Rapport. Action Research Energieneutrale scholen. Het Klimaatverbond, Carolien van Merksteijn & Laury Schepers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rapport. Action Research Energieneutrale scholen. Het Klimaatverbond, Carolien van Merksteijn & Laury Schepers"

Transcriptie

1 Rapport Action Research Energieneutrale scholen Het Klimaatverbond, Carolien van Merksteijn & Laury Schepers april 2013

2 Inhoudsopgave Inleiding 3 1 Bronnenonderzoek Werkwijze 1.2 Samenvatting inventarisatie 1.3 Ontwikkelingen 1.4 Bestaande netwerken 1.5 Instrumenten & informatie voor schoolbesturen en gemeenten 1.6 Conclusies uit inventarisatie 1.7 Gebrek aan fundamentele kennis 1.8 Onkundig en onervaren opdrachtgeverschap schoolbesturen 1.9 Van nieuwbouw naar renovatie 1.10 Prestatiecontracten en verdelen van risico s 1.11 Financieringsconstructies en financiële knelpunten 2 Interviews gemeenten 2.1 Werkwijze Resultaten 14 3 Conclusies Trefoil 19 4 Conclusies en aanbevelingen 22 5 Bijlagen 23 Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 2

3 Inleiding Aanleiding tot Action Research Energieneutrale Scholen Het Klimaatverbond, de vereniging voor gemeenten, provincies en waterschappen met ambitieuze klimaatneutraalambities, heeft begin 2013 een zogenaamde Action Research naar energieneutrale scholen uitgevoerd ter voorbereiding op een Green Deal met het ministerie van I&M en mogelijk andere ministeries. In april 2012 is er een startbijeenkomst geweest, waarbij op hoofdlijnen knelpunten in kaart zijn gebracht en vragen zijn voorbereid voor Marieke van der Werf, toen nog Tweede Kamerlid van het CDA. Door de val van het kabinet heeft dit helaas niet tot resultaat geleid. Wel heeft het ministerie van I&M aangegeven het onderwerp interessant te vinden en te willen toewerken naar het afsluiten van een Green Deal. De vervolgbijeenkomst, in oktober 2012, vond plaats bij basisschool de Wilgenstam in Rotterdam, het eerste volledig duurzaam gerenoveerde schoolgebouw van het land. In navolging daarop zijn er een twintigtal gemeenten gezocht, die betrokken zijn bij deze Action Research en de Green Deal. Op deze manier heeft Het Klimaatverbond een netwerk opgebouwd van gemeenten, die in de volgende fase aan de slag willen gaan met het energieneutraal renoveren van ten minste een basisschool. Het Klimaatverbond zal ondersteuning bieden aan dat actief lerende netwerk. De voorbereiding van de Green Deal gebeurt in een aantal fases. De eerste fase bestond uit onderzoek naar de belangrijkste knelpunten en oplossingen voor het energieneutraal renoveren van basisscholen. In dit document doen we verslag van deze eerste fase. Een van de belangrijkste aandachtspunten binnen de Action Research is de financiering van de maatregelen. Met het onderzoek hebben we geprobeerd de knelpunten en oplossingen en vooral de mogelijkheden van slimme financieringsconstructies zichtbaar te maken, waarbij we vanuit verschillende expertises kennispartners hebben uitgenodigd mee te denken. De nadruk in het onderzoek lag op bestaande basisschoolgebouwen, omdat daar de grootste uitdaging ligt. Een groot deel van de oplossingen voor de bestaande schoolgebouwen zal ook toepasbaar zijn voor nieuwbouw. Bovendien zal de kennis en ervaring die hierbij wordt opgedaan ook kunnen worden toegepast door andere (openbare) gebouwen, van organisaties waar de overheid relatief veel invloed op heeft, zoals op het gebied van zorg en welzijn, maar ook voor bedrijven. Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 3

4 1 Bronnenonderzoek 1.1 Werkwijze De bronnen zijn geïnventariseerd via een bezoek aan het congres Zeven jaar Frisse Scholen, kennis uit eerdere projecten van Het Klimaatverbond, DWA, TreFoil Energy, Sustinno, SME Advies en andere partners en intensief onderzoek op de websites van Ruimte-OK, PO-Raad, Bouwstenen voor Sociaal en andere aanverwante organisaties. Er zijn heel veel publicaties over scholenbouw, energieneutraal bouwen en aanverwante onderwerpen. Van de meest relevante publicaties is onderstaande samenvatting gemaakt. Onderstaande teksten zijn samenvattingen van de relevant bevonden bronnen. De bronverwijzing (cijfer tussen vierkante haken) correspondeert met de bronnenlijst in bijlage Samenvatting inventarisatie bestaande informatie en netwerken Vanaf 2020 moet alle Nederlandse nieuwbouw energieneutraal zijn, zo ook basisschoolgebouwen. Het wordt steeds waarschijnlijker dat, net als bij nieuwbouw, ook bestaande gebouwen aan een bepaalde minimale energieprestatie moeten gaan voldoen [126]. Schoolgebouwen zijn nu gemiddeld 35 jaar oud en veel zijn aan vernieuwing of grondige renovatie toe [106]. Bij veel basisschoolgebouwen liggen er kansen voor slim, toekomstgericht renoveren (energieneutraal, fris en aangepast aan de huidige functies) of nieuwbouw. Deze kansen zijn te benutten door slimme financieringsconstructies, bouwmethoden, aanbesteden van integrale contracten, onderhouden, meten en door controleprestaties achteraf. Scholen hebben een voorbeeldfunctie; onderwijshuisvesting moet goede leerprestaties bevorderen en een flink aantal jaren aan de eisen blijven voldoen. Veel partijen, vooral de leerlingen en leerkrachten, hebben belang bij een slim, toekomstgericht, hoge kwaliteit gebouw en voldoende geld voor onderwijskwaliteit (salarissen, materiaal, enzovoort). Hiervoor is het nodig om alle belanghebbenden samen te laten werken aan een energieneutraal, fris, toekomstgericht en hoge kwaliteit gebouw. 1.3 Ontwikkelingen Vanaf 1 januari 1997 ligt de zorgplicht voor onderwijshuisvesting bij gemeenten. Gemeenten hebben de taak om te voorzien in adequate huisvesting van onder andere het primaire onderwijs binnen het grondgebied. Elk jaar stelt het College van Burgemeester en Wethouders het budget voor onderwijshuisvesting voor het eerstvolgende jaar vast. De gemeenteraad stelt een investeringsplan vast met een verdeling van middelen voor de onderwijshuisvesting. In dit kader is het wenselijk dat meerjarenonderhoudsplanningen worden opgesteld voor de onderwijsgebouwen binnen de gemeente, voor dat deel waarvoor de gemeente verantwoordelijk is. Schoolbesturen zijn verantwoordelijk voor het beheren en exploiteren van de door hen gebruikte schoolgebouwen. Voor aanvullende of vervangende onderwijshuisvesting of voor ingrijpende onderhoudsvoorzieningen moeten zij een aanvraag indienen bij de gemeente. Om overeenkomsten te kunnen afsluiten, is het juridisch eigendom in handen van de school, het economisch eigendom veelal in handen van de gemeente. Hierdoor kan het schoolbestuur de gebouwen niet eigenhandig verkopen. De wet regelt de eigendomsverhoudingen. Partijen kunnen daarvan afwijken en regelen dat dan in een bestuursovereenkomst. Door de huidige bekostigingssystematiek en gescheiden onderhoudsverantwoordelijkheid is aandacht nodig voor de onevenredige verdeling van kosten en baten van duurzaamheidmaatregelen, de zogenaamde Split Incentive. De (financiële) winst als gevolg van een lagere energierekening is op dit moment voor het schoolbestuur. De gemeente betaalt echter voor de te treffen maatregelen (het is de scholen zelfs verboden Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 4

5 om te investeren in de huisvesting), maar ziet binnen de huidige financieringsstructuur niets van die investering terug [127]. Op 1 januari 2015 zal het buitenonderhoud naar de basisschoolbesturen worden overgeheveld, in het kader van de zogenaamde doordecentralisatie. Gemeenten zijn en blijven verantwoordelijk voor nieuwbouw van basisschoolgebouwen. Het programma Frisse Scholen wordt door Agentschap NL overgeheveld naar de markt. Hierbij wordt in themateams gewerkt aan vervolgstappen. De thema s zijn [128]: 1. Kennisketen Frisse Scholen 2. DIGI-Atlas: leren van alle Frisse Scholen 3. Scholenbouw Fonds voor Frisse Scholen 4. ESCo s verduurzamen scholen budgettair neutraal 5. Keurmerk en benchmark Frisse Scholen 6. Energiemonitoring en feedback Frisse Scholen 7. De Frisse Schoolkeuze voor ouders en leerlingen. 1.4 Bestaande netwerken Er zijn veel instanties, netwerken en adviesbureaus die zich bezig houden met het toekomstgericht renoveren en het bouwen van schoolgebouwen. De belangrijkste zijn hieronder weergegeven. Netwerken, instanties en adviesbureaus Ruimte-OK Voor totstandkoming van brede scholen, hoge kwaliteit onderhoudshuisvesting, onafhankelijke kennisbank, enz. PO-Raad De vereniging behartigt de gemeenschappelijke belangen van besturen in het basisonderwijs, speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs. Agentschap NL NL.nl Rijksoverheidsagentschap; voor handleidingen, brochures, voorbeeldprojecten, enz. VNG Modelverordening en normbedragen (semioverheid) 1.5 Instrumenten en informatie voor schoolbesturen en gemeenten Er zijn heel veel instrumenten en rapporten die zich richten op bouw en onderhoud van basisscholen, verbetering van binnenklimaat, energieneutraalgebouwde omgeving en financieringsconstructies. Relevantie is lastig te beoordelen voor schoolbesturen en gemeenten. Daarom zijn er hieronder een aantal uitgelicht. Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 5

