Handleiding Autoclustering in BMP

Transcriptie

1 Handleiding Autoclustering in BMP Arend J. van Dijk, Michiel Noback, Henk Sierdsema Gerard Troost, Jan- Willem Vergeer Handleiding autoclustering in BMP (1.08 juli). Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.

2 Inhoud 1 Contact leggen 1.1 Inloggen op Controleer uw informatie 2 Aan de slag 2.1 Naar BMP en jaartal 2.2 Veldkaart 2.3 Invullen bezoekinformatie 2.4 Soort kiezen 3 Invoeren van geldige waarnemingen 3.1 Gereedschap en symbolen 3.2 Stippen zetten 3.3 Waarnemingen per bezoek afwerken 3.4 Aanvullende informatie 4 Totalen en uitkomsten 4.1 Soortenlijst met totalen 4.2 Autoclustering 4.3 Afdrukken kaarten 4.4 Beheer module 4.5 Autoclustering vroegere jaren 5 Controle en versturen van telgegevens 5.1 Doorsturen naar BMP 5.2 Controle soortenlijsten 5.3 Gegevens bekijken, printen of wijzigen Bijlage 1. Broedcodes Vragen of suggesties Voor vragen over het invoeren van waarnemingen en het resultaat van de autoclustering kunt u contact op nemen met: Sovon Vogelonderzoek Nederland [email protected] of [email protected] Toernooiveld ED NIJMEGEN Telefoon: Dank Het computerprogramma automatisch clusteren van territoria (kortweg Autoclustering) is tot stand gekomen na enkele jaren van voorstudie, programmeren en schaven naar aanleiding van pilots in het veld. Onze dank voor al uw op- en aanmerkingen, tips, ideeën en initiatieven waardoor Autoclustering beter en gebruikersvriendelijker is geworden. Uiteraard blijven uw ideeën en suggesties van harte welkom. 2

3 Broedvogel Monitoring Project (BMP) BMP is onderdeel van het Meetnet Broedvogels van Sovon. De werkwijze is beschreven in de Handleiding SOVON Broedvogelonderzoek (Van Dijk A.J. & Boele A. 2011, SOVON Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen). In die handleiding worden richtlijnen gegeven voor het uitvoeren van veldwerk en de interpretatie van veldwaarnemingen. Met behulp van Autoclustering, zoals in deze handleiding beschreven, is de interpretatie van veldwaarnemingen geautomatiseerd. Handleiding Autoclustering in BMP in het kort Goed veldwerk essentieel In het BMP is het altijd belangrijk geweest broedgedragingen (broedcode) van vogels in het veld nauwgezet te rubriceren en te noteren op de veldkaart. Met autoclustering wordt dat er niet anders op. Online stippen zetten op de kaart Anders dan op papier worden waarnemingen per bezoek en per soort steeds op blanco kaarten (op het scherm) ingevoerd. Dat gaat vrij snel mede dankzij standaardinstellingen. Voer waarnemingen direct na elk bezoek in. Autoclustering werkt razendsnel Interpretatie van alle soorten gebeurt vaak binnen één minuut. De territoriumindeling kan iets anders zijn dan verwacht, maar als de waarnemingen in het veld goed genoteerd worden en vervolgens op een correcte wijze worden ingevoerd, zijn geen grote verschillen te verwachten. Uiteindelijk gaat het er om dat het aantal territoria volgens de BMP-regels klopt. Wij zijn ervan overtuigd dat autoclustering minder rompslomp dan handmatige clustering en een betere beschikbaarheid van de gegevens voor tellers met zich meebrengt en dat de uitkomsten nog meer gestandaardiseerd zullen zijn. Veel succes en plezier met de online invoer en met het autoclusteren. We zijn zeer benieuwd naar uw ervaringen. 3

4 1. Contact leggen 1.1 Inloggen op Voor u aan de slag kunt moet u inloggen op de website van Sovon. Hiervoor moet u gebruikmaken van de aan u verstrekte persoonlijke waarnemercode. Deze code bestaat uit vier letters en twee cijfers, bijv. TEST00 Stappen: 1. Ga naar 2. Voer uw waarnemercode in 3. Voer uw wachtwoord in* 4. Klik op de login knop * Wanneer u voor het eerst wilt inloggen bestaat uw wachtwoord uit de vier cijfers van uw postcode. Vul deze vier cijfers in bij wachtwoord. Via een wordt binnen een half uur een wachtwoord gestuurd. Met behulp van uw waarnemercode en het nieuwe wachtwoord kunt u online tellingen doorgeven. * Meer informatie staat onder de knop Hulp en instructie. 1.2 Controleer uw informatie Nadat u bent ingelogd kunt u controleren of uw bij Sovon bekende persoonsgegevens juist zijn door in het menu de optie Pers. gegevens Persoonlijke gegevens te kiezen. Indien uw persoonsgegevens niet juist of onvolledig zijn (bijv. ontbreken adres), dan vragen wij u om aanvullingen of correcties door te geven via Persoonsgegevens wijzigen. Voorts kunt u op deze pagina uw wachtwoord desgewenst veranderen. Vul twee maal het gewenste nieuwe wachtwoord in en klik daarna op de knop Wijzig. 4

5 2. Aan de slag 2.1 Naar BMP en jaartal Door aanklikken van Broedvogels BMP-tellingen verschijnt een overzicht van BMPtelgebieden die op uw naam staan. Ontbreken telgebieden of staan er onjuistheden in de lijst, geef dat door aan Sovon via de Klik X aan onder het jaar en telgebied waarmee u aan de gang wilt. Kies de invoermethode door op waarnemingen met autoclustering te klikken. De keuze totalen en/of territoria is voor de tot 2011 gebruikelijke invoer van getelde aantallen of territoriumstippen. Vul het gewenst jaartal in (bij 1) en klik op toevoegen. Klik vervolgens op het zojuist ingevoerde jaartal (2) en u kunt aan de slag. In de telgebiedenlijst staat nu ACL. Heeft u in een jaar voor autoclustering gekozen, dan kunt u naderhand niet meer kiezen voor totalen en/of territoria. In dat geval moet u via [email protected] vragen om ACL weg te halen, met opgave van nummer telgebied en jaartal. 2.2 Veldkaart Op de geopende eerste pagina kunt u rechtsboven op veldkaart afdrukken klikken. Maak de kaartkeuze (formaat en ondergrond), sla de kaart op als PDF en maak afdrukken. 5

