Debet & Credit. balans van de Gelderse kantorenmarkt. vraag-aanbodconfrontatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Debet & Credit. balans van de Gelderse kantorenmarkt. vraag-aanbodconfrontatie 2011-2040"

Transcriptie

1 Debet & Credit balans van de Gelderse kantorenmarkt vraag-aanbodconfrontatie

2 Debet & Credit balans van de Gelderse kantorenmarkt vraag-aanbodconfrontatie november 211 Menno Walsweer Bureau Economisch Onderzoek 2

3 Omslagtekening: ruimtelijke impressie van een voormalig bouwplan voor nieuwe provinciale kantoren te Arnhem, 29 Provincie Gelderland Gebruik van de inhoud van deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld 3

4 Resumé: Debet & Credit, balans van de Gelderse kantorenmarkt Inleiding De leegstandsproblematiek van kantoren staat in het centrum van de belangstelling en vormt in toenemende mate een maatschappelijk probleem: derving van inkomsten, devaluatie van kapitaalgoederen, verloedering van de omgeving en aantasting van het beleggersvertrouwen. Provinciale Staten van Gelderland hebben bij de vaststelling van de Structuurvisie Bedrijventerreinen (medio 21) aangegeven in de toekomst kantorenbeleid te willen voeren en aangekondigd dat daartoe een verkennende studie moet worden uitgevoerd. Deze verkenning zal inzicht moeten geven in de kwantitatieve en kwalitatieve verhoudingen op de Gelderse kantorenmarkt en inzicht moeten verschaffen in het mogelijke beleidsintrumentarium. Het onderhavige onderzoek Debet & Credit gaat over de kwantitatieve aspecten van de kantorenmarkt in de periode en vormt één van de bouwstenen voor deze brede beleidsverkenning. kantorenvoorraad Het totale verhuurbaar vloeroppervlak aan kantoorruimte in Gelderland bedroeg op 31 december 21 ruim 3,9 miljoen m 2. Daarvan is 28 % te vinden in Arnhem, 19 % in Apeldoorn, 12 % in Nijmegen en 11 % in Ede/Wageningen. Daarmee is 7 % van de Gelderse kantorenvoorraad geconcentreerd in de vier grootste stedelijke agglomeraties van Gelderland. Gemeenten met een regionale functie herbergen gemiddeld 2- à 3% van de Gelderse kantorenvoorraad (Zutphen, Doetinchem, Tiel, Culemborg, Zaltbommel, Nijkerk, Barneveld en Harderwijk). De tien procent die daarna nog resteert, is verdeeld over 32 gemeenten met een zeer geringe en voornamelijk lokaal georiënteerde kantorenmarkt. leegstand De leegstand van kantoren is in Nederland de afgelopen 1 jaar sterk toegenomen en lijkt een structureel karakter te bezitten. De problematiek is nog versterkt door de zwakke economische conjunctuur in de afgelopen jaren. De kloof tussen vraag en aanbod - die toch al groot was - is in 21 daardoor verder toegenomen en heeft een recordhoogte bereikt van 6,7 miljoen vierkante meter verhuurbaar vloeroppervlak (vvo). Eind 21 stond 14% van de Nederlandse kantorenvoorraad leeg. In Gelderland bedroeg de leegstand 13%. De gemiddelde Gelderse situatie wijkt dus niet wezenlijk af van het landelijke beeld. Het zwaartepunt van de Gelderse leegstand ligt in de steden Arnhem en Apeldoorn (16% leegstand), gevolgd door Nijmegen (11%) en Ede/Wageningen (9%). Weliswaar is in een aantal kleine gemeenten het leegstandspercentage hoger, maar daar is de massa dermate gering dat deze plaatsen in de totale problematiek geen rol van betekenis spelen. de toekomstige vraag naar kantoren De toekomstige vraag naar kantoren bestaat uit vervangingsvraag en uitbreidingsvraag. De uitbreidingsvraag is de vraag naar kantoorruimte als gevolg van de dynamiek in het bedrijfsleven (uitbreiding/inkrimping, oprichting/opheffing, migratie). Werkgelegenheidsgroei in de kantorensector was in het verleden de drijvende kracht achter de snelle groei van de kantorenvoorraad. In de Gelderse toekomstprojecties voor de langetermijn loopt de groei van de werkgelegenheid echter sterk terug en is de dynamiek nog maar een flauwe afspiegeling van het verleden. Vooral de groei van de beroepsbevolking valt scherp terug. Daarnaast wordt verwacht dat onder invloed van het nieuwe werken het ruimtegebruik per arbeidsplaats zal afnemen. Deze daling is op den duur sterker dan de groei van het aantal banen in de kantorensector zodat op langere termijn per saldo een daling van het areaal in gebruik zijnd kantooroppervlak resulteert. De vervangingsvraag is de vraag naar kantoorruimte als gevolg van technische en/of economische veroudering waardoor het kantoorpand niet meer voldoet en vervangen moet worden. De omvang van de toekomstige vervangingsvraag is geraamd op basis van de feitelijke leeftijdsopbouw van de Gelderse kantorenvoorraad en de aanname dat de gemiddelde levensduur van een kantoor 5 jaar bedraagt. Het algemene ontwikkelingspatroon van de totale vraag naar kantoren wordt bepaald door enerzijds een afnemende uitbreidingsvraag (die op enig moment zelfs negatief wordt) en anderzijds door een stijgende vervangingsvraag. Deze tegengestelde bewegingen leiden voor Gelderland per saldo nog tot een additionele vraag naar kantoren van gemiddeld,9 % per jaar (ofwel voor de totale periode een additionele vraag van ruim één miljoen m 2 ). het huidige en toekomstige aanbod van kantoren Het actuele aanbod ofwel de leegstand - in Gelderland bedraagt 55. m 2, waarvan 171. m 2 kan worden gezien als frictieleegstand ( = 5% van de in gebruikzijnde kantorenvoorraad). De leegstand boven het frictieniveau (334. m 2 ), de zogenaamde niet-frictionele leegstand, wordt aangemerkt als overcapaciteit. Daarnaast bestaat het aanbod uit de toekomstige nieuwbouwplannen, de zogenaamde plancapaciteit. Daarbij kan het gaan om plannen die nog in de ideënfase verkeren (in bijvoorbeeld een structuurvisie) tot juridisch beschikbare capaciteit in bestemmingsplannen. In Gelderland bedraagt de plancapaciteit op dit moment 784. m 2, ofwel 2% van de huidige kantorenvoorraad. vraag/aanbodconfrontatie De vraag in hoeverre de Gelderse kantorenmarkt in evenwicht is kan worden beantwoord door de vraagontwikkelingen af te zetten tegen de niet-frictionele leegstand en de nieuwbouwplannen (zachte+harde plannen): 4

