Financieel management Tweede herziene druk Kees van Alphen
Inhoud 1 inleiding 1 2 het verhaal achter de cijfers 3 2.1 Het besturen van een organisatie: ondernemingsmodel 3 Checklist 6 3 sturen op winst, eigen vermogen of kasstroom 7 3.1 Managementinformatie 7 3.2 Administratieve organisatie en financiële administratie 9 3.3 Opbouw financiële administratie 12 3.4 Belastingen 16 3.5 Enkele bedrijfseconomische principes 23 Checklist 26 4 winstgevende bedrijfsvoering 29 4.1 De winst-en-verliesrekening 29 4.2 De beoordeling van de winst-en-verliesrekening 33 4.3 De winst-en-verliesrekening op zichzelf 33 4.4 Beoordeling in relatie tot de begroting 37 4.5 Beoordeling in vergelijking met voorgaande jaren 38 4.6 Beoordeling in vergelijking met branchegegevens 39 4.7 Overige exploitatieanalyses 40 4.8 Kengetallen 42 Checklist 44 5 de onderneming in balans 45 5.1 De balans 45 5.2 De activa 47 5.3 De passiva 52 v
innoveren met subsidie 5.4 Hoe beoordelen we de balans? 57 5.5 Beoordeling van de balans op zichzelf 58 5.6 Vergelijken met voorgaande jaren en balansprognoses 60 5.7 De relatie met de winst-en-verliesrekening 62 5.8 Vergelijking met branchegegevens 65 5.9 De toekomstverwachtingen 65 5.10 Conclusies 65 Checklist 67 6 financiering 69 6.1 Vermogensbehoefte 69 6.2 Vermogensbehoefte in samenhang met vlottende activa 69 6.3 Vermogensbehoefte in samenhang met vaste activa 72 6.4 Financieren met langlopend of kortlopend vermogen 73 6.5 Financieringsmogelijkheden 73 6.6 Financieren zonder vermogen aan te trekken 79 6.7 Vreemd of eigen vermogen? 80 6.8 Omgaan met de bank 82 Checklist 86 7 geld moet rollen 89 7.1 Vast en flexibel 89 7.2 Werkkapitaalmanagement 91 7.3 Voorraadbeheer 93 7.4 Debiteurenbeheer 95 7.5 Crediteurenbeheer 97 7.6 Liquiditeitsbeheer 98 7.7 Kasstroomoverzicht: cash is king 99 Checklist 102 8 financiële planning 103 8.1 Begroten en budgetteren 103 8.2 Begroten als proces 104 8.3 Investeringsbegroting 105 8.4 Financieringsplan 106 8.5 Exploitatiebegroting 107 8.6 Balansprognose 108 vi
inhoud 8.7 Liquiditeitsprognose 111 8.8 Definitieve begroting 115 Checklist 116 9 investeren, koop en verkoop 117 9.1 Soorten investeringen 117 9.2 Bijzondere investerings- en exploitatiekosten 118 9.3 Investeringsselectie 119 9.3.1 Break-evenanalyse 119 9.3.2 Cashflow 120 9.3.3 Terugverdientijd 121 9.3.4 Netto contante waarde 122 9.4 Ondernemingswaardering 123 9.4.1 Normaliseren van de cijfers 124 9.4.2 Waarderingsmethoden 124 Checklist 127 10 financiële adviseurs 129 10.1 Welke financiële adviseurs zijn er? 129 10.2 Selecteren van en omgaan met financiële adviseurs 132 Checklist 133 register 135 vii
1 Inleiding U hebt besloten zich te verdiepen in financieel management. Voor velen een terrein waar ze liever van afblijven. Financieel management he eft te maken met cijfers, rekenen, wiskunde en economie: onderwerpen waarmee niet iedereen evenveel affiniteit heeft. Als dit voor u geldt, hebt u het juiste boek in handen. Hier treft u geen ingewikkelde theorieën en complexe verhandelingen aan, maar juist een toegankelijke beschrijving van dat gedeelte van financieel management, waaraan u als manager of ondernemer behoefte hebt. Met als doel om uw belangstelling voor financieel management te wekken en u de bagage mee te geven waarmee u uw dagelijkse werk kunt doen. Met genoeg kennis en inzicht om de juiste vragen te kunnen stellen, goed leiding te kunnen geven aan uw financiële medewerkers en een goede gesprekspartner te zijn voor uw collega-managers, adviseurs, accountants, aandeelhouders en de bank. Het volgende hoofdstuk gaat in op het verhaal achter de cijfers: wat zeggen de cijfers nu wel en niet en hoe hard zijn de getallen? In hoofdstuk 3 leest u waarop u moet letten als u wilt beoordelen of het goed