6 2.3 Invullen bezoekinformatie Waarnemingen worden per bezoek ingevoerd op een lege kaart. Na autoclustering zijn alle geregistreerde waarnemingen op soortkaarten zichtbaar. Voer uw waarnemingen bij voorkeur direct na elk bezoek in. Kort na het veldbezoek heeft u immers nog paraat wat er precies is waargenomen en bovendien voorkomt u een lange zit achter de computer aan het einde van het seizoen. Deze gegevens worden opgeslagen en kunnen tijdens het seizoen altijd online bekeken en bewerkt worden. Klik op nieuw bezoek, waarna de datum en bezoektijden (1) van het eerste bezoek kunnen worden ingevuld. Het Bezoektype (2) wordt automatisch bepaald volgens definities in de Broedvogelhandleiding (pag ). Het type kan desgewenst worden aangepast. Het ingevulde bezoek start om 8.00 uur en wordt automatisch als zonsopkomst-bezoek getypeerd. Volgens de teller is ochtendbezoek beter. Door Ochtend aan te klikken wordt het als ochtendbezoek getypeerd (en gemarkeerd met een *). Vergeet niet knop Toevoegen (4) aan te klikken. Deelbezoek (3) kan worden aangevinkt wanneer geen volledige bezoekronde is afgelegd. Geef aan welk deel (bijv. 40%) wel is bezocht. Dit percentage wordt gebruikt voor soorten waarvan de zwaarte van het interpretatiecriterium wordt bepaald door het aantal normbezoeken. Het percentage dekking van een deelbezoek wordt verdisconteerd in de norm van dat bezoek. Een deelbezoek met 40% dekking telt niet als norm 1, maar als 0,4. Zie 3.4 Aanvullende informatie. Met Bezoek groeperen kan aangegeven worden welke veldbezoeken samen één bezoekronde vormen. Grote telgebieden worden soms in twee of drie bezoeken volledig gedekt (met name bij BMP Bijzondere soorten). Door deze bezoeken te markeren, beschouwt autoclustering ze als één bezoekronde. Vink de te groeperen bezoeken aan en kies het bezoek waaronder het geschaard moet worden. Vergeet niet alle te groeperen bezoeken aan te vinken. Gegroepeerde bezoeken krijgen een opmerkingen in de kolom datum. Groeperen kan ook gebruikt worden voor een afgebroken bezoek (slecht weer), dat op een andere datum is afgerond. 6

7 Waarnemingen van waarschijnlijk dezelfde exemplaren van een vogelsoort tijdens verschillende te groeperen bezoeken moeten handmatig worden aangepast (zie pagina 11) of een van desbetreffende waarnemingen dient niet te worden ingevoerd. Voorkom in ieder geval dat er op basis van deze waarnemingen meer dan één territorium onderscheiden kan worden. Indien weersomstandigheden het veldwerk bemoeilijkten, vink dan Ongunstige telomstandigheden aan en beschrijf wat het probleem was (regen, mist, harde wind e.d.). Deze informatie is uitsluitend bedoeld voor eigen gebruik en wordt in autoclustering niet gebruikt. Breng zonodig een vervangend bezoek. Bevestig de bezoekinformatie door te klikken op Toevoegen / wijzigingen opslaan. Opgeslagen gegevens per bezoek kunnen gecorrigeerd worden door op bewerk te klikken. NB. Via Bekijk de totalen komt u in de soortenlijst met ingevulde gegevens. Door aldaar Terug aan te klikken komt u weer bij de bezoekinformatie. 2.4 Soort kiezen Nadat een bezoek is aangemaakt kunnen de soorten worden ingevoerd via Zet stippen. De standaard-soortenlijst kan gesorteerd worden volgens Euring (systematisch) of alfabetisch. Alle soorten staan standaard op Geen waarnemingen. 1 Kies de gewenste soort (bijv. Wilde Eend) door rondje onder Zet stip aan te klikken. De tekst Zet stip voor Wilde Eend en de kaart verschijnt. 2 Heeft u per ongeluk een verkeerde soort aangeklikt: ga naar Geen waarnemingen en klik rondje/kruisje aan (tekst Soort Wilde Eend niet waargenomen verschijnt). Klik op OK en de waarnemingen worden verwijderd. Met de PDF-knop kan per soort een kaart van dit bezoek gemaakt en afgedrukt worden. 7

8 Nieuwe soorten kunnen onderaan worden toegevoegd door de naam (gedeeltelijk) in te typen en de soort dan te selecteren. Staat de juiste soort bovenaan druk dan op <TAB> en vervolgens op soort toevoegen. Een per ongeluk aangemaakte nieuwe soort (bijv. Grauwe Gors) kan worden verwijderd door op X en OK te klikken. In een nieuw telgebied staat een standaard vogelsoortenlijst. Niet voorkomende soorten (bijv. Kievit in bos) kunnen op deze manier worden verwijderen. Wordt een soort verwijderd die in eerdere jaren is gemeld dan blijft de soort staan, maar met aantal 0. Zoogdieren kunnen toegevoegd worden. Ze verschijnen onderaan de soortenlijst. 8

9 3. Invoeren van geldige waarnemingen Nadat op de knop zet stip in de soortenlijst is geklikt verschijnt de kaart van het telgebied op het scherm. Indien de begrenzing van het telgebied (of de gehele kaart) onjuist is, teken grenscorrecties aan op een afdruk van de telgebiedskaart en stuur die s.v.p. snel door aan Sovon via 3.1 Gereedschap en symbolen Wat zijn de mogelijkheden en wat is de betekenis van de symbolen? 1 Zet stip: Wanneer deze knop geactiveerd is kunnen nieuwe waarnemingen van de betreffende vogelsoort op kaart worden aangeklikt. De knop is actief bij openen van de kaart. 2 Selecteer bestaande stip: Met deze knop kan een bestaande stip worden geselecteerd. De bij die stip behorende informatie kan vervolgens worden aangepast of de waarneming kan worden verwijderd. 3 Bepaal nieuw kaartmiddelpunt: Met deze knop kan een nieuw kaartmiddelpunt worden bepaald. Klik op de kaart en verschuif het kaartmiddelpunt. Ook een ingezoomde kaartselectie (zie 7) kan worden verschoven en bovendien worden vastgehouden voor de volgende vogelsoort. 4 Maximaal uitzoomen: Wanneer deze knop wordt aangeklikt zal de kaart uitzoomen tot de omtrek van het telgebied (meestal formaat zoals bij aanvang). 5 Inzoomen: Klik op de kaart om op die plek 1 niveau in te zoomen. Dit kan desgewenst verschillende keren achtereen worden gedaan. 6 Uitzoomen: Klik op de kaart om uit te zoomen. 7 Inzoomen door middel van selectiekader: Wanneer op de kaart wordt geklikt en de linkermuisknop wordt vastgehouden zal er een kader zichtbaar worden. Als de linkermuisknop wordt losgelaten zal het nieuwe kaartbeeld de omtrek van het getekende kader laten zien (voorbeeld volgende pagina). Het ingezoomde selectiekader kan worden verschoven (zie 3) en bovendien worden vastgehouden voor de volgende vogelsoort. 9