5 Vraag/aanbodconfrontatie per 31-12, x 1. m 2 vvo cumulatieve vraag naar kantoorruimte in Gelderland plancapaciteit per : 784 m 2 cumulatieve vraag naar kantoorruimte niet-frictionele leegstand per : 334 m De gebogen lijn in de grafiek representeert de gecumuleerde vraag naar kantoren, het grijze gebied geeft de omvang weer van de niet-frictionele leegstand, het gearceerde gebied laat zien hoeveel plancapaciteit er is. Zo kan uit de grafiek worden afgelezen dat de gecumuleerde vraag t/m m 2 bedraagt. Dit komt overeen met de omvang van de huidige niet-frictionele leegstand. De mate waarin de vraag zal worden voldaan door nieuwbouw of leegstaande gebouwen zal afhangen van de marktomstandigheden. In de optimale situatie zal de vraag in eerste instantie worden geaccommodeerd uit leegstand. Pas wanneer het areaal leegstand zal zijn teruggebracht tot frictieomvang ontstaat er marktruimte voor nieuwbouw. In de grafiek wordt dit moment gemarkeerd door het snijpunt van de vraagcurve met de leegstand in 218. In de praktijk zal dit optimum niet haalbaar zijn. Niet altijd zal het actuele aanbod aansluiten op de wensen van de potentiële gebruikers. Kwalitatieve discrepanties leiden er dan toe dat (een deel van) de additionele vraag zal worden geaccommodeerd door nieuwbouw. Anderzijds is het ook niet erg waarschijnlijk dat de additionele vraag uitsluitend door nieuwbouw geaccommodeerd zal worden omdat alle leegstand incourant is. Waar tussen de twee uitersten de markt uiteindelijk naar neigt, zal ook afhangen van de prijsverhouding tussen nieuwbouw en bestaande bouw en van de beschikbaarheid van adequate bouwkavels. Ten slotte is van belang wat er met de verouderde gebouwen gebeurd. Blijven zij na vervanging als kantoorruimte beschikbaar of worden zij aan de markt onttrokken door sloop of functiewijziging. Over de wijze waarop de toekomstige vraag zal worden geaccommodeerd (nieuwbouw vs. leegstand) en over de omvang van de toekomstige onttrekkingen kan op basis van dit onderzoek geen uitspraa.k worden gedaan. Wel kan op grond van de vraag/aanbodconfrontatie worden geconcludeerd dat het in ieder geval zeer onwaarschijnlijk is dat de Gelderse leegstand op kortetermijn zal worden opgenomen door de markt. In de meest optimale situatie is er pas rond 218 zicht op genormaliseerde verhoudingen waarin de leegstand zal zijn geslonken tot frictieniveau. De leegstand plus de plancapaciteit tezamen hebben een dusdanige omvang dat zij de vraag tot 24 volledig afdekken en daarenboven nog een overschot creëren. Het autonome tempo van de onttrekkingen zal onvoldoende zijn om het marktevenwicht te herstellen. Realisering van nieuwbouwplannen in een sneller tempo dan door de vraagcurve wordt aangegeven en die niet gepaard gaat met een navenante onttrekking, zal leiden tot meer leegstand. De kantorenproblematiek in Gelderland speelt zich geheel af binnen de vier Gelderse kantorenconcentraties: Arnhem, Nijmegen, Apeldoorn en Ede/Wageningen. In alle overige Gelderse gemeenten is de kantorenomvang relatief gering en zijn er geen grootschalige toekomstplannen. Alleen in de gemeente Barneveld dreigt enige onevenwichtigheid te ontstaan. De plancapaciteit voorziet in een uitbreiding van het kantorenareaal met 56 %. Deze sterke groei lijkt niet in overeenstemming met de historische kantorenmarktpositie van Barneveld noch met de toekomstige algemene marktomstandigheden. Vraag/aanbodgegevens in de vier Gelderse kantorenconcentraties, x 1. m 2 vvo Arnhem Nijmegen Apeldoorn Totale vraag Totale aanbod in 211 waarvan: - frictie leegstand - niet-frictionele leegstand - harde plancapaciteit - zachte plancapaciteit Overaanbod (+) cq. Planningsruimte (-) op langetermijn* Ede / Wageningen In het meest gunstige geval, waarbij alle vraag wordt geaccommodeerd uit de niet-frictionele leegstand, er in de tussentijd geen nieuwbouw bijkomt en de technisch/economisch verouderde gebouwen aan de kantorenmarkt worden onttrokken, duurt het in Arnhem, Nijmegen en Ede/Wageningen toch nog zes à zeven jaar voordat de markt in evenwicht is. In Apeldoorn treedt dat moment pas op in 224. Dit komt doordat de opnamecapaciteit van de markt vrij ruim is (16% leegstand) en de vervangingsvraag door de relatief jonge kantorenvoorraad pas laat op gang komt. Het totale kantorenaanbod is in alle concentraties ruim tot zeer ruim. Veelal is er nu al plancapaciteit beschikbaar voor de vraag die pas tussen 23 en 24 manifest wordt. In Nijmegen is de vraag/aanbodsituatie nog het meest evenwichtig, maar ook hier is het huidige aanbod reeds genoeg tot 228. In Arnhem en Ede/Wageningen is het aanbod toereikend tot ca. 24, in Apeldoorn is het huidige aanbod zelfs tweemaal zo groot dan nodig voor de periode Daarbij moet echter worden bedacht dat 5% van de Apeldoornse plancapaciteit zachte plannen betreft waarvan het nog maar de vraag is of deze in de toekomst gehandhaafd blijven. * berekend als: totale aanbod totale vraag frictie leegstand 5

6 Inhoud 1. Inleiding, samenvatting en conclusies 3 2. De huidige kantorenvoorraad 13 Begripsomschrijving 13 De situatie op Het huidige kantorenaanbod (c.q. de leegstand) 15 Begripsomschrijving 15 De situatie op De toekomstige uitbreidingsvraag naar kantoren 18 Begripsomschrijving 18 Het prognosemodel 18 Modeluitkomsten Gelderse uitbreidingsvraag kantoren 23 naar vier scenario s 5. De toekomstige vervangingsvraag naar kantoren 26 Begripsomschrijving 26 Berekening potentiële vervangingsvraag op basis van veroudering 26 Van potentiële naar reële vervangingsvraag Resumé: de totale toekomstige vraag naar kantoren 3 7. De plancapaciteit van kantoren 35 Begripsomschrijving 35 Geraadpleegde bronnen 35 De huidige plancapaciteit Vraag/aanbodconfrontatie kantoren 37 Bijlagen 45 1

7 2

8 Inleiding, samenvatting en conclusies Inleiding De leegstandsproblematiek van kantoren staat in het centrum van de belangstelling en vormt in toenemende mate een maatschappelijk probleem: derving van inkomsten, devaluatie van kapitaalgoederen, verloedering van de omgeving en aantasting van het beleggersvertrouwen. Dit heeft een negatieve invloed op de stedelijke en economische vitaliteit. Nieuwe investeringsimpulsen blijven uit waardoor de economische vernieuwing stagneert. Dat kan op termijn weer leiden tot hoge maatschappelijke kosten om de verloederde stadsdelen te transformeren. Het rijk, gemeenten en marktpartijen hebben recentelijk aangedrongen op regionale sturing. Een lokale aanpak volstaat niet omdat de kantorenmarkt een regionaal karakter draagt. Provinciale Staten van Gelderland hebben bij de vaststelling van de Structuurvisie Bedrijventerreinen (medio 21) aangegeven in de toekomst kantorenbeleid te willen voeren en aangekondigd dat daartoe een verkennende studie moet worden uitgevoerd. Deze verkenning zal inzicht moeten geven in de kwantitatieve en kwalitatieve verhoudingen op de Gelderse kantorenmarkt en inzicht moeten verschaffen in het mogelijke beleidsintrumentarium 1. Het onderhavige onderzoek Debet & Credit gaat uitsluitend over de kwantitatieve aspecten van de kantorenmarkt in de periode en vormt één van de bouwstenen voor deze brede beleidsverkenning. De leegstand van kantoren is in Nederland de afgelopen 1 jaar sterk toegenomen en lijkt een structureel karakter te bezitten. De problematiek is de laatste jaren nog versterkt door de zwakke economische conjunctuur. De kloof tussen vraag en aanbod - die toch al groot was - is in 21 daardoor verder toegenomen en heeft een recordhoogte bereikt van 6,7 miljoen vierkante meter. Eind 21 stond 14% van de Nederlandse kantorenvoorraad leeg. In Gelderland bedroeg de leegstand 13%. De Gelderse situatie wijkt dus niet wezenlijk af van het landelijke beeld. Niet alle Nederlandse gemeenten worden in dezelfde mate geconfronteerd met de problematiek van leegstaande kantoren. Uit onderzoek van de NVM onder 34 gemeenten blijkt dat 45 procent van de gemeenten geen kantorenleegstand kent. In deze gemeenten is meestal geen echte kantorenmarkt tot ontwikkeling gekomen. Het aanwezige kantorenbestand beperkt zich vaak tot enkele lokaal verzorgende functies (gemeentelijke diensten, politie, banken) en enige zakelijke dienstverlening. Een groot deel van de leegstand concentreert zich in een beperkt aantal gemeenten en/of stedelijke regio s 2. Ook in Gelderland is dit het geval. Binnen Gelderland hebben respectievelijk Arnhem, Apeldoorn, Nijmegen en Ede/Wageningen de grootste kantorenconcentratie. Deze vijf gemeenten herbergen gezamenlijk 7% van de Gelderse kantorenvoorraad en 75% van de leegstand. 1 Alinea samengesteld op basis Plan van Aanpak Verkenning kantorenmarkt Gelderland, B&S-MERO/EBB, januari 211, Provincie Gelderland 2 Alinea samengesteld op basis van:structurele leegstand van kantoren, NVM Business, 21, en Stand van zaken Nederlandse kantorenmarkt, NVM Business, februari 211 3

