- - ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN Zrgen vr een gede luchtkwaliteit met een z beperkt mgelijke energiekst PRINCIPES BENADERING Om luchtkwaliteit te kunnen garanderen, met er wrden gezrgd vr een efficiënte hygiënische ventilatie (zie fiche CSS07 "Gede luchtkwaliteit garanderen in elk lkaal"). Deze met ervr zrgen dat permanent verse lucht in de lkalen wrdt gebracht, en dat de verntreinigende stffen die aanwezig zijn in de lucht wrden afgeverd (vral vchtigheid en CO 2, maar k andere plluenten die wrden beschreven in de fiches CSS08 "Fysische en chemische verntreiniging binnenshuis" en CSS11 "Interne vervuilingsbrnnen beperken: bicntaminanten"). Bij nieuwbuw f grndige renvatie, die allebei aan bd kmen in deze fiche, met die ventilatie wrden gecreëerd dr een systeem dat vldet aan de rdnnantie inzake de energieprestatie en het binnenklimaat van gebuwen. In bestaande lkalen waar er niet z n systeem is, kan de ventilatie enkel gebeuren dr een efficiënt beheer van de vensters (zie de fiche CSS14 "Manuele ventilatie z ged mgelijk rganiseren"). Hygiënische ventilatie heeft een niet te verwaarlzen energetische kst. Het warmteverlies dr de ventilatie van een gebuw is des te grter als het gebuw ged geïsleerd is en de luchtdrlatendheid van de wanden beperkt. In het geval van een gebuw met islatieniveau K35 kan dit verlies 50 % van de energiebehefte bereiken. Deze fiche bespreekt de keuzes die meten wrden gemaakt m binnenluchtkwaliteit en de energetische efficiëntie van de ventilatie te cmbineren. TE BEREIKEN DOELSTELLINGEN Minimaal Een systeem ntwerpen dat zrgt vr een vldende grt luchtdebiet dat mi is verspreid ver de lkalen m zdende de binnenluchtkwaliteit te garanderen. Aangeraden Kiezen vr de ventilatietechniek met het laagste energieverbruik, met name het D- ventilatiesysteem met warmterecuperatie. Het systeem z ntwerpen dat ncmfrtabele luchtstrmingen wrden beperkt en het akestisch cmfrt wrdt gevrijwaard. Een systeem kiezen dat de bewner gemakkelijk kan cntrleren. Optimaal De hygiëne ventilatie uitrusten met testellen vr een beter rendement, zals een ged gedimensineerde aardwarmtewisselaar (zie fiche ENE22 "Installatie van een aardwarmtewisselaar") f een debietregeling afhankelijk van de meting van de binnenluchtkwaliteit. BLZ. 1 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
KEUZE-ELEMENTEN TECHNISCHE ASPECTEN > Wat is hygiënische ventilatie? Hygiënische ventilatie is een gefrceerde en gecntrleerde verversing van de lucht in de lkalen vr een betere hygiëne en een hger cmfrt (evacuatie van vervuilende stffen, vcht en geuren). De principes van hygiënische ventilatie staan beschreven in de nrm NBN D50-001, waarnaar de rdnnantie p de energieprestatie van gebuwen en het binnenklimaat verwijst. In hfdzaak beschrijft de nrm een ideale situatie, met name een permanente luchttever en -afver in elk lkaal. De pragmatische plssing bestaat erin dat verse lucht cntinu wrdt ingeblazen in de zgenaamde drge lkalen (slaapkamers, werk- en wnruimtes), vervlgens dr de secundaire lkalen strmt (gangen, hallen, sassen) en uiteindelijk wrdt afgeverd in de zgenaamde vchtige lkalen (badkamers, tiletten, keukens, washkken). > Waarm is verluchting via de vensters niet geschikt? Verluchting via de vensters is een tijdelijke intensieve vrm van ventilatie, die de mgelijkheid biedt m de verntreinigende stffen die in de mgeving wrden uitgestten snel te elimineren. Deze manier is niet geschikt m een basisventilatie te garanderen: Afhankelijk van de gede wil van de gebruikers. De ventilatie is niet cnstant, terwijl er permanent plluenten