Afstanden in het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Afstanden in het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel"

Transcriptie

1 Afstanden in het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel Cgroep tijdsduur 70 minuten kerndoelen 1, 23, 32 en 46 lesdoelen De leerling: weet dat de afstanden tussen de planeten heel groot zijn kan zich een voorstelling maken van de afstand van de aarde tot de zon weet dat de planeten die verder van de zon staan er langer over doen om één keer rond de zon te gaan weet dat er op een planeet één jaar voorbij is als die één keer rond de zon is geweest kan rekenen met verhoudingen eindproduct een levend zonnestelsel op schaal benodigdheden 24 rekenmachines computers met internet rolmaat van 5 meter Voorbereiding Teken voor de activiteiten Dichtbij of ver weg? en Planeetafstanden twee tabellen met twee kolommen op het bord. Schrijf in de eerste tabel boven de eerste kolom dichtbij en boven de tweede kolom ver weg. Schrijf boven in de tweede tabel boven de eerste kolom planeten en boven de tweede kolom afstand tot de zon. Vul in de kolom planeten alle planeten in. Houd daarbij deze volgorde aan: Mercurius, Venus, aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus. Voor de activiteit Het zonnestelsel beweegt! is een maximale diameter van 46 meter (2 x 22,49 meter) nodig. Voer deze activiteit daarom buiten uit. Dichtbij of ver weg? 10 min. Bespreek het begrip afstand. Vraag de leerlingen wat voor hen dichtbij is en wat ver weg. Denk bijvoorbeeld aan: de school, de supermarkt, Frankrijk, Australië, de maan en de zon. Schrijf de antwoorden van de leerlingen in de kolom dichtbij of ver weg. Het zou kunnen dat de supermarkt eerst als ver weg wordt gezien, maar als het wordt vergeleken met Australië niet meer. De leerlingen onderzoeken hoe ver de planeten van de zon staan. pagina 365 Reis door het zonnestelsel LES 61 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

2 Planeetafstanden 15 min. Deel de leerlingen in groepjes van drie in. Geef elk groepje de verantwoordelijkheid voor één planeet. Deze planeet gaan ze vandaag onderzoeken. De leerlingen zoeken op internet op hoeveel kilometer hun planeet van de zon af staat. Hierna maken ze opdracht 1 van het doeblad. Bespreek na afloop de antwoorden en zet ze in de kolom afstand tot de zon op het bord. De juiste antwoorden staan in de tabel hieronder (kolom 2). afstand per per per tot zon fietsend fietsend fietsend vliegtuig vliegtuig vliegtuig planeet km uren dagen jaren uren dagen jaren Mercurius Venus aarde Mars Jupiter Saturnus Uranus Neptunus Op vakantie naar de zon 10 min. Vertel dat de zon kilometer weg is van de aarde. Op het doeblad staat een ingevuld voorbeeld voor de reis naar de zon met de fiets. Bespreek dit voorbeeld voor minimaal twee planeten. Schrijf hierna kolom 5 over op het bord. Maak aan de leerlingen duidelijk dat het in het echt niet mogelijk is om met de fiets of met het vliegtuig van een planeet naar de zon te vliegen. De leerlingen berekenen zelf hoe lang de reis met het vliegtuig van hun eigen planeet naar de zon duurt. Een vliegtuig vliegt gemiddeld 900 kilometer per uur. De leerlingen worden bij de berekening geholpen door opdracht 2 van het doeblad in te vullen. In kolom 6, 7 en 8 van bovenstaande tabel staan de juiste antwoorden. De leerlingen mogen een rekenmachine gebruiken voor de opdracht. pagina 366 Reis door het zonnestelsel LES 61 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

3 Het zonnestelsel beweegt! 35 min. De klas gaat een eigen zonnestelsel op schaal bouwen. Als straal worden de volgende getallen gebruikt: werkbare afstand tot de zon planeet in meters Mercurius 0,29 Venus 0,54 aarde 0,75 Mars 1,14 Jupiter 3,89 Saturnus 7,14 Uranus 14,36 Neptunus 22,49 Ter info. De afstand van de planeten tot de zon is zó verkleind dat er mee gewerkt kan worden. Dit is gedaan door de afstand door kilometer te delen. Doordat alle getallen door hetzelfde getal gedeeld worden, blijft de verhouding van de afstanden tot de zon gelijk. Als er leerlingen in de klas zitten die dit niveau aan kunnen, kunt u ze dit zelf laten berekenen. Schrijf de tabel op het bord en vertel erbij dat dit de werkbare getallen zijn. Leg zo nodig uit wat werkbare getallen zijn. De leerlingen vullen het werkbare getal van hun planeet bij opdracht 3 van het doeblad in. Ga met de leerlingen naar buiten. Teken met krijt in het midden van het plein een stip. Vertel dat de stip de zon voorstelt. Zet hier een stoel op om een duidelijk middelpunt aan te geven. Hier omheen draaien de planeten. De leerlingen tekenen de cirkel van hun planeet om de zon op het plein. pagina 367 Reis door het zonnestelsel LES 61 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

4 Om de baan van hun planeet te tekenen, gebruiken ze de getallen die ze uit de vorige opdracht hebben onthouden. Dat getal is de straal van de cirkel. Het is dus het getal dat ze moeten afmeten vanaf het middelpunt. Help de groepjes een cirkel te maken op de juiste afstand van de zon. Gebruik hierbij een rolmaat. De leerlingen zetten ten minste op elk kwart van de cirkel een stip. Hoe groter de cirkel wordt, hoe meer stippen er gezet moeten worden. Als er voldoende stippen staan, tekenen de leerlingen met krijt door de stippen een cirkel. De leerlingen gaan per groepje achter elkaar op de lijn van hun planeet staan, zoals op de tekening op de vorige bladzijde. Zo vormen zij de planeet. Alle groepjes beginnen op dezelfde plek en lopen nu voetje voor voetje om de stip heen. De leerlingen kunnen nu goed zien dat de binnenste planeten sneller een rondje maken dan de buitenste planeten. Vertel de leerlingen dat in werkelijkheid niet alle planeten met dezelfde snelheid om de zon draaien. Maar de omlooptijd is wel langer naarmate de planeten verder van de zon afstaan. Bespreek aan de hand van opdracht 2 en 3 van het doeblad de onderzoeksvraag: Hoe ver staan de planeten van de zon af? pagina 368 Reis door het zonnestelsel LES 61 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

5 Afstanden in het zonnestelsel In dit experiment geef je antwoord op de onderzoeksvraag: Cgroep doeblad Hoe ver staan de planeten van de zon af? 1 Planeetafstanden Elke planeet staat op een andere afstand van de zon. Zoek op internet op wat de afstand van jullie planeet tot aan de zon is. Vul het getal in de tabel hieronder in. Vul daarna ook de afstanden in die de andere groepjes hebben gevonden. Planeet Afstand tot zon (km) Mercurius Venus aarde schrijf HIER het getal op Mars Jupiter Saturnus Uranus Neptunus 2 Op vakantie naar de zon De afstanden van de planeten tot de zon zijn heel groot. Hoe lang zou je erover doen om met het vliegtuig op een andere planeet te komen? Bereken dit voor je eigen planeet. Op de volgende bladzijde zie je een ingevuld voorbeeld staan. Hier wordt de reis van de aarde tot de zon berekend met de fiets! Lees dit voorbeeld goed voordat je aan de opdracht begint. pagina 369 Reis door het zonnestelsel LES 61 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

6 Voorbeeld Je stapt op je fiets en gaat naar jouw planeet. Je snelheid is 15 kilometer per uur. Dit vul je zo in. Ik fiets elk uur 15 Mijn planeet is aarde De afstand van deze planeet tot de zon is kilometer kilometer In hoeveel uur fiets ik naar de zon? Ik fiets gedeeld door 15 kilometer km/uur = uur naar de zon In hoeveel dagen fiets ik naar de zon? Een dag bestaat uit 24 uur. Ik fiets in gedeeld door 24 uur uur = dagen naar de zon In hoeveel jaren fiets ik naar de zon? Een jaar bestaat uit 365 dagen. Ik fiets dus in gedeeld door 365 dagen, dagen = 1142 jaren naar de zon! pagina 370 Reis door het zonnestelsel LES 61 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