9 Leegstandpercentage van gemeenten en stedelijke regio s met de hoogste leegstand in Nederland, per M aarssen Almere Diemen Nieuwegein Vianen Leidsendam Haarlemmermeer Capelle a/d IJssel Veenendaal Amstelveen Rijswijk Apeldoorn Barneveld Hengelo Amsterdam Gouda Woerden Amersfoo rt Almelo Zoetermeer Zwo lle Arnhem Leusden Schiedam Deventer Dordrecht M aastricht Ouder-Amstel Rotterdam Hilversum Gro ningen % Bron: Structurele leegstand van kantoren, NVM Business, 21 In bovenstaande grafiek zijn de leegstandspercentages in beeld gebracht van de gemeenten en stedelijke regio s met de meeste leegstand van kantoren in Nederland. Nijmegen en Ede/Wageningen vallen (net) buiten deze categorie zodat zij niet in de grafiek zijn opgenomen, Arnhem en Apeldoorn bevinden zich in de middenmoot. samenvatting en conclusies kantorenvoorraad. leegstand. Het totale verhuurbaar vloeroppervlak (vvo) aan kantoorruimte in Gelderland bedroeg op 31 december 21 ruim 3,9 miljoen m 2. Daarvan is 7% te vinden in slechts vier stedelijke concentraties: Arnhem (28%), Apeldoorn (19%), Nijmegen (12%) en Ede/Wageningen (11%). Gemeenten met een regionale functie herbergen gemiddeld 2 à 3% van de Gelderse kantorenvoorraad (Zutphen, Doetinchem, Tiel, Culemborg, Zaltbommel, Nijkerk, Barneveld en Harderwijk). De 1% die daarna nog resteert, is verdeeld over 32 gemeenten met een zeer geringe en voornamelijk lokaal georiënteerde kantorenmarkt. De leegstand in Gelderland bedroeg eind 21 ruim een half miljoen vierkante meter (ofwel 13% van de kantorenvoorraad). Het kwantitatieve zwaartepunt van de leegstand ligt in de steden Arnhem en Apeldoorn (16% leegstand), gevolgd door Nijmegen (11%) en Ede/Wageningen (9%). Weliswaar is in een aantal kleine gemeenten het leegstandsper- 4

10 centage hoger, maar daar is de massa dermate gering dat deze plaatsen in de totale problematiek geen rol van betekenis spelen (Winterswijk 32%; Ermelo 28%; Zevenaar, Barneveld, Zaltbommel, Beuningen en Overbetuwe ca. 18%). In de literatuur wordt een leegstandspercentage van 5% van de in gebruikzijnde kantorenvoorraad als normaal gezien. Deze zogenaamde frictieleegstand is niet alleen onvermijdelijk maar is zelfs gewenst om een soepel functioneren van de markt mogelijk te maken. Leegstand boven de 5% wordt gezien als overcapaciteit. De totale Gelderse leegstand van 55. m 2 op kan op basis van dit beginsel worden ontleed in 171. m 2 frictieleegstand en in 334. m 2 overcapaciteit cq. nietfrictionele leegstand. uitbreidingsvraag.. De toekomstige vraag naar kantoren bestaat uit vervangingsvraag en uitbreidingsvraag. De uitbreidingsvraag is de vraag naar kantoorruimte als gevolg van de dynamiek in het bedrijfsleven (uitbreiding/ inkrimping, oprichting/opheffing, migratie). Werkgelegenheidsgroei in de kantorensector was in het verleden de drijvende kracht achter de snelle groei van de kantorenvoorraad. In de Gelderse toekomstprojecties voor de langetermijn loopt de groei van de werkgelegenheid echter sterk terug en is de dynamiek nog maar een flauwe afspiegeling van het verleden. Vooral de groei van de beroepsbevolking valt scherp terug. Hoewel de veranderingen van het groeitempo zich geleidelijk voltrekken, doet zich rondom 22 een kentering voor. De toch al afvlakkende groei zal onder invloed van de vergrijzing nog verder terugvallen. Afgezet tegen het verleden zakt het tempo van de banengroei sterk in en wordt de hoge productiegroei uit het verleden niet meer geëvenaard. Als gevolg van de voortschrijdende technische ontwikkelingen zal de stijging van de arbeidsproductiviteit daarentegen juist sneller verlopen. Dit betekent dat de productie met steeds minder mensen kan worden gerealiseerd. Dit leidt tot een matige banengroei en een sterke terugslag op de vraag naar kantoorruimte. Daarnaast wordt verwacht dat onder invloed van het nieuwe werken het ruimtegebruik per arbeidsplaats zal afnemen. In ons rekenmodel is deze daling op den duur sterker dan de groei van het aantal banen in de kantorensector zodat per saldo een daling van het areaal in gebruik zijnd kantooroppervlak resulteert. 3,6 3,5 3,4 3,3 3,2 3,1 Trendmatige ontwikkeling van het areaal in gebruik zijnd vloeroppervlak kantoren in Gelderland, in mln m 2 vvo Bron 21: Bak PR & C; Bron : aangepaste BLM/CPB, Bureau Economisch Onderzoek, Gelderland 5

11 vervangingsvraag. De vervangingsvraag is de vraag naar kantoorruimte die ontstaat door technische veroudering (het pand is onbruikbaar geworden en de levensduur loopt af) of door economische veroudering (het pand voldoet niet meer aan de kwaliteitseisen van de gebruiker). In beide gevallen ontstaat er vervangingsvraag. Leeftijd is in dat verband een dominante (maar niet de enige) factor. Zestig procent van de Gelderse kantorenvoorraad stamt uit de periode Daarmee is het leeuwendeel van de kantorenvoorraad nog betrekkelijk jong. Met name in de periode 2-21 was de aangroei hoog. In dat decennium is éénderde deel van de huidige voorraad verrezen. In de drie grootste Gelderse steden Arnhem, Nijmegen en Apeldoorn was ook al in de jaren 6, 7 en 8 van de vorige eeuw sprake van een substantiële groei. Deze groei valt samen met de verdienstelijking van de economie die zich in Nederland begon af te tekenen. In onze schattingen over de omvang van de vervangingsvraag zijn wij uitgegaan van een gemiddelde levensduur van een kantoorgebouw van 5 jaar. Met dit kengetal zijn vervolgens alle jaargangen vanaf 196 doorgerekend. Van de gebouwen uit de jaren 5 en eerder is verondersteld dat die intussen een monumentale status hebben verworven en qua ligging en architectuur dermate attractief zijn dat zij door een voortdurend proces van renoveren en aanpassen bij de tijd worden gehouden. Deze rekenregels leiden tot de volgende ramingen van de vervangingsvraag: Trendmatige ontwikkeling van de vervangingsvraag naar kantoren in Gelderland, jaarmuaties x 1. m 2 vvo Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland totale vraag Het algemene ontwikkelingspatroon van de totale vraag naar kantoren wordt bepaald door enerzijds een afnemende uitbreidingsvraag (die op enig moment zelfs negatief wordt) en anderzijds door een stijgende vervangingsvraag. Deze tegengestelde bewegingen leiden voor Gelderland per saldo nog tot een additionele vraag naar kantoorruimte van gemiddeld,9 % per jaar (ofwel voor de totale periode een additionele vraag van 1.1. m 2 ). 6

12 huidig en toekomstig kantorenaanbod vraag/aanbodconfrontatie Het huidige kantorenaanbod ofwel de leegstand - in Gelderland bedraagt 55. m 2, waarvan 171. m 2 frictieleegstand en 334. m 2 overcapaciteit cq. niet-frictionele leegstand. Daarnaast bestaat het aanbod uit de toekomstige nieuwbouwplannen, de zogenaamde plancapaciteit. Daarbij kan het gaan om plannen die nog in de ideënfase verkeren (in bijvoorbeeld een structuurvisie) tot juridisch beschikbare capaciteit in bestemmingsplannen. In Gelderland bedraagt de plancapaciteit op dit moment 784. m 2, ofwel 2% van de huidige kantorenvoorraad. De vraag in hoeverre de Gelderse kantorenmarkt in evenwicht is kan worden beantwoord door de verwachtingen over de vraagontwikkelingen af te zetten tegen het onbenutte aanbod 3 en de nieuwbouwplannen. Bij de vraagontwikkelingen (de gebogen lijn in de grafiek) gaat het om de totale cumulatieve vraag, dat wil zeggen de gesommeerde jaarlijkse vraag 21 t/m 24 (uitbreidings- plus vervangingsvraag). Vraag/aanbodconfrontatie kantoorruimte, x 1. m 2 vvo, Gelderland = cumulatieve vraag plancapaciteit per : 784 m niet-frictionele leegstand per : 334 m Uit de grafiek kan worden afgelezen dat de tgecumuleerde vraag in de periode / m 2 bedraagt. Dit komt overeen met de omvang van de huidige niet-frictionele leegstand. De mate waarin de vraag zal worden voldaan door nieuwbouw of leegstaande gebouwen zal afhangen van de marktomstandigheden. In de optimale situatie zal de vraag in eerste instantie worden geaccommodeerd uit leegstand. Pas wanneer het areaal leegstand zal zijn teruggebracht tot frictie-omvang ontstaat er marktruimte voor nieuwbouw. In de grafiek wordt dit moment gemarkeerd door het snijpunt van de vraagcurve met de leegstand in 218. In de praktijk zal dit optimum niet haalbaar zijn. Niet altijd zal het actuele aanbod aansluiten op de wensen van de potentiële gebruikers. 3 i.c.de niet-frictionele leegstand, dat wil zeggen de totale leegstand minus een frictieleegstand van 5% 7