vrijkmen. Daardr zal bijvrbeeld, tussen de penings- en sluitingsperides, het CO 2 -gehalte in het lkaal sterk schmmelen en vaak de tegestane limieten verschrijden. Een vrbeeld : in een klas met een nrmale bezetting, die enkel wrdt verlucht tussen de lessen, wrden die limieten na een kwartier bezetting bereikt. Verluchting dr de vensters zrgt vr een tekrt aan cmfrt vr de gebruikers mdat de grte vlumes vers aangeverde lucht 's winters kud zijn. Verluchting via de vensters is meilijk te regelen en dus nch regelmatig, nch gecntrleerd. In bestaande wningen is het vaak de enige vrm van ventilatie die mgelijk is. Er is een fiche ver het beheer van deze "manuele ventilatie" en he men z ged mgelijk het penzetten van de ramen met regelen (CSS14 "Manuale ventilatie z ged mgelijk rganiseren"). > Verschillende perfrmante systemen vr hygiënische ventilatie De luchtkwaliteit van een gebuw wrdt gemeten aan de hand van de cncentratie van verntreinigende stffen die in de lucht aanwezig zijn. Aangezien die meting niet gemakkelijk te realiseren is, bepaalt de rdnnantie p de energieprestatie van gebuwen en het binnenklimaat de minimale verluchtingsdebieten die gegarandeerd meten wrden, al naargelang het srt lkaal en de ppervlakte. Vr wnvertrekken neemt de rdnnantie als basis (met elke nuances) de Belgische nrm NBN D50-001, die k de 4 ventilatiesystemen definieert die hiernder wrden vrgesteld. Hun installatie vereenkmstig de vrschriften, betekent k een kwaliteitsgarantie van de installatie. Vr tertiaire lkalen baseert de rdnnantie zich p de Eurpese nrm EN 13779. BLZ. 2 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
Ventilatiesysteem* Systeem A Natuurlijke ventilatie Systeem B** Ventilatie enkele strm dr mechanische tever Systeem C Ventilatie enkele strm dr mechanische afver Werklkalen (kantr, atelier) f leefruimtes (wn-, slaapkamer) Tever van natuurlijke lucht, bijvrbeeld dr regelbare rsters in het schrijnwerk Mechanische aanver Tever van natuurlijke lucht, bijvrbeeld dr regelbare rsters in het schrijnwerk Vchtige lkalen (sanitair, vestiaire, badkamer, keuken, ) Natuurlijke afver dr kkers, die verplicht verticaal meten zijn, wat zwaar weegt p de architectuur. Natuurlijke afver dr kkers, die verplicht verticaal meten zijn, wat zwaar weegt p de architectuur. Mechanische afver Systeem D Balansventilatie Mechanische aanver Mechanische afver * Benamingen gebruikt in de wningbuw ** wrdt zelden tegepast want meer beperkingen dan systeem C (mantels en kkers). Van links naar rechts, systeem A, C en D. (Brn: Cnstruire avec l'énergie Waals Gewest). > Beperkingen van elke ventilatiemethde Vr wat de buwvereisten en de integratie in een gebuw betreft, hebben de verschillen tussen de ventilatiesystemen vral betrekking p de ingenmen plaatsruimte. Natuurlijke ventilatie (systeem A): de luchtaanver gebeurt dr ventilatren f muurrsters die al naargelang de mdellen meer f minder discreet zijn pgesteld. De drver in een gebuw gebeurt ver het algemeen via de deuren, die nderaan een uitsparing van ng. 1 cm hebben. De extractie met gebeuren via kkers met de juiste afmetingen, die uitkmen bij de tp, na een z verticaal mgelijk traject. Dit is een belangrijke vereiste, vral indien de vchtige lkalen waar de extractie gebeurt niet dicht bij elkaar liggen. Vanaf de eerste schets met dus wrden nagedacht ver de luchtstrmen in het gebuw. Mechanische teverventilatie enkele strm (systeem B): de luchtinver en - drtcht in de wning gebeuren p dezelfde manier als vr systeem A. De inver gebeurt dr middel van ventilatren, terwijl de afver plaatsvindt via natuurlijke BLZ. 3 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
