeft in water of glas een hogere snelheid dan in lucht; dit komt omdat water en glas en lagere dichtheid

Nadere informatie

sterrenbeeld orion Het Sterrenbeeld orion

sterrenbeeld orion Het Sterrenbeeld orion sterrenbeeld orion Het Sterrenbeeld orion In de winter staat het sterrenbeeld Orion prominent aan de zuidelijke hemel. Met het blote oog valt er al heel wat te zien aan Orion. In deze blog lopen we de

Nadere informatie

Thema 1 Natuurlijke verschijnselen

Thema 1 Natuurlijke verschijnselen Thema 1 Natuurlijke verschijnselen Samenvatting Energie is overal Je lichaam krijgt energie uit eten. Je gebruikt die energie om te bewegen, te groeien, na te denken en te leven. Energie kun je niet kwijtraken,

Nadere informatie

Big Bang ontstaan van het heelal

Big Bang ontstaan van het heelal Big Bang ontstaan van het heelal Alfred Driessen Amsterdam A.Driessen@utwente.nl 910-heelal.ppt slide 1 datum: 2 oktober 2009 A. Driessen@utwente.nl ESO's Very Large Telescope (VLT) 910-heelal.ppt slide

Nadere informatie

Limburgs Landschap. natuurboekje van

Limburgs Landschap. natuurboekje van Limburgs Landschap natuurboekje van lente 2005 Hoi! Ben je goed wakker? Dan heb je gemerkt dat ook de natuur wakker is. Er klinkt weer gekwaak, gekwetter en gezoem. Alles is aan het groeien en bloeien.

Nadere informatie

Introductie Team-N. Planeten

Introductie Team-N. Planeten Introductie Team-N Planeten Introductie Het is vierhonderd jaar geleden dat de Italiaan Galileo Galilei voor het eerst een telescoop op de nachthemel richtte. Dat moment zien we nu als het begin van de

Nadere informatie

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties.

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Nog niet gevonden! Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Daarnaast ook in 2015 een grote ondergrondse detector.

Nadere informatie

Het Heelal. N.G. Schultheiss

Het Heelal. N.G. Schultheiss 1 Het Heelal N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module De hemel. Deze module wordt vervolgd met de module Meten met een Telescoop. Uiteindelijk kun je met de opgedane kennis een telescoop

Nadere informatie

Machten van natuurlijke getallen G24. 16 wedstrijden. 4 2 (ieder lid speelt tegen vier tegenstanders = 4 4).

Machten van natuurlijke getallen G24. 16 wedstrijden. 4 2 (ieder lid speelt tegen vier tegenstanders = 4 4). G24 Machten van natuurlijke getallen 303 E Schrijf als een macht. a 5 5 5 =. 5 3..................................................... d.................... =. 6...........................................................

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica college 5

Inleiding Astrofysica college 5 Inleiding Astrofysica college 5 Methoden Afstanden tot de dichtstbijzijnde sterren zijn >100,000x groter dan tot planeten in ons zonnestelsel Stralen zelf nauwlijks licht uit à miljoenen/miljarden keren

Nadere informatie

Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul

Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul Nu de vakantie weer voorbij is, en de zomer op z'n einde loopt, zijn de Boogschutter en de Schorpioen met het centrum van de Melkweg onder

Nadere informatie

Webquest. Mathijs Verschoor. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Webquest. Mathijs Verschoor. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Mathijs Verschoor 07 March 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/71717 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Spruitjes in space. Is er leven op de andere planeten?

Spruitjes in space. Is er leven op de andere planeten? Werkvel uitleg... Is er leven op de andere planeten? Stel je voor... je mag een ruimtereis maken en je bepaalt welke planeet jij gaat ontdekken. Wat en wie kom je dan allemaal tegen? Zou er leven zijn

Nadere informatie

Grote en kleine planeten Reis door het zonnestelsel

Grote en kleine planeten Reis door het zonnestelsel Grote en kleine planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 5-6 41 tijdsduur 50 minuten kerndoelen 1, 23 en 32 Voorbereiding lesdoelen De leerling: weet dat de acht planeten verschillend in grootte zijn

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Ons zonnestelsel Planetoiden, kometen en dwergplaneten Pluto en de Kuipergordel NASA s New Horizon Mission naar Pluto Ons zonnestelsel

Nadere informatie

Vragen die naar voren komen zijn: Is het in Australië even laat, en waarom? Hoe lang duurt een dag op de maan? Waarom zijn er seizoenen?

Vragen die naar voren komen zijn: Is het in Australië even laat, en waarom? Hoe lang duurt een dag op de maan? Waarom zijn er seizoenen? Hoe zit het met het draaien van de aarde, de maan en de zon, en wat merken we hier eigenlijk van? Het doel van deze les is om leerlingen te laten nadenken over het zonnestelsel. Wat kunnen we te weten

Nadere informatie

Met de Kijker op Jacht, Universum 1, 2006 Door: Jeffrey Bout

Met de Kijker op Jacht, Universum 1, 2006 Door: Jeffrey Bout Met de Kijker op Jacht, Universum 1, 2006 Door: Jeffrey Bout Dag allemaal! Ook zo genoten van Mars eind vorig jaar? Wij wel! Mooie structuren waren er zichtbaar en sommigen hebben zelfs een heuse zandstorm

Nadere informatie

Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1. 1 Het Zonnestelsel en de Zon. 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel

Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1. 1 Het Zonnestelsel en de Zon. 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1 1 Het Zonnestelsel en de Zon 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel Door haar grote massa domineert de Zon het Zonnestelsel. Echter, de planeten hebben een

Nadere informatie

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 16 december 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/87197 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

Afstanden in de astrofysica

Afstanden in de astrofysica Afstanden in de astrofysica Booggraden, boogminuten en boogseconden Een booggraad of kortweg graad is een veel gebruikte eenheid voor een hoek. Een booggraad is per definitie het 1/360-ste deel van een

Nadere informatie

Lespakket basisonderwijs

Lespakket basisonderwijs Eise Eisinga en zijn planetarium In de Friese plaats Franeker bevindt zich het oudste nog werkende planetarium ter wereld. In zijn eigen huis bouwde Eise Eisinga een nauwkeurig bewegend model van het zonnestelsel.