13 Kwalitatieve discrepanties leiden er dan toe dat een deel van de additionele vraag zal worden geaccommodeerd door nieuwbouw. Anderzijds is het ook niet erg waarschijnlijk dat de additionele vraag uitsluitend door nieuwbouw geaccommodeerd zal worden omdat alle leegstand incourant is. Waar tussen de twee uitersten de markt uiteindelijk naar neigt, zal ook afhangen van de prijsverhouding tussen nieuwbouw en bestaande bouw en van de beschikbaarheid van adequate bouwkavels. Ten slotte is van belang wat er met de verouderde gebouwen gebeurd. Blijven zij na vervanging als kantoorruimte beschikbaar of worden zij aan de markt onttrokken door sloop of functiewijziging. Over de wijze waarop de toekomstige vraag zal worden geaccommodeerd (nieuwbouw vs. Leegstand) en over de omvang van de toekomstige onttrekkingen kan op basis van dit onderzoek geen uitspraak worden gedaan. Wel kan op basis van de vraag/aanbodconfrontatie worden geconcludeerd dat het in ieder geval zeer onwaarschijnlijk is dat de Gelderse leegstand op kortetermijn zal worden opgenomen door de markt. In de meest optimale situatie is er pas rond 218 zicht op genormaliseerde verhoudingen waarin de leegstand zal zijn geslonken tot frictieniveau. De leegstand plus de plancapaciteit tezamen hebben een dusdanige omvang dat zij de vraag tot 24 volledig afdekken en daarenboven nog een overschot creëren. Realisering van nieuwbouwplannen in een sneller tempo dan door de vraagcurve wordt aangegeven en die niet gepaard gaat met een navenante onttrekking, zal leiden tot meer leegstand. Het autonome tempo van de onttrekkingen zal onvoldoende zijn om het marktevenwicht te herstellen. regionale dimensie Arnhem en Nijmegen De kantorenproblematiek in Gelderland speelt zich geheel af binnen de vier Gelderse kantorenconcentraties: Arnhem, Nijmegen, Apeldoorn en Ede/Wageningen. In alle overige Gelderse gemeenten is de kantorenomvang relatief gering, is de markt lokaal en zijn er geen grootschalige toekomstplannen. Alleen in de gemeente Barneveld dreigt enige onevenwichtigheid te ontstaan. De totale kantorenvoorraad in deze gemeente bedraagt ongeveer 1. m 2, (waarvan 18% leegstaat). Op dit moment zijn er in Barneveld nieuwbouwplannen voor 56. m 2. Dit komt neer op een uitbreiding van het kantorenareaal met 56%. Deze sterke groei lijkt niet in overeenstemming met de historische kantorenmarktpositie van Barneveld noch met de toekomstige algemene marktomstandigheden. In de gemeenten Arnhem en Nijmegen ontstaat als gevolg van de relatief oude kantorenvoorraad op middellangetermijn een dusdanige vervangingsvraag, dat in beginsel de leegstand rond 216 opgelost zou kunnen zijn. De geprojecteerde vraag in Arnhem is als zevende kantorenstad van Nederland - ongeveer tweemaal zo groot als in Nijmegen (plaats 25). De plancapaciteit in Arnhem is zeer omvangrijk. Samen met de leegstand is het geplande aanbod groot genoeg om aan de vraag tot na 24 te kunnen voldoen. In Nijmegen is de situatie evenwichtiger en ligt dat moment in

14 391 Vraag/aanbodconfrontatie kantoorruimte, x 1. m 2 vvo, Arnhem = cumulatieve vraag 293 plancapaciteit per : 261 m niet-frictionele leegstand per : 13 m Vraag/aanbodconfrontatie kantoorruimte, x 1. m 2 vvo, Nijmegen = cumulatieve vraag plancapaciteit per : 79 2 niet-frictionele leegstand per : 3 m Apeldoorn De kantorenvoorraad in Apeldoorn is van jongere datum dan in Arnhem en Nijmegen waardoor de vervangingsvraag later manifest wordt. De huidige leegstand is in verhouding tot het groeipad van de vraag omvangrijk. 314 Vraag/aanbodconfrontatie kantoorruimte, x 1. m 2 vvo, Apeldoorn = cumulatieve vraag plancapaciteit per : 23 m 2 niet-frictionele leegstand per : 84 m

15 Ook wanneer alle vraag in Apeldoorn de komende jaren volledig geaccommodeerd zou worden uit leegstand en de afgeschreven kantoorpanden uit de markt worden genomen, duurt het toch nog tot ongeveer 224 voordat de niet-frictionele leegstand is opgelost. De plancapaciteit die daarna nodig is om aan de vraag t/m 24 te kunnen voldoen, bedraagt ca. 6. m 2, de huidige plancapaciteit van 23. m 2 is bijna driemaal zo groot..ede/wageningen In het meest gunstige geval, waarbij alle vraag wordt geaccommodeerd uit de niet-frictionele leegstand en er in de tussentijd geen nieuwbouw bijkomt, duurt het tot ongeveer 217 voordat de markt in evenwicht is. Daarna ontstaat er ruimte voor nieuwbouw. De plancapaciteit is in verhouding tot het groeipad van de vraag ruim. Samen met de leegstand dekken de huidige nieuwbouwplannen de gecumuleerde vraag tot 239. De plancapaciteit is volledig gelokaliseerd in Ede. Op dit moment zijn er voor Wageningen geen grootschalige nieuwbouwplannen. Vraag/aanbodconfrontatie kantoorruimte, x 1. m 2 vvo, Ede/Wageningen 82 = cumulatieve vraag plancapaciteit per : 52 m 2 niet-frictionele leegstand per : 17 m samenvattende conclusies De kantorenproblematiek in Gelderland speelt zich geheel af binnen de vier Gelderse kantorenconcentraties: Arnhem, Nijmegen, Apeldoorn en Ede/Wageningen. In alle overige Gelderse gemeenten is de kantorenomvang relatief gering, is de markt voornamelijk lokaal en zijn er geen grootschalige toekomstplannen. Alleen in de gemeente Barneveld dreigt enige onevenwichtigheid te ontstaan. De plancapaciteit voorziet in een uitbreiding van het kantorenareaal met 56 %. Deze sterke groei lijkt niet in overeenstemming met de historische kantorenmarktpositie van Barneveld noch met de toekomstige algemene marktomstandigheden. In het meest gunstige geval, waarbij alle vraag wordt geaccommodeerd uit de niet-frictionele leegstand, er in de tussentijd geen nieuwbouw bijkomt en de technisch/economisch verouderde gebouwen aan de kantorenmarkt worden onttrokken, duurt het in Arnhem, Nijgen en Ede/Wageningen toch nog zes à zeven jaar voordat de markt in evenwicht is. In Apeldoorn treedt dat moment pas op in 224. Dit komt doordat de opnamecapaciteit van de markt vrij ruim is (16% leegstand) en de vervangingsvraag door de relatief jonge kantorenvoorraad pas laat op gang komt. 1

16 Vraag/aanbodgegevens in de vier Gelderse kantorenconcentraties, x 1. m 2 vvo Arnhem Nijmegen Apeldoorn Ede / Wageningen Totale vraag Totale aanbod in 211 waarvan: - frictie leegstand - niet-frictionele leegstand - harde plancapaciteit - zachte plancapaciteit Overaanbod (+) cq. Planningsruimte (-) op langetermijn 4 Het totale kantorenaanbod is in alle concentraties ruim tot zeer ruim. Veelal is er nu al plancapaciteit beschikbaar voor de vraag die pas tussen 23 en 24 manifest wordt. In Nijmegen is de vraag/aanbodsituatie nog het meest evenwichtig, maar ook hier is het huidige aanbod reeds genoeg tot 228. In Arnhem en Ede/Wageningen is het aanbod toereikend tot om en nabij 24, in Apeldoorn is het huidige aanbod zelfs tweemaal zo groot dan nodig voor de periode Bijna de helft van de Apeldoornse plancapaciteit betreft echter zachte plannen waarvan het nog maar de vraag is of deze in de toekomst gehandhaafd blijven. Het grootste deel van de totale plancapaciteit in de vier Gelderse kantorenconcentraties is reeds opgenomen in een ontwerp-, vastgesteld dan wel onherroepelijk bestemmingsplan. In Ede/Wageningen gaat het om 1%, in Arnhem om 69% en in Apeldoorn om 5%. In Nijmegen ten slotte heeft nog maar 1% de status van een hard plan. Hier is nog veel flexibiliteit mogelijk zonder ingrijpen in de bestemmingsplannen. interpretatie onderzoeksuikomsten De vraaggegevens en de cijfers over de kantorenvoorraad en de leegstand hebben betrekking op kantoren van 5 m 2 verhuurbaar vloeroppervlak en meer. De gegevens over de plancapaciteit van Arnhem, Nijmegen, Apeldoorn en alle gemeenten in de Regio Food Valley hebben betrekking op kantoren van minimaal 5 m 2, in alle overige gemeenten gaat het op plannen van minimaal 2.15 m 2 vvo. Bij de kantorenvoorraad en de leegstand is de peildatum , bij de plancapaciteit varieert dat van tot Naar verwachting hebben deze verschillen echter geen wezenlijke invloed op de uitkomst van de vraag/aanbodconfrontaties. 4 berekend als: totale aanbod totale vraag frictie leegstand 11