7 Je gaat nu zelf aan de slag. Stel je voor dat je met jouw groepje in het vliegtuig stapt op weg naar jouw planeet. De snelheid met het vliegtuig is 900 kilometer per uur (km/uur). Vul nu zelf in. Jullie vliegtuig vliegt elk uur kilometer Mijn planeet is De afstand van deze planeet tot de zon is kilometer In hoeveel uur vlieg ik naar de zon? Ik vlieg gedeeld door kilometer km/uur = uur naar de zon In hoeveel dagen vlieg ik naar de zon? Een dag bestaat uit 24 uur. Ik vlieg in gedeeld door uur uur = dagen naar de zon pagina 371 Reis door het zonnestelsel LES 61 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

8 In hoeveel jaar vlieg ik naar de zon? Een jaar bestaat uit 365 dagen. Ik vlieg in gedeeld door 365 dagen dagen = jaren naar de zon! 3 Het zonnestelsel beweegt! Bij vraag 1 heb je gezien hoe groot de afstanden in het echt zijn. Als je het zonnestelsel wilt nabouwen moet je deze afstanden omrekenen naar kleinere afstanden. Vul in. Mijn planeet heeft een straal van meter pagina 372 Reis door het zonnestelsel LES 61 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

9 Maanverduistering en fasen van de maan Reis naar de maan Cgroep tijdsduur 55 minuten kerndoelen 1, 45 en 55 lesdoelen De leerling: kan de maanfasen van de maan beschrijven en benoemen weet hoe een maansverduistering ontstaat leert samenwerken leert een experiment op te zetten en uit te voeren eindproduct een opstelling van de zon, maan en aarde benodigdheden foto s fasen van de maan (bijlage) 8 ballen 8 stoelen 8 zaklampen Tip. Voer deze les uit in een grote ruimte, zoals de gymzaal. Voorbereiding Zet voor de activiteit De zon, de maan en de aarde per groepje één bal, één stoel en één zaklamp klaar. Wat denk jij? 10 min. Schrijf de volgende vragen op het bord: Waarom ziet de maan er elke dag anders uit? Wat gebeurt er bij een maansverduistering? Vraag de leerlingen wat zij denken dat de antwoorden op de vragen zijn. De antwoorden kunnen niet goed of fout zijn. Het gaat om wat de leerlingen nu denken. De leerlingen onderzoeken de verschillende fasen van de maan. De zon, de maan en de aarde 10 min. Verdeel de leerlingen in groepjes van drie. Elk groepje krijgt één bal (maan) en één stoel met een zaklamp (zon). Vertel de leerlingen dat de maan een bol is. Daarom wordt bij deze opdracht een bal gebruikt. Wij zien de maan als een plat vlak. Elk groepje doet opdracht 1 van het doeblad. pagina 373 Reis naar de maan LES 62 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

10 Fasen van de maan 15 min. Leg na het experiment aan de leerlingen de volgende zes maanfasen uit: nieuwe maan, eerste kwartier, wassende maan, volle maan, afnemende maan, laatste kwartier. Laat de foto s van de acht fasen van de maan zien (bijlage). De namen van twee fasen zijn op het doeblad voor de leerlingen al gegeven. Vertel eventueel het ezelsbruggetje om de volgorde van de fasen van de maan te onthouden: bij het eerste kwartier kun je van de maan een b (van begin) maken. Bij het laatste kwartier kun je van de maan een d (van eind) maken. Vertel de leerlingen ook waar de term wassende maan vandaan komt. Wassen is een ander woord voor groeien. De leerlingen vullen opdracht 2 van het doeblad in. Maansverduistering 10 min. Bij een maansverduistering staat de aarde precies tussen de zon en de maan in waardoor de maan niet beschenen kan worden door de zon. Dit gebeurt niet elke maand, omdat het baanvlak van de maan om de aarde een kleine hoek maakt ten opzichte van het baanvlak van de aarde om de zon. Laat de tekening hieronder zien om de antwoorden op de vragen te verduidelijken. Verslag 10 min. De leerlingen maken opdracht 4 van het doeblad. Bespreek de antwoorden klassikaal. pagina 374 Reis naar de maan LES 62 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

11 Maanverduistering en fasen van de maan Cgroep In dit experiment geef je antwoord op twee onderzoeksvragen: doeblad Waarom ziet de maan er elke dag anders uit? Wat gebeurt er bij een maansverduistering? 1 De zon, de maan en de aarde Wat heb je nodig? zaklamp bal stoel Wat ga je doen? 1 Maak een groepje van drie leerlingen. Kijk naar de tekening hieronder. 2 Eén van jullie gaat op de stoel zitten en pakt de zaklamp. Jij bent de zon. Zet de zaklamp aan. 3 Een ander gaat vijf grote stappen voor de stoel staan. Jij bent de aarde. 4 De derde pakt de bal en gaat één grote stap van de aarde vandaan staan. Jij bent de maan. Houd de bal (de maan) hoog in de lucht, zodat de zon de maan steeds kan beschijnen. Loop nu tegen de klok in, langzaam een rondje om de aarde. pagina 375 Reis naar de maan LES 62 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

12 a Teken hieronder wat je tijdens het experiment ziet gebeuren. 2 Fasen van de maan a Teken de positie van de aarde, de zon en de maan als het volle maan is. pagina 376 Reis naar de maan LES 62 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

13 b Schrijf bij de maanfasen hieronder op de bovenste lijn het juiste nummer. Zet een 1 bij nieuwe maan, een 2 bij de volgende fase, enzovoorts. Lukt het niet? Maak dan met je groepje nogmaals de opstelling van opdracht 1 en kijk goed hoe de maan eruit ziet. c Zet op de onderste lijn de namen van de juiste fase erbij. Twee zijn er al gegeven. Kies uit: nieuwe maan / eerste kwartier / wassende maan volle maan / afnemende maan / laatste kwartier jonge maansikkel asgrauwe maan schrijf boven het nummer op schrijf onder de naam op pagina 377 Reis naar de maan LES 62 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

14 3 Maansverduistering a Bij een maansverduistering staat de aarde tussen de zon en de maan in. Zorg dat jullie ook zo staan. Teken hieronder de opstelling van een maansverduistering. b Wat is het verschil tussen de opstelling van een maansverduistering en de opstelling van volle maan? c Waarom zien we niet elke maand een maansverduistering? 4 Verslag Maak een kort verslag over jullie onderzoek. Vertel hierin: hoe jullie opstelling van volle maan en van een maansverduistering eruit zag. welke fasen van de maan je kent. hoe het komt dat er niet elke maand een maansverduistering is. pagina 378 Reis naar de maan LES 62 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

15 Kun je leven op Mars? Reis naar Mars Cgroep tijdsduur 65 minuten kerndoelen 1 en 42 lesdoelen De leerling weet dat: je heel veel water moet meenemen om op Mars te kunnen overleven bij het zuiveren van water een deel van het water verloren gaat water op verschillende manieren gezuiverd kan worden bij de verschillende manieren van waterzuivering verschillende stoffen uit het water worden gehaald eindproduct gezuiverd water benodigdheden 36 doorzichtige plastic bekers 24 tabletten norit 12 theelepels 12 flessen van 0,5 liter 12 flessen van 1,5 liter van dun plastic 12 bakken om water op de vangen 12 koffiefilterhouders 12 koffiefilters elektrisch kookplaatje kleine pan zand steentjes vulpeninkt watten scharen stiften Voorbereiding Vraag de leerlingen een dag voordat deze les begint het eerste onderdeel van de activiteit Water op aarde en op Mars thuis te doen. Maak voor de activiteit Zuiver het water twaalf flessen vervuild water. Doe hiervoor zand, steentjes en vulpeninkt in het water. Water op aarde en op Mars 20 min. De leerlingen bekijken thuis hoeveel water ze op een dag gebruiken en zetten dit in de tabel bij opdracht 1 van het doeblad. Bespreek de tabel. Gebruiken ze meer of minder dan ze dachten? Vraag wat een mens nodig heeft om te overleven. Laat de leerlingen zoveel mogelijk voorwaarden voor leven benoemen. Om te blijven leven hebben mensen eten en zuurstof nodig, maar water is ook heel belangrijk. Vertel dat mensen niet kunnen overleven zonder water. Vertel dat dat ook één van de redenen is waarom mensen nu niet op Mars kunnen leven. Ook zijn de temperatuurwisselingen te groot, heeft Mars een heel dunne dampkring en is de luchtdruk heel laag. Op Mars is onder de grond wel bevroren water. Dit water is niet schoon. Om te leven op Mars moet je daarom in ieder geval water meenemen. Het moet daarna gezuiverd worden als je het wilt blijven gebruiken. pagina 379 Reis naar Mars LES 63 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