6 Aanbevolen informatie/instrumenten voor SCHOOLBESTUREN Scholenbouwwaaier - Atelier Rijksbouwmeester [111] Infoblad Ervaringen met energieprestatiecontracten voor scholen (NESK) Agentschap NL [65] Duurzame gebouwen Nieuwskrant - Agentschap NL [26] Verdienen met duurzaam onderhoud! Naar een duurzaam meerjarenonderhoudsplan (DMOPO): de stand van zaken - Agentschap NL [126] Kruisjeslijst verantwoordelijkheid onderhoud schoolgebouwen PO-Raad (geldig tot doordecentralisatie is doorgevoerd) [74] Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 [104] Leidraad prestatiecontracten, beheer en onderhoud gebouwen versie 2.0 Agentschap NL [75] Aanbevolen informatie/instrumenten voor GEMEENTEN Rapportage Marktinitiatieven Frisse Scholen - Agentschap NL [106] Scholenbouwwaaier - Atelier Rijksbouwmeester [111] Management Samenvatting van: Een fris alternatief voor de huisvesting van kinderen PO-Raad [29] Verdienen met duurzaam onderhoud! Naar een duurzaam meerjarenonderhoudsplan (DMOPO): de stand van zaken - Agentschap NL Agentschap NL [126] Verduurzamen van het meerjarenonderhoud bij basisscholen - Agentschap NL [127] Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Agentschap NL [104] Leidraad prestatiecontracten, beheer en onderhoud gebouwen versie Agentschap NL [75] Financiering fact sheet Servicepunt Duurzame Energie [40] Toolbox Financieringsconstructies overzichtstabel Agentschap NL [119] ESConetwerk.nl [37] Wat u wilt weten over Frisse Scholen - Energiegebruik, binnenmilieu, ziekteverzuim en leerprestaties SenterNovem [133] 1.6 Conclusies uit inventarisatie Het realiseren van een fris, energieneutraal, (qua functies) toekomstgericht en kwalitatief hoog schoolgebouw door renovatie of nieuwbouw is mogelijk als een aantal stappen in acht wordt genomen. Verschillende instrumenten zijn voorhanden, maar worden onvoldoende toegepast door een kennishiaat bij de opdrachtgever en directbelanghebbenden. Deze stappen en tools zijn: 1. Een duurzaam meerjarenonderhoudsplan opstellen met gemeente en alle schoolbesturen. [126] 2. Het opstellen van een goed Programma van Eisen voor de bouw of renovatie van een frisse, energieneutrale, (qua functies) toekomstgerichte en hoge kwaliteit schoolgebouw is onontbeerlijk voor het realiseren ervan. Zowel de formele opdrachtgever (bouwheer) als directbelanghebbenden maken hiermee aan het ontwerpteam duidelijk aan welke eisen hun voorstellen moeten voldoen. [104] 3. De volgende stap is het afsluiten van een prestatiecontract met de leverancier(s). [75, 65] 4. Hierna komt het (tussentijds) toetsen van de resultaten conform het prestatiecontract en Programma van Eisen. [35] 5. Tot slot moet na oplevering van de renovatie of nieuwbouw de energie- en binnenklimaatprestatie gemeten en gecontroleerd worden en de aannemer moet hierop conform contract (financieel) kunnen worden aangesproken. Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 6

7 1.7 Gebrek aan fundamentele kennis De PO-Raad komt tot de conclusie dat basale informatie ontbreekt, zoals leeftijd van en aantal gebouwen. De kwaliteit van de gebouwen voldoet aan de lage minimumeisen. Het gebrek aan een duidelijke regisseur zorgt voor inefficiënte en onproductieve processen om tot een gebouw te komen. Het systeem in z n geheel (beleid, regels en budgetten) is niet consistent en irrationeel. Met grote inspanning van de belanghebbenden komen er wel gebouwen tot stand, na een gemiddeld voorbereidingsproces van zeven jaar en met concessies aan tijd, kwaliteit en geld. Effectieve samenwerking tussen scholen en kinderopvang wordt door het systeem gehinderd. Uiteindelijk gaat er veel waarde verloren en wordt het belang van het kind opgeofferd, doordat de belangen zo fijnmazig zijn verdeeld. Waardeverlies vertaalt zich in hoge voorbereidingskosten, suboptimalisatie van kosten over de life cycle en gemiste opbrengsten door leegstand, bij benadering gekwantificeerd op jaarlijks 100 miljoen. De PO-Raad ijvert dan ook voor stimulering van samenwerking tussen onderwijs, opvang en overige instellingen, met de levenscyclus van het gebouw als uitgangspunt en de gebruiker centraal bij ontwerp, bouw, onderhoud en beheer. Parallelle belangen voor betrokken partijen. Langetermijnperspectief. Een basisniveau van voorzieningen voor alle scholen. Eenvoud en helderheid voor alle betrokkenen. Flexibiliteit ook op de lange termijn. Afstemming en ruimte voor lokaal maatwerk. Eerlijke verdeling van middelen en risico s. Goede spreiding en maximale dekking van onderwijs. Rekening houden met diversiteit. Ofwel: Een vraaggestuurd systeem, waarin de gebruiker centraal staat en er een markt ontstaat, waarin aanbieders van huisvesting optimaal proberen in te spelen op de wensen van gebruikers. Scholen zullen zich concentreren op hun kernkwaliteiten en kinderopvang; scholen en andere organisaties zullen uit zichzelf de prikkel voelen om samen te werken. De randvoorwaarden die de PO-raad heeft geformuleerd voor dit systeem zijn: 1. Oprichting van een garantiefonds, dat scholen toegang geeft tot (betaalbare) financiering 2. Compenseren van gebrek aan expertise bij kleine schoolbesturen. Dit kan geregeld worden door instellingen als het Servicecentrum Scholenbouw (nu onderdeel van Ruimte-OK) een meer prominente rol te geven of door expertise ter beschikking te stellen via Regionale Huisvestingsbedrijven 3. Een transitiemodel dat ervoor zorgt dat alle scholen een gelijkwaardige uitgangspositie hebben bij invoering van het systeem van doordecentralisatie. Belangrijk is dat het vastgoed dan goed gewaardeerd wordt en dat bij de vaststelling van de jaarlijkse budgetten met een ongelijke startpositie in gebouwkwaliteit tijdelijk rekening wordt gehouden. [29] 1.8 Onkundig en onervaren opdrachtgeverschap schoolbesturen Uit de ervaring in duurzame scholenprojecten van deelnemers aan de eerste werksessie is gebleken dat het kennisniveau van schoolbesturen van duurzaam bouwen/renoveren, techniek en vooral lange termijn financieringsopties erg laag is. Zij hebben niet de capaciteit om de juiste kennis in huis te halen en zijn argwanend tegenover adviseurs, gemeente en marktpartijen als ontwikkelaars en investeerders, die dit voor hen uit kunnen rekenen of ontzorging aanbieden in ruil voor (een deel van) de winst. Schoolbesturen hebben behoefte aan onafhankelijk, gestructureerd, transparant en betrouwbaar advies en begeleiding op maat en niet aan informatieoverschot. Ook is gebleken dat educatie en lespakketten niet tot daadwerkelijke fysieke maatregelen leiden, maar wel tot bewustwording en gedragsgebonden energiebesparing. Zonnepanelen kunnen een opstap naar bredere verduurzaming van schoolgebouwen zijn. Natuur- en milieueducatiecentra zijn van belang bij het inzetten van educatie, maar zijn niet de aangewezen partij om verduurzaming van schoolgebouwen te trekken.[129] Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 7

8 Renovatieaanvragen van schoolbesturen worden door de gemeente beoordeeld op basis van beoordelings- en urgentiecriteria. In de standaard situatie worden de aanvragen met name beoordeeld op ruimtegebrek, achterstallig onderhoud, noodzakelijke aanpassingen in verband met wettelijke verplichtingen denk bijvoorbeeld aan brandveiligheid en gewenste aanpassingen voortvloeiend uit nieuwe onderwijsconcepten. Het is eerder uitzondering dan regel dat aanvragen ingediend worden met als doel vermindering van het gebouwgebonden energieverbruik of verbetering van de arbeids- en leeromstandigheden (binnenlucht, temperatuur, verlichting, akoestiek). Waarom is het zo zeldzaam dat beide thema s standaard meegenomen worden in een renovatietraject? Hiervoor is een aantal redenen aan te dragen. Ten eerste: onbekendheid met de materie bij de schoolbesturen en de gemeente. Het begint al met het gegeven dat weinig schoolbesturen, directeuren en gemeentelijke huisvestingprofessionals inzage hebben in de energie- en binnenmilieuprestatie van hun gebouw. Zeker ook niet in relatie tot wat het in een doelgericht gerenoveerde school zou kunnen zijn. Onbekendheid is hier overigens iets anders dan een gebrek aan affiniteit met het onderwerp. Welk schoolbestuur en welke schooldirectie is immers niet geïnteresseerd in een forse besparing op de energiekosten, vermindering van de milieubelasting van het gebouw, een aanzienlijke verbetering van de arbeidsomstandigheden van het onderwijzend personeel plus een verbetering van de leerprestatie? Verder wordt er door schoolbesturen en gemeenten nogal eens vanuit gegaan dat de energieprestatie en de binnenmilieukwaliteit automatisch goed wordt na een renovatie. De architect of projectmanager zorgt er immers wel voor dat alles na oplevering aan de vigerende wettelijke eisen voldoet?! Deze redenering berust om twee redenen op een misverstand. Ten eerste stelt bijvoorbeeld het Bouwbesluit slechts zeer beperkte eisen voor renovaties. Om een enigszins goede binnenluchtkwaliteit te realiseren, is absoluut meer nodig dan alleen wat wettelijk vereist is. Ten tweede redeneert de architect zelf, op basis van eerdere ervaringen bij schoolrenovaties, vaak: Laat ik maar niet over allerlei energiebesparende en binnenmilieuverbeterende opties beginnen, want er is toch geen geld. [133] De gemiddelde Energie Prestatie Score (EPC) van schoolgebouwen blijkt bij zowel de bouwaanvraag als de uiteindelijke oplevering 25% onder het bouwbesluit te liggen. Als het schoolbestuur ook bouwheer/opdrachtgever is, ligt dit zelfs 35% lager dan het bouwbesluit. De focus ligt op installatietechnische maatregelen in plaats van het optimaliseren van de bouwkundige schil. Er moet dus zorg aan het juist installeren, inregelen, onderhouden en gebruiken worden besteed, door voorlichting en het meten en controleren van de resultaten, om deze systemen optimaal te laten functioneren. [116] Mogelijke betrokkenen bij een bouwproject zijn: opdrachtgever, architect, aannemer, installatieadviseur, constructeur, bouwmanager, gemeente, woningcorporatie, projectontwikkelaar, belegger, financiers. [10] 1.9 Van nieuwbouw naar renovatie Het accent moet verschuiven van nieuwbouw naar bestaande bouw, ondanks dat het om publicitaire en electorale redenen interessanter lijkt om te scoren met nieuwbouw. Schoolgebouwen worden steeds ouder, nu gemiddeld 35 jaar, maar met de huidige nieuwbouw van 100 (PO- en VO-)scholen per jaar duurt het 75 jaar voordat het gebouwenbestand is vervangen. Daarnaast is er geen sprake van strategisch voorraadbeheer van onderwijsgebouwen. De situatie is nauwelijks in kaart gebracht. Strategisch voorraadbeheer standaardiseren en naar een landelijk niveau tillen zouden de doelen voor de komende jaren moeten worden. [106] Uit de ervaring in duurzame scholenprojecten van deelnemers aan de eerste werksessie is gebleken dat een meerjarenonderhoudsplan erg belangrijk is voor schoolbesturen, omdat Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 8