10 Kaartondergrond en inzoomen Van elk telgebied zijn ondergronden in de vorm van een luchtfoto of topografische kaart beschikbaar. In de figuur (en op uw scherm) staat Luchtfoto bij een topografische kaart en Topografie bij een luchtfotobeeld. Indien de topografische kaart als ondergrond zichtbaar is en u wilt deze inruilen voor de luchtfoto: klik op Luchtfoto (want Topografie is dan immers in beeld) en de luchtfoto verschijnt en andersom Een nauwkeurige plaatsbepaling van uw waarnemingen is erg belangrijk. Gebruik daartoe de onder 5 en 7 genoemde inzoom-opties of kies voor Topografie of juist Luchtfoto. 10

11 3.2 Stippen zetten Nauwgezet en systematisch werken is belangrijk. Twijfelgevallen in het veld oplossen: Was het dezelfde vogel, welke broedcode, geldige waarneming of niet? Elke waarneming (stip) wordt beschouwd als een waarneming van een andere vogel Geldige waarnemingen direct na elk bezoek invoeren Waarnemingsplaats precies intekenen Maak knop 1 (zet stip, zie 3.1) door middel van aanklikken actief en ga met de muis naar de plaats waar de stip gezet moet worden. Klik kort op die plaats en de stip is gezet (in blauw). Rechts naast de kaart zijn nu invoervakjes en knoppen zichtbaar. 1 De waarneming (stip) wordt automatisch opgeslagen met de standaardwaarde ( default ), conform het ingevulde bij 2 (en soms 4 en 5). Alleen wanneer hieraan iets wordt veranderd moet daarna op Wijzigingen opslaan (7) worden geklikt. Bij het zetten van de volgende stip verandert de blauwe stip in een symbool. Het aantal gezette stippen wordt bijgehouden. Elke geldige waarneming moet apart worden ingevoerd. Bij zes paren Wilde Eend op een eilandje moet zes maal een stip worden gezet. Uitsluitend bij bepaalde soorten kan een aantal per stip worden genoteerd (zie 3.4). 2 Broedcodes zijn verkort weergegeven. De volledige omschrijving staat in Bijlage 1. Standaard is de meest gebruikelijke broedcode van de geselecteerde soort ingevuld. Bij de Wilde Eend is dat broedcode 3 Paar en bij de meeste zangvogels code 2 Zingend of baltsend individu. Waarnemingen van paren Wilde Eend kunnen nu achter elkaar op de kaart gezet worden zonder iets aan te passen en zonder Wijzigingen opslaan aan te klikken (zie ook 7). Indien u een andere dan de standaard gegeven broedcode wilt aangeven doet u het volgende: Klik op het grijze vakje rechts naast 3 Paar, klik vervolgens de gewenste broedcode aan, vul indien van belang voor de geldigheid van de waarneming het geslacht van de waargenomen vogel in en druk tot slot op Wijzigingen opslaan. 11

12 Voorbeelden: Is een Wilde Eend vrouw met kleine donsjongen gezien, dan moet broedcode 12 worden ingevuld en dan verschijnen extra vakjes met Geslacht. Hier en vervolgens Wijzigingen opslaan aanklikken Bij de volgende Wilde Eend staat broedcode weer standaard op 3 Paar (zie punt 3 en 9). Noteer bij elke waarneming een zo hoog mogelijke broedcode. Een zingende Merel krijgt een code 2 en geen code 1. Een zingende Merel naast een nest met jongen krijgt een code 16 en geen code 2, etc. Bij sommige soorten (eenden, hoenders, steltlopers, Baardman, Huismus) is het belangrijk om het geslacht aan te geven bij waarnemingen van broedcode 1 (Volwassen individu), omdat bijv. mannetjes wel en vrouwtjes geen geldige waarnemingen zijn of omgekeerd. Let op! Broedcode 2 en 4 beschrijven hetzelfde gedrag. Broedcode 4 valt bij autoclustering af omdat daarvoor waarnemingen van twee data nodig zijn. Broedcode 2 duidt op een hogere zekerheid dan broedcode 3 en heeft daarom voorrang boven broedcode 3. 3 Broedcode onthouden. In de loop van het seizoen kan de standaardbroedcode veranderen en moet de afwijkende code steeds worden ingevuld. Door het aanvinken van deze knop wordt een andere broedcode tijdelijk de standaardcode (zie tekstvak onder?-knop). Voorbeeld: in april is zang standaard bij de Graspieper, maar in juni alarmeren. Bij verwerking van juni-waarnemingen wordt Broedcode 7 ingevuld en Broedcode onthouden aangeklikt. Nu kunnen alle alarmwaarnemingen achter elkaar verwerkt worden. 4 Plek onzeker: Op veldkaart genoteerd in een driehoek (zie Broedvogelhandleiding Tabel 5, pag. 16). Vooral belangrijk om aan te geven bij bijzondere soorten die op flinke afstand zijn gehoord of gezien (in het telgebied), bijv. een zingende Wielewaal of baltsroep van de Groene Specht. 5 Extra waarneming: Waarneming die waarschijnlijk/zeker bij een andere waarneming van hetzelfde broedpaar hoort tijdens hetzelfde bezoek (zie tekstvak onder?-knop). Is de waarneming aangevinkt, dan gaat autoclustering uit van twee waarnemingen uit hetzelfde territorium. 6 Opmerking: Toelichting op waarneming voor eigen gebruik. 7 Wijzigingen opslaan: Wanneer iets is aangepast in vakjes 2, 4, 5 en 6 moet Wijzigingen opslaan worden aangeklikt om de ingevoerde waarden op te slaan. Zie ook punten 1, 2, 3 en 9. Als bijv. een opgeslagen waarneming met broedcode 3 veranderd moet worden in broedcode 5, dan de betreffende stip selecteren, broedcode 5 invullen en NIET VERGETEN Wijziging opslaan aanklikken. 8 Wis deze stip: Knop om een verkeerd geplaatste stip te verwijderen. Is de stip nog blauw, dan werkt Wis stip meteen. Is de stip al een kruisje dan die waarneming eerst met knop Selecteer stip aanwijzen, de stip wordt blauw (ga hierbij precies op de goede plek staan; inzoomen helpt daarbij) en dan met Wis stip verwijderen. 9 Automatisch wijzigingen opslaan aan of uit: Staat deze knop op aan dan hoeft na aanpassingen in de vakjes 2 t/m 5 de knop Wijzigingen opslaan NIET aangeklikt te 12