16 De leerlingen onderzoeken hoe je water kunt zuiveren en of je daarmee op Mars kan overleven. Zuiver het water 30 min. Verdeel de leerlingen in tweetallen en geef ze de benodigdheden voor het experiment. Vertel dat op Mars ook zand en steentjes te vinden zijn. De inkt in het water stelt de onzichtbare vervuiling voor. De leerlingen gaan in drie fasen het water zuiveren aan de hand van opdracht 2 van het doeblad. Bij elke stap wordt het water schoner. Benadruk dat in elk van de drie fasen andere stoffen uit het water worden gehaald. Vraag de leerlingen na afloop of het water nu helemaal schoon is. Laat het gezuiverde water niet drinken! Omdat het water niet professioneel gezuiverd is, is het mogelijk dat het nog vervuild is. Kun je leven op Mars? 10 min. Bespreek de drie stappen van waterzuivering. Vertel dat bij de eerste stap alleen de vaste deeltjes eruit gehaald worden. Leg uit dat norit een structuur heeft als een spons. Hierdoor kan norit allerlei stoffen opnemen. Omdat norit niet door het filter kan, blijven de vervuilde stoffen samen met de norit in het filter achter. Dit gebeurt bij stap 2. Bij stap 3 wordt het water gekookt om de overgebleven bacteriën en ziekteverwekkers dood te maken. Vraag of de leerlingen denken dat het mogelijk is om op Mars te wonen met deze vorm van waterzuivering. Wat moet je dan allemaal meenemen? En wat doe je als dit op is? In Nederland hebben we een zuiveringsinstallatie om het water dat we gebruiken te zuiveren. De leerlingen maken opdracht 3 van het doeblad. Voorwaarden voor leven 5 min. Laat de leerlingen terugkijken naar de voorwaarden voor leven. Eén van de voorwaarden water is onderzocht. Hoe zit het met de andere voorwaarden voor leven? Zijn die op Mars aanwezig? Zou je die kunnen meenemen? Hoe zou je ze kunnen behouden? pagina 380 Reis naar Mars LES 63 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

17 Kun je leven op Mars? Je onderzoekt hoe je water kunt zuiveren en of je daarmee op Mars zou Cgroep doeblad kunnen overleven. 1 Water op aarde en op Mars a Houd een dag bij wat je allemaal aan water gebruikt. Zet je gegevens in de tabel. Activiteit Liter water Aantal keer Totaal per keer Douchen 60 liter zet HIER je gegevens Tanden poetsen Gezicht wassen Toilet door trekken Handen wassen Afwas doen met de hand Afwasmachine Koken Drinken water, thee, limonade 2 liter 2,5 liter 6 liter 1 liter 8 liter 10 liter 1,5 liter 0,2 liter b Hoeveel water heb je totaal op een dag gebruikt? tel de getallen uit deze kolom bij elkaar op c Vind je dit veel of weinig? schrijf hier jouw antwoord op pagina 381 Reis naar Mars LES 63 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

18 2 Zuiver het water Wat heb je nodig? waterfles van 1,5 liter schaar kopje met steentjes kopje zand watten stift fles van 0,5 liter met vuil water Wat ga je doen? Je zuivert het water. Hiervoor gebruik die verschillende technieken. Ga steeds door met het gezuiverde water. Bekijk de fles met vuil water. a Welke kleur heeft het water? b Welk vuil kun je allemaal zien? Onopgelost vuil Je zuivert het water eerst van het zichtbare, onopgeloste vuil in het water. Je maakt zelf het filter. 1 Verdeel de fles met een stift in drie even grote horizontale stukken. 2 Knip het onderste (derde) deel van de fles. 3 Zet het bovenste deel van de fles omgekeerd in de onderkant. 4 Vul het bovenste deel van de fles met watten, zand en steentjes, zoals op de tekening. Nu heb je het filter gemaakt. 5 Giet het vuile water in het filter. Doe het voorzichtig zodat de lagen niet door elkaar gaan. pagina 382 Reis naar Mars LES 63 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

19 c Werkt je filter? ja / nee omcirkel het juiste antwoord d Welke kleur heeft het water nu? schrijf hier jouw antwoord op e Wat houdt het filter tegen? f Is het water schoon genoeg om te drinken? ja / nee, want Onzichtbare stoffen Nu ga je de onzichtbare stoffen uit het water zuiveren. Je gebruikt het gezuiverde water van het vorige onderdeel. Het filter heb je niet nodig. Wat heb je nodig? 2 doorzichtige plastic bekers 2 tabletten norit theelepel koffiefilter koffiefilterhouder Wat ga je doen? 1 Neem het gezuiverde water. 2 Giet dit water in een plastic beker. 3 Doe bij het gezuiverde water twee tabletten norit. Roer goed door. 4 Zet het filter in de filterhouder op de andere plastic beker, zoals op de tekening. 5 Giet het mengsel door het filter. pagina 383 Reis naar Mars LES 63 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

20 g Wat doet de norit? h Welke kleur heeft het water nu? Kalk en onzichtbare ziekteverwekkers Als laatste verwijder je het kalk en de (onzichtbare) ziekteverwekkers in het water. Wat heb je nodig? elektrisch kookplaatje kleine pan 2 plastic bekers Wat ga je doen? 1 Giet een nieuwe doorzichtige plastic beker vol met het gezuiverde water van de vorige zuivering. 2 Laat dit door je leerkracht vijf minuten koken. Wacht tot het gekookt is. 3 Giet het gekookte water weer terug in een schone plastic beker. i Welke kleur heeft het water nu? j Wat zie je voor aanslag in de pan? pagina 384 Reis naar Mars LES 63 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

21 3 Voorwaarden voor leven a Kijk naar de tabel van de eerste opdracht. Hoeveel schoon water gebruik je op een dag? schrijf hier jouw antwoord op b Als je een week naar Mars gaat, hoeveel water moet je dan meenemen? Gebruik je gegevens van opdracht 1. Houd er rekening mee dat er 20% van het water verloren gaat door het weglekken en het schoonmaken van het water. Het water voor de (lange!) reis naar Mars hoef je niet mee te rekenen. c Wat moet je meenemen als je deze waterzuivering op Mars wilt gebruiken? d Wat doe je als je materiaal van de zuiveringsinstallatie op is? pagina 385 Reis naar Mars LES 63 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

22 pagina 386 Reis naar Mars LES 63 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

23 Een jaar op Mercurius Reis naar andere hemellichamen Cgroep tijdsduur 65 minuten kerndoelen 1, 23 en 54 lesdoelen De leerling weet: uit hoeveel dagen een jaar op aarde bestaat dat als een planeet één keer rond de zon draait, er één jaar voorbij is dat 4 jaar op Mercurius gelijk is aan 1 jaar op aarde dat een dag op Mercurius langer duurt dan een jaar op Mercurius benodigdheden 24 rekenmachines scharen lijm zwarte potloden Een jaar op aarde 10 min. Stel de leerlingen de volgende vragen: uit hoeveel dagen bestaat een jaar op aarde? Hoeveel keer draait de aarde om de zon in 1 jaar? Een jaar op aarde duurt ongeveer 365¼ dagen. In die tijd is de aarde één keer om de zon gedraaid. Dit noemen we het zonnejaar. Eens in de vier jaar hebben we een schrikkeljaar en heeft februari een extra dag. Op deze manier blijft ons kalenderjaar (365 dagen) in de pas lopen met het zonnejaar (365¼ dagen). Laat de leerlingen voor zichzelf uitrekenen hoeveel dagen zij al op aarde zijn (laat ze dit afronden op hele jaren). De leerlingen onderzoeken hoe lang een jaar en hoe lang een dag duren op Mercurius duren. Ze vergelijken dit met een dag en een jaar op aarde. De baan van Mercurius 20 min. Voor de leerlingen is er een plakplaat met een tekening van de baan van Mercurius om de zon. Op het knipblad staan 12 Mercuriuskaartjes. Dit is de stand van Mercurius, steeds een kwartslag tegen de klok in gedraaid. De nummers geven de volgorde weer van hoe de kaartjes op de plakplaat neergelegd moeten worden. Vanuit de zon loopt een lijn, een zonnestraal, naar het midden van elk plaatje. Het poppetje op de planeet is een referentiepunt. De leerlingen stellen zich voor dat zijzelf op die plek op de planeet staan en om de zon draaien. Laat de leerlingen de Mercuriuskaartjes van opdracht 1 uitknippen. Geef ze een zwart potlood en de opdracht om het doeblad te maken. Laat ze de kaartjes 2 tot en met 6 op de goede plek leggen. Mercurius draait tegen de klok in om zijn eigen as en om de zon heen. De kaartjes moeten daarom tegen de klok in neergelegd worden. De tekening op de volgende bladzijde geeft de verschillende cycli weer. Loop langs de leerlingen om te zien of ze de kaartjes goed neerleggen. pagina 387 Reis naar andere hemellichamen LES 64 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