9 planningscycli van gemeenten lang en star zijn. Voorts is gebleken dat een lokale aanpak met een lokaal netwerk van partijen van financiers tot installateurs nodig is. Lokale partijen hebben belang bij de verduurzaming van scholen en kunnen een langetermijnaanpak opstellen en uitvoeren, al moet wel worden vastgesteld of het kennisniveau voldoende is. Daarnaast hebben schoolbesturen en gemeenten vaak geen tijd voor regionale of landelijke bijeenkomsten. De lokale initiator van een renovatie of nieuwbouwproject moet actief schoolbesturen en gemeenten werven, op maat adviseren en het gat tussen de werkvelden techniek, financiering en gedrag/educatie dichten, qua kennis en contacten. [129] In een bestaand basisschoolgebouw met een hoge energierekening is het energieverbruik met 40% te verlagen, als ingezet wordt op een renovatie met de juiste energiebesparende maatregelen. Hierbij wordt uitgegaan van toepassing van HR++ glas, extra thermische isolatie van vloeren en daken, introductie van een nieuwe (HR-)ketel en plaatsing van nieuwe energiezuinige verlichting. Verder wordt gewerkt met (nieuwe) mechanische ventilatie met warmteterugwinning. [133] 1.10 Prestatiecontracten en verdelen van risico s Belangrijke leerpunten uit de NESK-projecten met betrekking op prestatiecontracten[65]: Leg de aansturing van het contract zoveel mogelijk bij één verantwoordelijke; schoolbestuur en gemeente dienen dat samen overeen te komen (in bijv. de bestuursovereenkomst) Maak het niet te moeilijk. Bekijk, met name als kleine school, goed tot op welk niveau een prestatiecontract nog voldoende meerwaarde zal bieden Samenwerken op basis van prestatiecontracten vereist visie, commitment en passie Blijf stabiel in de mensen die betrokken zijn bij de contractvorming (geen wisselingen) Het bepalen van de referentiewaarde voor het energieverbruik (baseline) is belangrijk bij het maken van afspraken over de energieprestatie Neem in een bijlage van het contract op hoe wordt omgegaan met wijzigende omstandigheden Een integrale benadering is van belang bij het vormen van prestatiecontracten, weg van het traditioneel denken in bijvoorbeeld werktuigbouwkunde of elektrotechniek Maak gebruik van prestatie-eisen voor zowel de bouwfase als voor de beheerfase Leg in een prestatiecontract de risico s bij die partijen neer die er de meeste invloed op kunnen uitoefenen Advies aan de scholenbranche: Leg een database aan met voorbeelden van Kritieke Prestatie Indicatoren, referentiewaarden en lean & mean-prestatiecontracten. De risico s bij geïntegreerde contracten en aanbestedingen zijn als volgt verdeeld: Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 9

10 Het verschil tussen traditioneel en geïntegreerd aanbesteden is als volgt samen te vatten: [54] 1.11 Financieringsconstructies en financiële knelpunten Agentschap NL laat een beperkt aantal financieringsmogelijkheden voor Frisse Scholen terugkomen in haar brochures. [44] Eigen geld inzetten Betaling ineens Gespreide betaling Geld lenen Bij de gemeente Bij de gemeente vanuit het fonds Volkshuisvesting Bij een bank Bij leveranciers Geld van derden gebruiken Subsidies van overheden Sponsoring door bedrijven, instellingen, ouders en/of leerlingen Fiscale maatregelen: BTW-compensatiefonds, Groenfinanciering, EIA, MIA, e.d.* Eigendom van installaties afstaan Lease, huren, huur/kopen en outsourcen van installaties Eigendom van vastgoed afstaan Verkopen/sell en lease back van vastgoed * Scholen komen niet in aanmerking voor de EIA, bedrijven waarvan geleased, gehuurd of geoutsourcet wordt wel De modelverordening voor onderhoudshuisvesting die de VNG opstelt, wordt voor het overgrote deel van de gemeenten overgenomen om de normbedragen voor nieuwbouw van scholen vast te stellen. De modelverordening houdt echter weinig rekening met het toepassen van duurzame materialen, energiezuinigheid, (extra) installaties voor het binnenklimaat of een adequate werkomgeving voor docenten. Gemeenten geven minder uit aan onderwijshuisvesting dan de omvang van het budget waarmee bij de verdeling van gelden uit het Gemeentefonds rekening wordt gehouden. [106] Er is onderzoek gedaan naar een Investeringsfonds Scholenbouw om schoolbesturen en gemeenten een aanvullende mogelijkheid te bieden om (brede) scholen te realiseren en Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 10

11 bestaande scholen te renoveren en beheren. Marktpartijen als pensioenfondsen zijn de investeerders en moeten al vanaf de voorbereidingsfase nauw betrokken zijn bij nieuwbouw- of renovatieprocessen en veel taken en risico s overnemen van gemeenten en schoolbesturen. Hiermee wordt de hele levensduur van het gebouw geoptimaliseerd en zou meerwaarde van 10% ten opzichte van business as usual ontstaan. [33] De huidige wet met een hoofdstuk over huisvesting is voor het (speciaal) basisonderwijs de Wet op het primair onderwijs (WPO, art. 91 e.v.). Een nauwkeurige beschrijving van aanvraagprocedures en beoordelingscriteria, waarlangs een schoolbestuur in aanmerking kan komen voor vergoeding van investeringen in zijn schoolgebouwen zou een dam moeten opwerpen voor te grote inmenging van de gemeente in het bestuur van de school. De interesse van (semi)private partijen in schoolgebouwen is voor gemeenten en schoolbesturen zowel een kans (extra middelen, kwaliteitsimpuls) als een bedreiging (combinatie v functies). Als scholen en gemeenten deze uitdaging aangaan, zullen ze zich moeten verdiepen in nieuwe financieringsconstructies en eigendomsverhoudingen. [61] In het kader van verduurzaming van gemeentelijk vastgoed gebruiken de G-25 gemeenten de Frisse Scholen-aanpak. Vrijwel alle gemeenten ervaren de gescheiden budgetten tussen schoolbesturen en gemeenten in het primair onderwijs als een barrière om basisscholen ingrijpend te verduurzamen. [51] Uit onderzoek naar een Frisse Scholen-financieringsmodel is gebleken, dat er geen eenduidig pakket is dat door alle schoolbesturen kan worden gerealiseerd. Het is projectafhankelijk welke pakketten financieel haalbaar zijn. [30] Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 11

12 2 Interviews gemeenten 2.1 Werkwijze Op basis van informatie uit een door Het Klimaatverbond zelf uitgevoerde belronde onder gemeenten, hebben we gemeenten benaderd die aangegeven hebben geïnteresseerd te zijn in het onderwerp 'energieneutrale scholen', hiermee bezig te zijn of te gaan. Ook zijn uit eerdere bijeenkomsten en contacten uit eerdere projecten een aantal gemeenten die óf geïnteresseerd waren óf actief zijn (geweest) met dit onderwerp benaderd. We hebben door middel van een aantal vragen de ervaringen van de betreffende gemeente met het energieneutraler maken van schoolgebouwen gepolst en hun eventuele interesse voor deelname aan het lerende netwerk in het kader van de nog af te sluiten Green Deal. De contactpersoon kreeg per mail informatie over de Action Research en een korte vragenlijst toegestuurd: De onderzoeksopzet voor gemeenten en scholen, inclusief omschrijving van relevante definities (bijlage 01) Financieringsopties voor gemeenten (bijlage 02) Categorisering schoolgebouwen (DWA) (bijlage 03) Vragenlijst (bijlage 04). Na ontvangst van de digitale bestanden is telefonisch een interview afgenomen met meerdere doelen: 1. het inventariseren van knelpunten en oplossingen hiervoor; 2. het verzamelen van inspirerende voorbeelden van koplopergemeenten en schoolbesturen. Tijdens het interview werden de volgende vragen gesteld: 1. Zijn er knelpunten voor het energieneutraal renoveren van basisscholen? Bijvoorbeeld op het gebied van: financiering, techniek, organisatorische aspecten, juridische aspecten, m.b.t. bewustwording, persoonlijke en culturele aspecten ("willen") en overige. 2. Heeft u al oplossingen voor deze knelpunten? Zoals zelfontwikkelde tools, goede praktijkvoorbeelden en succesfactoren. En heeft u inzage in de invloed van gebruikersgedrag in het gebouw, in de financiering evenals de energieprestatie? 3. Kunt u de basisschoolgebouwen binnen uw gemeente classificeren volgens de indeling Oude school / Vernieuwde school / Energiecrisisschool / Moderne school? 4. Was u al bekend met de financieringsconstructies uit ons overzicht (bijlage bij verstuurde mail)? Zo ja, heeft u deze al toegepast? Wat zijn uw ervaringen en tips? Zo niet, hoe staat u hier tegenover? 5. Zijn er fondsen beschikbaar voor de financiering van energieneutrale renovatie (en nieuwbouw) van scholen in uw gemeente? Zo ja, welke? Zo nee, komen die er wellicht in de toekomst? 6. Hoe is het contact met de basisschoolbesturen geregeld? frequentie, vanuit welke afdeling, met welke contactpersonen/functies (bijv. huisvesting/ gebouwbeheer en onderwijs) Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 12

13 7. Weet u wat de ambities van de basisschoolbesturen zijn ten aanzien van energieneutraal zijn en het binnenklimaat van schoolgebouwen? 8. Het Klimaatverbond gaat een actief lerend netwerk opzetten met een twintigtal gemeenten binnen een Green Deal en deze ondersteunen bij het energieneutraal renoveren van één of meerdere scholen. Zou uw gemeente koploper willen zijn op het gebied van energieneutrale scholen en wilt u deelnemen aan deze Green Deal? 9. Op welke gebieden heeft u ondersteuning nodig; energiescan; quickscan van gemeentelijk beleid voor verduurzaming scholen; helpdesk; (intern) aanspreekpunt resp. coördinator; beslisboom / stappenplan; anders? Voor het onderzoek van TreFoil hebben we de volgende vragen toegevoegd: 10. Zou het uw gemeente helpen als er een webtool/platform zou zijn, die gemakkelijk inzichtelijk maakt (d.m.v. pakketten) welke energieoplossingen er mogelijk zijn voor de scholen? 11. Is uw gemeente geïnteresseerd in energiebesparingspakketten inclusief financieringsoplossingen, waarbij snel kan worden ingezien tot welke besparingen deze pakketten leiden? 12. Is uw gemeente geïnteresseerd in een gemakkelijk in te vullen webtool (app), waardoor inzichtelijk wordt gemaakt welke energieoplossingen leiden tot welke besparingen in de specifieke school? Verslaglegging De verslagen van de interviews en de ingevulde vragenlijsten zijn te vinden in bijlage 05 'Uitgewerkte vragenlijsten AREnS'. Een omschrijving van de vijf verzamelde voorbeeldgemeenten, Antwerpen, Heemskerk, Lochem, Enschede en Rotterdam, zijn te vinden in bijlage 09. In subparagraaf 2.2 staat een samenvatting van de genoemde knelpunten, de oplossingen, de financieringsconstructies en de ondersteuningsbehoefte die uit deze interviews naar voren zijn gekomen. Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 13