schrstenen. Dit systeem neemt veel plaats in, want je hebt zwel een netwerk van blaasmnden ndig als een reeks verticale kkers. Dit nadeel wrdt niet gecmpenseerd met het vrdeel van een warmteterugwinning. Het systeem B is in de praktijk zeldzaam. Mechanische afverventilatie enkele strm (systeem C): de luchtinver en -drtcht in de wning gebeuren p dezelfde manier als vr systeem A. De extractie gebeurt dr middel van ventilatren in vchtige lkalen, en z vermijdt men dus de vereiste m een verticale kker te plaatsen. Ventilatren maken k vaak lawaai. Om een gede verluchting te garanderen meten ze echter permanent draaien en dat is een aanzienlijke brn van ergernis. Er wrdt daarm aangeraden m een netwerk van kkers te installeren, met een centrale ventilatr die geplaatst wrdt in een hek waar het lawaai niet strt (in het dak, de kelder, een berghk, enz.). De plaatsing van dergelijke kkers (die een diameter hebben van een vijftiental centimeter) is niet meilijk indien de vchtige lkalen waar de luchtafver gebeurt dicht bij elkaar liggen. Ng een ngemak van het systeem is dat bij sluiting van de rsters dr de gebruiker, de mechanische afver zal blijven draaien en de wning in nderdruk zal zetten. Dat kan zrgen vr tcht, bijvrbeeld aan de dampkappen (binnenkmende geuren) f de deuren (die kunnen gaan slaan). Dit ngemak kan k vrvallen met systeem A. Balansventilatie (systeem D): het systeem met dubbele strm vereist een netwerk m de verse lucht te verspreiden in de adequate lkalen. Vaak circuleert die lucht in een verlaagd plafnd p het niveau van de circulaties en inkmhallen, f in de daken. Vr een lagere kst en een ptimale werking van de installatie, tracht men het verdeelnet zveel mgelijk te ratinaliseren. Dit technische aspect met dus al in het vrntwerp wrden meegenmen, m lkalen te greperen en alle ruimtes efficiënt in verbinding te stellen met het verdeelnet. > Vrdelen van de verschillende methdes Het ventilatiesysteem C f D biedt de mgelijkheid m regelingen te integreren p basis van de vchtigheid in de lkalen: p een netwerk met klassieke dimensinering wrden verluchtingsgaten geplaatst, alsk - eventueel - luchtkleppen in de ramen waarvan de pening varieert in functie van de vchtigheid in het lkaal. Men spreekt van "vchtgestuurde" kleppen. Op basis van het meten van de druk in het afvernetwerk, wrdt de snelheid van de ventilatr aangepast. Indien er weinig mensen in de wning aanwezig zijn - bijvrbeeld tijdens weekdagen - kan het debiet wrden beperkt tt een fractie van z'n basiswaarde, wat een energiebesparing plevert. Die technieken zijn vrij recent. Hun energetische invled is duidelijk, maar ze kunnen wel bepaalde vragen prepen inzake luchtkwaliteit. s Nachts bijvrbeeld wrdt de vrijgekmen vchtigheid in de slaapkamers niet gedetecteerd dr de afverpeningen van de badkamer, waardr lgischerwijze de luchtdrlaat zal wrden beperkt. Omdat de twee lkalen zijn aangeslten p een "netwerk", zal k het verluchtingsniveau in de kamer dalen Men met dus ged p de luchtkwaliteit letten in wningen waar dit systeem geïnstalleerd is, m in dat cncreet geval te kunnen rdelen ver de efficiënte werking ervan. Het systeem D biedt de mgelijkheid m warmte terug te winnen p de luchtafver: de bedeling is niet m de lucht te recycleren, maar de binnenkmende strm pnieuw p te warmen dr hem te den kruisen met de buitenstrmende lucht. Hierdr kan men 's winters heel wat energie besparen, en in de lkalen warmere lucht aanveren, wat dan weer ncmfrtabele luchtstrmingen beperkt. In werkelijkheid heeft een systeem D znder warmtewisselaar niet veel zin (energieverlies en financieel verlies dr de verdubbeling van de ventilatren). De plaatsruimte vr de warmtewisselaar is heel beperkt. De belangrijkste randvrwaarde vr de plaatsing is dat de "netwerken BLZ. 4 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