13 worden. Dit werkt per waarneming en bespaart het zetten van één keer klikken op Wijziging opslaan. Broedcode onthouden (punt 3) is vaak beter alternatief. Onder 3.4 Aanvullende informatie is aangegeven hoe te handelen bij bijv. kolonievogels, vogelgroepen en verplaatsende vogels. Zoogdieren kunnen met stippen worden aangegeven. Bij Konijn kan het aantal per stip ingevuld worden en bij andere soorten desgewenst het geslacht. 3.3 Waarnemingen per bezoek afwerken Na het invoeren van alle waarnemingen van een soort van een bezoek (bijv. 13 maart) de knop Klaar met deze soort aanklikken. In de soortenlijst springt de cursor naar de volgende soort in de lijst. De 19 ingevoerde waarnemingen staan met symbolen op de kaart en als totalen met de hoogste gegeven broedcode in de soortenlijst. Via de knop Zet stip in de soortenlijst komt de kaart in beeld en via Klaar met deze soort op de kaart wordt de soortenlijst geopend. Als alle soorten van het eerste bezoek zijn verwerkt kan met de knop Terug (linksboven in de soortenlijst) teruggegaan worden naar de stap 2.2 om een nieuw bezoek aan te maken. Er zijn vijf typen symbolen (zie het blauwe vak op de kaart), van boven naar beneden: - Volwassen individu (broedcode 1) - Paar (broedcode 3) - Territorium indicerend (broedcode 2) - Nestindicerend (broedcode 10) - Nest met eieren (broedcode 15) 13

14 3.4 Aanvullende informatie Nestvondst: Als hetzelfde nest op meerdere bezoeken is vastgesteld is het belangrijk vast te leggen dat het om hetzelfde nest gaat. Exacte plaatsbepaling op elke kaart zal toch minieme verschillen kunnen geven, waardoor hetzelfde nest per abuis meermalen als een apart nest wordt geteld (een nest telt direct als territorium). Autoclustering houdt daarom een straal aan van 100 m rond een ingetekende nestplaats. Hetzelfde nest wordt binnen die straal dan maar eenmaal geteld. Zijn op één bezoek twee bezette nesten van dezelfde soort vlak bij elkaar vastgesteld, dan worden die als uitsluitend beschouwd. Zie ook opmerking bij Extra waarneming (in 3.2). Kolonievogels: (Broedvogelhandleiding pag ): Bij kolonievogels, Grote en Kleine Zilverreiger, Konijn en Ree kan een aantal bij een stip worden genoteerd (voorbeeld Roek met één stip en 12 nesten). Is er tijdens een volgend bezoek vlakbij deze kolonie een tweede vestiging met 5 paren bijgekomen dan beide vestigingen apart noteren (12+5) of als één vestiging (17) en de gekozen indeling consequent aanhouden. Dus niet de ene keer apart en de andere keer samen. Huiszwaluwen aan de voor- en achterzijde van een gebouw altijd als één kolonie of altijd als aparte aangeven. Vogelgroepen: Waargenomen groepen water- en weidevogels worden alleen opgenomen als ze in geschikt broedbiotoop zijn vastgesteld (zie Broedvogelhandleiding pag ). Territoriale vogels, paren en individuen in groepen moeten worden opgesplitst en apart ingevoerd. Enkele voorbeelden: Een groep van 16 Wilde Eenden bestaande uit 4 paren, 5 mannen en 3 vrouwen invoeren als 7 paren (4 paren met broedcode 3 plus 3 gemaakte paren met broedcode 3) plus 2 volwassen individuen, geslacht (broedcode 1), samen 9 geldige waarnemingen. Een groep van 5 Patrijzen in april (geslachten onbekend) noteren als 2 paren en 1 volwassen individu. Zwarte Kraaien in een groep niet noteren, want volwassen individuen zijn bij deze territoriale soort niet geldig. Verplaatsende vogel: Een zich vliegend, lopend of zwemmend verplaatsende vogel wordt op één plaats ingetekend. Dit zal vaak de plek van opvliegen of landen zijn of de plek waar de hoogste broedcode werd vastgesteld. Aanvullende waarnemingen buiten de reguliere bezoeken om (zoals een melding van een nest van een Wielewaal) kunnen als apart deelbezoek worden ingevuld. Vul dan achter Welk deel is er bezocht: 0% in. Deze waarnemingen worden wel meegenomen in de autoclustering, maar het deelbezoek telt niet mee in de bepaling van het aantal normbezoeken. Ga terughoudend met het invoeren van aanvullende waarnemingen om. Bij gegroepeerde bezoeken kunnen waarschijnlijk dezelfde exemplaren van een vogelsoort tijdens verschillende bezoeken worden waargenomen in overlappende of aangrenzende gebiedsdelen. Deze mogelijk dubbele waarnemingen moeten door de waarnemer worden beoordeeld en handmatig aangepast door één van te twee als Extra waarneming te markeren. Dat kan op basis van de fusieafstand. Vallen twee mogelijk dezelfde binnen de fusieafstand dan worden ze als dezelfde beschouwd en vallen ze er buiten dan worden ze als verschillend beschouwd. Voorkom in ieder geval dat er op basis van deze waarnemingen ten onrechte meer dan één territorium onderscheiden kan worden. Waarnemingen buiten telgebied: Deze waarnemingen kunnen worden genoteerd binnen de ruimte die de totale kaart biedt. Ze worden, zoals gebruikelijk bij het BMP, niet in de clustering betrokken. Voor clustering van aangrenzende telgebieden kunnen bepaalde waarnemingen of territoria (handmatig) wel of niet aan een telgebied worden toegekend. Dit kan het beste gedaan worden door een lokale coördinator, desgewenst in overleg met Sovon. 14

15 4. Totalen en uitkomsten 4.1 Soortenlijst met totalen In het scherm met de bezoeken kan via de knop Bekijk de totalen worden bekeken wat is ingevoerd. Boven in de soortenlijst staan bezoektijden, bezoeknummer en bezoektype. Per soort is het aantal ingevoerde waarnemingen per bezoek in het telgebied en er buiten(tussen haakjes) en de hoogste broedcode aangegeven. De soortenlijst kan als Excel-tabel worden gedownload door op Excel Download boven de tabel te klikken. 4.2 Autoclustering Wanneer u op de knop auto cluster klikt, zal de automatische clustering uitgevoerd worden. Dat kan per soort met de knop auto cluster aan het eind van de soortregel of voor alle soorten tegelijk met de knop autocluster alle soorten! onder aan de pagina. Autoclusteren gebeurt meestal aan het eind van het seizoen, maar is ook mogelijk na enkele bezoeken. De laatste autoclustering overschrijft de vorige. Bij autocluster alle soorten! zijn de vorderingen op het scherm te volgen. Na de laatste soort wordt de totale benodigde tijd genoemd: in dit geval ruim 52 seconden! Sluit dit scherm. De uitkomsten zijn direct zichtbaar in de soortenlijst met aanduiding van het aantal autocluster territoria, hoogste broedcode, aantal normbezoeken (alleen voor soorten waarvoor relevant), totaal aantal in en buiten plot en het aantal niet bruikbare waarnemingen. 15