14 2.2 Resultaten Knelpunten voor het energieneutraal renoveren van basisscholen Financiële knelpunten Financiële knelpunten hebben verschillende oorzaken. Door grootschalige inkoop van energie en gas samen met de gemeente zijn de prijzen van energie voor de schoolbesturen laag en terugverdientijden lang. De economische crisis heeft een gunstig effect op de kosten, waardoor er meer mogelijk is. Zeker als de gemeente extra kosten voor Frisse Scholen financiert, bijvoorbeeld een extra 10% stichtingskosten, en de nullijn hanteert voor de VNG-norm. De VNG-norm is de afgelopen jaren met 10% gedaald. Ambities aan het begin van het traject voor energieneutraal renoveren of nieuwbouw sneuvelen echter vaak op de meerkosten. De schoolbesturen hebben geen eigen middelen beschikbaar om deze ambities te realiseren door het bijleggen van de meerkosten. De schoolbesturen zijn bij de meeste gemeenten de bouwheer. Echter in een demarcatielijst wordt afgebakend waar gemeenten wel of niet (financieel) voor verantwoordelijk zijn. Hierdoor is het budget vaak ontoereikend. Voor nieuwbouw is het aantal leerlingen leidend voor de normvergoeding. Schoolbesturen komen niet in aanmerking voor fiscale stimuleringsregelingen voor toepassing duurzame technieken zoals de Energie Investeringsaftrek. Marktpartijen die de uitvoering op zich nemen overigens wel (zoals bij ESCo's). Schoolbesturen kunnen vaak wel gebruik maken van (gemeentelijke) regelingen voor groendaken of zonnepanelen. Weerstand bij schoolbesturen Schoolbesturen zien goed onderwijs als hun kerntaak. In veel gevallen is energieneutrale huisvesting van ondergeschikt belang. Marktpartijen willen energieneutraal vaak groots en zonder integrale benadering toepassen. Dat botst met de wensen van de schoolbesturen. Bij nieuwe bouwvormen zoals cradle to cradle zien gemeenten intern en schoolbesturen veel risico s en dit zorgt voor weerstand. Hierbij moeten oude processen en zekerheden los gelaten worden om tot een hogere kwaliteit gebouw te komen. Daarbij komt dat veel schoolbestuurders vast zitten in oude structuren, qua scholenbouw en qua boekhouding. Ze werken al 20 jaar op dezelfde manier en zijn niet van plan de werkwijze aan te passen. Ook denken sommige gemeenten dat de schoolbesturen hen liever zien gaan dan komen. Er is bij sommige schoolbesturen weerstand tegen de maatregelen voor de verbetering voor het binnenklimaat. Vanwege kostenbesparingen is de uitvoering vaak niet fraai en zijn er klachten over lawaai of tocht. Energieneutrale en frisse scholen worden soms ook geconfronteerd met hoge onderhoudskosten voor bijvoorbeeld filters. Deze slechte voorbeelden worden vaak als gangbaar gezien. Geen kennis van vastgoed bij schoolbesturen (en onvoldoende bij gemeenten) Schoolbesturen hebben niet de knowhow of de tijd om zich goed te verdiepen in vastgoedbeheer. Vaak heeft de gemeente ook niet alle kennis in huis of onvoldoende tijd om zich in een plan te verdiepen. Vaak wordt een architect of adviesbureau ingehuurd. Echter, de wensen die een schoolbestuur (vaak de bouwheer) heeft moet goed worden aangegeven anders is de kans groot dat er alleen een oplossing bedacht voor de specifieke vraag die wordt gesteld (en geen integrale oplossing). In een aantal gemeenten staat de milieudienst of afdeling milieu klaar om advies te geven over energieneutraal bouwen. Er moet dan wel een verwijzing komen vanuit bijvoorbeeld de afdeling onderwijs naar de milieudienst. Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 14

15 Gemeente is onpartijdig en schoolbesturen concurreren De gemeente heeft één budget en mag een schoolbestuur geen voorrang verlenen. Dus als één van de schoolgebouwen meer budget krijgt, of een bepaalde maatregel daar wordt toegepast, staan alle andere schoolbesturen met vergelijkbare gebouwen in de rij. Dit heet de materiële gelijkstellingsregeling, maar kan wel worden opgelost door de gemeentelijke huisvestingsverordening. Een aantal gemeenten heeft dit ook zo aangepakt. Gebouw- en renovatiegebonden knelpunten In energieadviezen geopperde maatregelen zijn niet altijd toepasbaar binnen het bestaande gebouw. Ook moeten nieuwe installaties of aanbouwen zorgvuldig worden aangesloten op het bestaande systeem en opnieuw worden ingeregeld. Daarbij is bij ingrijpende renovaties geen onderwijs mogelijk en als het niet binnen de schoolvakanties gerealiseerd kan worden, is er (kostbare) tijdelijke huisvesting nodig. Onzekerheid over de toekomstige budgetten De gemeentelijke afdeling onderwijshuisvesting weet niet precies wat de nieuwe wet voor doordecentralisatie voor hen gaat betekenen. Ze weten wel dat het Economisch Claimrecht bij de gemeente blijf. Daarnaast houden ze vast aan de VNG-normen voor budgetten en VNG-adviezen omtrent de doordecentralisatie. Initiatieven op gebied van energieneutraal moeten bij de afdeling milieu vandaan komen, door de milieu-collega s worden geadviseerd en de veronderstelde meerkosten moeten vanuit de afdeling milieu bekostigd worden. Ook is er in veel regio's sprake van krimp, waardoor niet alle schoolgebouwen nodig zijn in de toekomst. In afwachting van overeenstemming en een plan van de schoolbesturen wordt er geen onderhoud gepleegd. In beide situaties ontstaat achterstallig onderhoud. De gelden die hiervoor gereserveerd zijn, moeten uiteindelijk wel terecht komen bij de te behouden schoolgebouwen. Hier moet rekening mee gehouden worden in de doordecentralisatie. Knelpunten voor de invoering van ESCo's Hoewel ESCo's bij alle gemeenten als mogelijke optie worden meegenomen, zijn er in de praktijk maar enkele daadwerkelijk bij basisschoolgebouwen geïmplementeerd. Dit vindt zijn oorzaak in terughoudendheid bij schoolbesturen en bij de beperkte mate waarin ESCo s voor basisscholen interessant zijn voor financiers. Schoolbesturen vinden de business case is vaak niet voldoende transparant, ze hebben weerstand tegen een nieuwe constructie, het juridisch eigendom is niet helder genoeg, de vraag wie het beste is toegerust om de rol van Energy Service Company op zich te nemen is niet voldoende beantwoord en schoolbesturen vragen zich af hoe de verzekeringen zijn geregeld. Alleen wanneer er een grote vastgoedportefeuille van al snel 50 tot 100 miljoen euro wordt ondergebracht bij een ESCo dan kan het interessant zijn voor financiers. Wel zijn er schoolbesturen waar een ESCo is afgesloten voor deeltoepassingen zoals verlichting Oplossingen voor de knelpunten Financiële knelpunten Er moeten transparante verdienmodellen komen voor zowel de gemeenten, de schoolbesturen als de eventuele financiering door ESCo's. Hiermee kan een gezonde exploitatie hard gemaakt worden. De transparante financiering is alleen betrouwbaar als de verwachte resultaten ook geborgd worden. De adviezen die gedaan worden, moeten worden overgenomen. Hiervoor moeten (prestatie)contracten worden afgesloten met de betrokken partijen. Mogelijk kan de gemeente een duurzaamheidslening verstrekken aan schoolbesturen met een lagere rente, bijvoorbeeld 2%. Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 15

16 Weerstand bij schoolbesturen Door schoolbesturen vanaf het begin van de planvorming een rol te geven in het renovatie- of onderhoudsplan en de taal van de schoolbestuurders te spreken kan veel weerstand weggenomen worden. Ook schoolbesturen met ambities moeten zonder vooroordelen met de gemeente en andere (markt)partijen in gesprek om tot een gemeenschappelijke deler te komen: het kind centraal. Dus: Wees attent op elkaars verschillen in golflengte. Geen kennis van vastgoed bij schoolbesturen (en onvoldoende bij gemeente) Schoolbesturen wordt aangeraden om zelf contracten te beoordelen en precies de procedures te kennen. Dit is een enorme uitdaging. Er moet altijd een nulmeting van de stand van onderhoud van het gebouw plaatsvinden waarbij, evenals bij de berekening van kosten en baten, moet worden uitgegaan worden van reële, transparante gegevens. Na oplevering van de renovatie of nieuwbouw moeten de energieverbruiken gemeten en gecontroleerd worden. De gemeente kan overwegen om monitoring-software aan de basisscholen beschikbaar te stellen, wellicht is het mogelijk om dit gratis te krijgen zoals in een van de gemeenten is gebeurd. Een voorstel van een van de gemeenten is om een onafhankelijke energiecoördinator voor de scholen aan te stellen per regio, een doorgeefluik voor betrouwbare informatie over energiebesparing. Dit moet iemand zijn met gezag, bekend met de onderwijswereld en hij moet vertrouwen wekken. De coördinator moet actief in gesprek met schoolbesturen, op zoek naar renovatie en/of nieuwbouwplannen. Binnen deze plannen moet de coördinator kijken waar hij meerwaarde kan creëerden voor de gemeente (gebouwkwaliteit) en voor de schoolbesturen (kwaliteit bouwen binnen budget met daardoor o.a. hogere leerprestaties en lager ziekteverzuim) door de kansen voor energieneutraal bouwen vanuit een integrale visie op de bouwopgave. Hiermee kan hij zichzelf terugverdienen. Kansen voor meerwaarde liggen in werkzaamheden als: het schoolbestuur adviseren over de proces- en projectaspecten, zoals de meest geschikte contractvorm, helpen bij het formuleren van een visie op de bouwopgave en het programma van (prestatie)eisen en het samenstellen van een (bouw)team. Tot slot is het belangrijk dat het schoolbestuur zo goed als mogelijk op de hoogte is van de contracten en de procedures en dat alle mondelinge afspraken worden vastgelegd. Gemeente is onpartijdig en schoolbesturen concurreren Hoewel schoolbesturen in sommige gevallen zich als concurrenten gedragen, is het aan te raden om vanuit de gemeente gezamenlijk met alle schoolbesturen van de basisschoolgebouwen in een gemeente een matrix te maken met op de ene as de maatregelen en op de andere as de terugverdientijden. Hiermee is het voor iedereen inzichtelijk waarom er keuzes gemaakt worden en kan de gemeente een onpartijdig en transparant beleid voeren ten aanzien van onderhoud, energiezuinig maken en gebouwkwaliteit. Hiervoor kan vaak draagvlak binnen het college van B&W worden gevonden. Gebouw- en renovatiegebonden knelpunten Zoals bij de Wilgenstam in Rotterdam is gebeurd kan er met een goed plan, mits het gebouw het toelaat, binnen acht weken zomervakantie een grondige renovatie gerealiseerd worden. De basisschoolgebouwenvoorraad bevat veel vergelijkbare gebouwen, dus er is zeker perspectief voor deze oplossing. Onzekerheid over de toekomstige budgetten Door een nulmeting te doen op de gebouwkwaliteit en de door de gemeente gereserveerde budgetten voor onderhoud over te hevelen naar de schoolbesturen, kan voorkomen worden dat de schoolbesturen financieel opdraaien voor de gevolgen van Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 16