17 Grote onzekerheidsmarges zijn inherent aan langetermijnprognoses. De vooruitberekeningen dragen een sterk trendmatig karakter. Zeker op lange termijn is het niet erg waarschijnlijk dat de ontwikkelingen zonder structuurwijzigingen of trendbreuken zullen verlopen. Dit rapport bevat dan ook geen blauwdruk van de toekomstige ontwikkelingen op de kantorenmarkt, maar schetst de ontwikkelingsrichting binnen de context van een aantal veronderstellingen en een bepaal economisch scenario. De vervangingsvraag is berekend onder een veronderstelling over de gemiddelde levensduur van kantoren waarbij het onttrekkingstempo en het substitutiemechanisme leegstand/nieuwbouw onzekere factoren zijn. Bij de uitbreidingsvraag gaat het om een ontwikkelingspad tegen de achtergrond van veronderstellingen over bijvoorbeeld economische groei en het ruimtegebruik per arbeidskracht. De langetermijnberekeningen zijn conjunctuurneutraal. Op korte- en middellangetermijn kan als gevolg van de conjuncturele bewegingen - de feitelijke ontwikkeling dus sterk afwijken van de langetermijntrend. Verwacht mag worden dat over een langere periode de afwijkingen elkaar neutraliseren. De vraag/aanbodconfrontaties laten zien naar welke richting de toekomstige marktverhoudingen neigen bij ongewijzigd beleid en bij instandhouding van het bestaande vraag- en aanbodmechanisme. Het onderzoek geeft een indruk van de ontwikkelingen waarmee bij het concipiëren van beleid rekening moet worden gehouden. Daarbij moet bedacht worden dat in de snel veranderende wereld ook het langetermijnperspectief voortdurend verschuift. Aan het onderzoeksresultaat moet dan ook geen absolute waarde worden toegekend, maar ondanks de abstracties die nu eenmaal eigen zijn aan het gebruik van modellen en alle simplificaties ten spijt mag verwacht worden dat de modelberekeningen wel de meest plausibele ontwikkelingsrichting weergeven. 12

18 2. De huidige kantorenvoorraad Begripsomschrijving De enige statistiek die in Nederland de voorraad kantoorruimte op uniforme en consistente wijze registreert is het kantorenbestand van Bak Property Research & Consultancy. De kantorenvoorraad alsmede de samenstelling wordt door een plaatselijke inventarisatie per woonkern jaarlijks vastgesteld. Iedereen die zich in Nederland professioneel bezig houdt met marktbeschrijving, analyse en prognoses over de kantorenvoorraad gebruikt dit bestand als basis (NVM, CPB, EIB, Dynamis, Stec Groep, DTZ etc) Ook in deze verkenning wordt uitgegaan van de gegevens uit dit bestand. kantoor 5. Onder een kantoor wordt verstaan een ruimtelijk zelfstandige eenheid die grotendeels in gebruik is of te gebruiken is voor bureaugebonden werkzaamheden of ondersteunende activiteiten. De definitie van het begrip kantoor als een ruimtelijk zelfstandige eenheid betekent dat kantoren in fabrieken, bedrijfsgebouwen, ziekenhuizen en universiteiten buiten de statistiek worden gelaten voorraad 4. Met voorraad wordt bedoeld het totaal van leegstaande en in gebruik zijnde kantoren. Ook kantoren die op het moment van registratie nog in aanbouw zijn, worden tot de voorraad gerekend. Alleen kantoorpanden met een oppervlakte boven de 5 vierkante worden tot de voorraad gerekend. Als oppervlakte-eenheid wordt het verhuurbaar vloeroppervlak (vvo) genomen. verhuurbaar. vloeroppervlak 4 Het verhuurbaar vloeroppervlak (vvo) is het bruto vloeroppervlak minus het constructieoppervlak, de verticale verkeersruimten en de installatieruimten. De omschrijving van het verhuurbaar vloeroppervlak is vastgelegd in de NEN 258. Als vuistregel kan gelden dat van het bruto vloeroppervlak ongeveer 86 procent verhuurbaar is. De situatie op Het totale verhuurbaar vloeroppervlak aan kantoorruimte in Gelderland bedroeg op 31 december 21 ruim 3,9 miljoen m 2. Daarvan is 46% te vinden in de Stadsregio Arnhem Nijmegen en 22% in de Stedendriehoek. Tezamen nemen deze twee stedelijke regio s ruim tweederde deel van het totale Gelderse kantooroppervlak voor hun rekening. De kantorenvoorraad is voornamelijk geconcentreerd in een vijftal gemeenten, waarvan Arnhem veruit de grootste is, gevolgd door Apeldoorn en op ruime afstand daarvan Nijmegen en Ede/Wageningen. 5 Definitie ontleent aan de publicatie Kantoren in cijfers 29, pagina 9, Drs. R.L. Bak, 21 13

19 Kantorenvoorraad, uitgedrukt vvo, X 1. m 2, per 31 december 21 Regio 6 m 2 % van Gl Gemeenten m 2 % van Gl Stadsregio Arnhem Stedendriehoek Apeldoorn Regio Food Valley Nijmegen Rivierenland Ede / Wageningen Achterhoek Noord Veluwe Gelderland Bron: Bak Property Research & Consultancy 6 WGR-regio, voorzover deze regio s provinciegrens overschrijdend zijn is hier alleen het Gelderse deel opgenomen. 14

20 3. Het huidige kantorenaanbod (c.q. de leegstand) Begripsomschrijving aanbod. leegstand. frictieleegstand. niet-frictionele leegstand. In het kantorenbestand van Bak Property Research & Consultancy wordt het aanbod als volgt gedefinieerd: Onder aanbod wordt verstaan gebouwen waarin minimaal 5 vierkante meter kantoorruimte te huur of te koop wordt aangeboden (ook delen van een gebouw kunnen als aanbod worden opgenomen). Het aanbod wordt gemeten aan het eind van het kalenderjaar en omvat uitsluitend reeds opgeleverde en/of nog in aanbouw zijnde kantoren. Projecten die in voorbereiding zijn en derhalve nog moeten worden gebouwd, worden in het aanbod niet meegeteld. Aanbod is hier niet identiek aan leegstand, dat wil zeggen dat de aangeboden kantoorruimte niet leeg hoeft te staan 7. In Nederland bestaat geen statistiek over leegstand. Daarom worden in de praktijk door alle actoren op de kantorenmarkt de aanbodgegevens gebruikt als indicatie voor de leegstand, zo ook in het onderhavige rapport. In deze verkenning wordt uitgegaan van de aanbodgegevens uit het bestand van Bak Property Research & Consultancy en in aansluiting op wat in de literatuur en in de praktijk gebruikelijk is, worden deze gegevens tevens gebruikt om de leegstand mee aan te geven. Dus ook al is een te huur of te koop staande kantoorruimte niet leeg omdat de lopende contractperiode nog niet geheel ten einde is, of omdat de ruimte in de overbruggingsperiode tijdelijk is verhuurd als bijvoorbeeld expositieruimte, dan wordt het oppervlak toch meegeteld bij de leegstand. Met andere woorden het totale aanbod volgens de definitie van Bak wordt opgevat als leegstand. De begrippen leegstand en aanbod zijn in deze verkenning dus identiek. In de literatuur wordt een leegstandspercentage van 5% van de in gebruikzijnde kantorenvoorraad als normaal gezien. Deze zogenaamde frictieleegstand is niet alleen onvermijdelijk maar is zelfs gewenst om een soepel functioneren van de markt mogelijk te maken. Leegstand boven het frictieniveau wordt in dit rapport niet-frictionele leegstand genoemd en kan worden gekarakteriseerd als overcapaciteit (aanbod waar op het peilmoment geen vraag tegenover stond). De situatie op Het kantorenaanbod in Gelderland bedroeg eind m 2 vvo. Daarvan kan worden aangemerkt als frictieleegstand en 38. als niet-frictionele leegstand. Het totale leegstandspercentage in Gelderland bedroeg 13% van de kantorenvoorraad tegen 14% 8 in Nederland. De Gelderse situatie wijkt dus maar weinig af van het landelijke beeld. 7 Definitie ontleent aan de publicatie Kantoren in cijfers 29, pagina 39, Drs. R.L. Bak, 21 8 Stand van zaken Nederlandse kantorenmarkt, NVM-Business, augustus 21, samenstelling Drs.R.L. Bak 15