gaat met uw bedrijf en welke managementinformatie hiervoor nodig is. De hoofdstukken 4 en 5 gaan over het hart van het financieel management: de winst-en-verliesrekening en de balans. Hoofdstuk 6 behandelt de geldstromen in een organisatie en geeft aan hoe u ervoor kunt zorgen dat er altijd genoeg geld beschikbaar is. In hoofdstuk 7 komt het management van het werkkapitaal aan de orde. Hoe gaat u om met vlottende activa en het vreemd vermogen met een korte looptijd? Hoofdstuk 8 gaat over financiële planning. Op welke wijze kunt u begrotingen opstellen en wat is de onderlinge samenhang? Hoofdstuk 9 behandelt het vraagstuk van investeren, kopen en verkopen. Hoe vindt waardering plaats en wordt de juiste selectie gemaakt? In hoofdstuk 10 komen de verschillende financiële adviseurs aan de orde. 1
financieel management Elk hoofdstuk eindigt met een korte checklist. Hierdoor kunt u dit boek niet alleen als studieboek gebruiken, maar ook als naslagwerk. Om het zoeken gemakkelijk te maken, vindt u achter in het boek een register. De vermelde cijfers in dit boek zijn fictief. Voor zover er bedragen genoemd zijn die onderdeel zijn van fiscale regelingen, betreft het de in december 2009 geldende tarieven. Deze tarieven zijn aan veranderingen onderhevig. Er kunnen geen rechten aan worden ontleend. Als u na afloop van het lezen van dit boek het gevoel hebt grip te hebben op de financiën van uw organisatie, hebt u bereikt wat ik voor ogen heb. Uw opmerkingen of suggesties om dit boek te verbeteren kunt u per e-mail sturen naar de auteur (keesvanalphen@live.nl). Of u kunt het doorgeven via www.sdu. nl/service. 2
2 Het verhaal achter de cijfers Dit boek maakt in essentie twee dingen duidelijk: cijfers zeggen iets en cijfers zeggen niets. Dit lijkt tegenstrijdig, maar is het niet. Cijfers zeggen iets over hoe het er in een organisatie aan toe gaat: hoe is de gang van zaken geweest en hoe is de stand van zaken nu? Cijfers geven in kwantitatieve zin aan wat een organisatie gepresteerd heeft. We kunnen er tendensen en ontwikkelingen uit afleiden en er beslissingen op baseren. Maar cijfers zeggen ook niets. Cijfers zijn gemakkelijk te manipuleren en mensen die de cijfermatige kant van het managen beheersen, zijn vaak tovenaars in de ogen van degenen voor wie getallen niet spontaan beginnen te leven. Van deze onbekendheid met de cijfers wordt veel misbruik gemaakt. Hierdoor worden nogal eens cijfers gepresenteerd die veel lijken te zeggen, maar dit in feite niet doen. Voor ondernemers en managers is het een must om met cijfers om te kunnen gaan. En dat is minder moeilijk dan het lijkt. Het gaat erom de meest essentiële onderdelen van financieel management te kennen en er mee te kunnen spelen. Alle ondernemingsgebieden hebben immers raakvlakken met de financiën. Het gaat er dan ook om het pokerspel van de specialisten en de zogenaamde experts te kunnen ontmaskeren door de juiste vragen te stellen en alleen tevreden te zijn als de antwoorden bevredigend zijn. 2.1 Het besturen van een organisatie: ondernemingsmodel Bij het besturen van een bedrijf of organisatie komt veel meer kijken dan alleen financieel management. Het ondernemingsmodel b iedt daarvan in grote lijnen een eenvoudig overzicht. In dit model wordt het bedrijf weergegeven in zijn omgeving. Er zijn hierbij interne ondernemingsgebieden en externe omgevingsfactoren te onderscheiden. Ondernemingsgebieden Om het overzichtelijk te houden, zijn alle facetten van de bedrijfsvoering ondergebracht in vijf ondernemingsgebieden: Visie, missie en strategie Marketing & Sales Human resources management 3