17 achterstallig onderhoud. Een gemeente gaf aan al gesprekken te voeren met de schoolbesturen omtrent deze bruidsschat. Knelpunten voor de invoering van ESCo's Om het doel en de kansen van ESCo's en andere financieringsconstructies helder te maken aan schoolbesturen en gemeenten zouden er (meer) bijeenkomsten kunnen komen over dit onderwerp. Dit zou kunnen worden aangevuld door een betrouwbare financier te vinden in bijvoorbeeld de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG). Wel moeten er financiers gevonden worden die daadwerkelijk energiebesparende maatregelen in basisscholen willen financieren. Slimme financieringsconstructies De meeste gemeenten zijn vrij traditioneel in de toegepaste financieringsconstructies. Vaak wordt alleen eigen geld en (rijks)subsidies, eventueel aangevuld met eigen geld van de schoolbesturen, toegepast om renovaties of nieuwbouw te realiseren. De genoemde financieringsconstructies zijn wel bekend bij de gemeenten. Er is in enkele gemeenten een toeslag mogelijk voor (nieuw)bouwplannen die fris en/of energiezuinig zijn. In sommige gemeenten is het fonds voor duurzaam bouwen of een revolving fund ook toegankelijk voor basisscholen. Schoolbesturen hebben geen toegang tot goedkope leningen via BNG, maar een gemeente stelt zich voor dat dit wel een betrouwbare financier zou kunnen worden in de toekomst. Zoals eerder genoemd, kunnen scholen alleen van de fiscale regeling voor duurzame technieken gebruik maken als zij de installaties verhuren aan een marktpartij of een ESCo afsluiten. Echter, het afstaan van eigendom van installaties levert nog veel vragen op, dus wordt zeer weinig toegepast. Prestatiecontracten worden vanuit de gemeente ook nog niet toegepast, in zoverre dat de school of gemeente de besparingen meten, zodat financiële winst kan worden aangewend voor beter onderwijs na afbetaling van eventuele leningen. Nieuwe, slimme financieringsconstructies zijn in de praktijk voornamelijk toegepast op de laagdrempelig, maar zeer aansprekende techniek van zon-pv (zie ook bijlage 08 voor voorbeelden van zonne-energieprojecten voor (basis)scholen). Voorbeelden van slimme financieringsconstructies zijn: Participerende scholen betalen de gemeente terug met inverdieneffecten van zon-pv. Na de positieve ervaringen hiermee, wordt deze constructie ook toegepast op nieuwbouw. Er is voorfinanciering voorgesteld door de gemeente voor zon-pv op schooldaken. Het idee is vooralsnog afgeketst, omdat de verzekering niet was meegenomen. De zonnefabriek werkt met Enexis-Fudura aan een groot zon-pv scholen-leaseplan. Ook van crowdfunding wordt het potentieel onderkend, omdat het meer geld kan opbrengen dan overheden beschikbaar hebben. Echter, het is nog niet toegepast. Behoefte aan ondersteuning (binnen Green Deal) Om tot een breed gedragen Green Deal te komen waarmee het gemeenschappelijk doel van hoge kwaliteit, energieneutrale, frisse en toekomstgerichte basisscholen te komen, hebben gemeenten behoefte aan ondersteuning op de volgende vlakken: Financieel is er behoefte aan antwoord op de volgende vragen: Hoe berekenen we de kosten en baten op een eerlijke manier? Wat is de netto-contante waarde? De gemeente merkt dat de terugverdientijd soms niet genoeg is. De opbrengsten moeten in de boekhouding terug te zien zijn. Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 17

18 Gemeenten kunnen gemeentebreed een matrix voor alle schoolgebouwen maken (zie voorbeeldgemeente Antwerpen, bijlage 09-1) en daarna oplossingen zoeken, zodat ze niet boven het aanbestedingsplafond uitkomen of binnen de aanbesteding een manier vinden om de lokale economie te stimuleren. Bij alle oplossingen moeten zowel de PO-Raad als de VNG betrokken worden. In plaats van algemene maatregelenpakketten is het beter om een specifiek advies per gebouw te maken, blijkt uit de ervaring van verschillende gemeenten. Kijk naar het gebouw en de gebruikers en zoek uit wat de specifieke behoeften zijn en wat je wilt en kunt bereiken. De uitvoering van het maatwerk moet niet liggen bij de uitvoerende partijen die hier geen tijd en middelen voor hebben, dit moet al in de planfase worden meegenomen. Voorts zijn de volgende elementen als onderdeel van de Green Deal voorgesteld: Gemeenten kunnen samen met scholen en (lokale) installateurs een zonne-energieactie doen en daarmee gelijk de lokale economie stimuleren Er moeten manieren gevonden worden om schoolbesturen te verleiden om maatregelen te treffen Er is altijd interesse in subsidie Als er een nieuwe website wordt gemaakt met elementen als kennisnetwerk, database, juridische ondersteuning, Plan van Aanpak, dan moet die site heel toegankelijk zijn Een energiescan kan interessant zijn, maar die moet dan diepgaand zijn en op het juiste moment (juiste timing) komen Technisch is er behoefte aan informatie over wat slimme maatregelen zijn per bouwsoort (na-isolatie, installatie en gedrag) Een gemeente vond het idee van TreFoil voor een maatregelen-app, waarmee je door een gebouw kan lopen, interessant. Ambities schoolbesturen Vier gemeenten weten niet wat de ambities zijn van schoolbesturen ten aanzien van een energieneutraal schoolgebouw. Sommige gemeenten hebben enig idee, vooral met betrekking tot de ambities voor Frisse Scholen. Alleen gemeenten die een gemeentebrede aanpak met alle schoolbesturen kiezen, weten echt wat de ambities zijn van de schoolbesturen in hun gemeente. Hier kan ook gekozen worden voor een intentieverklaring met hoge ambitie die ondertekend wordt door alle schoolbesturen. Daaropvolgend kan een werkgroep met alle schoolbesturen opgezet worden, waarmee in drie stappen de gebouwen naar energieneutraal gaan: Stap 1 intentieverklaring, stap 2 haalbaarheidsstudie, stap 3 pilot/onderzoek. In een aantal gemeenten zijn de schoolbesturen negatief over Frisse Scholen vanwege de bijkomende hogere onderhoudskosten en juist hogere energierekening. Daarmee vragen schoolbesturen zich af of er wel een business case voor energieneutraal is te maken. Het Frisse Scholen project wordt dan ook niet altijd serieus genomen. In andere gemeenten zijn de schoolbesturen juist enthousiast vanwege de hogere leerprestaties en streven naar minimaal klasse B. Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 18

19 3 Conclusies Trefoil Knelpunten & oplossingen Uit de gevoerde gesprekken, de energiescans en uit eigen ervaringen van TreFoil, DWA en Sustinno komen de volgende belangrijkste knelpunten en de mogelijke oplossingen voor Energieneutrale Scholen naar voren. Het volledige rapport is te vinden als bijlage (07). Allereerst wordt het knelpunt omschreven, vervolgens wordt in enkele trefwoorden een toelichting gegeven en aangegeven voor welke partij(en) het knelpunt zich het meest manifesteert. Eronder geven we mogelijke oplossingen voor het genoemde knelpunt. Knelpunt 1. Onduidelijkheid door doordecentralisatie per Wat in de periode tussen nu en ? Hoe ziet flankerend beleid eruit? Belangentegensteling Rijk, Gemeenten, Schoolbesturen Onzekerheid leidt tot stagnatie van renovatieplannen Partijen: Gemeenten / Schoolbesturen / Schooldirecteuren / Financiers Oplossing knelpunt 1: Dit is een complex en uitdagend vraagstuk dat bij uitstek in het kader van de Green Deal verder uitgewerkt kan worden. Aandachtspunten hierbij: Overdracht van budgetten passend bij de staat van onderhoud Uitwerken verschillende scenario s: nieuwbouw, verbouw, onderhoud en renovatie. Knelpunt 2. Focus op stichtingskosten i.p.v. exploitatie en laagste prijs i.p.v. beste prestaties Geen focus op laagste kosten gedurende levensloop (25% van totale levensduurkosten bij stichtingsmoment en 75% gedurende levensloop) Geen focus op prestaties gedurende levensloop Doordat investeringen in energieneutrale oplossingen initieel meer geld kosten en pas in de loop der tijd zich terugverdienen, worden deze vaak vermeden Belangen gemeenten en schoolbesturen in deze tegengesteld Uitvoerende partijen worden niet uitgedaagd tot betere oplossingen Partijen: Gemeenten / Schoolbesturen / Schooldirecteuren / Uitvoerende partijen / Financiers Oplossing knelpunt 2: De omslag naar het denken in levensduurkosten in plaats van stichtingskosten is noodzakelijk om gebruik te kunnen maken van de financieringsoplossingen. Daarnaast kan het hebben van een Duurzame Meerjaren Onderhoudsplan (DMOP) verplicht gesteld worden, om te voorkomen dat er vanuit het oogpunt van energieneutraal zinloze investeringen worden gedaan. Knelpunt 3. Onvoldoende kennis van energieneutraal renoveren Weinig kennisdeling, wiel wordt steeds opnieuw uitgevonden Opdrachtgevers kunnen onvoldoende tegenwicht bieden aan uitvoerende marktpartijen Onderlinge competitie tussen gemeenten Partijen: Gemeenten / Schoolbesturen / Schooldirecteuren Oplossing knelpunt 3: Om in deze basiskennis te kunnen voorzien, kan een (internet)platform ontwikkeld worden, waarop deze makkelijk en overzichtelijk wordt aangeboden. Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 19