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper Leegstand Kantoren Jobinside 5 november 2010 Sacha Klinkhamer Floor Schipper Presentatie Jobinside Inleiding door Sacha Klinkhamer (Infrastructuur & Milieu) Aanleiding, cijfers, probleemanalyse, oorzaken,

Nadere informatie

Leegstand van kantoren, 1991-2013

Leegstand van kantoren, 1991-2013 Leegstand van kantoren, 1991-2013 Conclusie In Nederland is een overaanbod van kantoorvloeroppervlakte. Gemiddeld 16% van het kantoorvloeroppervlakte staat leeg in 2013. Dit percentage neemt nog steeds

Nadere informatie

downloadbaar document, behorende bij bijlage I

downloadbaar document, behorende bij bijlage I Monitor Uitvoeringsstrategie Plabeka Voortgangsrapportage 2009-2010 downloadbaar document, behorende bij bijlage I Definities monitor B.V. en verschillen met andere bronnen Om een foute interpretatie van

Nadere informatie

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Kantorenmarkt uit balans De situatie op de Nederlandse kantorenmarkt is zeer ongunstig. Het aanbod van kantoorruimte ligt structureel op een zeer hoog niveau

Nadere informatie

Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie Zuid-Holland

Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie Zuid-Holland Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie Zuid-Holland Stec Groep aan provincie Zuid-Holland Guido van der Molen en Rien Ramerman augustus 2014 Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie

Nadere informatie

www.kantorenmonitor.nl

www.kantorenmonitor.nl kantorenmonitor regio Amsterdam 2005 Door Kantorenmonitor B.V. wordt jaarlijks aan de hand van een veldopname de ontwikkeling van de kantorenmarkt in de regio Amsterdam geregistreerd (Amsterdam, Amstelland,

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven

Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven Uit: Bijlagenboek bij STEC rapportage Naar een sterke Eindhovense kantorenmarkt

Nadere informatie

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 Kantorenvisie Netwerkstad Twente Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 1 Inleiding: Het doel van deze Kantorenvisie Netwerkstad is een beter beeld krijgen van het functioneren van de Kantorenmarkt

Nadere informatie

KANTOREN IN GELDERLAND. Analyse van oppervlak kantorenvoorraad in relatie tot werkgelegenheid en bedrijvigheid. Kantoren meer dan 500m2

KANTOREN IN GELDERLAND. Analyse van oppervlak kantorenvoorraad in relatie tot werkgelegenheid en bedrijvigheid. Kantoren meer dan 500m2 KANTOREN IN GELDERLAND Analyse van oppervlak kantorenvoorraad in relatie tot werkgelegenheid en bedrijvigheid Kantoren meer dan 500m2-1 - Deze notitie is gebaseerd op gegevens uit de PWE 2010 (Provinciale

Nadere informatie

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013 gemeentebestuur,..,.. r^fw Postbus 15 PURMEREND JSj 1440 AA Purmerend V telefoon 0299-452452 telefax 0299-452124 Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Team Economie Aan de gemeenteraad van Purmerend VERZONDEN

Nadere informatie

Kantorenmonitor Holland Rijnland

Kantorenmonitor Holland Rijnland Kantorenmonitor Holland Rijnland Inhoud Voorwoord 4 Inleiding 4 Kantorenvoorraad in Holland Rijnland 7 Bestaande kantorenvoorraad 7 Kantoren 8 Kantorenstand 9 Ontwikkelingen in 21, 211 en 212 12 Kantorenvoorraad

Nadere informatie

van kantoren Een analyse van het probleem en mogelijke oplossingen

van kantoren Een analyse van het probleem en mogelijke oplossingen Structurele leegstand van kantoren Een analyse van het probleem en mogelijke oplossingen De leegstand op de kantorenmarkt heeft een recordhoogte bereikt en het is tijd om te zoeken naar oplossingen. Daarvoor

Nadere informatie

Eerste uitkomsten werkgelegenheidsonderzoek 2014. Gelderland

Eerste uitkomsten werkgelegenheidsonderzoek 2014. Gelderland Eerste uitkomsten werkgelegenheidsonderzoek 2014 Gelderland Provinciale Werkgelegenheids Enquête Gelderland - 1 - De uitvoering van de PWE 2014 vond plaats in opdracht van de onderstaande instanties: Gemeenten

Nadere informatie

provinsje fryslân provincie frys1n

provinsje fryslân provincie frys1n Voor Er provinsje fryslân provincie frys1n postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25 Provinciale Staten van de Provincie Fryslan Postbus 20120

Nadere informatie

De Nederlandse kantorenmarkt werd in 2012. Maart 2013. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren

De Nederlandse kantorenmarkt werd in 2012. Maart 2013. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren Maart 213 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren Stand van zaken Nederlandse kantorenmarkt 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010 Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp Lichte stijging opnameniveau De totale opname van kantoorruimte in de regio Amsterdam in bedraagt 268.317 m², hetgeen een lichte

Nadere informatie

Haarlemmermeer 2009. marktleider in de cosmeticamarkt hebben, waarbij we de milieubelasting zo veel mogelijk terug willen dringen.

Haarlemmermeer 2009. marktleider in de cosmeticamarkt hebben, waarbij we de milieubelasting zo veel mogelijk terug willen dringen. kantorenmonitor Haarlemmermeer L Oréal Nederland heeft haar hoofdkantoor verplaatst van verschillende locaties in Alphen aan de Rijn en Weesp naar een modern en representatief pand in Beukenhorst-Zuid

Nadere informatie

INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM

INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM G.H. van der Wilt en W.H.M. van der Zanden Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) maart 2006 In opdracht van Stadsregio Rotterdam en Ontwikkelingsbedrijf

Nadere informatie

KANTORENMARKT NETWERKSTAD TWENTE ANALYSE EN VISIE. Martin Stijnenbosch

KANTORENMARKT NETWERKSTAD TWENTE ANALYSE EN VISIE. Martin Stijnenbosch KANTORENMARKT NETWERKSTAD TWENTE ANALYSE EN VISIE Martin Stijnenbosch Definitie kantoor Kantoor is activiteit en huisvesting; Uitgangspunten analyse Kantoor als zelfstandig gebouw Kantoren bij hallen op

Nadere informatie

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuid-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuid-Nederland (*1. m²) 42.2 2.15 5.518 Overig Nederland Het totale oppervlak aan kantoormeters in en

Nadere informatie

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl Factsheets Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt medio 215 www.dtz.nl 1 Factsheet kantorenmarkt medio 215 Kantoorbanen 2.236.85 214 t.o.v. 213,9% Aanbod 8.36 m 2,6% Voorraad 49.533. m 2,1% Opname 497. m 2 1

Nadere informatie

Kantorenmarkt Amsterdam

Kantorenmarkt Amsterdam Kantorenmarkt Amsterdam 2014 Kantorenmarkt Amsterdam De gemeente Amsterdam telt circa 810.000 inwoners en 554.730 banen, verdeeld over 112.800 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad heeft een omvang

Nadere informatie

kantorenmonitor regio Amsterdam 2006

kantorenmonitor regio Amsterdam 2006 kantorenmonitor regio Amsterdam 2006 Gemeenten binnen de deelregio s Amsterdam, Amstelland, Meerlanden, Zaanstreek, Waterland, Almere en Zuid Kennemerland. meer kantoorruimte betrokken Door een grote dynamiek

Nadere informatie

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad In Nederland staat veel kantoor-, bedrijfs- en winkelruimte leeg. Leegstand van bedrijfsvastgoed lijkt structureel te worden en de verwachting is

Nadere informatie

BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT

BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT Kantorenmarkt Weert Tot 2020 zeer beperkte behoefte aan nieuwe kantoorruimte in Weert, er is al meer dan voldoende aanbod van kantoorruimte, toevoegen van

Nadere informatie

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Midden-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Midden-Nederland (*1. m²) 42.674 95 6.46 Overig Nederland In de regio Midden-Nederland ligt circa 14%