elkaar meten kruisen": de aan- en afverleidingen meten samenkmen p een punt waar de warmtewisselaar en de ventilatren zich zullen bevinden. Het systeem D kan k werken met een aardwarmtewisselaar m warmte uit de bdem te recupereren. Dit levert een mie energiebesparing p, en eventueel extra cmfrt tijdens de zmer indien men prfiteert van de kelte van de grnd. Er is een aparte fiche die handelt ver de aardwarmtewisselaar. Die techniek is wel minder interessant in vergelijking met een luchtwarmtewisselaar. Ok rept ze vragen p aangaande de kwaliteit van de lucht ingevlge cndensatie in de buizen. ECONOMISCHE ASPECTEN Al naargelang de grtte en de cnfiguratie van de wning variëren de ksten van ventilatiesystemen enrm. Het is vral de keuze van de raamventilatren, waarbij er esthetische verwegingen meespelen, die de ksten aanzienlijk den schmmelen. Vr een systeem C wrdt een rdegrtte van 2 500 à 3 000 per wning gerekend. Een beheerssysteem afhankelijk van de vchtigheid is duurder, en de verluchtingspeningen in de ramen kunnen "klassiek" zijn f niet. Een meer esthetische installatie f een met een hger akestisch cmfrt zal het budget de hgte in jagen. Vr een systeem D met warmteterugwinning, een rdegrtte van 5 500 tt 6 000 per wning, waarvan tenminste de helft gaat naar het verdeelnet plus accessires. Het prijsverschil met een systeem C wrdt nageneg vlledig gecmpenseerd dankzij de gewestelijke energiepremie. In de tertiaire sectr is een mechanisch ventilatiesysteem van gede kwaliteit een zware investering (35 tt 40 /m² brut), pnieuw grtendeels dr het verdeelnet (50% van de kstprijs ngeveer). In tegenstelling tt de wningsectr dekken de energiepremies slechts een deel van de kstprijs van de warmteterugwinning, en niet de hele ventilatie-installatie. Dit systeem is dus relatief minder interessant dan in een wning. De basisterugverdientijd met men hier niettemin schatten p minder dan 10 jaar (zie vrbeeld verderp). MILIEUGEBONDEN EN ECONOMISCHE ASPECTEN > Vergelijking van de systemen vr een wning Hierna vlgt een vrbeeld van de energetische invled van de verschillende hygiënische ventilatiesystemen vr een klein appartementsgebuw van 8 appartementen van 100 m². Als warmte wrdt teruggewnnen p de afgeverde lucht, zijn energiepremies mgelijk vr de helft van het factuurbedrag. Hyptheses: Geventileerd vlume: 2 300 m³. Ventilatievud na dimensinering vlgens het reglement: 0,7 verversing/uur. Nminaal debiet verse lucht: 1 610 m³/u. Algemeen rendement van de verwarmingsinstallatie: 0,9. Rendement van de warmterecuperatie: 85%; van de aardwarmtewisselaar: 50%. Brandstfprijs: 0,06 /kwh PCI (gas). Prijs van de elektriciteit: 0,18 /kwh (gemiddelde dag/nacht). Drukverlies: 250 Pa in een systeem C, 800 Pa in een systeem D en 900 Pa in een systeem D + aardwarmtewisselaar. BLZ. 5 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