20 Knelpunt 4. Assetmanagement van gebouwen niet op orde Onvoldoende inzicht in staat van onderhoud en potentieel van gebouwen Geen categorisering gebouwen met vergelijkbare vraagstukken Ontbreken inzicht in energieverbruik Gezien levensduur steeds meer gebouwen aan renovatie toe, budgetten nemen af Geen Duurzame Meerjaren Onderhoudsplannen (DMOP) Partijen: Gemeenten / Schoolbesturen / Schooldirecteuren / Financiers Oplossing knelpunt 4: Ontwikkelen of gebruiken van gebouwbeheerprogramma s en van een methode om schoolgebouwen te kunnen categoriseren aan de hand van: Gebouwkenmerken (o.a. bouwjaar, omvang, bouwlagen, aantal en functies ruimten, gebruiksfuncties, staat van onderhoud, kenmerken installaties) Demografische kenmerken c.q. leerlingenprognoses Fusie-opties tussen scholen Energie- en binnenklimaatkenmerken Knelpunt 5. Renovaties worden aangepakt op niveau schoolgebouw Geen schaalvoordelen door vergelijkbare gebouwen tegelijk aan te pakken Minder kans op financieringsoplossingen door geen risicospreiding Marktpartijen worden niet uitgedaagd tot betere oplossingen Partijen: Gemeenten / Schoolbesturen / Schooldirecteuren / Marktpartijen / Financiers Oplossing knelpunt 5: Seriematige aanpak van duurzame renovatie. Hierdoor besparing op proceskosten, mogelijkheid van schaalvoordelen en betere financieringsmogelijkheden. Knelpunt 6. Marktpartijen en installaties presteren onvoldoende (Duurzame) installaties presteren minder dan aangegeven (Duurzame) installaties worden niet goed ingeregeld Wantrouwend richting de markt Onderhoudskosten van duurzame installaties nog onbekend Onbekendheid met nieuwe installaties schrikt financiers af Partijen: Gemeenten / Schoolbesturen / Schooldirecteuren / Marktpartijen / Financiers Oplossing knelpunt 6: Ontwikkelen en toepassen prestatiecontracten Vanuit samenwerking alle actoren ontwikkelen van (standaard)contracten Overleg met brancheorganisaties en marktpartijen, aanspreken op maatschappelijke verantwoordelijkheid en integriteit Afsluiten convenanten Knelpunt 7. Landelijk beleid richting CO 2 -reductie en energieneutraal niet vertaald naar gemeenten en schoolbesturen Onderwijs is meer gebaat bij goed binnenklimaat dan bij lage energiekosten Energieneutraal geen prioriteit bij gemeenten en schoolbesturen Geen instrumentarium om energieneutraal af te dwingen Partijen: Gemeenten / Schoolbesturen / Schooldirecteuren Oplossing knelpunt 7: In het kader van de Green Deal bestaat de mogelijkheid tot verdere uitwerking Breed overleg met alle actoren (overheden, schoolbesturen, marktpartijen en financiers) Pilotscholen in een aantal gemeenten. Rapport Action Research Energieneutrale scholen Vertrouwelijk versie 2 20

Workshop financieringsconstructies. Arthur Messelink & Daan Arkesteijn

Workshop financieringsconstructies. Arthur Messelink & Daan Arkesteijn Workshop financieringsconstructies Arthur Messelink & Daan Arkesteijn Wat gaan we doen vandaag? Fictief schoolgebouw renoveren Jullie moeten aan de slag Interactief Vragen kan altijd Wat is het doel? Meer

Nadere informatie

Wat is een Green Deal?

Wat is een Green Deal? Wat is een Green Deal? Maatschappelijke initiatieven die groene groei moeten stimuleren Gericht op innovatie, zowel techniek als proces Samenwerking tussen bedrijven/organisaties en rijksoverheid Wegnemen

Nadere informatie

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Introductie Bernd Karstenberg, LCC adviseur André van den Hoek, Projectmanager onderwijshuisvesting (o.a. voor Lucas

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

Huisvesting. Een stevige opgaaf voor de komende jaren!!!!!! www.poraad.nl

Huisvesting. Een stevige opgaaf voor de komende jaren!!!!!! www.poraad.nl Huisvesting Een stevige opgaaf voor de komende jaren!!!!!! De inhoud.. Enkele cijfers Een terugblik fris alternatief Stand van zaken tot nu toe. Ontwikkelingen De overheveling van het onderhoud.. De Green

Nadere informatie

Energy Service Company: een kans voor u?

Energy Service Company: een kans voor u? 1 Energy Service Company: een kans voor u? Stand van zaken provinciale pilot & Kansen voor de installatiebranche Hans van der Heide Pilot provincie Friesland (1) Doel: Ervaring opdoen met het opzetten

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

Verduurzamen meerjarenonderhoud bij basisscholen

Verduurzamen meerjarenonderhoud bij basisscholen Verduurzamen meerjarenonderhoud bij basisscholen Workshop 8 Gezonde scholen Congres GEZONDRONDOM 15 mei 2013 ir. Henk Versteeg Onafhankelijk advies- en ingenieursbureau te Nieuwegein met veertig jaar ervaring

Nadere informatie

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden 26 Hans november Scherpenzeel 2009 Hans Scherpenzeel Introductie Adviseur in Utiliteitsbouw-team SenterNovem Innovatie, Agentschap energie, van het klimaat,

Nadere informatie

OBS De Wilgenstam DUURZAAM RENOVEREN MEERVOUDIGE OPBRENGST

OBS De Wilgenstam DUURZAAM RENOVEREN MEERVOUDIGE OPBRENGST OBS De Wilgenstam DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST WILGENSTAMSUSTINNODUURZAAMESCHOOL Aanleiding Ambitie om kennis duurzaam bouwen toe te passen op concreet project. Geheel vrijblijvend

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Toelichting op de aanpak van de gemeente Breda Marcel van Embden (projectleider afdeling Vastgoedbeheer) Inhoud Klimaatnota gemeente Breda Wat is de insteek bij het

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011

contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011 Innovatieve contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011 Servicecentrum Scholenbouw Opdrachtgevers OCW VNG VO raad PO raad Ketenpartners Steunpunt Seu brede scholen

Nadere informatie

AT OSBORNE. Masterclass Energiebesparing in de zorg. Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011. Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg

AT OSBORNE. Masterclass Energiebesparing in de zorg. Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011. Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg AT OSBORNE www.atosborne.nl Masterclass Energiebesparing in de zorg Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011 Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

ert Harm ten Bolscher

ert Harm ten Bolscher Bent u toeschouwer of doet u mee? ert Harm ten Bolscher 21-3- Inhoud Trends voor de bouw-/ vastgoedwereld? Anders denken Aanpak vanuit F2F-/Citadel-netwerk Wat betekenen trends voor de vastgoed- en bouwwereld?

Nadere informatie

Gebouwkwaliteit, verschil MOP/DMOP. Leidraad DMOP gemeentelijke gebouwen. Praktijkvoorbeeld verduurzamen MOP

Gebouwkwaliteit, verschil MOP/DMOP. Leidraad DMOP gemeentelijke gebouwen. Praktijkvoorbeeld verduurzamen MOP Verduurzamen meerjaren onderhoud gemeentelijk vastgoed Leidraad, d voorbeeld en ondersteuningstraject t t Ir. Bert Meijering 21.03.2013 Onderwerpen Gebouwkwaliteit, verschil MOP/DMOP Leidraad DMOP gemeentelijke

Nadere informatie

Themakatern duurzaamheid

Themakatern duurzaamheid ziekteverzuim cijfer totaal investering totaal energie totaal onderhoud ziekteverzuim docenten (klasse B1) (klasse B2) (klasse B2' ) vloerverwarming + 6% 5% 5% 5% 4% -- - +/- + ++ 6,5 8 Themakatern duurzaamheid

Nadere informatie

Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren

Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren White Paper Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren Door: Jeroen Nollet Escoplan Barrel Ripper Matrix Onderwijshuisvesting Wim Fieggen Instituut Voor

Nadere informatie

Een zorgeloze overgang van het buitenonderhoud. voor scholen in het Primair Onderwijs

Een zorgeloze overgang van het buitenonderhoud. voor scholen in het Primair Onderwijs Een zorgeloze overgang van het buitenonderhoud voor scholen in het Primair Onderwijs worden de beslissingslijnen korter. Deze situatie kan voordelen opleveren, mits er voldoende strategische onderhoudskennis

Nadere informatie

Green Deal: Verduurzaming Schoolgebouwen

Green Deal: Verduurzaming Schoolgebouwen Green Deal: Verduurzaming Schoolgebouwen Frank de Wit, Wethouder Onderwijs, Sport en Duurzaamheid Huib Bulthuis, huisvesting SCO Leiden, schoolbestuur Eveline Botter, Projectmanager Gemeente Leiden 2 Inhoud

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

Onderwijshuisvestingsbeleid gemeente Utrecht. Onderzoeksplan

Onderwijshuisvestingsbeleid gemeente Utrecht. Onderzoeksplan Onderwijshuisvestingsbeleid gemeente Utrecht Onderzoeksplan Rekenkamer Utrecht 16 februari 2009 1 Inleiding Vanuit de raadsfracties van het CDA en de VVD kwam in 2008 de suggestie aan de Rekenkamer om

Nadere informatie

Update Onderwijshuisvesting; Een Stelselwijziging is nodig

Update Onderwijshuisvesting; Een Stelselwijziging is nodig Update Onderwijshuisvesting; Een Stelselwijziging is nodig Gert-Jan van Midden, Adviseur PO Raad (mede namens VO Raad) Waarom aanpassingen aan het bestaande stelsel noodzakelijk is. Gertjan van Midden

Nadere informatie

Slim aanbesteden en financiering

Slim aanbesteden en financiering Caspar Boendermaker BNG Advies, oktober 2013 Onderwerpen: BNG en duurzaamheid Valkuilen bij verduurzaming Financiering verduurzaming corporatiewoningen; 2 Onze missie: Lage financieringskosten voor maatschappelijke

Nadere informatie

Onderwerp Aanvullend krediet t.b.v. renovatie basisschool De Regenboog

Onderwerp Aanvullend krediet t.b.v. renovatie basisschool De Regenboog Raadsvoorstel Agendapunt: Onderwerp Aanvullend krediet t.b.v. renovatie basisschool De Regenboog Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 28 mei 2014 8 juli 2014 Activiteitenplan+ kostenraming

Nadere informatie

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Programma Gijs Schuurhuis (De Urbanisator Plaspoelpolder) Welkomstwoord Hans Korbee

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Doordecentralisatie onderwijshuisvesting (on)mogelijkheden en consequenties bedrijfsvoering

Doordecentralisatie onderwijshuisvesting (on)mogelijkheden en consequenties bedrijfsvoering Doordecentralisatie onderwijshuisvesting (on)mogelijkheden en consequenties bedrijfsvoering Jos de Kleijne (AK+) 06-53962650 Mireille Uhlenbusch (HEVO) 06-10019338 Agenda 14.45-16.30 uur Even voorstellen

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk?