Nadere informatie

Aanpak kantoren leegstand in Barneveld

Aanpak kantoren leegstand in Barneveld Aanpak kantoren leegstand in Barneveld Aanleiding Bij de behandeling van de kadernota in mei 2011 heeft de gemeenteraad een motie aangenomen waarin het college wordt verzocht om beleid te ontwikkelen voor

Nadere informatie

Aanbod bedrijventerreinen

Aanbod bedrijventerreinen Staat van 2014 Aanbod bedrijventerreinen Wat is de index van het uitgeefbare oppervlak (2002 = 100)? Ten opzichte van 2002 is er nog 57% uitgeefbaar terrein over Vergelijking in de tijd (Index uitgeefbaar

Nadere informatie

winkelruimte oost-nederland Overijssel en Gelderland

winkelruimte oost-nederland Overijssel en Gelderland Landelijke marktontwikkelingen Veel consumenten nemen een afwachtende houding aan. De economische vooruitzichten zijn immers niet goed en de dalende koopkracht zorgt ervoor dat klanten alleen maar langer

Nadere informatie

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Provincie als regisseur kantorenmarkt

Provincie als regisseur kantorenmarkt Provincie als regisseur kantorenmarkt Spielburg of scheidsrechter? Inhoud: een concurrerend vestigingsmilieu voor kantoren met een evenwichtige vraagaanbod situatie (kwantitatief en kwalitatief) Regels:

Nadere informatie

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

Bijlage Visie Oost : Cijfers & trends bevolking en woningvoorraad Hilversum

Bijlage Visie Oost : Cijfers & trends bevolking en woningvoorraad Hilversum Bijlage Visie Oost : Cijfers & trends bevolking en woningvoorraad Hilversum 1. Ontwikkeling bevolking naar leeftijd De Primos huishoudensprognose (2011) voor de periode 2010-2040 schetst het volgend beeld:

Nadere informatie

regio s 2011 kantorenmarkt Een rapport van nvm business

regio s 2011 kantorenmarkt Een rapport van nvm business kantorenmarkt regio s 211 Een rapport van nvm business In 211 heeft de neerwaartse trend op de kantorenmarkt zich voortgezet. Toch is er niet alleen negatief nieuws. Zo ging het iets beter op de kantorenmarkt

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 4

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 4 ECONOMISCHE MONITOR EDE 20 / 4 De Economische Monitor geeft een beeld van de economie van de gemeente Ede in de afgelopen periode van 2008 tot 20. De Economische Monitor is verdeeld in twee delen: Het

Nadere informatie

NEDERLANDSE KANTORENMARKT

NEDERLANDSE KANTORENMARKT Maart 215 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE KANTORENMARKT 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 2

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 2 ECONOMISCHE MONITOR EDE 211 / 2 De economische monitor geeft een beeld van de economie van de gemeente Ede in de afgelopen periode van 27 tot 211. De economische monitor is verdeeld in twee delen. Het

Nadere informatie

De Nederlandse kantorenmarkt is in 2011. Maart 2012. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren

De Nederlandse kantorenmarkt is in 2011. Maart 2012. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren Maart 212 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren Stand van zaken Nederlandse kantorenmarkt 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven 23 juni 2015 Managementsamenvatting Status: Managementsamenvatting Datum: 23 juni 2015 Een product van: Bureau Stedelijke Planning bv Silodam

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt oost-nederland Overijssel en Gelderland

Bedrijfsruimtemarkt oost-nederland Overijssel en Gelderland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuidwest-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuidwest-Nederland (*1. m²) 35.536 13.629 459 Overig Nederland In Zuidwest-Nederland ligt circa 29%

Nadere informatie

TRENDBEELD INVESTERINGEN IN GELDERLAND

TRENDBEELD INVESTERINGEN IN GELDERLAND TRENDBEELD INVESTERINGEN IN GELDERLAND De investeringen (inter)nationaal vergeleken De kapitaalgoederenvoorraad in een land of regio wordt geleidelijk opgebouwd door de jaarlijkse investeringen. De investeringen

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

De markt voor kantoren in ons land is in de. Augustus 2012. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren

De markt voor kantoren in ons land is in de. Augustus 2012. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren Augustus 212 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren Stand van zaken Nederlandse kantorenmarkt 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

REGIO S 2013 KANTORENMARKT EEN RAPPORT VAN NVM BUSINESS

REGIO S 2013 KANTORENMARKT EEN RAPPORT VAN NVM BUSINESS KANTORENMARKT REGIO S EEN RAPPORT VAN NVM BUSINESS Gezien vanuit de verschillende regio s waren er vorig jaar duidelijk tegengestelde tendensen waarneembaar. Liep in de meeste regio s de vraag naar kantoren

Nadere informatie

Regionale kantorenmarkten MRDH

Regionale kantorenmarkten MRDH Regionale kantorenmarkten MRDH Raming van vraag en aanbod Martin van Elp Matthieu Zuidema Eindrapport Rapport in opdracht van Stadsregio Rotterdam Mei 2013 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 7 1.

Nadere informatie

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noord-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noord-Nederland (*1. m²) 46.787 643 973 1.222 Drenthe Friesland Groningen Overig Nederland De drie noordelijke

Nadere informatie

Actualisering Gelderse vooruitzichten

Actualisering Gelderse vooruitzichten Actualisering Gelderse vooruitzichten gevolgen van de Schuldencrisis voor de Gelderse economie 1 Provinciale Economische Verkenning 212-215 16 februari 212 Menno Walsweer: Bureau Economisch Onderzoek 3

Nadere informatie

1. STADSREGIO ARNHEM/NIJMEGEN

1. STADSREGIO ARNHEM/NIJMEGEN BIJLAGE A 1. STADSREGIO ARNHEM/NIJMEGEN 1.1 Westervoortsedijk/ t Broek, Arnhem Algemene kenmerken Oppervlakte (netto ha) Totale oppervlakte: 130,0 ha. Netto uitgeefbaar: 14,8 ha. Levensfase Bedrijventerrein

Nadere informatie

Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek 2013. Aanbod bedrijfs-, kantooren winkelruimte

Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek 2013. Aanbod bedrijfs-, kantooren winkelruimte Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek Aanbod bedrijfs-, kantooren winkelruimte Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek Aanbod bedrijfs-, kantoor- en winkelruimte Mede door de prima ligging en gunstige regionale

Nadere informatie

kantorenmonitor regio Amsterdam 2007

kantorenmonitor regio Amsterdam 2007 kantorenmonitor regio Amsterdam 2007 Gemeenten binnen de deelregio s Amsterdam, Amstelland, Meerlanden, Zaanstreek, Waterland, Almere, Zuid Kennemerland en IJmond. vooral kantoorruimte betrokken door kleinere

Nadere informatie

Regionale kantorenmarkten Metropoolregio Rotterdam en Den Haag. Raming van vraag en aanbod

Regionale kantorenmarkten Metropoolregio Rotterdam en Den Haag. Raming van vraag en aanbod Regionale kantorenmarkten Metropoolregio Rotterdam en Den Haag Raming van vraag en aanbod Regionale kantorenmarkten Metropoolregio Rotterdam en Den Haag Het auteursrecht voor de inhoud berust geheel bij

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van bedrijfsruimte Maart 211 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van 4. Vooruitzichten Colofon Samenstelling Drs I.L. de Kruif Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

regio s 2012 kantorenmarkt Een rapport van nvm business

regio s 2012 kantorenmarkt Een rapport van nvm business kantorenmarkt regio s 212 Een rapport van nvm business Gezien vanuit de verschillende regio s waren er vorig jaar duidelijk tegengestelde tendensen waarneembaar. Waar in de regio s West Noord, Oost en

Nadere informatie

Waar komen we vandaan:

Waar komen we vandaan: Waar komen we vandaan: Bezien over een langere periode gaan economische ontwikkelingen gepaard met ingrijpende veranderingen in de economische structuur. Kenmerkend voor dit proces in de twintigste eeuw

Nadere informatie

NEDERLANDSE KANTORENMARKT

NEDERLANDSE KANTORENMARKT Maart 212 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE KANTORENMARKT Aanbod van kantoren 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren D Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Kantorenmarkt Zuid-Holland. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen

Kantorenmarkt Zuid-Holland. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Zuid-Holland Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Zuid-Holland Het auteursrecht voor de inhoud berust geheel bij de Stichting Economisch Instituut voor de

Nadere informatie

NEDERLANDSE KANTORENMARKT

NEDERLANDSE KANTORENMARKT Maart 216 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE KANTORENMARKT 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Recordonttrekking van kantoorruimte en toegenomen kantoorgebruik zorgen voor sterke daling van de leegstand