Nadere informatie

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven : een aaneenschakeling van superlatieven Wist u dat! Onze melkweg is een sterrenstelsel! Het bevat zo n 200000000000 sterren! Toch staat de dichtstbijzijnde ster op 4 lichtjaar! Dit komt overeen met 30.000.000

Nadere informatie

De maan van dichtbij

De maan van dichtbij De maan van dichtbij Workshop over de Maan voor docenten van groep 1-4 www.ruimtevaartindeklas.nl Judith Bal www.ruimtevaartindeklas.nl Maan Quiz Les Maanmozaïek Aan de slag Andere ideeën en vragen (Kraters

Nadere informatie

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 3

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 3 Opgave Zonnestelsel 25/26: 3 2.1 Samenstelling van de gasreuzen Het afleiden van de interne samenstelling van planeten gebeurt voornamelijk door te kijken naar de afwijkingen in de banen van satellieten

Nadere informatie

Afstanden in het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel

Afstanden in het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel Afstanden in het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel Cgroep 7-8 61 tijdsduur 70 minuten kerndoelen 1, 23, 32 en 46 lesdoelen De leerling: weet dat de afstanden tussen de planeten heel groot zijn kan

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

Bron: nieuwe- planeten- ontdekt- rond- rode- dwergsterren/9842 scientias.nl

Bron:  nieuwe- planeten- ontdekt- rond- rode- dwergsterren/9842 scientias.nl BEGINVRAAG: Waaruit is het heelal ontstaan? Artikel (titel) : Acht nieuwe planeten ontdekt rond rode dwergsterren ( 2 ) Bron: http://www.scientias.nl/acht- nieuwe- planeten- ontdekt- rond- rode- dwergsterren/9842

Nadere informatie

In deze docentenhandleiding vindt u alle benodigde informatie om deze lessenserie uit te kunnen voeren.

In deze docentenhandleiding vindt u alle benodigde informatie om deze lessenserie uit te kunnen voeren. Inleiding In deze media lessenserie voor groep 7 en 8 gaan we inzoomen op de theorie van de schepping vanuit de Bijbel en de oerknal vanuit wetenschappelijk oogpunt. De kinderen maken via verschillende

Nadere informatie

De planeten Reis door het zonnestelsel

De planeten Reis door het zonnestelsel De planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 1-2 01 tijdsduur 40 minuten kerndoelen 1, 46 en 54 lesdoelen De leerling: (her)kent de namen van de acht planeten weet dat de planeten om de zon draaien kan

Nadere informatie

Neutrinos sneller dan het licht?

Neutrinos sneller dan het licht? Neutrinos sneller dan het licht? Kosmische neutrinos Ed P.J. van den Heuvel, Universiteit van Amsterdam 24/10/2011 Zon en planeten afgebeeld op dezelfde schaal Leeftijd zon en planeten: 4,65 miljard jaar

Nadere informatie

Mercurius Onmisbare weetjes voor een gepantserd planetendier!

Mercurius Onmisbare weetjes voor een gepantserd planetendier! 1 Mercurius gepantserd planetendier! Klein maar fijn Mercurius is de kleinste planeet en staat het dichtste bij de zon. Smelt niet! Omdat Mercurius zo dicht bij de zon staat is het er snik- en snikheet.

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

LESBRIEF. Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril!

LESBRIEF. Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril! LESRIEF ard u d E ben et mij k i, i Ho je m r? a G! u lips p avontu o mee Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril! arde Maan Op deze plek

Nadere informatie

Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! LESBRIEF. Hoi, ik ben Eduard Clips! Ga je met mij mee op avontuur?

Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! LESBRIEF. Hoi, ik ben Eduard Clips! Ga je met mij mee op avontuur? LESRIEF Hoi, ik ben Eduard lips! Ga je met mij mee op avontuur? Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril! arde Maan Op deze plek op aarde

Nadere informatie

DINGEN DIE JE MOET WETEN

DINGEN DIE JE MOET WETEN 50 DINGEN DIE JE MOET WETEN Ontdek hoe sterren ontstaan, maak een rondreis door het zonnestelsel en lees over de toekomst van ruimtereizen. Vol foto s, schema s, lijstjes en weetjes. Na het lezen van dit

Nadere informatie

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster...

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren Binnenplaneten: relatief klein, rotsachtig hoge dichtheid (Mercurius, Venus, Aarde, Mars) Buitenplaneten: gasreuzen - lage dichtheid (Jupiter, Saturnus, Uranus,

Nadere informatie

nautisch instituut nauticum PROEFLES

nautisch instituut nauticum PROEFLES - -- ---- -- -W-- 1 1 W I - ----- - 44 -- v nautisch instituut nauticum PROEFLES Deze proefles is de eerste les van de cursus ASTRONOMISCHE PLAATSBEPALING. Het geeft U een indruk hoe het lesmateriaal is

Nadere informatie