24 Op kaartje nummer 1 is het 12 uur s middags, want de zon staat recht tegenover het poppetje. Door het neerleggen van de kaartjes 2 tot en met 7 heeft Mercurius één rondje om de zon gedraaid. Als de planeet één rondje om de zon heeft gedraaid, is er één jaar voorbij. Leeftijd op Mercurius 15 min. In opdracht 2 van het doeblad komt het volgende aan bod: een jaar op Mercurius duurt korter dan een jaar op aarde. In één jaar op aarde zijn er op Mercurius ruim vier jaren voorbij (365 dagen gedeeld door 88 dagen = 4,15 jaar). Op Mercurius ben je dus ongeveer 4 keer zo oud als op aarde. Help de leerlingen die moeite hebben met deze som. Hoe lang duurt een dag? 10 min. In opdracht 3 gaan de leerlingen op zoek naar precies hetzelfde kaartje als kaartje 1. De zonnestraal moet weer precies richting het poppetje wijzen en het is dus weer twaalf uur s middags. Dit plaatje wordt pas weer gevonden als Mercurius twee keer zijn baan om de zon heeft gemaakt (plaatje nummer 13). Hoe oud ben ik? 10 min. Bespreek met de leerling de gekke uitkomst. Een dag op Mercurius duurt twee jaar! De leerlingen vullen het volledige overzicht in bij opdracht 4. Voor een 12-jarige zou het er zo uitzien: Op aarde ben ik Op Mercurius ben ik 12 jaar oud 48 jaar oud 4380 dagen oud 24 dagen oud pagina 388 Reis naar andere hemellichamen LES 64 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

25 Een jaar op Mercurius Cgroep Je onderzoekt hoe lang een jaar en een dag duren op Mercurius. doeblad Je vergelijkt dit met een dag en een jaar op aarde. 1 De baan van Mercurius Wat heb je nodig? schaar lijm zwart potlood Wat ga je doen? Je gaat de baan van Mercurius namaken. 1 Knip de Mercuriuskaartjes van het knipblad uit. 2 Plak de kaartjes 2 tot en met 6 op de open plekken op de plakplaat. 3 Volg de pijlen om te zien in welke richting je de kaartjes neerlegt. Bij elk plaatje draait de planeet steeds een stukje verder om zijn as en in zijn baan om de zon. 4 Heb je de plaatjes goed liggen? Plak ze dan op. 5 Trek de stippellijn van de baan van Mercurius door over de opgeplakte kaartjes. 6 Kleur het deel van de planeet buiten de baan op elk kaartje zwart, zoals op kaartje 1 is gedaan. Op deze kant van de planeet is het donker. Daar is het dus nacht. Op de witte kant is het dag. pagina 389 Reis naar andere hemellichamen LES 64 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

26 7 Op kaartje nummer 1 sta je in het witte gedeelte. Het is dus dag. De zon schijnt recht op jou. Het is daar dus uur s middags. Op elk volgend kaartje is het 2 uur later. Schrijf de tijden bij kaartje 1 tot en met 6. 8 Leg nu kaartje 7 op kaartje 1 neer. Teken ook op dit kaartje de baan van Mercurius door. Kleur de kant van de planeet buiten de baan zwart. Schrijf ook voor dit kaartje de tijd erbij. Beantwoord de volgende vragen: a Je hebt nu de kaartjes 2 tot en met 7 neergelegd. Hoeveel rondjes heeft de planeet nu om de zon gedraaid? Tip. Kijk naar stap 7 van deze opdracht. b Hoeveel tijd is er voorbijgegaan op Mercurius? 2 Leeftijd op Mercurius Als een planeet 1 rondje om de zon maakt, is er 1 jaar voorbij. Als het op een planeet 1 keer dag en nacht is geweest, is er 1 dag voorbij. Als er op aarde 88 dagen voorbij zijn, heeft Mercurius één rondje om de zon gemaakt. 1 jaar op Mercurius duurt dus 88 (aardse) dagen. a Hoeveel jaren zijn er op Mercurius voorbij als er op aarde 1 jaar voorbij is? Reken uit: 365 / 88 = iets meer dan jaar! pagina 390 Reis naar andere hemellichamen LES 64 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

27 b Omcirkel het goede antwoord: op Mercurius ben jij ouder / jonger dan op aarde. c Bereken hoe oud jij zou zijn als je op Mercurius zou wonen. Ik zou jaar oud zijn! 3 Hoe lang duurt een dag? a In een dag op aarde draait de aarde 1 rondje om zijn as. Hoeveel uur duurt een dag op aarde? Een dag op aarde duurt uur b Op een dag op Mercurius wordt het ook dag, nacht en weer dag. Net als op aarde. Op kaartje 1 is het waar jij staat twaalf uur s middags. De zonnestraal wijst namelijk precies naar waar jij staat. Zie je op het doeblad op de kaartjes 2 tot en met 6 nog een plaatje waar het twaalf uur s middags is? Je gaat nu onderzoeken wanneer de zon weer recht naar jou schijnt als jij op de planeet Mercurius staat. Gebruik daarvoor alle overige kaartjes. Begin door kaartje 8 op kaartje 2 te leggen. Volg de pijlen langs de baan van Mercurius. Trek de lijn van de baan van Mercurius weer door de plaatjes en kleur het deel van de planeet buiten de baan zwart. Schrijf de tijden bij de kaartjes 8 tot en met 13. c Op welk kaartje is het weer uur s middags? pagina 391 Reis naar andere hemellichamen LES 64 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

28 d Met de 13 kaartjes die je hebt neergelegd, heeft de planeet precies rondjes om de zon gedraaid. e Als een planeet één rondje om de zon draait, is er één jaar voorbij. Mercurius heeft in één dag, 2 rondjes om de zon gedraaid. Op Mercurius duurt één dag dus jaar!!! f Bereken hoeveel dagen oud jij op Mercurius bent? Op Mercurius ben ik jaar oud. 1 jaar is een halve dag. Dus op Mercurius ben ik 0,5 x jaar = dagen oud. Dat is gek, op Mercurius ben je dus meer jaren dan dagen oud! 4 Hoe oud ben ik? Vul in. schrijf HIER het antwoord op jaar oud dagen oud schrijf HIER het antwoord op jaar oud dagen oud pagina 392 Reis naar andere hemellichamen LES 64 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

29 De baan van Mercurius Cgroep plakplaat uur 's middags uur 's nachts uur 's middags uur 's middags uur 's nachts ZON uur 's avonds uur 's ochtends uur 's middags uur 's nachts uur 's avonds uur 's ochtends uur 's avonds uur 's ochtends pagina 393 Reis naar andere hemellichamen LES 64 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

30 pagina 394 Reis naar andere hemellichamen LES 64 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

31 Mercuriuskaartjes Op deze kaartjes zie je de planeet Mercurius steeds een beetje gedraaid. De streep vanuit Mercurius stelt een zonnestraal voor. Het poppetje op de planeet stelt de plek voor waar jij staat. Jij staat steeds op dezelfde plek, terwijl Mercurius om zijn as en om de zon draait. Cgroep knipblad pagina 395 Reis naar andere hemellichamen LES 64 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

32 pagina 396 Reis naar andere hemellichamen LES 64 Bronnenboek Reis door de ruimte in 80 lessen

Reis door het zonnestelsel

Reis door het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel GROEP 7-8 61 70 minuten 1, 23, 32 en 46 De leerling: weet dat de afstanden tussen de planeten heel groot zijn kan zich een voorstelling maken van de afstand van de aarde tot

Nadere informatie

Reis naar andere hemellichamen

Reis naar andere hemellichamen Reis naar andere hemellichamen GROEP 7-8 64 De leerling weet: uit hoeveel dagen een jaar op aarde bestaat dat als een planeet één keer rond de zon draait, er één jaar voorbij is dat 4 jaar op Mercurius