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Conclusies nav onderzoek in Opdracht van agentschap NL Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dit rapport is bestemd voor de organisatie

Nadere informatie

FINANCIERINGSCONSTRUCTIES

FINANCIERINGSCONSTRUCTIES FINANCIERINGSCONSTRUCTIES Programma van Eisen Duurzaam bouwen en energiezuinigheid nieuwbouw en renovatie scholen/onderwijshuisvesting Programma Energiebesparingscampagne gedrag bestaande scholen/onderwijshuisvesting

Nadere informatie

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst De NESK scholen duurzaam opgeleverd Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst Tabel actoren Projectfase Organisatie Programma van Eisen (PvE) Ontwerp Bestek/Inkoop Realisatie Gebruik Gemeente Heerhugowaard

Nadere informatie

Sportief verduurzamen

Sportief verduurzamen Sportief verduurzamen Deelnemersworkshop Michel de Boer (GSF):Green Liz en de GSF Peter Smit (Green Liz): toelichting concept Guido Beijer (BAM): techniek en rapportages Michel de Boer (GSF) Green Liz

Nadere informatie

Sportief verduurzamen

Sportief verduurzamen Sportief verduurzamen Stelling Er zijn wel argumenten om niet te verduurzamen Deelnemers workshop Michel de Boer (GSF): Green Liz en de GSF Peter Smit (Green Liz): toelichting concept Guido Beijer (BAM):

Nadere informatie

hiermee bezig te houden. TEKST MIRJAM JANSSEN

hiermee bezig te houden. TEKST MIRJAM JANSSEN Centrum helpt scholen en kinderopvang Nieuw kennis voor bouwen 20 podium maart 2012 om huisvestingszaken goed af te wikkelen centrum en renoveren Mede op aandringen van de PO-Raad krijgen school besturen

Nadere informatie

Presentatie titel. Hans van Oort Arno Harting Rob van der Westen

Presentatie titel. Hans van Oort Arno Harting Rob van der Westen Duurzaamheid bij onderwijshuisvesting Duurzaamheid bij onderwijshuisvesting Onderwijshuisvesting Binnenmilieu en energiebesparing Provinciale informatie bijeenkomst 2 februari 2011 Hans van Oort Arno Harting

Nadere informatie

Pitch. Daar krijg je energie van! 19 november 2015

Pitch. Daar krijg je energie van! 19 november 2015 Pitch Daar krijg je energie van! 19 november 2015 Ruud van Vliet Klimaatverbond specifiek algemeen Antwoord op vragen - kennisportal: www.greendealscholen.nl - basisinfo handreikingen & best practices

Nadere informatie

R e n o v a t i e e n v e r d u u r z a m i n g S c h o o l m e t d e B i j b e l t e L a n g b r o e k

R e n o v a t i e e n v e r d u u r z a m i n g S c h o o l m e t d e B i j b e l t e L a n g b r o e k datum: 16-10-2013 ARCOM B.V. Postbus 381 3900 AJ Veenendaal Koningsschot 45 3905 PR Veenendaal T 0318 64 55 52 F 0318 66 88 52 E info@arcombv.nl I www.arcombv.nl Vraagstelling Door het bestuur van de school

Nadere informatie

Adviesnota aan Gemeenteraad

Adviesnota aan Gemeenteraad Onderwerp Voorziening verhuizing MOZON en huisvesting Klimboom Datum 17 mei 2016 Naam steller Ger Last Kenmerk Teammanager Ernst-Jan Meerbeek Team Maatschappelijke ontwikkeling Voorstel 1. Vaststellen

Nadere informatie

Verduurzamen gemeentelijke gebouwen

Verduurzamen gemeentelijke gebouwen Verduurzamen gemeentelijke gebouwen Bijeenkomst Bouwstenen voor sociaal, Chefs vastgoed bijeenkomst 9 mrt 2012 Irma Thijssen, Agentschap NL Agentschap NL Onderdeel van het ministerie van EL&I (voorheen:

Nadere informatie

Transformatiescan Schoolgebouwen

Transformatiescan Schoolgebouwen Transformatiescan Schoolgebouwen Is uw school aan opwaardering toe? Schoolbesturen worden geconfronteerd met veranderingen en trends in de samenleving én met wijzigingen in de wet- en regelgeving. Demografische

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs 29 september 2009 1 Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs Selina Roskam programma adviseurs Energiebesparing in de gebouwde omgeving 29 september 2009 Dubbele winst voor

Nadere informatie

Duurzame scholen in de Metropoolregio Amsterdam. Wegwijzer naar een duurzame school

Duurzame scholen in de Metropoolregio Amsterdam. Wegwijzer naar een duurzame school Duurzame scholen in de Metropoolregio Amsterdam Wegwijzer naar een duurzame school Deze wegwijzer is gebaseerd op het project Duurzame scholen in de Metropoolregio Amsterdam, van de Regionale Traineepool

Nadere informatie

Samenwerken, daar zijn we goed in. Met diverse andere professionals werken wij samen aan nieuwe ontwikkelingen en integrale oplossingen.

Samenwerken, daar zijn we goed in. Met diverse andere professionals werken wij samen aan nieuwe ontwikkelingen en integrale oplossingen. Vandaag de dag worden er steeds hogere eisen gesteld aan technische installaties van gebouwen. Op zich is dat niet vreemd, immers goed ontworpen installaties zorgen ervoor dat mensen zich in een gebouw

Nadere informatie

KENNISNEMEN VAN De invulling van de ambitie van het college met betrekking tot frisse scholen.

KENNISNEMEN VAN De invulling van de ambitie van het college met betrekking tot frisse scholen. Gemeente Amersfoort RAADSINFORMATIEBRIEF Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4359235 Aan : Gemeenteraad Datum : 7 juni 2013 Portefeuillehouder : Wethouder C.J.M. van Eijk Programma : 5. Onderwijs

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

NIEUWE INZICHTEN. FRISSE SCHOLEN.

NIEUWE INZICHTEN. FRISSE SCHOLEN. NIEUWE INZICHTEN. FRISSE SCHOLEN. OP NAAR DE FRISSE SCHOOL Schoolbesturen zijn de coaches en beheerders van onze toekomst. Het is hun MET WELK GELD? taak om een omgeving te creëren waarin leerlingen en

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Corporatie zoekt externe investeerder - Plan van aanpak

Corporatie zoekt externe investeerder - Plan van aanpak Corporatie zoekt externe investeerder - Plan van aanpak Maarten Corpeleijn, 6 november 2013. maarten@huurenergie.nl 1 Achtergrond en ambitie Corporaties willen in een aantal jaren een flink aantal woningen

Nadere informatie

DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012. 1e REACTIE OP VO 12-12-2011 G R E E N T E A M B O U W

DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012. 1e REACTIE OP VO 12-12-2011 G R E E N T E A M B O U W DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012 1e REACTIE OP VO INLEIDING Voor u ligt een eerste verkenning van mogelijkheden tbv de vernieuwbouw van de St. Peeterschool te Amsterdam waarbij door het bestuur

Nadere informatie

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren / Opmerkingen uit de Yellow paper sessie van 25-06-2014 Omvang 1. Alleen voor grote bedrijven met grote projecten 2. Te

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s. Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies

Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s. Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies 18-12-2012 1 Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies Onderwerpen Achtergrond: waarom gebeurt er zo weinig? Wat is

Nadere informatie

Wie wordt de bouwheer?

Wie wordt de bouwheer? november 2013 het fundament Nieuwbouw en renovatie Wie wordt de bouwheer? 26 het fundament november 2013 Bij nieuwbouw en renovatie van schoolgebouwen is het nodig dat iemand de regie heeft. Dit zogenoemde

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Aan de gemeenteraad,

Raadsvoorstel. Aan de gemeenteraad, Raadsvoorstel Griffiersnummer: B26. Onderwerp: Vervangende nieuwbouw basisschool 't Vossenhol Datum B&W-vergadering: 1 mei 2012 Datum raadsvergadering: 31 mei 2012 Datum carrousel: 31 mei 2012 Portefeuillehouder:

Nadere informatie

Notitie t.b.v. OOGO Huisvesting Onderwijs op 9 oktober 2014.

Notitie t.b.v. OOGO Huisvesting Onderwijs op 9 oktober 2014. 1 Notitie t.b.v. OOGO Huisvesting Onderwijs op 9 oktober 2014. In verband met de wetgeving om per 1 januari 2015 de verantwoordelijkheid voor het buitenonderhoud van de schoolgebouwen voor primair onderwijs

Nadere informatie

Onderwijshuisvesting wettelijke regeling en vraagstukken

Onderwijshuisvesting wettelijke regeling en vraagstukken Onderwijshuisvesting wettelijke regeling en vraagstukken Voorjaarssymposium VARO en NVOR 18 april 2013 Cees de Zeeuw Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V. Te bespreken huidige regeling economisch claimrecht

Nadere informatie

Feiten op een rij: Overheveling van het onderhoud

Feiten op een rij: Overheveling van het onderhoud Feiten op een rij: Overheveling van het onderhoud Tekst: Gertjan van Midden Waarom was de overheveling van het onderhoud nodig? Af en toe ontvangen we nog steeds signalen van besturen die zeggen moeilijk

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

Menukaart. Ja, ik wil zonnepanelen op onze school. Welk initiatief is voor ons geschikt?