Resultaten: Basisgeval Systeem C Systeem C vchtgestuurd (vermindering debiet met 75% gedurende 50% van de tijd) Systeem D + warmtewisselaar Systeem D + warmtewisselaar + aardwarmtewisselaar Verbr. elek. [kwh/jaar] 998 624 3192 3592 Verbr. verwarming [kwh/jaar] 44096 27560 6614 5159 Ttaal verbr. primaire energie [kwh/jaar]* 46722 29201 15016 14611 Primaire energiewinst - [kwh/jaar] 17521 31706 32111 Energiebesparing [%] - Opbrengst CO 2 [T/jaar]** Opbrengst CO 2 [%] - - 38% 68% 69% 3.6 6.0 6.0 38% 62% 63% Factuur [ /jaar] 26637 16648 4543 3742 Winst [ /jaar] - 9989 22094 22895 Investering [ ] 20000 24000 44000 48000 Meerkst [ ] 0 4000 24000 28000 Terugverdientijd [jaren] znder premies*** - 3.2 8.7 9.8 Terugverdientijd [jaren] met premies ***** 3.2 De premie dekt de vlledige meerkst 0.2 * Verbruik berekend p basis van een gemiddeld rendement van de elektrische centrales van 38%. ** Rekening hudende met een prductie CO 2 van 0,217 kg/kwh gas en 0,337 kg/kwh elektriciteit ***Opmerking: de terugverdientijd van een balansventilatie (met dubbele strm en warmterecuperatr) wrdt berekend vr een cnstante prijs (exclusief inflatie) van de energie. Indien de energieprijs stijgt zal de terugverdientijd afnemen. Balansventilatie is vanuit het standpunt van de impact p het milieu het meest interessant. Nchtans brengt het een grter elektriciteitsverbruik mee, aangezien er naast een afzuigventilatr k een blaasventilatr met wrden geplaatst. Een aardwarmtewisselaar det het drukverlies nvermijdelijk stijgen en dus k het energieverbruik van de ventilatren. Ten sltte kunnen we stellen dat een balansventilatie met warmteterugwinning (met een efficiëntie van 85 %) de mgelijkheid biedt m 70 % primaire energie te besparen in vergelijking met een systeem met enkele strm met schakelklk, vr een vergelijkbare investering dankzij de energiepremie in het Brusselse gewest. > Vergelijking van de systemen vr een kantrgebuw met atelier Hier vlgt een tweede vrbeeld vr kantren met een klein atelier. Een aardwarmtewisselaar kmt in dit geval niet aan bd, mdat verndersteld wrdt dat de ventilatie s nachts phudt. Het is echter net s nachts dat de invled van een aardwarmtewisselaar het belangrijkst is. Als er k warmteterugwinning is p de uit de kantren afgeverde lucht, kunnen energiepremies wrden verkregen vr 30 % van de factuur (premie B9). Deze premie geldt niet vr aardwarmtewisselaars. BLZ. 6 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
Hyptheses: Nminaal debiet verse lucht: 1 800 m³/u, als vlgt berekend: In de kantren: 2,9 m³/u/m². In het atelier: 30 m³/u/pers (RGPT) x 40 pers. Glbaal rendement van de verwarmingsinstallatie: 90 % (p PCI). Opbrengst van de warmteterugwinning: 85 %. Brandstfprijs: 0,06 /kwh PCI (gas). Elektriciteitsprijs: 0,14 /kwh (gemiddelde dag/nacht). Drukverlies: 250 Pa bij enkele strming en 800 Pa met balansventilatie. Debiet bij het stpzetten van de enkele strming: 25 % (wanneer de mechanische afver wrdt stilgelegd, is er ng verluchting mgelijk via de rsters in de gevel, ngeveer 25 %). Tijdschema: van 8 tt 18 u, 5 dagen per week, 52 weken per jaar. Resultaten: Basisgeval Natuurlijke ventilatie Systeem C met tijdschema Systeem D + warmtewisselaar en schakelklk Verbr. elek [kwh/jaar] 0 796 2548 Verbr. verwarming [kwh/jaar] 23800 11248 1687 Tt. verbruik primaire energie [kwh/jaar]* 23800 13343 8392 Energiewinst [kwh/jaar] - 10457 15408 Energiewinst [%] - 44% 65% Factuur [ /jaar] 1428 786 458 Winst [ /jaar] - 642 970 Meerkst [ ] - 1 600 13 000 Terugverdientijd [jaren]** Terugverdientijd [jaren] met premie** - - 2.5 13.4 2.5 9.4 * Verbruik berekend p basis van een gemiddeld rendement van de elektrische centrales van 38 %. **Opmerking: de terugverdientijd van een balansventilatie (met dubbele strming en warmterecuperatr) wrdt berekend vr een cnstante energieprijs (exclusief inflatie). Indien de energieprijs stijgt zal de terugverdientijd dalen. MAATSCHAPPELIJKE EN CULTURELE ASPECTEN > Alles verluchten, terwijl men met isleren en luchtdicht maken, waar is de lgica? Dat een ventilatiesysteem ndig is ziet men niet