Nadere informatie

Reis door het zonnestelsel

Reis door het zonnestelsel Reis door het zonnestelsel GROEP 5-6 41 50 minuten 1, 23 en 32 Zet voor de activiteit Planeten de planeten onder elkaar op het bord, zoals in de tabel. De leerling: weet dat de acht planeten verschillend

Nadere informatie

De planeten Reis door het zonnestelsel

De planeten Reis door het zonnestelsel De planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 1-2 01 tijdsduur 40 minuten kerndoelen 1, 46 en 54 lesdoelen De leerling: (her)kent de namen van de acht planeten weet dat de planeten om de zon draaien kan

Nadere informatie

Reis naar andere hemellichamen

Reis naar andere hemellichamen Reis naar andere hemellichamen GROEP 1-2 04 55 minuten De leerling: zonnestelsel verschillend zijn ringen heeft voorwerp drijft of zinkt met stukje ijzer dichtbindstrip Zorg voor de activiteit Zijn alle

Nadere informatie

Reis naar andere hemellichamen

Reis naar andere hemellichamen Reis naar andere hemellichamen GROEP 5-6 44 80 minuten 1, 5, 6, 8, 23, 54 en 55 De leerling: weet welke planeten manen hebben weet welke planeten ringen hebben weet welke kleur de verschillende planeten

Nadere informatie

Grote en kleine planeten Reis door het zonnestelsel

Grote en kleine planeten Reis door het zonnestelsel Grote en kleine planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 5-6 41 tijdsduur 50 minuten kerndoelen 1, 23 en 32 Voorbereiding lesdoelen De leerling: weet dat de acht planeten verschillend in grootte zijn

Nadere informatie

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien Leven in de ruimte GROEP 5-6 59 80 minuten 1, 42, 46 en 54 De leerling: lende hemellichamen verschillende omstandigheden zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen

Nadere informatie

Uit welk land komt deze raket?

Uit welk land komt deze raket? Uit welk land komt deze raket? Raketten Vgroep 5-6 57 tijdsduur 45 minuten kerndoelen 1, 50 en 54 lesdoelen De leerling: herkent de vlaggen van Nederland, België, Zweden, Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië

Nadere informatie

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Hoe groot is de aarde? En hoe groot is de zon in vergelijking met de aarde? Welke planeet staat het dichtst bij de zon en welke het verst weg? Deze les leren de leerlingen

Nadere informatie

Lichtweerkaatsing Licht

Lichtweerkaatsing Licht Lichtweerkaatsing Licht Hgroep 5-6 49 tijdsduur 60 minuten kerndoelen 1, 32, 45 en 54 Tip. De leerlingen maken in deze les allemaal een eigen periscoop. U kunt ze dit ook in tweetallen of in groepjes laten

Nadere informatie

Licht en donker Licht

Licht en donker Licht H Licht en donker Licht groep 1-2 09 tijdsduur 80 minuten kerndoelen 1, 32, 42 en 54 lesdoelen De leerling: weet dat licht nodig is om te zien kent een aantal lichtbronnen, waarvan sommige uit zichzelf

Nadere informatie

Kleuren in licht? Licht

Kleuren in licht? Licht Kleuren in licht? Licht Hgroep 7-8 69 tijdsduur 60 minuten kerndoelen 1, 42 en 44 lesdoelen De leerling: weet wat een spectroscoop is weet dat wit licht uit meerdere kleuren bestaat weet dat de kleuren

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Een vreemde planeet groep 5-8

Een vreemde planeet groep 5-8 Een vreemde planeet groep 5-8 Hoe weten we wat voor weer het is op Mars? Of uit welk materiaal de ringen van Saturnus bestaan? De leerlingen onderzoeken in deze les zelfgemaakte planeten. Ze leren dat

Nadere informatie

Tijd. 10 min. 55 minuten

Tijd. 10 min. 55 minuten Tijd GROEP 5-6 50 55 minuten 1, 23, 32, 44, 45 en 51 De leerling: weet hoe dag en nacht ontstaan weet dat de tijd niet overal op de wereld hetzelfde is weet met welke instrumenten je tijd kunt meten kent

Nadere informatie

Tip. In de herfst en winter is de maan vroeg in de ochtend goed te zien.

Tip. In de herfst en winter is de maan vroeg in de ochtend goed te zien. Reis naar de maan GROEP 3-4 22 20 & 50 minuten, verdeeld over twee lessen 1, 23, 46 en 54 De leerling: leert samenwerken leert bewegen op muziek leert luisteren naar ritme en muziek herkent vier fasen

Nadere informatie

Zoek je weg op de wereld Wonen

Zoek je weg op de wereld Wonen Zoek je weg op de wereld Wonen Qgroep 7-8 65 tijdsduur 50 minuten kerndoelen 1, 8, 50 en 55 lesdoelen De leerling: kent de begrippen lengteen breedtegraad weet wat de functie is van lengte- en breedtegraden

Nadere informatie

Zonsverduistering Kijken naar de sterren

Zonsverduistering Kijken naar de sterren Zonsverduistering Kijken naar de sterren * groep 5-6 53 tijdsduur 50 minuten kerndoelen 1, 45 en 46 lesdoelen De leerling weet dat: bij een zonsverduistering de maan tussen de zon en de aarde staat er

Nadere informatie

gaat, totdat het iets tegenkomt de schaduw verandert als de positie van de lichtbron verandert

gaat, totdat het iets tegenkomt de schaduw verandert als de positie van de lichtbron verandert Licht GROEP 3-4 29 70 minuten 1, 23, 32, 42 en 46 De leerling: gaat, totdat het iets tegenkomt de schaduw verandert als de positie van de lichtbron verandert de schaduw verandert als de positie van de

Nadere informatie

lesdoelen De leerling: oefent zijn motoriek kan iets nabouwen kan activiteiten benoemen die hij dagelijks doet weet waaruit een dorp is opgebouwd

lesdoelen De leerling: oefent zijn motoriek kan iets nabouwen kan activiteiten benoemen die hij dagelijks doet weet waaruit een dorp is opgebouwd Q Waar woon jij? Wonen groep 1-2 05 tijdsduur 50 minuten kerndoelen 1, 44, 50, 51, 54 en 55 lesdoelen De leerling: oefent zijn motoriek kan iets nabouwen kan activiteiten benoemen die hij dagelijks doet

Nadere informatie

van zwaartekracht hebben weet dat hoe groter de zwaartekracht van een hemellichaam is, hoe kleiner hun sprong is

van zwaartekracht hebben weet dat hoe groter de zwaartekracht van een hemellichaam is, hoe kleiner hun sprong is Zwaartekracht GROEP 5-6 48 65 minuten 1 en 23 De leerling: herkent de zwaartekracht ontdekt dat een kleine sprong op aarde een veel grotere sprong op de maan is ontdekt dat een kleine sprong op aarde een

Nadere informatie

Leven in jouw woonplaats

Leven in jouw woonplaats Q Leven in jouw woonplaats Wonen groep 3-4 25 tijdsduur 90 minuten (alleen haalbaar met vijf extra begeleiders) kerndoelen 1, 8, 54 en 55 lesdoelen De leerling: ontdekt de bijzonderheden van zijn woonplaats

Nadere informatie

Vormen van een raket Raketten

Vormen van een raket Raketten Vormen van een raket Raketten Vgroep 1-2 17 tijdsduur 65 minuten kerndoelen 1, 23, 32, 44, 45 en 54 lesdoelen De leerling: herkent een aantal wiskundige vormen: een cirkel, een driehoek, een rechthoek

Nadere informatie

Beste bewoner, Vriendelijke groeten, Het drinkwaterbedrijf

Beste bewoner, Vriendelijke groeten, Het drinkwaterbedrijf Beste bewoner, Op. vinden in uw straat werkzaamheden plaats aan de leidingen. Van. tot.. wordt het water afgesloten. Wij adviseren u om vooraf enkele emmers met water klaar te zetten, voor bijvoorbeeld

Nadere informatie

Zorg voor de activiteit Licht door wrijving voor vuursteentjes.