16 Fout herstellen en opnieuw clusteren Na het autoclusteren wordt een fout ontdekt. Er is bijv. vergeten een nest van de Nijlgans in te voeren. Herstel de fout door het nest in te voeren in het betreffende bezoek. Vervolgens in de soortenlijst bij Nijlgans de knop auto cluster aanklikken. Controleer de uitkomst: aantal autocluster territoria 1 en hoogste broedcode 15. Uitkomsten bekijken Bekijk de clusteruitkomsten op (afdrukken van) kaarten. De territoriumindeling kan iets anders zijn dan verwacht, maar als de waarnemingen in het veld goed genoteerd zijn en vervolgens op een correcte wijze zijn ingevoerd, zijn geen grote verschillen te verwachten. Probeer de uitkomsten te beredeneren en te vergelijken met de eigen aanpak. Uiteindelijk gaat het er om dat het aantal territoria volgens de BMP-regels klopt. Denk bijv. aan de regel zoveel mogelijk waarnemingen in zo weinig mogelijk territoria onderbrengen. Autoclustering werkt strikt (en snel) volgens de ingebouwde BMP-regels. Zoogdieren worden niet geclusterd. Voor het onderzoek naar dagactieve zoogdieren voldoen de registraties per bezoek. 4.3 Afdrukken kaarten De geclusterende territoria kunnen op kaart bekeken en geprint worden door per soort op de knop PDF te klikken of voor alle soorten tegelijk door onderaan de pagina op de knop Alle soorten in één keer af te drukken naar PDF te klikken. Om de kaarten te kunnen bekijken of opslaan moet wel Adobe Acrobat Reader geïnstalleerd zijn. In het scherm Afdrukken kaarten kan gekozen worden uit diverse opties voor ondergrond, territoriumstippen en bezoekstippen. Het voorbeeld op de voorzijde van deze handleiding is gemaakt volgens de instellingen in het scherm hiernaast. Na het aanklikken van download de pdf kan gekozen worden voor Openen van de kaart op het scherm of Opslaan in uw computer. Na het Doorsturen naar BMP kunt u weer bij de autoclustering-gegevens komen en kaarten bekijken of printen door te klikken op in Overzicht tellingen (zie 5.3). 16

17 4.4 Beheer module Alleen de hoofdteller van het telgebied kan in de beheer module. Klik op naar beheer op de pagina met het Overzicht ingevoerde bezoekdata (zie 2.2) en u komt in de gebiedenlijst autoclustering. Hier kan op een jaar of project gefilterd worden. Met de knop Beheer in de regel van het gewenste telgebied komt u in de beheermodule van het telgebied waarvan u hoofdteller bent. Ontbreekt de knop beheer, dan bent u in dat telgebied geen hoofd-, maar medeteller. In de beheer module is het volgende mogelijk: 1 Door op download veldkaart als PDF te klikken kunt u een veldkaart afdrukken met de gewenste ondergrond e.d. (zie 2.2 Veldkaart). 2 Download shapefiles met de data van dit gebied. Shapefiles zijn speciale bestanden, te gebruiken in een geografisch informatie systeem (gis). Natuurbeheerorganisaties e.d. maken hier gebruik van. Kies jaar & download, vul het gewenste jaar in en klik op download. Kies voor Openen of Opslaan. Shapefiles worden geleverd in WinZipFiles. Belangrijke kolommen in de database zijn: 17

18 Aantal, dat zijn de afzonderlijke waarnemingen Onder CLTERR wordt met een 1 het cluster aangegeven en met 0 de aan dat cluster toegekende waarnemingen. Onder CLTERRID staat het ID van elke waarneming en elk cluster. 3 Verwijder autocluster resultaten. Met deze knop kan de uitslag van de autoclustering van een gekozen jaar ongedaan worden gemaakt. De soortkaarten zijn dan beschikbaar voor (handmatige) clustering of andere doeleinden. Gebruik deze mogelijkheid in specifieke gevallen. Na verwijdering van autoclustering moeten de gegevens opnieuw doorgestuurd worden naar BMP (zie 5.1). 4 Waarnemingen doorsturen naar waarneming.nl. Met uw gebruikersnaam van waarneming.nl en wachtwoord kunt u, indien gewenst, uw BMP-waarnemingen doorsturen. 5 Maak KML (bestand met geografische data voor het programma Google Earth). 6 en 7 Hier kan een nieuwe (mede)teller worden toegevoegd door de waarnemercode van die persoon in te vullen (geen waarnemercode bekend, vraag het Sovon: [email protected]) en de gebruiksrechten. Er kan een recht gegeven worden voor schrijven (de medeteller kan gegevens invullen, corrigeren etc.), voor lezen (gegevens bekijken), een volledig recht (schrijven en zelf rechten uitgeven) en geen rechten. Na klikken op toevoegen nieuwe teller worden gegevens vastgelegd. Via de knop Terug (linksboven) komt u in de gebiedenlijst autoclustering en aldaar met de knop Invoer in de regel van het gewenste telgebied gaat u naar de beginpagina met bezoekdata. 4.5 Autoclustering vroegere jaren Door in de telgebiedenlijst (zie 2.1) aan het eind van regel op Automatische Clustering te klikken kunt u een vroeger jaar invoeren. Vul het gewenste jaar (2009) in, klik op toevoegen en daarna op Invoeren. Voorlopig kunnen alleen de jaren bewerkt worden. Autoclustering gebruikt de criteria uit de BMP-handleiding Op termijn wordt autoclustering geschikt gemaakt voor de jaren met de criteria uit de BMP-handleiding van