altijd in. Waarm de cnstructie luchtdicht maken en het gebuw isleren m vervlgens "gaten" te creëren m 's winters kude lucht binnen te laten? De energetische efficiëntie bestaat erin m het cmfrt van de bewners te garanderen, terwijl tegelijkertijd het energieverbruik efficiënt wrdt beheerd. De aanver van buitenlucht met wrden beperkt tt een ndzakelijke en vldende heveelheid (niet meer en k niet minder!) m de kwaliteit van de lucht binnenshuis te behuden. Dit principe kan meilijk wrden nageleefd in ude gebuwen: de debieten verse lucht die binnenkmen in het gebuw dr insijpeling (lekken en spleten) zijn ncntrleerbaar en variëren sterk vlgens de weersmstandigheden. Maar dr de ncntrleerbare strende luchtinfiltraties te elimineren BLZ. 7 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
en te zrgen vr een gerganiseerde ventilatie, krijgt men de juiste heveelheid verse lucht die ndig is vr de gebruikers, en beperkt men het energieverbruik. > Akestisch cmfrt In de stad is het lawaai van het verkeer en de buitenactiviteiten een grte brn van ngemak en hinder. De ventilatienetten met hun peningen in de gevel en in de leefruimtes, met name de slaapkamers, vrmen zwakke plekken in de akestische islatie van het gebuw. Men kan geluiddempers zetten p de luchtmnden, wat het ngemak vermindert, dch niet helemaal pheft. Een systeem D (balansventilatie) biedt in dat pzicht het vrdeel dat de gevel niet met wrden drbrd en er geen gaten meten wrden aangebracht in het schrijnwerk. Op dat vlak zijn ze dus p zich al perfrmanter. Maar het lawaai van buiten mag k niet dr het lawaai binnenshuis wrden vervangen. De mechanische ventilatie met dus wrden ntwrpen en geplaatst vlgens de regels van de kunst. Met name met men kiezen vr een weinig lawaaierige ventilatr/wisselaar, mag men geen ventilatrs plaatsen nabij een leefruimte, met men ze vastzetten met trilwerende bevestigingen, de kkers grt dimensineren en eventueel werken met geluiddempers p de juiste plaatsen. Vr meer infrmatie, zie de fiche "Vrbeeldgebuwen" 2.1, beschikbaar tegen eind 2010 p de website van Leefmilieu Brussel. DE JUISTE KEUZE MAKEN Op basis van wat vrafgaat en de delstellingen die men vrp gesteld heeft, kan men tt de vlgende classificatie kmen: Te vermijden in het kader van een efficiënt energiebeheer van de ventilatie: Natuurlijke ventilatie (type A). Niettegenstaande deze manier kan telaten m de luchtkwaliteit te garanderen, valt deze methde niet te verkiezen want ze laat niet te de circulatie en het luchtdebiet in het gebuw te beheersen (de lucht zal liever binnenkmen via een pen deur in een inkmhal dan via rsters vr luchttever). Bvendien is er van een tijdschema geen sprake (dag en nacht wrdt er verse lucht aangeverd). De vrkeur geven aan: Ventilatie met enkele strming (type C). Met een dergelijk systeem beheerst men efficiënter de luchtstrmen, waardr het gemakkelijker is m de luchtafver tijdens een peride van niet-bezetting te stppen. Hierdr kan men grtendeels het ventilatieverlies tijdens die uren beperken. Het equivalent met teverventilatie (systeem B) is theretisch evenwaardig, maar meilijk te te passen en dus niet aan te bevelen. Ideaal: Balansventilatie. Behalve de mgelijkheid m met een uurregeling te werken, heeft z n systeem het bijkmende vrdeel dat tt 85 % van de verlren warmte wrdt teruggewnnen p de nttrkken lucht. IN DE PRAKTIJK Er meten maatregelen wrden genmen tijdens de verschillende ntwikkelings- en uitveringsfasen van het prject: VOORONTWERP De berekening van de minimale te garanderen ventilatiedebieten in de verschillende lkalen met bepaald wrden p basis van de rdnnantie van 11/07/2007 van de Regering van het Brussels Hfdstedelijk Gewest inzake de energieprestatie van gebuwen en het binnenklimaat. Vr wningen betekent dat dat de nrm D50-001 met wrden nageleefd. De EPB wijzigt de nrm licht, in hfdzaak dr van de verplichtingen aanbevelingen te maken en bepaalde vrschriften te versepelen vr BLZ. 8 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