Zorg voor de activiteit Licht door wrijving voor vuursteentjes. Vallende sterren Kijken naar de sterren * groep 3-4 33 tijdsduur 45 minuten kerndoelen 1 en 42 lesdoelen De leerling: weet dat een vallende ster een steen(tje) is dat door wrijving warmte en een lichtspoor

Nadere informatie

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen Les techniek licht Lesdoelen Bronnen o http://nl.wikibooks.org/wiki/wikijunior:natuurkunde/licht#de_regenboog o http://www.proefjes.nl/categorie/licht o http://www.keesfloor.nl/artikelen/diversen/regenboog/12vragen.htm

Nadere informatie

5 manieren om Samsam te gebruiken

5 manieren om Samsam te gebruiken Vraag de leerlingen waarom dit zeepje de vorm van een waterdruppel heeft.* Vertel dat handen wassen de makkelijkste manier is om te voorkomen dat bacteriën en ziektes zich verspreiden. Kinderen die regelmatig

Nadere informatie

Zons- en maansverduistering

Zons- en maansverduistering Zons- en maansverduistering Wat weet jij van de maan en de zon? Weet je wat een zonsverduistering is? En een maansverduistering? Door deze opdracht te doen, kan je er zelf achterkomen. Je bouwt eerst een

Nadere informatie

dampkring voorstelt en een fles die een planeet zonder dampkring voorstelt

dampkring voorstelt en een fles die een planeet zonder dampkring voorstelt Het klimaat GROEP 7-8 67 15 minuten wachten De leerling: weet wat het broeikaseffect is weet wat de dampkring is ontdekt dat de dampkring heel dun is in vergelijking met de aarde kent zowel positieve als

Nadere informatie

Kijken naar sterrenbeelden

Kijken naar sterrenbeelden Kijken naar sterrenbeelden GROEP 5-6 54 70 minuten 1, 5, 6, 8, 23, 54 en 55 De leerling: (her)kent de sterrenbeelden uit de horoscopen weet dat de sterrenbeelden deel uitmaken van de dierenriem weet dat

Nadere informatie

van Mars is nagemaakt

van Mars is nagemaakt Reis naar Mars GROEP 3-4 23 25 & 20 minuten, verdeeld over 2 lessen 1, 5 en 8 De leerling weet: dat er ijzer in de grond van de planeet Mars zit dat roest een reactie is van ijzer en zuurstof (in de aanwezigheid

Nadere informatie

Aftekenlijst

Aftekenlijst Aftekenlijst 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Werkblad 1 Ik en water

Nadere informatie

Werkboekje Grote Wetenschapsdag

Werkboekje Grote Wetenschapsdag Werkboekje Grote Wetenschapsdag Als je alles ingevuld hebt - > inleveren bij je leerkracht. Naam: Klas: _ School: Start van de dag - > Video Wat vond je van de video? Heb jij een eigen vraag kunnen bedenken?

Nadere informatie

Magnetische velden groep 7-8

Magnetische velden groep 7-8 Magnetische velden groep 7-8 Zonder magnetisch veld zouden we niet op aarde kunnen leven. Zonnewinden zouden de atmosfeer rond de aarde laten verdwijnen en schadelijke straling zou het leven op aarde vernietigen.

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Werkbladen 1. Woordweb 2. Hoe groeien onze paddenstoelen? Werkbladen groep 5 t/m 8 3. Hoe ziet mijn paddenstoel eruit? Versie: groep 5/6 en versie: groep 7/8 4. Recept:

Nadere informatie

Les 2 Ophelderen Leestekst: Het zonnestelsel

Les 2 Ophelderen Leestekst: Het zonnestelsel Les 2 Ophelderen Leestekst: Het zonnestelsel "Welkom:... " Introductiefase: 1. "We gaan vandaag, net als de vorige keer, proberen de betekenis te vinden van moeilijke woorden. We hebben dit de vorige keer

Nadere informatie

aan het water koeler is dan op het land langzamer afkoelt dan aarde

aan het water koeler is dan op het land langzamer afkoelt dan aarde Het klimaat GROEP 3-4 27 45 minuten 1, 42 en 43 De leerling: aan het water koeler is dan op het land langzamer afkoelt dan aarde landklimaat en zeeklimaat blauwe kleurpotloden Zorg voor de activiteit De

Nadere informatie

Testboekje voor groep 4

Testboekje voor groep 4 Testboekje voor groep 4 Niet Schoolse Cognitieve Capaciteiten Test GION Gronings Instituut voor Onderzoek van onderwijs, Opvoeding en ontwikkeling Rijksuniversiteit Groningen Vul eerst op het antwoordformulier

Nadere informatie

ACTIVITEITEN GROEP 3 en 4

ACTIVITEITEN GROEP 3 en 4 ACTIVITEITEN GROEP 3 en 4 Wat zegt die grafiek? De indeling van de ochtend is als volgt: Schoolbrede start (15 minuten) Zie hoofdstuk Schoolbrede start. Deel 1 Tellen in een plaatje (20 minuten) De kinderen

Nadere informatie

Lespakket Water. Groep 7-8 PO. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl

Lespakket Water. Groep 7-8 PO. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl Lespakket Water Groep 7-8 PO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl Inhoudsopgave Inleiding 3 Activiteit 1; Drinkwater 4 Activiteit 2; Bezoek

Nadere informatie

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl De Melkweg groep 3-4 Als je naar de sterren kijkt, komen als vanzelf veel vragen op. Hoeveel sterren zijn er? Waar bestaan al die sterren uit? Hoe ver weg zijn ze? De sterren die wij vanaf de aarde zien,

Nadere informatie

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

RekenGroen Titel Rekenmodule Onderdeel Tijd Versie 201100816

RekenGroen Titel Rekenmodule Onderdeel Tijd Versie 201100816 RekenGroen Titel Onderdeel Versie Rekenmodule Tijd 201100816 da ad 1_TIJD Er bestaan verschillende eenheden van tijd. eew secode iei wee a wa i waie decei 1. Schrijf de tijdseenheden die hierboven staan

Nadere informatie

een kleine zonnewijzer binnen een grote zonnewijzer buiten

een kleine zonnewijzer binnen een grote zonnewijzer buiten Gebruik de zon GROEP 5-6 52 55 minuten, verspreid over twee dagen 1, 23, 32, 42, 46 en 51 De leerling: weet dat een zonnewijzer de tijd aangeeft kan de tijd aflezen door gebruik te maken van de zon ontdekt

Nadere informatie

Reis naar andere hemellichamen

Reis naar andere hemellichamen Reis naar andere hemellichamen GROEP 3-4 24 50 minuten 1 en 23 De leerling weet: dat een meteoriet kraters achterlaat dat de diepte en de grootte van de kraters afhangt van de vorm, zwaarte en snelheid

Nadere informatie

Doe- pad Watertorenweg. Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 5-6

Doe- pad Watertorenweg. Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 5-6 Doe- pad Watertorenweg Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 5-6 Colofon Deze lesbrief in opgesteld door De Hortus, Centrum voor Natuur en Mileu, in opdracht van de Gemeente Harderwijk. Wij

Nadere informatie

Webquest. Mathijs Verschoor. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Webquest. Mathijs Verschoor. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Mathijs Verschoor 07 March 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/71717 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

De leerling: weet dat de aarde groter is dan de maan ontdekt dat iets kleiner lijkt als het verder weg staat. aarde en de maan

De leerling: weet dat de aarde groter is dan de maan ontdekt dat iets kleiner lijkt als het verder weg staat. aarde en de maan Reis naar de maan GROEP 5-6 42 50 minuten 1, 23, 32, 54 en 55 De leerling: weet dat de aarde groter is dan de maan ontdekt dat iets kleiner lijkt als het verder weg staat aarde en de maan 13 ballonnen

Nadere informatie

Waar is de schaduw? Licht

Waar is de schaduw? Licht Waar is de schaduw? Licht Hgroep 3-4 29 tijdsduur 70 minuten kerndoelen 1, 23, 32, 42 en 46 lesdoelen De leerling: ontdekt dat licht rechtdoor gaat, totdat het iets tegenkomt weet hoe schaduw ontstaat

Nadere informatie

gelukkig, maar er was eens een dag dat dat anders was...

gelukkig, maar er was eens een dag dat dat anders was... Het verloren mandje Hallo lieve kinderen, we leven hier in het Sprookjesbos meestal lang en gelukkig, maar er was eens een dag dat dat anders was... Op een vroege zonnige ochtend is Fakir al druk bezig

Nadere informatie

Vollenhove Wonen op een havezate

Vollenhove Wonen op een havezate D S T R K C N T Opdracht 1 Nodig: foto van jezelf als klein kind, fotoblad opdracht 1 In Vollenhove staat de havezate Oldruitenborgh. De havezate is al heel oud. Bijna 250 jaar geleden, rond 1770, woonden

Nadere informatie

Snel, sneller, snelst Raketten

Snel, sneller, snelst Raketten V Snel, sneller, snelst Raketten groep 3-4 37 tijdsduur 60 minuten kerndoelen 1 en 55 lesdoelen De leerling: weet dat je een raket nodig hebt om naar de ruimte te gaan weet dat een raket een motor en brandstof

Nadere informatie

gelukkig, maar er was eens een dag dat dat anders was...

gelukkig, maar er was eens een dag dat dat anders was... Verstoppertje in de sneeuw Hallo lieve kinderen, we leven hier in het Sprookjesbos meestal lang en gelukkig, maar er was eens een dag dat dat anders was... Er ligt een dik pak sneeuw in het Sprookjesbos.