19 5. Controle en versturen van telgegevens De via autoclustering ingevoerde telgegevens moeten door de teller worden gecontroleerd en doorgestuurd naar BMP. De controle is in grote lijnen identiek aan die van de afgelopen jaren, met een check op uitzonderlijke of afwijkende vogelsoorten en aantallen in vergelijking met voorgaande jaren (die als normaal worden beschouwd). Correcties op vogelaantallen konden altijd direct aangegeven worden (Merel 10 paren veranderen in 12), maar met autoclustering kan dat niet en zult u terug moeten naar het ingevulde in autoclustering. Door daar te corrigeren en dan opnieuw in te sturen kan de controle worden afgerond. Tip: Loop de uitkomsten van autoclustering eerst nauwgezet door en breng correcties aan, alvorens de knop Doorsturen naar BMP aan te klikken. Veranderingen aanbrengen tijdens de controle is omslachtiger. Ook na het doorsturen kunnen nog correcties aangebracht worden. 5.1 Doorsturen naar BMP Onder Bekijk de totalen is de knop Doorsturen naar BMP geplaatst met een toelichting. Na klikken op Doorsturen naar BMP moeten de punten 1 t/m 5 afgehandeld worden. Direct na aanklikken wordt autoclustering voor alle zekerheid opnieuw uitgevoerd en wordt het aantal territoria berekend. Als dit klaar is verschijnt het telformulier. Vul alle rubrieken in de Kop van het telformulier in. 1 Teller: is automatisch ingevuld. 2 Geluidsrecorder invullen: Ja (welke soorten) of Nee. 3 Biotoopverandering invullen: Ja (kort toelichten) of Nee. 4 Zoogdieren: automatisch is Ja ingevuld als ze zijn geregistreerd. Is hier niets ingevuld, dan: Nee invullen als geen zoogdieren zijn geteld. Ja invullen als wel Zoogdieren zijn onderzocht, maar niet waargenomen. De soorten, Eekhoorn, Egel, Haas, Konijn, Ree en Vos krijgen dan het aantal 0 individuen. 5 Toon soortenlijst. De lijst kan alleen gelezen worden. Aanpassingen moeten via autoclustering. Let op! Bij BMP Bijzondere soorten en BMP Zeldzame soorten komt nu eerst een vraag over de geïnventariseerde soorten. Zie Verzend aanklikken als punten 1 t/m 4 en de onderzochte soorten van BMP B en BMP Z zijn ingevuld (bij per ongeluk niet invullen van een rubriek volgt een waarschuwing). 19

20 5.2 Controle soortenlijsten Na verzending verschijnen controlelijsten. Loop de soorten langs. Is het ingevulde aantal correct, klik dan op juist of aantal 0. Klik daarna op verzend en u komt in Overzicht telling, met de mededeling dat uw gegevens zijn ontvangen en verwerkt. Is een aantal onjuist, klik dan op Wijzig in Autoclustering en u gaat terug naar de invoer. Voer daar correctie door. Klik dan weer op Doorsturen naar BMP, loop de controle door en druk op verzend. 20

21 Controle BMP Zeldzame soorten en Facultatieve soorten van BMP Bijzondere soorten Klik op Ja als alle facultatieve soorten van BMP B zijn onderzocht. Bij alle soorten verschijnt een vinkje in de rubriek soort onderzocht. Bij Fuut, Scholekster, Grutto etc. waar geen aantallen zijn ingevuld heeft het zetten van dit vinkje de betekenis van: wel onderzocht, maar 0 paren vastgesteld. Klik bij BMP Zeldzame soorten Ja aan als alle soorten zijn onderzocht. Klik op Nee als niet alle facultatieve soorten zijn onderzocht. Loop vervolgens de lijst door en zet vinkjes bij elke wel onderzochte soort. Dat zijn de soorten met een aantal broedparen, maar ook soorten die wel zijn onderzocht, maar niet aangetroffen (0 paren) zoals Fuut, Scholekster, Grutto etc. Is een soort niet onderzocht, dan geen vinkje zetten, zoals bij Kerkuil. Geen vinkje zetten betekent het voorkomen en aantal broedparen onbekend. Voor BMP Zeldzame soorten gelden dezelfde regels. 21

22 Controle bijschrijfsoorten Volledig onderzochte soorten die niet op de soortenlijst staan kunnen worden bijgeschreven. Dat zijn (zeer) zeldzame soorten, maar kunnen ook schaarse of algemene soorten zijn (bijv. lokaal zeldzaam). De soorten in de controlelijst zijn in de afgelopen jaren al eens volledig onderzocht. Bij deze soorten aangegeven: Volledig onderzocht, maar 0 paren vastgesteld, zoals bij Matkop. Niet of onvolledig onderzocht, en aantal paren dus niet bekend, zoals bij Kauw. Bijschrijfsoorten met ingevuld aantal paren zijn al gecontroleerd bij de Controle van soortenlijsten. Na alle soorten te hebben doorgelopen en ingevuld op verzend klikken. Overzicht telingen Als het doorsturen naar BMP volledig is afgerond wordt de aanduiding ACL in Overzicht tellingen door het aantal getelde soorten vervangen. Door te klikken op dat aantal wordt het Overzicht telling (het telformulier) getoond. 5.3 Wijzigen nadat gegevens zijn doorgestuurd Na het doorsturen kunt u via het aanklikken van en jaartal direct naar uw telgegevens. Dat kan ook door het aanklikken van ACL in Overzicht tellingen. Is ACL vervangen door het aantal soorten, klik dan op dat aantal en u komt in het telformulier. Door onder dit formulier op Ga naar autoclustering te klikken komt u bij de telgegevens. In de telgegevens kunt u via autoclustering correcties aanbrengen, kaarten printen e.d. Let op! Vergeet niet om na het aanbrengen van correcties de gegevens weer door te sturen naar BMP! 22