financieel management Financiën Bedrijfsproces Concurrenten/substituten/toetreders Leveranciers en partners Human resources management Visie, missie & strategie Marketing & Sales (potentiële) klanten Belanghebbenden Bedrijfsproces Financiën Externe ontwikkelingen Afbeelding 2.1 Ondernemingsmodel De visie, missie en strategie staan centraal. Deze geven aan wat we beogen, wat we belangrijk vinden en in welke richting de organisatie wil. Marketing & Sales betreft de kennis van de markt (doelgroepen, concurrenten, ontwikkelingen) en de manier waarop deze benaderd wordt. Human resources management omvat het personeelsbeleid en de ontwikkelingsmogelijkheden van de competenties van de medewerkers. Financiën gaat over financieel management en de financiële administratie. En onder Bedrijfsproces valt het primaire proces: de inkoop, de productie en de wijze van organiseren. Voor een succesvolle bedrijfsvoering moet een organisatie alle ondernemingsgebieden beheersen. Voor sommige gebieden kunnen we medewerkers, partners of externe adviseurs inschakelen. Andere aspecten moet de manager of ondernemer echter zelf in de vingers hebben. De mate waarin we de verschillende ondernemingsgebieden beheersen, bepaalt wat de sterke en zwakke kanten van een bedrijf zijn. Omgevingsfactoren Naast de ondernemingsgebieden zijn er de vijf omgevingsfactoren. Deze geven weer wat er allemaal in de omgeving van een bedrijf gebeurt: (potentiële) afnemers; concurrenten, nieuwe toetreders en substituten; leveranciers en partners; belanghebbenden; externe ontwikkelingen. 4
2 - het verhaal achter de cijfers Onder (potentiële) afnemers verstaan we alle huidige en mogelijk toekomstige klanten van de organisatie. De concurrenten, nieuwe toetreders en substituten, vormen de huidige en toekomstige tegenstrevers. De leveranciers en partners zijn alle externe partijen die betrokken zijn bij het primaire en secundaire proces van de organisatie. Het primaire proces is de kernactiviteit van een bedrijf, zoals inkoop, productie en verkoop. Het secundaire proces omvat alle ondersteunende activiteiten, zoals staf en secretariaat. De belanghebbenden zijn alle overige betrokkenen bij het bedrijf, zoals de aandeelhouders, financiers en relevante maatschappelijke groeperingen. Onder externe ontwikkelingen vallen de relevante ontwikkelingen op demografisch, technologisch, politiek-juridisch, economisch en sociaal-cultureel gebied. Ook van deze omgevingsfactoren moet een onderneming op de hoogte zijn en blijven. Ontwikkelingen in de omgeving kunnen we opvatten als kansen of bedreigingen. Of iets een kans of een bedreiging is, hangt overigens vaak af van de eigen sterke en zwakke kanten en de houding ten opzichte van nieuwe ontwikkelingen. Veel bedrijven hebben bijvoorbeeld te laat gereageerd op de kansen die internet biedt, en hebben zo een achterstand opgelopen ten opzichte van hun concurrenten. Het ondernemingsmodel geeft aan dat het financieel management weliswaar een belangrijk facet is in de gehele bedrijfsvoering, maar ook dat er veel meer komt kijken bij het runnen van de tent. Het financieel management wordt beïnvloed door alle andere ondernemingsgebieden. Alle gebieden dragen bij aan de omzet, veroorzaken kosten en vragen om investeringen. De beschikbare financiële ruimte biedt al dan niet voldoende mogelijkheden voor de andere ondernemingsgebieden. Door financieel management in samenhang te zien met alle andere aspecten, biedt het ondernemingsmodel de niet-financiële manager een prima kapstok voor het analyseren van de situatie van een organisatie nu en in de toekomst. 5
financieel management Checklist > Ondernemingsgebieden: sterk of zwak Visie, missie en strategie Marketing & Sales Humanresourcesmanagement Financiën Bedrijfsproces > Omgevingsfactoren: kans of bedreiging (Potentiële) afnemers Concurrenten, nieuwe toetreders en substituten Leveranciers en partners Belanghebbenden Externe ontwikkelingen 6