Nadere informatie

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2:

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2: lesbrieven werkbladen Lesbrief 2: vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 vervuild water WAter zuiveren Proef 1 Bezinken Materialen

Nadere informatie

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok Pruiken en revoluties Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over Pruiken en revoluties. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Relativiteit Als je aan relativiteit denkt, dan denk je waarschijnlijk als eerste aan Albert Einstein. En dat is dan ook de bedenker van de relativiteitstheorie.

Nadere informatie

LIEVE KINDEREN VAN PULAU MOTI. Dit boekje gaat over een bijzondere gebeurtenis, die binnenkort zal plaatsvinden. Op woensdag 9 maart 2016 zal er iets heel moois te zien zijn aan de hemel. Op die ochtend

Nadere informatie

4 Vind me dan. Achtergrondinfo Planten en dieren hebben allerlei manieren om niet op te vallen. Deze kunnen onderverdeeld worden in:

4 Vind me dan. Achtergrondinfo Planten en dieren hebben allerlei manieren om niet op te vallen. Deze kunnen onderverdeeld worden in: 4 Vind me dan Er is altijd wel een verjaardag of een ander feestje om te vieren. En bij een feestje horen cadeautjes. Maar voor het zover is, wil je het cadeautje natuurlijk zo goed mogelijk verstoppen.

Nadere informatie

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 1: Opdracht 1: Maak een energieweb

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 1: Opdracht 1: Maak een energieweb lesbrieven leerlingenbestand Lesbrief 1: Sunny Opdracht 1: Maak een energieweb Opdracht 2: Teken Sunny de elektrische auto Opdracht 3: De zonnetoren avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel Opdracht

Nadere informatie

Vragen die naar voren komen zijn: Is het in Australië even laat, en waarom? Hoe lang duurt een dag op de maan? Waarom zijn er seizoenen?

Vragen die naar voren komen zijn: Is het in Australië even laat, en waarom? Hoe lang duurt een dag op de maan? Waarom zijn er seizoenen? Hoe zit het met het draaien van de aarde, de maan en de zon, en wat merken we hier eigenlijk van? Het doel van deze les is om leerlingen te laten nadenken over het zonnestelsel. Wat kunnen we te weten

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS EN HET ZONNEWIEL

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS EN HET ZONNEWIEL LESBRIEVEN LEERLINGENBESTAND LESBRIEF 1: SUNNY Opdracht 1: Maak een energieweb Opdracht 2: Teken Sunny de elektrische auto Opdracht 3: De zonnetoren AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS EN HET ZONNEWIEL Copyright

Nadere informatie

De leerlingen: leren en ervaren dat mensen niet zonder water kunnen leven. zien waar water voor wordt gebruikt.

De leerlingen: leren en ervaren dat mensen niet zonder water kunnen leven. zien waar water voor wordt gebruikt. Water 2 Speuren naar water Doelen Begrippen De leerlingen: leren en ervaren dat mensen niet zonder water kunnen leven. zien waar water voor wordt gebruikt. de druppel, stromend water Materialen Tip Lamineer

Nadere informatie

K 1 Symmetrische figuren

K 1 Symmetrische figuren K Symmetrische figuren * Spiegel Plaats de spiegel zó, dat je twee gelijke figuren ziet. Plaats de spiegel nu zó op het plaatje, dat je dezelfde figuur precies éénmaal ziet. Lukt dat bij alle plaatjes?

Nadere informatie

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op RUIMTE Naam: dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op www.schooltvbeeldbank.nl 1. Planeten Uit hoeveel planeten bestaat ons zonnestelsel? De aarde en dan nog.. planeten. (vul aantal in)

Nadere informatie

Samenwerkingsopdracht

Samenwerkingsopdracht Samenwerkingsopdracht Omschrijving opdracht Bij deze opdracht gaan de kinderen aan de slag met een kleurplaat. Dit is geen gewone kleurplaat, maar een héle grote kleurplaat die in stukjes is geknipt! Elk

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

Licht 7. Welk deel van het licht wordt door een plant gebruikt voor de fotosynthese? A. groen licht B. rood licht C. zwart licht D.

Licht 7. Welk deel van het licht wordt door een plant gebruikt voor de fotosynthese? A. groen licht B. rood licht C. zwart licht D. Licht 20 Hoe verklaar je lichtbreking aan de hand van de gebroken lepel in het glas met water? A.Licht heeft in water of glas een hogere snelheid dan in lucht; dit komt omdat water en glas en lagere dichtheid

Nadere informatie

rekentrainer jaargroep 6 Vul de maatbekers. Kleur. Zwijsen naam:

rekentrainer jaargroep 6 Vul de maatbekers. Kleur. Zwijsen naam: Zwijsen jaargroep naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs recept voor glazen bananenmilkshake bananen, l ijs, l melk,1 l limonadesiroop 1 cl ijs 1 liter Schil de bananen. Snijd ze in grote

Nadere informatie

LESBRIEF GROEP THEMA: CHINA

LESBRIEF GROEP THEMA: CHINA LESBRIEF GROEP 5 + 6 THEMA: CHINA Verwerkingsopdrachten & kopieerbladen voor Samsam nr. 1, 2017 Zo gebruikt u Samsam in de klas Weinig tijd: bekijk de filmpjes bij opdracht 1. Verdieping: kopieer de werkbladen

Nadere informatie

Kerndoel 46 De leerlingen leren dat de positie van de aarde ten opzichte van de zon leidt tot natuurverschijnselen, zoals seizoenen en dag/nachtritme.

Kerndoel 46 De leerlingen leren dat de positie van de aarde ten opzichte van de zon leidt tot natuurverschijnselen, zoals seizoenen en dag/nachtritme. Deze les is eerder verschenen in Opdrachtenkrant 47 van Technika10. Introductie 1 Maankijkdoos 2 Informatie voor een maanles 4 Werkbladen bij maanles 8 Kopieerblad deksel maankijkdoos 10 Kerndoel 46 De

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Schoon water Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater - Rode vlak is Brussel uitvergroten heel wat water in Brussel, zie blauwe lijntjes. - Is er een waterloop in de buurt van je school? Waar ligt je school

Nadere informatie

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld Retourtje Water Uitgave: Amsterdams NME Centrum Retourtje Water Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum Auteur Mirella Vierveijzer Lay-out Agnes

Nadere informatie

Werkblad: Vind me dan

Werkblad: Vind me dan Werkblad: Vind me dan Stap 1 Stap 2 Wat is het probleem? Vraag het de natuur! Hoe lost de natuur dit probleem op? Hoe zorgen planten en dieren ervoor dat ze niet opvallen? Kennen jullie voorbeelden? Schrijf

Nadere informatie

Tijd. een tijdlijn met daarop verschillende gebeurtenissen sinds het ontstaan van het heelal tot nu. 60 minuten

Tijd. een tijdlijn met daarop verschillende gebeurtenissen sinds het ontstaan van het heelal tot nu. 60 minuten Tijd GROEP 7-8 70 60 minuten 1, 51 en 54 De leerling: leert dat het heelal heel erg oud is ontdekt dat de aarde relatief kort geleden is ontstaan leert dat de mens relatief kort op de aarde is oefent de

Nadere informatie

Webkwestie planeten. Brechtje van Laatum. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/54634

Webkwestie planeten. Brechtje van Laatum. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/54634 Auteur Brechtje van Laatum Laatst gewijzigd Licentie Webadres 12 March 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/54634 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

rekentrainer jaargroep 6 Vul de maatbekers. Kleur. Zwijsen naam:

rekentrainer jaargroep 6 Vul de maatbekers. Kleur. Zwijsen naam: Zwijsen jaargroep 6 naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs recept voor 6 glazen bananenmilkshake 2 bananen 0,25 l ijs 0,40 l melk 0,10 l limonadesiroop 100 cl 0 ijs 1 liter 0 Schil de bananen.