23 Bijlage 1. Broedcodes. In autoclustering wordt elke waarneming beschreven met één van de 16 in zekerheid toenemende broedcodes. Vul altijd de hoogste broedcode in. Bijlage 1: Broedcodes: criteria van broedzekerheid Let op! Broedcode 2 en 4 beschrijven hetzelfde gedrag. Broedcode 4 valt bij autoclustering af omdat daarvoor In BMP-autoclustering waarnemingen wordt van twee elke waarneming data nodig zijn. beschreven Broedcode met één 2 duidt van de op 16 in zekerheid toene een hogere zekerheid broedcodes. dan broedcode Voor details 3 en heeft per vogelsoort daarom wordt voorrang verwezen boven naar broedcode Inventarisatierichtlijnen 3. op Bijlage 1: Broedcodes: criteria van broedzekerheid Code Omschrijving Code Omschrijving In BMP-autoclustering wordt elke waarneming beschreven met één van de 16 in zekerheid toenemende 0 Waarneming van een volwassen individu buiten broedbiotoop. 10 Afleidingsgedrag. De vogel doet alsof hij verlamd o broedcodes. Voor details per vogelsoort wordt verwezen naar Inventarisatierichtlijnen is, op en lokt zo de waarnemer (of predator) weg van 1 Waarneming van een volwassen individu in geschikt broedbiotoop. Komt vooral voor bij soorten die in open terreinen Code Omschrijving Let vooral op vogels met Code binding Omschrijving (na opvliegen vrij snel weer invallen). Groepen water- en weidevogels tussen zoals eenden, steltlopers en een enkele zangvoge Rietgors. 0 Waarneming van een volwassen individu de datumgrenzen buiten broedbiotoop. opsplitsen in paren 10 Afleidingsgedrag. en gemaakte paren. De vogel doet 11 alsof Pas gebruikt hij verlamd nest of of gewond verse eierschalen in of nabij n 2 Waarneming van territoriumgedrag als is, zang en lokt of balts zo de in waarnemer (of predator) Let bij (recent weg van verstoord, het nest. verlaten of gepredeerd) n 1 Waarneming van een volwassen individu geschikt in broedbiotoop. geschikt broedbiotoop. Hieronder valt Komt ook vooral territorium- voor bij soorten die in resten open van terreinen eieren broeden, of jongen, verse poep, dons op Let vooral op vogels met gevecht, binding agressief (na opvliegen gedrag, vrij adverteren, zoals roffelen, eenden, dreigen steltlopers en een enkele voedselresten zangvogel, en een zoals enigszins doorgezakt nest snel weer invallen). Groepen water- (dreigvlucht), en weidevogels verjaging tussen ander paar, imponeervluchten Rietgors. en ondiepe kom. Los gevonden (gepredeerde) eieren de datumgrenzen opsplitsen in paren territoriumroep en gemaakte (bijv. paren. monotone woeiet 11 Pas van gebruikt Vink, stjikkende nest of verse eierschalen schalen in of zijn nabij niet nest. altijd aanwijzing voor een nest te 2 Waarneming van territoriumgedrag Geelgors als zang of of tjsengende balts in Merel). Let bij (recent verstoord, verlaten Ze of gepredeerd) kunnen door nest de predator op van grote afstand zijn geschikt broedbiotoop. Hieronder 3 Waarneming valt ook territoriumgevecht, van een paar in geschikt resten broedbiotoop. van eieren Let of jongen, verse nomen. poep, dons op nestrand, agressief gedrag, adverteren, vooral roffelen, op paren dreigen met binding (na opvliegen voedselresten vrij snel en weer een enigszins 12 doorgezakt Pas uitgevlogen nest jongen met vaak van nestblijvers of pas uitg (dreigvlucht), verjaging ander paar, invallen). imponeervluchten Bij soorten en zonder duidelijke ondiepe geslachtsverschillen kom. Los gevonden (gepredeerde) donsjongen eieren van nestvlieders. of ei- Deze code moet uit wordt van Vink, er meestal stjikkende van uitgegaan dat schalen 2 vogels zijn in niet elkaars altijd aanwijzing voor zorgvuldig een nest worden ter plaatse. gehanteerd. Het gaat uitsluiten territoriumroep (bijv. monotone woeiet Geelgors of tjsengende Merel). nabijheid (zonder agressie) een paar Ze vormen, kunnen bijv. door 2 Staartmezen de predator van grote jongen afstand van nestblijvers zijn meege- die niet of nauwelijks kunn 3 broedbiotoop. op 15 m afstand. Let Bij twijfel noteren nomen. als 2 individuen. Waarneming van een paar in geschikt vliegen (d.w.z. jongen met onvolledig uitgegroeide vooral op paren met binding (na Groepen opvliegen water- vrij snel en weer weidevogels 12 tussen Pas de uitgevlogen datumgrenzen jongen van nestblijvers slagpennen, of pas die uitgelopen zich alleen over een zeer korte a invallen). Bij soorten zonder duidelijke opsplitsen geslachtsverschillen in paren en gemaakte paren. donsjongen Dit geldt van echter nestvlieders. Deze verplaatst code moet kunnen uiterst hebben) en om zeer kleine don wordt er meestal van uitgegaan niet dat voor 2 vogels (mogelijke) in elkaars broedvogels op zorgvuldig hoogwatervlucht- worden gehanteerd. Het van gaat nestvlieders. uitsluitend Soorten om als sterns, meeuwen, g nabijheid (zonder agressie) een paar plaats, vormen, slaapplaats bijv. 2 en Staartmezen soos of voor groepen jongen van Spreeuwen nestblijvers die niet of eenden nauwelijks en steltlopers, kunnen zwaluwen, Roek, Spreeuw op 15 m afstand. Bij twijfel met noteren uitgevlogen als 2 individuen. jongen etc. vliegen (d.w.z. jongen met onvolledig bek, uitgegroeide Sijs en Kleine staart- Barmsijs of kunnen met hun vlieg Groepen water- en weidevogels 4 tussen (vrijwel de gelijk datumgrenzen aan code 2) Territoriumgedrag slagpennen, (zang, die gevechten zich alleen over een jongen zeer of korte donsjongen afstand grote afstanden afleggen. D paren. e.d.) Dit op geldt dezelfde echter plaats en in geschikt verplaatst broedbiotoop kunnen hebben) en om worden zeer kleine dan soms donsjongen nog door de ouders gevoerd en opsplitsen in paren en gemaakte niet voor (mogelijke) broedvogels vastgesteld, op hoogwatervluchtplaats, op tenminste 2 dagen die van minimaal nestvlieders. 