Recordonttrekking van kantoorruimte en toegenomen kantoorgebruik zorgen voor sterke daling van de leegstand kantorenmonitor Metropoolregio 216 Muiden Lelystad Weesp Naarden Huizen Bussum Gooi Gooi- en Vechtstreek en Laren Vechtstreek Recordonttrekking van kantoorruimte en toegenomen kantoorgebruik zorgen voor

Nadere informatie

Kantorenmarkt Zeeland. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen

Kantorenmarkt Zeeland. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Zeeland Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Zeeland Het auteursrecht voor de inhoud berust geheel bij de Stichting Economisch Instituut voor de Bouw. Overnemen

Nadere informatie

Factsheet Quick Scan Bedrijfsvastgoed Rekenkamercommissie Almere

Factsheet Quick Scan Bedrijfsvastgoed Rekenkamercommissie Almere Factsheet Quick Scan Bedrijfsvastgoed Rekenkamercommissie Almere Inleiding In Nederland nam de van bedrijfsvastgoed (kantoor-, bedrijfs- en winkelruimte) de laatste jaren toe. De verwachting is dat de

Nadere informatie

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie Macro-economische Statistieken en Publicaties 3 november 24 Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Drs. J.L. Gebraad De Stichting Leerstoel

Nadere informatie

regio s 2010 kantorenmarkt Een rapport van nvm business

regio s 2010 kantorenmarkt Een rapport van nvm business kantorenmarkt regio s 21 Een rapport van nvm business In 21 heeft de neerwaartse trend op de kantorenmarkt zich voortgezet. Toch is er niet alleen negatief nieuws. Regio s als West Noord, West Zuid en

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte Maart 212 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland

KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland landelijke MarKtontWIKKelInGen de vraag naar kantoorruimte nam in 2011 licht toe. Het opnamevolume steeg 1,5% ten opzichte van 2010 tot een niveau

Nadere informatie

Gelderland in vier bedrijven

Gelderland in vier bedrijven Gelderland in vier bedrijven Vier toekomstscenario s over de uitbreidingsvraag naar bedrijventerreinen en kantoren ontext 2 Gelderland in vier bedrijven vier toekomstscenario s over de uitbreidingsvraag

Nadere informatie

REGIO S 2014 KANTORENMARKT EEN RAPPORT VAN NVM BUSINESS

REGIO S 2014 KANTORENMARKT EEN RAPPORT VAN NVM BUSINESS KANTORENMARKT REGIO S 214 EEN RAPPORT VAN NVM BUSINESS In de verschillende regio s waren vorig jaar duidelijk tegengestelde tendensen waarneembaar. Liep in de meeste regio s de vraag naar kantoren terug,

Nadere informatie

Kantorenmarkt Noord-Brabant. Verkenning van regionale vraag-en aanbodontwikkelingen

Kantorenmarkt Noord-Brabant. Verkenning van regionale vraag-en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Noord-Brabant Verkenning van regionale vraag-en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Noord-Brabant Het auteursrecht voor de inhoud berust geheel bij de Stichting Economisch Instituut voor

Nadere informatie

Kantorenmarkt Rotterdam

Kantorenmarkt Rotterdam Kantorenmarkt Rotterdam 1 e halfjaar 2015 Kantorenmarkt Rotterdam De gemeente Rotterdam telt circa 625.000 inwoners en 314.120 banen, verdeeld over 25.220 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad

Nadere informatie

NEDERLANDSE KANTORENMARKT

NEDERLANDSE KANTORENMARKT Maart 214 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE KANTORENMARKT 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Kantorenmarkt Limburg. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen

Kantorenmarkt Limburg. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Limburg Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Limburg Het auteursrecht voor de inhoud berust geheel bij de Stichting Economisch Instituut voor de Bouw. Overnemen

Nadere informatie

Barometer Arbeidsmarkt Gelderland 2e kwartaal 2013

Barometer Arbeidsmarkt Gelderland 2e kwartaal 2013 Barometer Arbeidsmarkt Gelderland 2e kwartaal 2013 In deze notitie van UWV, die ieder kwartaal verschijnt, worden de actuele ontwikkelingen op de arbeidsmarkt in de provincie Gelderland kort toegelicht.

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I In deze economische monitor vindt u cijfers over de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt van de gemeente Ede. Van de arbeidsmarkt zijn gegevens opgenomen van de tweede helft

Nadere informatie

Bedrijventerrein Nieuw Mathenesse (Schiedam) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein Nieuw Mathenesse (Schiedam) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Nieuw Mathenesse (Schiedam) Maatschappelijke waarde Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Factsheet bedrijventerrein Nieuw Mathenesse, Gemeente Schiedam A. Inleiding Deze factsheet

Nadere informatie

Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein De Mient, gemeente Capelle a/d IJssel A. Inleiding Deze factsheet geeft

Nadere informatie

Kantorenmarkt Noord Nederland. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen

Kantorenmarkt Noord Nederland. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Noord Nederland Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Noord Nederland Het auteursrecht voor de inhoud berust geheel bij de Stichting Economisch Instituut

Nadere informatie

NEDERLANDSE KANTORENMARKT

NEDERLANDSE KANTORENMARKT Augustus 211 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE KANTORENMARKT 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Overzichtsrapport SER Gelderland

Overzichtsrapport SER Gelderland Overzichtsrapport SER Onderwijs: MBO In opdracht van SER September 2008 Drs. J.D. Gardenier L.T. Schudde CAB Martinikerkhof 30 9712 JH Groningen 050-3115113 cab@cabgroningen.nl www.cabgroningen.nl 1 Onderwijs:

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

de internationale context

de internationale context de internationale context achtergrondschets 1 2 Voorwoord In Hedenmorgen 2006-2040 worden vier economische toekomstscenario s gepresenteerd. De Gelderse toekomstscenario s staan niet op zich zelf, maar

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

Bedrijventerrein Kethelvaart (Schiedam) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein Kethelvaart (Schiedam) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kethelvaart (Schiedam) Maatschappelijke waarde Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Factsheet bedrijventerrein Kethelvaart Gemeente Schiedam 1. FACTSHEET BEDRIJVENTERREIN KETHELVAART,

Nadere informatie

Kantorenmarkt Oost Nederland. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen

Kantorenmarkt Oost Nederland. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Oost Nederland Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt Oost Nederland Het auteursrecht voor de inhoud berust geheel bij de Stichting Economisch Instituut voor

Nadere informatie

ZO Brabant (Kempen) WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014

ZO Brabant (Kempen) WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014 WMO-subregio: ZO Brabant (Kempen) Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s 1/9 De effecten van langer thuis wonen in de V&V 1. De komende jaren (2014-2020) krijgen instellingen

Nadere informatie

Gooi- en Vechtstreek. WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014

Gooi- en Vechtstreek. WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014 WMO-subregio: Gooi- en Vechtstreek Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s 1/9 De effecten van langer thuis wonen in de V&V 1. De komende jaren (2014-2020) krijgen instellingen

Nadere informatie

Haarlemmermeer 2010. kantorenmonitor

Haarlemmermeer 2010. kantorenmonitor kantorenmonitor Haarlemmermeer Beukenhorst-Zuid, nieuwbouw hoofdkantoor TNT Green Office () TNT International is enkele jaren geleden begonnen met het uitvoeren van een beleid waarbij wereld wijd alle

Nadere informatie

Regionale kantorenmarkt West-Brabant

Regionale kantorenmarkt West-Brabant Regionale kantorenmarkt West-Brabant Raming van vraag en aanbod Martin van Elp Frank Verwoerd Matthieu Zuidema Concept eindrapport oktober 2014 6 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 9 1 Inleiding 17

Nadere informatie

De kantorenmarkt. Het jaar 2009 is voor de Nederlandse kantorenmarkt. Stand van zaken. April 2010. Inhoud 1. Opname van kantoren

De kantorenmarkt. Het jaar 2009 is voor de Nederlandse kantorenmarkt. Stand van zaken. April 2010. Inhoud 1. Opname van kantoren April 2010 Inhoud 1. Opname an kantoren 2. Aanbod an kantoren Stand an zaken Nederlandse kantorenmarkt 3. Ontwikkeling huurprijzen 4. De kantorenmarkt in 2010 Colofon Samenstelling Drs I.L. de Kruif an

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

Kantorenmarkt provincie Utrecht. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen

Kantorenmarkt provincie Utrecht. Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt provincie Utrecht Verkenning van regionale vraag- en aanbodontwikkelingen Kantorenmarkt provincie Utrecht Het auteursrecht voor de inhoud berust geheel bij de Stichting Economisch Instituut

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie