Witte jassen in de school
Aan mijn ouders, Jan de Beer en Maria de Beer-Schakenraad
RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN Witte jassen in de school De schoolarts in Nederland ca. 1895-1965 Proefschrift ter verkrijging van het doctoraat in de Gedrags- en Maatschappijwetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen op gezag van de Rector Magnificus, dr. F. Zwarts, in het openbaar te verdedigen op donderdag 24 april 2008 om 14.45 uur door Fedor Hubertus de Beer geboren op 16 juli 1975 te Sint-Michielsgestel
Promotor: Copromotor: Prof. dr. J.J.H. Dekker Dr. P.C.M. Bakker Beoordelingscommissie: Prof. dr. H.W. van Essen Prof. dr. A.E.M.G. Minnaert Prof. dr. P.M.M. Klep
Inhoud Voorwoord IX 1. Inleiding 1 1.1 De geschiedenis van de schoolarts 1 1.2 Medicalisering en pedagogisering 5 1.3 Vraagstelling en opbouw van het boek 10 1.4 Afbakening en bronnen 13 Deel I Van schoolhygiëne naar schoolgeneeskunde 17 2. Hygiënisten en de gezondheid van het schoolkind 18 2.1 Miasmata en de hygiëne van het schoolgebouw 18 2.2 Medische belangstelling voor school en schoolkind 20 Hygiënisten en de school 20 De schoolhygiëne wettelijk geregeld 24 2.3 De omslag in het medisch-hygiënisch denken 31 2.4 Besluit 34 3. De roep om schoolartsen 36 3.1 Een toenemende vraag naar schoolartsen 36 De beperkingen van de Wet op de Besmettelijke Ziekten 36 Een eerste roep om schoolartsen: Amsterdam 38 3.2 Arts en onderwijzer 39 Medisch commissiewerk 39 Een Akte Schoolhygiëne 42 De reactie van onderwijzers 44 Het Nederlandsch Congres voor Openbare Gezondheidsregeling 48 3.3 De eerste schoolarts 50 Gemeentelijke initiatieven 50 De eerste schoolarts: Zaandam 51 Het takenpakket van de eerste schoolartsen 54
VI Witte jassen in de school 3.4 Het pleit beslecht 55 Intensivering van het wenselijkheidsdebat 55 Een eisch van dringende noodzakelijkheid 56 Principiële bezwaren 58 De grote steden volgen 62 3.5 Besluit 64 Deel II De ontwikkeling van het beroep 67 4. Van Zaandam tot Terschelling: de groei van het geneeskundig schooltoezicht 69 4.1 Onderwijs of Volksgezondheid? 70 4.2 De ontsluiting van het platteland 77 4.3 Overheid versus particulier initiatief 81 Nieuwe pogingen om tot een wettelijke regeling te komen 81 De katholieke strijd voor eigen schoolartsendiensten 82 Een gemeentelijke aangelegenheid 90 4.4 Besluit 92 5. Schoolartsen verenigd 94 5.1 De Nederlandsche Vereeniging van Schoolartsen 95 Oprichting 95 Forum, intermediair en opleidingsinstrument 95 Gezondheid in de School 98 5.2 Sociaal-geneeskundige samenwerking 99 Een sociaal-geneeskundig orgaan 99 Een sociaal-geneeskundige vereniging 100 5.3 De Sectie voor Schoolgeneeskunde 103 Vrijwel onzichtbaar 103 Het Nederlands Congres voor Schoolgeneeskunde 105 5.4 Opnieuw een schoolartsenvereniging 108 5.5 Besluit 110 6. Beroep en aanzien 112 6.1 Van bijbaan tot medisch specialisme 112 Van bijbaan tot volwaardige functie 112 Opleiding en specialisatie 117 6.2 Aanzien 122 Een geringe status 123 De keuze voor het beroep 128 6.3 Besluit 132
Inhoud VII 7. De taak van de schoolarts ter discussie 135 7.1 Uitbreiding van de doelgroep 136 7.2 Veranderende opvattingen over het takenpakket 138 Vooroorlogse aandacht voor geestelijke hygiëne 138 Kritiek van buitenaf 141 Heroriëntatie op het takenpakket 146 Bezinning in eigen kring 149 7.3 Demarcatiestrijd en plaatsbepaling 150 Een nieuwe deskundige: de schoolpsycholoog 150 Wensen uit het onderwijs 154 7.4 Besluit 157 Deel III De ontwikkeling van deeltaken 161 8. Het voorkomen van besmettelijke ziekten 165 8.1 De bedreiging van besmettelijke ziekten 165 8.2 Een strijd voor meer handelingsbevoegdheden 166 Ingrijpen door de schoolarts 166 Een pleidooi voor meer bevoegdheden 169 Een teleurstellende wet 173 Taakverschuiving: van desinfectie naar (her)vaccinatie 177 Vaccinatie van rijkswege 180 8.3 De schoolarts als schakel in de tuberculosebestrijding 183 Tering 183 Het aandeel van de schoolarts 184 Het gevaar van de tuberculeuze onderwijzer 188 8.4 Besluit 192 9. Het bevorderen van een goede hygiëne 194 9.1 Oudervoorlichting 195 De schoolartsendienst als moederschool 195 Algemene voorlichting gericht op ouders 198 9.2 De hygiënische norm 201 Onwillige ouders 201 De schoolverpleegster 202 Luizen: een onbeschaafde ziekte 205 9.3 Gezondheidsvoorlichting en -opvoeding op school 212 Het belang van gezondheidsvoorlichting aan kinderen 212 Een hygiënische opleiding voor onderwijzers en de rol van de schoolarts 216 9.4 Besluit 219
VIII Witte jassen in de school 10. Zorg voor het zwakke kind 221 10.1 Lichamelijke zwakte 221 10.2 De voedingstoestand 222 Methodologische problemen 222 Voorlichting 228 Schoolvoeding 229 Schoolmelk 232 10.3 Kinderuitzending 235 Sociaal-geneeskundige voorzorg 236 Selectieperikelen 240 De rol van de schoolarts 242 Groei en neergang 245 10.4 Besluit 246 11. De selectie voor het zwakzinnigenonderwijs 248 11.1 De schoolarts en de selectie voor het zwakzinnigenonderwijs 248 11.2 De intelligentietest als maatstaf 254 11.3 Kritiek op de rol van de schoolarts 257 11.4 Naar een pedagogisch toelatingscriterium 260 11.5 Besluit 263 12. Conclusie: medicalisering in een pedagogische setting 265 12.1 De komst van de schoolarts 265 12.2 De ontwikkeling van het beroep 270 De trage verspreiding van het geneeskundig schooltoezicht 270 Beroep en aanzien 274 12.3 De ontwikkeling van het takenpakket 277 Veranderingen in de taken 277 Uitbreidingsmogelijkheden 283 Bijlage 1 Tabellen 287 Gemeenten met geneeskundig schooltoezicht 288 Aantallen schoolartsen 289 noten 290 Gebruikte afkortingen 332 Archieven 333 Gedrukte bronnen & geraadpleegde literatuur 334 Personenregister 366