10 dagen Soorten als sterns, bedelen meeuwen, om voedsel ganzen, (deze waarnemingen niet no slaapplaats en soos of voor uit groepen elkaar liggen. Spreeuwen Hieronder valt ook territoriumgevecht, eenden en steltlopers, zwaluwen, Bij Roek, twijfel Spreeuw, aan leeftijd Kruis- van jongen en bij waarnemin met uitgevlogen jongen etc. agressief gedrag, adverteren, roffelen, bek, dreigen Sijs en (dreigvlucht), Kleine Barmsijs kunnen oudervogel(s) met hun vliegvlugge met grotere (dons)jongen, de oude 4 imponeervluchten (zang, gevech- en territoriumroep jongen of (bijv. donsjongen mono- grote afstanden noteren afleggen. als volwassen De jongen individuen of paar. Waarne (vrijwel gelijk aan code 2) Territoriumgedrag ten e.d.) op dezelfde plaats en in tone geschikt woeiet broedbiotoop van Vink, stjikkende Geelgors worden of dan tjsengende soms nog door de ouders van Kievit, gevoerd Grutto en kunnen Wulp met donsjongen zijn al vastgesteld, op tenminste 2 dagen Merel). die minimaal 10 dagen bedelen om voedsel (deze waarnemingen dig tussen niet de noteren). datumgrenzen. uit elkaar liggen. Hieronder valt 5 ook Baltsend territoriumgevecht, paar (ook paring/copulatie) Bij in geschikt twijfel aan broedbiotoop. leeftijd van jongen 13 Bewoond en bij waarnemingen nest met onbekende van inhoud. Bezoek do Het dreigen voeren (dreig- van een wijfje door oudervogel(s) het mannetje (balts- met grotere (dons)jongen, aan een de nest oudervogels waarvan de inhoud niet kan worden agressief gedrag, adverteren, roffelen, vlucht), imponeervluchten en territoriumroep voedering) valt (bijv. hieronder. monotone Kijk uit met noteren over grote als volwassen afstand individuen steld, of paar. waarneming Waarnemingen van broedende vogel of vogel woeiet van Vink, stjikkende Geelgors uitgevoerde of tjsengende baltsvluchten van bijv. Grutto, van Kievit, Visdief Grutto of Bruine en Wulp met donsjongen niet alarmerend, zijn alleen het nest gel- verlaat. Deze code is on Merel). Kiekendief. dig tussen de datumgrenzen. bedoeld voor in kolonies broedende vogels (Roek 5 Baltsend paar (ook paring/copulatie) 6 Bezoek in geschikt van vogel broedbiotoop. aan een waarschijnlijke 13 Bewoond nestplaats, met onbekende inhoud. zwaluw), Bezoek voor door holtebroeders ouders (spechten, mezen, S Het voeren van een wijfje door zoals het Huismus mannetje die (balts- onder dakpannen aan kruipt, een vogel nest bij waarvan horst de inhoud en niet roofvogels, kan worden Zwarte vastge- Kraai, Ekster e.d. voedering) valt hieronder. Kijk uit of met holte/nestkast over grote afstand en Boerenzwaluw in steld, geschikte waarneming schuur. van broedende 14 Transport vogel of van vogel voedsel die, al of dan ontlasting. Transport van uitgevoerde baltsvluchten van bijv. Hieronder Grutto, Visdief vallen of ook Bruine specifieke vondsten niet alarmerend, (vooral roofvogels het nest verlaat. voor Deze de code (nest)jongen is onder meer of voedering van kleine net u Kiekendief. en uilen) van verse geruide veren, verse bedoeld braakballen voor in kolonies en broedende gen vogels jongen (Roek, of transport Oever-vazwaluw), ontlastingpakketjes e 6 voor holtebroeders (spechten, schalen, mezen, is voor Spreeuw) de meeste zangvogels een bruikb Bezoek van vogel aan een waarschijnlijke concentraties nestplaats, vers geplukte prooien (plukplaatsen). zoals Huismus die onder dakpannen 7 Angstkreten, kruipt, vogel alarm bij (verjagen horst predator), en roofvogels, waaks gedrag Zwarte of Kraai, Ekster Prooioverdracht e.d. van man naar vrouw in geschikt b of holte/nestkast en Boerenzwaluw ander in geschikte gedrag dat schuur. wijst op aanwezigheid 14 Transport van een van nest voedsel of of ontlasting. toop Transport (roofvogels). van voedsel Bedenk echter dat meeuwen, ro Hieronder vallen ook specifieke vondsten jongen. Houd (vooral er roofvogels echter rekening mee voor dat de alarmeren (nest)jongen lang of voedering en van sommige kleine net andere uitgevlogen soorten hun jongen nog lang vogels jongen alarmeren of transport van ontlastingpakketjes vliegen voeren en (zie eier- code 12 ) terwijl bijv. sterns en en uilen) van verse geruide veren, niet verse altijd braakballen duidt op een en broedgeval. Veel concentraties vers geplukte prooien ook (plukplaatsen). wanneer ze niet broeden. Let daarom schalen, speciaal is voor op de of meeste zangvogels soms lange een bruikbare voedselvluchten code. maken, en dus met v 7 Angstkreten, alarm (verjagen predator), de vogel waaks aan gedrag een bepaalde of plaats is Prooioverdracht gebonden. Wakende van man naar vrouw buiten in het geschikt broedgebied broedbiotoop kunnen worden waargeno op (roofvogels). paal, alert Wilde Bedenk echter voeren dat meeuwen, van een roofvogels wijfje door het mannetje valt onde ander gedrag dat wijst op aanwezigheid en wachthoudende van een nest vogel of (Scholekster jongen. Houd er echter rekening mee Eend dat mannetje alarmeren aan lang oever) en stiekem en gedrag sommige (wegsluipen) andere soorten hun 15 Nest jongen met nog eieren. lang na het uitvliegen verplaatsingen voeren (zie (bijv. code 12 ) 16 terwijl Nest bijv. met sterns jongen gezien, IJsvogel of de jongen in het nest g niet altijd duidt op een broedgeval. vallen Veel hieronder. vogels alarmeren Bij groepsalarm en ook wanneer ze niet broeden. Let weidevogels daarom speciaal die predator op of verjagen of soms vele Merels lange voedselvluchten die kat maken, en dus met voedsel de vogel aan een bepaalde plaats volgen) is gebonden. zijn waarnemingen Wakende vaak niet buiten op juiste het plaats broedgebied aan te kunnen worden waargenomen. Het en wachthoudende vogel (Scholekster geven. op Wacht paal, dan alert tot Wilde rust is weergekeerd. voeren van een wijfje door Eenmalige het mannetje waarnemingen valt onder code met 5. de volgende broedcodes Eend mannetje aan oever) en 8 stiekem Vogel gedrag met broedvlekken (wegsluipen) (naakte 15 huid Nest die in met direct eieren. contact een territorium opleveren (andere waarnemingen aan to vallen hieronder. Bij groepsalarm met en verplaatsingen de eieren wordt (bijv. gebracht; vnl. 16 bij Nest zangvogels). met jongen Broedvlekken gezien, of 7 de (alarmeren) jongen in het nest gehoord of vele zijn Merels niet die altijd kat een betrouwbare aanwijzing voor een weidevogels die predator verjagen volgen) zijn waarnemingen vaak niet broedgeval op juiste ter plaatse. aan te 9 (nestbouw) 10 (afleidingsgedrag) geven. Wacht dan tot de rust 9 is weergekeerd. Transport van nestmateriaal, nestbouw Eenmalige of waarnemingen uithakken/graven met de 11 volgende (pas gebruikt broedcodes nest) kunnen 8 Vogel met broedvlekken (naakte huid van die nestholte. in direct Bij contact soorten met een speelnesten territorium (Ekster) opleveren steeds (andere 12 waarnemingen (pas uitgevlogen) aan toevoegen): met de eieren wordt gebracht; vnl. één bij nest zangvogels). aangeven. Broedvlekken zijn niet altijd een betrouwbare aanwijzing voor een broedgeval ter plaatse. 7 (alarmeren) 9 (nestbouw) 10 (afleidingsgedrag) 13 (bewoond nest) 14 (transport voedsel, ontlasting) 15 (nest met eieren) 9 Transport van nestmateriaal, nestbouw of uithakken/graven van nestholte. Bij soorten met speelnesten (Ekster) steeds 11 (pas gebruikt nest) 12 (pas uitgevlogen) 16 (nest met jongen) één nest aangeven (bewoond nest) 14 (transport voedsel, ontlasting) 15 (nest met eieren) 16 (nest met jongen) 22 23