Nadere informatie

Ik plaats mijn boog in de wolken; die zal het teken zijn van het verbond tussen mij en de aarde.

Ik plaats mijn boog in de wolken; die zal het teken zijn van het verbond tussen mij en de aarde. De regenboog God heeft een boog in de wolken geplaatst om ons aan het verbond te laten herinneren. Er zal nooit meer zo n grote zondvloed komen, dat heel de aarde onder water staat. Laten we een regenboog

Nadere informatie

Mr Finney. Lesbrief Een tuin onder water. Deze lesbrief is een uitgave van Hogeschool Utrecht 1

Mr Finney. Lesbrief Een tuin onder water. Deze lesbrief is een uitgave van Hogeschool Utrecht 1 Mr Finney Lesbrief Een tuin onder water Deze lesbrief is een uitgave van Hogeschool Utrecht 1 Voor je ligt de lesbrief die ontwikkeld is bij het hoofdstuk Een tuin onder water uit het boek Mr Finney en

Nadere informatie

GEEN water bij de wijn!

GEEN water bij de wijn! GEEN water bij de wijn! Water! Je gebruikt het dagelijks. Het begint al meteen s ochtends bij het wassen en het toilet doorspoelen. Daarna drink je water (puur water of in je kopje thee, ranja of in elke

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Lespakket Water Instructieblad groep 5-8 Inhoud pakket: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Materialen van het pakket: * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje met broodkorstjes/

Nadere informatie

Kijken naar het heelal

Kijken naar het heelal Kijken naar het heelal GROEP 5-6 55 70 minuten 1, 46 en 54 Tip. Je kunt de Melkweg met het blote oog bekijken. Dit kan het beste in januari als het nieuwe maan is. Als het mogelijk is, kunt u de leerlingen

Nadere informatie

7. Van huis naar school. Deze les levert een bijdrage aan kerndoel 1: de leerlingen leren hoeveelheidsbegrippen gebruiken en herkennen.

7. Van huis naar school. Deze les levert een bijdrage aan kerndoel 1: de leerlingen leren hoeveelheidsbegrippen gebruiken en herkennen. 7. Van huis naar school Leeftijdsgroep Kerndoel Ongeveer 12-16 jaar Deze les levert een bijdrage aan kerndoel 1: de leerlingen leren hoeveelheidsbegrippen gebruiken en herkennen. En aan kerndoel 3: De

Nadere informatie

Zon, aarde en maan. Leerkrachthandleiding STIP

Zon, aarde en maan. Leerkrachthandleiding STIP STIP Colofon De STIP-modules zijn ontwikkeld door de vakgroep Instructietechnologie van de Universiteit Twente en de Stichting Katholiek Onderwijs Enschede (St. KOE). Het STIP-project is gesubsidieerd

Nadere informatie

Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage.

Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage. Mensen in de ruimte GROEP 5-6 58 50 minuten 1 en 23 Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage. De leerling: weet dat voedsel in de ruimte gaat zweven weet

Nadere informatie

Lesbrief: Dagje uit Thema: Wat is Mens & Dienstverlenen?

Lesbrief: Dagje uit Thema: Wat is Mens & Dienstverlenen? Lesbrief: Dagje uit Thema: Wat is Mens & Dienstverlenen? Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding Je bent vast wel eens een dagje uit geweest. Met school of met je

Nadere informatie

Grafieken. 10-13 jaar. Rekenles over het maken van grafieken. Rekenen. 60 minuten. Weerstation, data, grafieken

Grafieken. 10-13 jaar. Rekenles over het maken van grafieken. Rekenen. 60 minuten. Weerstation, data, grafieken Grafieken Rekenles over het maken van grafieken 10-13 jaar Rekenen Weerstation, data, grafieken 60 minuten Op het digitale schoolbord bekijkt de leerkracht met de klas verschillende grafieken over het

Nadere informatie

AQUAPAS. Mijn gids voor de watervoetafdruk

AQUAPAS.  Mijn gids voor de watervoetafdruk AQUAPAS www.aquapath-project.eu Mijn gids voor de watervoetafdruk Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer en de Commissie

Nadere informatie

Hier en daar een bui

Hier en daar een bui Hier en daar een bui Soms klopt de voorspelling van de weerman. Maar vaak ook helemaal niet. Donkere wolken in plaats van de hele dag zon. Kunnen jullie dat beter? Jullie gaan een eigen weerstation bouwen

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HET DUIZELT VOOR JE OGEN Maar je hersenen maken er een mooie film van. Met een speciale ronddraaiende trommel met spleetjes: een zoötroop, kunnen jullie je eigen bioscoop maken. Maak allebei een aantal

Nadere informatie

Studievaardigheden. Leren wordt een makkie! 1 vmbo. Tumult. in de brugklas. Dit werkboek is van

Studievaardigheden. Leren wordt een makkie! 1 vmbo. Tumult. in de brugklas. Dit werkboek is van Studievaardigheden Leren wordt een makkie! Tumult in de brugklas 1 vmbo Dit werkboek is van 1 PLANNEN WAT NEEM JE MEE NAAR SCHOOL? Wat neem je school? Wat heb je eraan? In deze les leer je wat je moet

Nadere informatie

BOUW JE EIGEN WEERSTATION

BOUW JE EIGEN WEERSTATION BOUW JE EIGEN WEERSTATION Als je wilt weten wat voor weer het is, dan moet je de verschillende weerselementen kunnen meten. Met enkele heel gewone dingen kan je jouw eigen weerstation bouwen. De thermometer

Nadere informatie

Oost, west, thuis best Wonen

Oost, west, thuis best Wonen Q Oost, west, thuis best Wonen groep 5-6 45 tijdsduur 70 minuten kerndoelen 1, 42 en 50 lesdoelen De leerling: weet wie Christoffel Columbus is kan op een kaart van Nederland zijn woonplaats aanwijzen

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 46. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 46. Toelichting en verantwoording TULE - ORIËNTATIE OP JEZELF EN DE WERELD KERNDOEL 46 162 TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek Kerndoel 46 De leerlingen leren dat de positie van de aarde

Nadere informatie

van een plant en zonlicht nodig heeft om te leven voor zuurstof die mensen nodig hebben om te leven bakjes met tuinkers 10 min.

van een plant en zonlicht nodig heeft om te leven voor zuurstof die mensen nodig hebben om te leven bakjes met tuinkers 10 min. Gebruik de zon GROEP 3-4 32 25 minuten (dag 1), 30 minuten (dag 2-4) & 30 minuten (dag 5) 1, 8, 23, 32, 42 en 54 De leerling: van een plant en zonlicht nodig heeft om te leven voor zuurstof die mensen

Nadere informatie

LES: Wie van de drie?

LES: Wie van de drie? LES: Wie van de drie? DOEL getallen herkennen uit de tafels van 2 en 5; bewust worden dat de getallen uit de tafel van 2 allemaal even zijn; bewust worden dat de getallen uit de tafel van 5 allemaal eindigen

Nadere informatie

VEROVER DE RUIMTE. webversie

VEROVER DE RUIMTE. webversie VEROVER DE RUIMTE 5 Doelen Eindtermen en leerplandoelen Materiaal Groeperingsvorm Soort spel Speldoel box 3 Verover de ruimte 3 1 De kinderen kunnen zich houden aan de vooraf opgestelde tijdspanne. 2

Nadere informatie

Naam:... Datum:... 36 + 12 =. 2 x 15 =. 47 + 43 =. 4 x 12 =. 25 + 11 =. 6 x 7 =. 38-16 =. 100 : 4 =. 17-6 =. 36 : 6 =.

Naam:... Datum:... 36 + 12 =. 2 x 15 =. 47 + 43 =. 4 x 12 =. 25 + 11 =. 6 x 7 =. 38-16 =. 100 : 4 =. 17-6 =. 36 : 6 =. Opvraging Wiskunde W1 36 + 12 =. 2 x 15 =. 47 + 43 =. 4 x 12 =. 25 + 11 =. 6 x 7 =. 38-16 =. 100 : 4 =. 17-6 =. 36 : 6 =. 2 Goed lezen en oplossen. Ik koop in de supermarkt een krant (80 cent), een brood

Nadere informatie

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design Woord voor Woord is een programma mondelinge vaardigheden NT2 voor analfabete beginners. Het omvat 12 lessen. De ontwikkeling van het programma en de daarbij behorende video s is mogelijk gemaakt door

Nadere informatie