lkalen nder dak. In tertiaire lkalen impliceert de EPB-rdnnantie dat men zich schikt naar de nrm NBN EN 13779. Verblijfslkalen Slaapkamers, studielkalen en ntspanningsruimtes Geslten keukens, badkamer, washk Open keukens WC Aanver van verse lucht 3,6 [m³/h.m²] (min: 75 m³/h, kan wrden beperkt tt 150 m³/h) 3,6 [m³/h.m²] (kan wrden beperkt tt 72 m³/h) Afver van vuile lucht 3,6 [m³/h.m²] (min: 50 m³/h, kan wrden beperkt tt 75 m³/h) 3,6 [m³/h.m²] (min: 75 m³/h) 25 m³/h Debiet van de basisventilatie vlgens de nrm NBN D50-001 Categrie van luchtkwaliteit Uitstekende kwaliteit (mgevingsniveau CO 2 < 400 ppm bven het buitenniveau) Gemiddelde kwaliteit (mgevingsniveau CO 2 400-600 ppm bven het buitenniveau) Middelmatige kwaliteit (verplicht minimaal niveau) (mgevingsniveau CO 2 600-1000 ppm bven het buitenniveau) Lage kwaliteit (niet tegestaan) (mgevingsniveau CO 2 > 1000 ppm bven het buitenniveau) Debiet verse lucht > 54 [m³/h.pers.] van 36 tt 54 [m³/h.pers.] van 22 tt 36 [m³/h.pers.] < 22 [m³/h.pers.] Eurpese nrm EN13779 (september 2004) vr rkvrije lkalen. Vr lkalen met rkers f speciale lkalen (sprtzalen, enz.), kan een studiebureau advies verstrekken ver het adequate luchtdebiet. Er met vldende technische ruimte, ndig m een balansventilatie te installeren, vrzien wrden. Vrnamelijk verticale bakken met een vldende drsnede en eventueel een verlaagd plafnd in bepaalde lkalen (hallen, gangen). Vr de predimensinering kan men zich baseren p een luchtsnelheid van 3 m/s in de leidingen, m geluidshinder dr de luchtdrver te vermijden. De verhuding tussen het ndzakelijke debiet en die waarde levert de gewenste buisdrsnede p. Er met k vldende technische ruimte zijn vr de warmtewisselaar van het systeem D. Hiernder wrden twee vrbeelden gegeven van plaatsruimte (p basis van dcumentatie van de fabrikanten) vr debieten die ndig kunnen zijn in een wning. Er met bvendien vldende plaats zijn m aan de vertrekzijde van de buizen geluiddempers te installeren. BLZ. 9 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
Capaciteit Plaatsruimte 155 m³/h 700*725*540 mm 290 m³/h 810*733*570 mm In het geval van systeem A met men de afverkkers dimensineren en plaatsen vereenkmstig de bijlage II van de nrm NBN D50-001. Anders zu de wind strminversies kunnen creëren f het ventilatiedebiet den zakken. De hgte zal wrden bepaald p de vlgende basis: Brn: NDN D50-001 Met, γ 23 h > [ 0,5 + 0,16 1 ]. b (m) γ: dakhelling ( ). b: hrizntale afstand tussen de uitmnding en de daknk (m). De aanwezigheid van een bstakel in de buurt (hgere aanpalende gebuwen bijvrbeeld) kan in bepaalde gevallen (mschreven in de nrm), het bijkmend gebruik van statische zuigers vergen. UITVOERINGSONTWERP, DOSSIER VOOR DE BOUWVERGUNNING De luchtnetwerken van de systemen C en D meten ntwrpen zijn m het drukverlies zveel mgelijk te beperken (maximum 1 Pa/m). Het kmt erp aan het distributienetwerk zdanig te cnfigureren dat de lengte van de leidingen wrdt beperkt (centrale psitie van de ventilatieaggregaten) en de leidingen grt geneg zijn. Men zal k de vrkeur geven aan nbuigzame leidingen met een grte drsnede, en de bchten en de lengte van de leidingen beperken. Let k p de luchtdichtheid van het netwerk dr vrkeur te