Menukaart. Ja, ik wil zonnepanelen op onze school. Welk initiatief is voor ons geschikt? Menukaart Ja, ik wil zonnepanelen op onze school. Welk initiatief is voor ons geschikt? Schooldakrevolutie Schreeuw met ons van de daken: we zullen niet rusten tot elke vierkante centimeter van onze schooldaken

Nadere informatie

Project Verduurzamen gemeentelijk onroerend goed

Project Verduurzamen gemeentelijk onroerend goed Project Verduurzamen gemeentelijk onroerend goed Lester Agten & Hans de Groot Versie: 24 maart 2014 Introductie Lester Agten Financieel adviseur voor afdeling Leefomgeving en Welzijn BOR, MaZa en Wijkzaken

Nadere informatie

Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol. Theun Toering

Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol. Theun Toering 1 Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol Theun Toering Even voorstellen Theun Toering ComforTrend Samenwerkingsverband 40 installateurs Centrale organisatie tbv Commerciële ondersteuning

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties

Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Samenvatting Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Datum 15 augustus 2013 Status Definitief Pagina 1 van 1 Colofon Projectnaam Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Projectnummer

Nadere informatie

Energiebesparing voor vastgoedmanagers in de Zorg

Energiebesparing voor vastgoedmanagers in de Zorg Energiebesparing voor vastgoedmanagers in de Zorg Hoe kan ik energiebesparing realiseren en financieren? George Müller 06-34855943 george.muller@energymatters.nl www.energymatters.nl Voorstellen: George

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in Gilze en Rijen? ons

Nadere informatie

Verduurzamen van maatschappelijk vastgoed

Verduurzamen van maatschappelijk vastgoed Verduurzamen van maatschappelijk vastgoed Green Liz Symposium Arnhem, 9-12-2013 Irma Thijssen Irma Thijssen, Agentschap NL 1 Agentschap NL biedt diensten aan ondernemers met duurzame, innovatieve of internationale

Nadere informatie

Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014. Frans van Wieren. duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s

Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014. Frans van Wieren. duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014 Frans van Wieren duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s Financiering Esco s Terugverdientijd Vormen van financiering Esco

Nadere informatie

Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit

Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit Het behalen van energie-efficiëntieverbetering in een bepaald type gebouw wordt zowel door het Bouwbesluit

Nadere informatie

Project Verduurzaming gemeentelijk vastgoed 2015

Project Verduurzaming gemeentelijk vastgoed 2015 Project Verduurzaming gemeentelijk vastgoed 2015 Voortgang (Lester Agten en Hans de Groot) Wat hebben we tot nu toe gedaan? Onderzoeksfase: Vastgesteld is Ambitie (gemiddeld energielabel A, minimaal B),

Nadere informatie

Verslag Energiemarkt Watts Next?

Verslag Energiemarkt Watts Next? Verslag bijeenkomst Energiebesparing en duurzame gebouwen in basisonderwijs en gemeenten: van ambitie tot haalbare business case! Plenaire deel Bob Roelofs, griffier van de provincie en dagvoorzitter,

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Ondanks een aantrekkelijke waarde wordt onvoldoende bestaand vastgoed verduurzaamd

Ondanks een aantrekkelijke waarde wordt onvoldoende bestaand vastgoed verduurzaamd Duurzaamheid loont Bestaande gebouwen zijn de grootste veroorzakers van CO 2 -uitstoot in Nederland Ondanks een aantrekkelijke waarde wordt onvoldoende bestaand vastgoed verduurzaamd Knelpunten in de keten

Nadere informatie

Binnenluchtkwaliteit Basisscholen Gelderland

Binnenluchtkwaliteit Basisscholen Gelderland Binnenluchtkwaliteit Basisscholen Gelderland Verslag eerste platformbijeenkomst 15 februari 2012 Deze platformbijeenkomst is georganiseerd door de provincie Gelderland en is bedoeld voor besturen van scholen

Nadere informatie

Toelichting kosten configurator 'renovatie en upgrading' PO-VO

Toelichting kosten configurator 'renovatie en upgrading' PO-VO Toelichting kosten configurator 'renovatie en upgrading' PO-VO Opdrachtgever HEVO B.V. Expertisecentrum Datum 10 mei 2016 Niets uit deze uitgave mag zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van

Nadere informatie

ENERGIE. besparen. vandorp.eu

ENERGIE. besparen. vandorp.eu ENERGIE besparen ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energieprijzen zal dit in 10 jaar al gauw

Nadere informatie

Op weg naar een beter binnenmilieu in bestaande schoolgebouwen

Op weg naar een beter binnenmilieu in bestaande schoolgebouwen Op weg naar een beter binnenmilieu in bestaande schoolgebouwen Seminar Swegon Air Academy 11 november 2008 ir. Froukje van Dijken BBA Binnenmilieu 010-2447025 www.binnenmilieu.nl Dagelijks 20.000 leerlingen

Nadere informatie

Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis. Samen ondernemen, samen sterk!

Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis. Samen ondernemen, samen sterk! Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis Samen ondernemen, samen sterk! 1 2 3 Een eerste blik op het integrale bouw- en installatieproces Uw rol als opdrachtgever Actueel voorbeeld: uitbesteding bouwtechnische

Nadere informatie

Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels. Verslag uitgevoerde activiteiten 2010. Datum 13 december 2010 Status Definitief

Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels. Verslag uitgevoerde activiteiten 2010. Datum 13 december 2010 Status Definitief Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels Verslag uitgevoerde activiteiten 2010 Datum 13 december 2010 Status Definitief Colofon Publicatienummer VROM-Inspectie Directie Uitvoering Programma Bouwen

Nadere informatie

Bestaand Vastgoed. Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011. DHV 2011 All rights reserved Openbaar

Bestaand Vastgoed. Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011. DHV 2011 All rights reserved Openbaar Bestaand Vastgoed Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011 DHV 2011 All rights reserved Openbaar Wat is er aan de hand? Circa 1/3 energiegebruik NL zit in gebouwde omgeving Focus

Nadere informatie

U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor

U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor HERBESTEMMINGSSCAN Herbestemmingsscan U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor U heeft te maken met een leegkomend of leegstaand pand Uw kosten voor

Nadere informatie

SCHOLEN & HUISVESTING

SCHOLEN & HUISVESTING SCHOLEN & HUISVESTING Wij ontzorgen, u maakt de keuzes! Planmatig Onderhoud volgens NEN 2767 Niet Planmatig Onderhoud (Servicedesk) Shared Service Center Onderwijshuisvesting Projectbegeleiding nieuwbouw

Nadere informatie

NIEUWE INZICHTEN. VERFRISSENDE UITKOMSTEN. Condiplan. Adviseurs gebouwenbeheer.

NIEUWE INZICHTEN. VERFRISSENDE UITKOMSTEN. Condiplan. Adviseurs gebouwenbeheer. NIEUWE INZICHTEN. VERFRISSENDE UITKOMSTEN. Condiplan. Adviseurs gebouwenbeheer. GRIP OP DE BEHEERSKOSTEN In de huidige economie is focus het sleutelwoord. Organisaties concentreren UW DOELEN CENTRAAL zich

Nadere informatie

Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten

Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten Den Haag 9 september 2015 Intoductie BNG Bank Leo Valkenburg & Pieter Oppermann 2 Duurzame verlichting voor gemeenten Pieter Oppermann 01/03/2012

Nadere informatie

NIEUWE INZICHTEN. VERFRISSENDE UITKOMSTEN. Condiplan. Adviseurs gebouwenbeheer.

NIEUWE INZICHTEN. VERFRISSENDE UITKOMSTEN. Condiplan. Adviseurs gebouwenbeheer. NIEUWE INZICHTEN. VERFRISSENDE UITKOMSTEN. Condiplan. Adviseurs gebouwenbeheer. GRIP OP DE BEHEERSKOSTEN In de huidige economie is focus het sleutelwoord. Organisaties concentreren zich op hun kernactiviteiten:

Nadere informatie

Vastgoed & Financiering. Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen

Vastgoed & Financiering. Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen Vastgoed & Financiering Bouwen zonder geld, kansen voor gemeenten en schoolbesturen Bouwen zonder geld Veel maatschappelijke organisaties hebben te maken met verouderde huisvesting en te hoge exploitatiekosten.

Nadere informatie

Presentatie Gert-Jan de Looze. Verduurzamen van vastgoed door gebruik van Esco s. Presentatie Stadsregio

Presentatie Gert-Jan de Looze. Verduurzamen van vastgoed door gebruik van Esco s. Presentatie Stadsregio Presentatie Gert-Jan de Looze Verduurzamen van vastgoed door gebruik van Esco s Presentatie Stadsregio Indeling presentatie Programma Rotterdamse Groene Gebouwen (RGG) Onderhouds en energieprestatiecontract

Nadere informatie

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V.

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V. Gebroeders van der Poel B.V. 1 Inhoud: 1 Inleiding 3 1.1 Algemeen 3 1.2 Betrokkenen 3 1.3 Doelstelling 3 2 Inventarisatie sector- en keteninitiatieven 4 3 Rapportage management overleg 5 3.1. Algemeen

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Energie- en prestatiemonitoring

Energie- en prestatiemonitoring Energie- en prestatiemonitoring Onderdeel van integraal gebouwbeheer 9 november 2011 Machiel Karels Agenda 1. Wat willen we? 2. Wat gebeurt er om ons heen? 3. Wat er mogelijk is? 4. Wat we zouden moeten

Nadere informatie

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Leo Brouwer Programma adviseur Duurzame Energie en Energietransitie 16 oktober 2007 donderdag 18 oktober 2007 1 Daan van Vliet Directeur Unica Bestuurslid

Nadere informatie

VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD

VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD Onderwerp: Registratienummer: 223649 Binnenmilieu scholen Op voorstel van B&W d.d.: dinsdag 9 februari 200 Datum vergadering: dinsdag 8 mei 200 Portefeuillehouder: Ragetlie,

Nadere informatie

Duurzaam Gebouwbeheer

Duurzaam Gebouwbeheer 2-daagse cursus Duurzaam Gebouwbeheer Gemeenten hebben verschillende gebouwen in beheer, zoals gemeentehuizen, kantoren en brandweerkazernes. Ook zijn er gebouwen eigendom van de gemeente, maar worden

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

AMBITIELIJST VERDUURZAMEN WONING. NAW gegevens. Straat: Postcode: Plaats: Tel nr.: e-mail: HUIDIGE SITUATIE

AMBITIELIJST VERDUURZAMEN WONING. NAW gegevens. Straat: Postcode: Plaats: Tel nr.: e-mail: HUIDIGE SITUATIE AMBITIELIJST VERDUURZAMEN WONING NAW gegevens Naam: Straat: Postcode: Plaats: Tel nr.: e-mail: Datum: HUIDIGE SITUATIE 1. Waardevolle elementen woning Ja nee nvt - Locatie - Tuin - Uitzicht - Bezonning

Nadere informatie