geven aan cirkelvrmige buizen met naden aan de kppelstukken. Opgepast, ventilatiekkers meten vrtaan vlden aan de eisen inzake thermische islatie (zals bepaald in de tepassingsbesluiten van de EPB-reglementering). De kkers en schachten meten dus vldende ruimte bieden m de islatie te plaatsen en m aan de aanbevlen verdimensinering te vlden. Het tevegen van filters p de ventilatienetwerken heeft k gevlgen qua drukverlies en meerverbruik van de ventilatren. Men zal dus van de filters met het adequate filterniveau diegene meten kiezen met het minste drukverlies. Ok een regelmatig nderhud (m de zes maanden) met dit meerverbruik beperken, en zal tegelijkertijd zrgen vr een gede luchtkwaliteit. BLZ. 10 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
TOEZICHT OP DE WERKZAAMHEDEN De kwaliteit van het aan- en afvernetwerk met zrgvuldig gecntrleerd wrden m lekken en drukverlies te vermijden. De kwaliteit van de installatie van een ventilatienetwerk wrdt ingecalculeerd in de berekening van het E-peil, het referentieenergieniveau, via de vermenigvuldigingsfactr "m". De standaardwaarde van die factr is 1,5, wat impliceert dat de ventilatie zrgt vr een verhging van het verbruik met 50%, maar er kan wrden gestreefd naar een gunstiger waarde. De vermenigvuldigingsfactr met dr metingen wrden bepaald, in tepassing van hfdstuk B1 van bijlage II van het besluit van de Regering van het Brussels Hfdstedelijk Gewest, waarin de eisen wrden aangegeven inzake de energiepresatie en het binnenklimaat van gebuwen. Cntrleer dat de bevestigingen die zijn aangeraden dr de fabrikanten m geluidshinder te vermijden, wrden gebruikt. ONDERHOUD Zwel de raamventilatren vr de systemen A en C als de netwerken vr de luchtaanver (met name de filters) van het systeem D meten regelmatig nderhuden wrden (m de zes maanden). Dit biedt de mgelijkheid m een gede luchtkwaliteit te behuden en het drukverlies te beperken. BLZ. 11 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010
AANVULLENDE INFORMATIE ANDERE AANDACHTSPUNTEN Hier vlgt een lijst waarvan de thema's handelen ver hygiënische ventilatie: ENE10 - Een gede luchtdichtheid van de gebuwschil verzekeren ENE22 - Installatie van een aardwarmtewisselaar CSS07 - Een gede luchtkwaliteit verzekeren CSS08 - De binnenhuisverntreiniging beperken : fysische en chemische verntreiniging CSS11 - Interne vervuilingsbrnnen beperken: bicntaminanten CSS14 - De gebruikers infrmeren he de manuele ventilatie te gebruiken Fiche Vrbeeldgebuw: "Ventilatie met dubbele strm in individuele en cllectieve wningen", MATRIciel vr Leefmilieu Brussel, juni 2010. BIBLIOGRAFIE Algemene infrmatie ver hygiënische ventilatie F.Simn, JM.Hauglustaine, La ventilatin et l énergie Guide pratique pur les architectes, Ministerie van het Waalse Gewest, 2001. WTCB, "TV 192 Ventilatie van wningen. Deel 1: algemene principes", 1994 WTCB, "TV 203 Ventilatie van wningen. Deel 2: Uitvering en prestaties van ventilatiesystemen", 1997 Technische infrmatie ver ventilatienetwerken Energie+: http://energie.wallnie.be/energieplus/script.htm Wetteksten Ordnnantie van 11/07/2007 van de Regering van het Brussels Hfdstedelijk Gewest inzake de energieprestatie van gebuwen en het binnenklimaat, beschikbaar p de website van Leefmilieu Brussel: www.leefmilieubrussel.be "Ventilatievrzieningen in wngebuwen - NBN D50-001", Belgisch Instituut vr Nrmalisatie, Brussel, 1991 "Ventilatie vr utiliteitsgebuwen Prestatie-eisen vr ventilatie- en kamerbehandelingssystemen EN13779», Eurpees Cmité vr Nrmalisatie, Brussel, 2004 BLZ. 12 VAN 12 ENERGIE-EFFICIËNTE LUCHTVERVERSINGSYSTEMEN JULI 2010